Trika Librarysanskrit · translation · proof

Svacchandoddyota (comm. on Svacchanda Tantra)

· full Sanskrit held · commentary
Full Sanskrit (1203KB) — read/download full text →
HELD: tantra with Ksemaraja Uddyota (kSemarAjakRtodyotAkhyavivaraNopetam). Argues the nondual reading vs dualist exegesis; Brihattika of Bhullaka cited (unrecoverable).
### Provenance: Mukhabodha M00091 · CC BY-NC 4.0 ### Source file: svacchandatantra-M00091-IAST.txt ### Vendored: site/data/sanskrit/svacchandatantra.txt (research/education use; respect licence) #################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00091 Uniform title: svacchandatantra Main title: svacchandatantra with the commentary of kṣemarāja Commentator : kṣemarāja Description: The e-text was converted from devanagari typesetting files prepared by Dr. S. Malaviya by computer programs developed by Muktabodha. The photographic facsimiles are from the Kashmir Series of Texts and Studies volumes 31, 38, 44, 48, 51, 53, and 56 . Notes: Transcribed by the staff of Muktabodha under the directions of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: July 7, 2006 Publisher : Internet publisher: Muktabodha Indological Research Institut Publication year : 2006 Publication city : Publication country : United States #################################################### śrīḥ svacchandatantram śrīmanmahāmāheśvarācāryakṣemarājakṛtodyotākhyavivaraṇopetam prathamaḥ paṭalaḥ " svacchandodyotaḥ " viśvaikarūpaviśvātmaviśvasargādikāraṇam | paraprakāśavapuṣaṃ stumaḥ svacchandabhairavam || prasaracchaktikallolajagallaharikelaye | sarvasampannidhānāya bhairavāmbhodhaye namaḥ || ekaiva bodhajaladheḥ śaktiśuktirjayatyasau | yadantanīkhilaṃ bhāti muktāmayamidaṃ jagat || smṛtimātravinirdhūtaniḥśeṣājñānakilviṣāḥ | gurusūktavarasphārā vijayante jagattraye || tatsevāvimalavyaktamahāmāheśadarśanaḥ | kṣemarājo vivṛṇute śrīsvacchandanayaṃ manāk || abhinavabodhādityadyutivikasitahatsarojānme | rasayata sarasāḥ parimalamasārasaṃsāravāsanāśāntyai || ihānujighṛkṣārasasarasahṛdayaparasaṃvitsammukhīkṛto granthamavatārayituṃ kaścid devīśiṣya āha ---- kailāsaśikharāsīnaṃ bhairavaṃ vigatāmayam | caṇḍanandimahākālagaṇeśavṛṣabhṛṅgibhiḥ || 1-1 || kumārendrayamādityabrahmaviṣṇupuraḥsaraiḥ | stūyamānaṃ maheśānaṃ gaṇamātṛniṣevitam || 1-2 || sṛṣṭisaṃhārakarttāraṃ vilayasthitikārakam | anugrahakaraṃ devaṃ praṇatātīvināśanam || 1-3 || muditaṃ bhairavaṃ dṛṣṭvā devī vacanamabravīt | iha parameśvarasya cidānandaghanasya brahmadarśanoktatattvātiśāyinaḥ svacchandabhairavasphurattātmā paramārthaḥ, iti bhagavataḥ śāstrasya cāsya tadevābhidhānam | tasya svātmaikarūpapañcakṛtyakāritvamityāśayena śṛṣṭrayādipañcakṛtyakaraṃ devaṃ muditaṃ bhairavaṃ dṛṣṭvā devī vacanamabravīt" ityuktam | tatra devaḥ śivādikṣityantāśeṣasṛṣṭyādikrīḍāparaḥ, tāvadaśeṣotkarṣatayā vijigīṣuḥ, tadabhinnatvāt viśvasya jagadvyavahārarūpatayāpi dyotamānaḥ, śivamantramaheśvarādibhiḥ stūyamānaḥ, sarveṣāmagatīnāṃ gatiḥ prāpyo'bhinnabodhasāraśca, yathoktaṃ "divu krīḍādau" iti | bhairavo viśvabharaṇaravaṇavamanarūpaḥ, bhīrūṇāmabhayamiti vyutpattyā saṃsāriṇāmabhayadaḥ, bhayaṃ bhīḥ saṃsāratrāsaḥ, tayā janito ravaḥ ākrandaḥ bhīravaḥ tato jātaḥ tadākrandavatāṃ sphurita; asyaiva bhīravasya saṃsārabhayavimarśanasyāyaṃ śaktipātavaśenotthāpakaḥ, bhāni nakṣatrāṇi īrayati iti bheraḥ kāla; taṃ vāyantīti bheravāḥ kālagrāsasamādhirasikāḥ yoginaḥ teṣāmayamiti āntaraḥ svabhāvaḥ, bhiye paśujanatrāsāya ravaḥ śabdarāśisamutthākārādikalāvimarśo yāsāṃ khecarī-gocarī-dikcarī-bhūcarīcakrarūpāṇāṃ saṃviddevīnāṃ tāḥ bhīravāḥ, tāsāmayaṃ svāmī bhairavaḥ tathā bhairavo bhīṣaṇaḥ saṃsāravighaṭanaparaḥ, evamāgameṣu niruktatvāt,śrībṛhaspatipādaiḥ śivatanāvanvarthavyākhyātasvarūpatvācca | ata evāyaṃ mudito nityānandaghanasvātantryaśaktiyukto yaḥ taṃ bhairavābhidhānameva, na tu brahmaviṣṇvīśasadāśivaśivarūpam teṣāmekādaśapaṭalanirūpitanītyā etatsvabhāvābhāvādetadullāsyavilāyyatvādvā | ata eva mahāntamīśānaṃ sarveṣāmeṣāṃ svāminam | ata eva ke mūrdhanye brahmabile elā sphurantī śaktiḥ tasyāmāsaḥ āsanamuparisthitiryasya, vyāpinīsamanātmanaḥ śikharasya sarvādhvoparivatīnaḥ padasya, tat kailāsaśikharam, tatrāsīnaṃ taduttīrṇaṃ prakāśaikaghanaṃ tadaśeṣavyāptyā ca viśvarūpam | tato vigatāmayam ā samantāt mimīte ityāmayaḥ, śaktirūpā smṛtā māyā yadadhaḥ śaktikuṇḍalī | (10-1263) iti vakṣyamāṇākhyātirūpā mahāmāyā, tadvirahitam, vigataścāmayo yato bhajamānānām | bhagavataḥ śaktiprapañcavyāptirūpaiḥ tadanugṛhītaireva caṇḍādibhiḥ kumārāntaiḥ, tatprapañcasāravyāptirūpasya bhagavata umāpateḥ vyākhyātabhairavasphārasamāveśāt bhairavarūpasya tannāmnaśca bhuvanādhvavakṣyamāṇakailāsākhyahimavacchṛṅgāsīnasya antaraṅgaparivārarūpairindrādibhiḥ lokapālaiḥ, yamopalakṣitaiḥ sarvaiḥ saṃhartṛbhī rudrādibhiḥ, ādityopalakṣitaiḥ sarvaistejomayaiḥ, brahmaviṣṇupalakṣitaiḥ sṛṣṭisaṃhārasthitikāribhiḥ sarvaiḥ anantabhaṭṭārakādibhiḥ, tatpuraḥsarairanyairapi ca nirapekṣaśaktipātapātrīkṛtaiḥ stūyamānaṃ kalpitapramātṛtānimajjanāt sarvotkṛṣṭatvena parāmṛśyamānam, gaṇena kapālīśādibhairavāṣṭakena vakṣyamāṇaparivārarūpeṇa, mātṛbhiḥ bāhmyādidevībhiḥ, gaṇānāṃ mātrā prapañcavyāptyā umādevyā uktāntaraṅgaparivāramadhyapradhānabhūtayā niṣevyamānaṃ tacchaktipātādeva akhyātipraśamanatayā samāviśyamānam, sṛṣṭisaṃhārau tācchīlyena kurvāṇam, sṛṣṭisaṃhāraprapañcātmānaṃ ca viśiṣṭapratyavāyaphalaṃ vilayaṃ sthitiṃ ca vidadhatam, anugrahaṃ ca tācchīlyatācchabdyādisvabhāvatayā kurvantaṃ sadā pañcakṛtyakāriṇam, praṇatānāṃ sādhakādīnāṃ yathābhilaṣitasaṃpādanena ātīvināśanam | evaṃ bhūtaṃ devaṃ bhairavaṃ muditaṃ yathoktadevarūpaiva devī svātantryaśaktiḥ, dṛṣṭvā sākṣātkṛtya, vacanamabravīt pūrṇāhantātmanā parāmṛśat | tatparāmarśa eva hi akārahakārapratyāhārātmā garbhīkṛtāśeṣaviśvasamagraśāstraprasaraprathamāṅkurarūpo bhagavān śabdarāśiḥ | yad vakṣyati ---- adṛṣṭavigrahācchāntācchivātparamakāraṇāt | dhvanirūpaṃ viniṣkrāntaṃ śāstraṃ paramadurlabham || (8-27) ityādi | cidātmaiva ca bhagavān bhairavaḥ sadāśivādimūtīgrahaṇapūrvaṃ svādhāraprapañcavyāptipradhānabhūtamumāpatirūpaṃ svasattānupraveśāt bhairavātmakameva muditamāsthāya tathābhūtāmeva ca umābhaṭṭārikāmūtīṃ guruśiṣyabhūmikāgrahaṇena, śāstraṃ vacanaprativacanarūpaṃ lokānugrahārthaṃ prathayati | yad vakṣyati ---- guruśiṣyapade sthitvā svayaṃ devaḥ sadāśivaḥ | pūrvottarapadairvākyaistantramādhārabhedataḥ || (8-31) iti | evamāntarabāhyakramābhyāṃ śāstrārthasūtraṇāt sūtrabhūtaṃ sārdhaślokatrayātmakaṃ tantrāvatārakavākyametadvoddhavyam | atra ca ekavākyametat boddhavyam | devabhairavapadābhyāṃ yathāvyākhyātaṃ garbhīkṛtamarthaṃ sphuṭīkartuṃ kailāsetyādiviśeṣaṇāntarāṇyupāttāni | tathāhi ---- divaḥ krīḍāvyavahāralakṣaṇārthau śṛṣṭītyādinā, anugrahakaram" ityantena prakaṭīkṛtau | tatrādyaiḥ pañcabhiḥ paṭalaiḥ mudrāpaṭalena ca etadaṅgabhūtena caturdaśenānugrahaḥ pratipāditaḥ, ekādaśena sṛṣṭyādisvarūpamuktam, vijigīṣātmārthaḥ kailāseti padenāntarārthapareṇa maheśānapadena cābhivyakto daśamapaṭalena nirṇītaḥ, dyotanārtho'nāmayamuditapadābhyāṃ prakāśitaḥ, sa madhye madhye ---- "tatrastho vyañjayettejaḥ paraṃ paramakāraṇam" (4-397) ityādau granthe prathitaḥ, stutyarthaḥ "caṇḍetyādinā, niṣevitam" ityantena sphuṭīkṛtaḥ, śurāsurāṇāṃ siddhyarthaṃ yajanopāyahetunā | devadevena nidīṣṭa......................... ||" ityādyuddeśeṣu nirvāhitaḥ, agatīnāṃ gatirityevaṃrūpo yo'rthaḥ so'pi "praṇatātīvināśanam" ityantena vyaktaḥ ṣaṣṭhasaptamāṣṭamanavamadvādaśatrayodaśapañcadaśapaṭalainīṇītaḥ, evaṃ bhairavapadārtho'pi yojitavyaḥ | tatra hi yathā ravaṇārthaḥ "abravīt" ityantena vyañjitastantrāvatārapaṭalena pradaśītaḥ, tathānye'pyarthāḥ yathāyogaṃ devapadatulyārthatayā yojyāḥ | api ca kailāseti padena dvitīyārthena sthānapūrvakaṃ devabhairavādipadaiḥ sṛṣṭītyādinā ca avasthāpūrvakaṃ stūyamānam ityantena ca stutipūrvakamasya śāstrasyāvataraṇam, ityanenaiva avatārakavākyena prakāśitam, muditamityanena praśnayogyāvasarajñatvaṃ śiṣyasya prakāśitam | bhairavapadena ca dakṣiṇasrotaḥ samudbhūtatvam asya śāstrasya sūcitam, srotobhedaṃ ca navamapaṭale darśayiṣyāmaḥ || 3 || kimabravīt ? ityākāṅkṣāyāmāha ---- śrīdevyuvāca ---- yattvayā kathitaṃ mahyaṃ svacchandaṃ parameśvara || 1-4 || śatakoṭipravistīrṇaṃ bhedānantyavisapītam | catuṣpīṭhaṃ mahātantraṃ catuṣṭayaphalodayam || 1-5 || na śaknuvanti manujā alpavīryaparākramāḥ | alpāyuṣo'lpavittāśca alpasattvāśca śaṃkara || 1-6 || tadarthaṃ saṃgrahaṃ tasya svalpaśāstrārthavistaram | bhuktimuktipradātāraṃ kathayasva prasādataḥ || 1-7 || he śaṃkara ! anugrahaikaparatayā śreyaskara ! sva ātmarūpa parameśvara, yat tvayā mahyaṃ sva evacchanda icchā yasya tādṛganargalabhairavarūpābhidhāyitvāt svacchandaṃ, tantrāvatārapaṭalanirūpayiṣyamāṇadṛśā koṭiśatādivistīrṇaṃ koṭarākṣavyādhibhakṣāghoreśvarasvacchandādinā bhedānantyena prasāritam, caturṇāṃ vidyāmantramaṇḍalamudrāṇām, pīṭham āśrayaṃ saṃbhavamātreṇa | mudrā maṇḍalapīṭhaṃ tu mantrapīṭhaṃ tathaiva ca | vidyāpīṭhaṃ tathaiveha catuṣpīṭhā tu saṃhitā || iti tathā ---- svacchandabhairavaścaṇḍaḥ krodha unmattabhairavaḥ | granthāntarāṇi catvāri mantrapīṭhaṃ varānane || iti śrīsarvavīre'bhihitatvāt | tatra vidyā svacchandaśivarūpā sphurattā paramārthamātṛkā, mantrāḥ catuṣkalādyāḥ, maṇḍalaṃ navanābhādi, mudrāḥ kapālādyanukārāḥ | samayi-putraka-sādhaka-ācāryarūpasya catuṣṭayasya vakṣyamāṇabhedabhinnasya yatphalaṃ bhogamokṣavitaraṇādirūpaṃ tasyodayo yasmāt tādṛśaṃ kathitaṃ tat | maraṇajanmadharmakā manuṣyāḥ, alpena vīryeṇotsāhena parākrameṇa sāmarthyena ca yuktāḥ, ata eva ca vīrasiddhiṣu aśaktāḥ, alpajīvitatvena alpavittatvena ca mahānuṣṭhāneṣu cāsamarthāḥ, alpasattvatayā ca mahārthajñānopadeśāśvāsarahitāḥ, na śaknuvanti śrotumadhyetuṃ kiṃ punaranuṣṭhātum, tadarthaṃ tasya śāstrasya saṃgrahaṃ saṃkṣepam, alpaḥ śāstrārthavistaro yasya tādṛśam, bhuktiṃ muktiṃ ca tācchīlyena dadatam, prasādena antarnairmalyaprathanātmanā anugraheṇa, kathaya || 7 || atha praśnanirṇeyāni vastūni uddiśati ---- kīdṛśaṃ vai guruṃ vidyāt sādhakaṃ ca maheśvara | bhayābhayapradātāraṃ śiṣyaṃ bhūmiṃ ca kīdṛśīm || 1-8 || mantrāṃścaiva samāsena kālaṃ caiva samāsataḥ | yajanaṃ havanaṃ caiva adhivāsaṃ rajāṃsi ca || 1-9 || pañcagavyaṃ caruṃ caiva dantakāṣṭhaṃ ca maṇḍalam | dīkṣā cādhvābhiṣekau ca samayānsādhanāni ca || 1-10 || kalimāsādya sidhyanti tathā brūhi maheśvara | gurvādi bhūmyantaṃ kīdṛśaṃ vidyāt upādātuṃ hātuṃ jānīyāt | mantrādisādhanāntāni pañcadaśa vastūni ca yathā kalau siddhyanti tathā brūhi | tatra samayinā śrutaśāstreṇa putrakādipadajighṛkṣayā guruḥ parīkṣyo guruṇaiva vā parīkṣyaḥ, gurvādayaḥ kāryāḥ gurvādayo'tra yathāprādhānyaṃ krameṇa nidīṣṭāḥ, śiṣyaḥ putrakaḥ samayī ca vakṣyamāṇasvarūpaḥ, sadguruḥ gurvādicatuṣṭayarūpasya śiṣyavargasyābhayapradaḥ, asadgurustu bhayapradaḥ, sacchiṣyavargaḥ asacchiṣyavargaśca svātmana eva abhayaṃ bhayaṃ ca pradadāti, bhayaṃ siddhimuktipratyūhāt, tadabhāvādabhayam, bhayābhayapradātāramityetalliṅgādipariṇāmena, bhūmimantradantakāṣṭhādīnāmapi vakṣyamāṇanītyā yathāyogaṃ yojyam, bhūmiḥ mantrayāgaprastārasthānam, mantrāḥ āsannamūtīsakalaniṣkalādyāḥ, kālaḥ sauraḥ ābhyantaraśca vicitraḥ, samāsato yajanahavane sarvadīkṣitasādhāraṇe, dīkṣopayogisarvavastūnāṃ yogyatāpādanātmā saṃskāraḥ adhivāsaḥ, rajāṃsi śālicūrṇādīni vakṣyamāṇāni navanābhādimaṇḍalopayogīni, pāśakṣapaṇaśivapadadānarūpā dīkṣā, bahubhedo'dhvā varṇamantrapadakalātattvabhuvanarūpaḥ ṣaḍvidhaḥ, abhiṣekaḥ ācāryādīnāṃ yāgānte mantrakalaśāmbhasā secanam, dīkṣitānāṃ śeṣavattvena niyatavidhiniṣedhāḥ samayāḥ, sādhanāni sādhakānāṃ siddhyupāyāḥ, nyāsajapājyasaṃskārādi anyat sarvamatraiva antarbhūtatvāt pṛthaṅ noddiṣṭam || 10 || atha praśnanirṇayamupakramamāṇaḥ protsāhanāpramukhaṃ śiṣyapravartanāya prayojanābhidhāyi ādivākyam ---- śrībhairava uvāca ---- sādhu sādhu mahābhāge yattvayā paricoditam || 1-11 || anugrahāya martyānāṃ sāmprataṃ kathayāmi te | sādhu sādhu iti vīpsayā avasarapraṣdṛtāṃ janānukampāṃ ca ślāghamāna upadeśagrahaṇayogyatāpādanāya śiṣyadhiyamuttejayati devaḥ | mahābhāge ityanena anugrahonmukhatvaṃ ślāghitam, tvayā martyānāṃ mṛtidharmāṇāṃ sāmānyena sarveṣāṃ na tu niyatānāṃ keṣāṃcidadhikāriṇām, anugrahāya bhogamokṣasampattaye, yatprameyajātaṃ paripāṭyā coditaṃ pṛṣṭaṃ tatteṣāmanugrahāyaiva | ahaṃ sāmprataṃ parabhairavasattānupraveśonmiṣitamahāvikāsāvasare bālabāliśavidvajjanādyucitadīkṣāpradarśanādikrameṇa upapannaṃ ca kṛtvā te kathayāmi | atra ca yacchabdaparāmṛṣṭapūrvoddiṣṭaprameyaparipāṭījñānamabhidheyam, tatprayojanaṃ bhogamokṣātmā anugrahaḥ, tatra copāyopeyabhāvātmā sambandhaḥ, martyānāmadhikāritvam, parānujighṛkṣonmukhatayā nivṛttabhogābhilāṣasya śiṣyasya yogyatvottejanam, parabhairavasphārāvamarśonmiṣatpratibhāgāvasaratvena ātmana āptatāṃ parasambandhasāratāṃ ca navamapaṭale nirṇeṣyamāṇāṃ sambandhaṣaṭkasya nirūpitavān parameśvaro mukhyabhūtaprayojanapratipādanaparo'pi ādivākye || 11 || atha yathoddeśaṃ nirṇetumāha ---- ādau tāvatparīkṣeta ācāryaṃ śubhalakṣaṇam || 1-12 || śubham ---- "śivena sahacāritvādācāryastena kītītaḥ" (4-409) iti ihaiva vakṣyamāṇaṃ śivābhinnasvarūpapratītirūpaṃ lakṣaṇaṃ yasya tamācāryaṃsādhakādibhiśca ābhimukhyena caraṇīyaṃ sevyam | ādāviti śaktipātavaśasaṃprāptaprabuddhasuhṛdvākyāveditasatattvaḥ śiṣyaḥ putrakādidīkṣāṃ jighṛkṣuḥ śrutasaṃhitāśāstraḥ samayī, yadvā gurureva śiṣyamācāryīkartuṃ pūrvaṃ parīkṣeta, yadbhaviṣyati ---- "śrutaśīlasamācārān daiśikatve niyojayet |" (4-454) iti tāvacchabdenedaṃ dhvanati ---- śarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururuttamaḥ |" iti nītyā uktapratītirūpataiva asya śubhalakṣaṇam, "ahameva paro haṃsaḥ śivaḥ" (4-399) iti vakṣyamāṇanītyā tasyā eva mocakatvāt dīkṣākriyāyā api śivābhedavyāptisāratvasya darśayiṣyamāṇatvāt || 12 || āryadeśajatvādi upacayahetuḥ śiṣyāṇāṃ siddhyaṅgam, ata evaitat paścānnidīśati ---- āryadeśasamutpannaṃ sarvāvayavabhūṣitam | śivaśāstravidhānajñaṃ jñānajñeyaviśāradam || 1-13 || devakarmarataṃ śāntaṃ satyavādidraḍhavratam | sattvavadvīryasampannaṃ dayādākṣiṇyasaṃyutam || 1-14 || tyāginaṃ dambhanirmuktaṃ śivaśāstreṣu bhāvitam | īdṛśaṃ tu guruṃ prāpya siddhimukti na dūrataḥ || 1-15 || pravibhaktacāturvarṇyaḥ āryadeśaḥ | yadāha viṣṇuḥ ---- "cāturvarṇyavyavasthānaṃ yasmin deśe na vidyate | sa mlecchadeśo vijñeya āryāvartastvataḥ paraḥ ||" iti vidhānaṃ dīkṣādi, jñāne śivaśāstre, jñeye ca paramaśivatattve, tattadadhvavavyāptyādau viśāradaṃ nirmalam, śāntaṃ jitendriyaḥ, satyavādī cāsau dṛḍhavrataḥ abhyupagatanirvāhakaḥ, sattvavān niṣkampaśca asau vīryeṇa paramudrāparamārthena sampannaḥ pūrṇaḥ, dayā saṃsāriṇaḥ prati anujighṛkṣā, dākṣiṇyam amātsaryamānukūlyam, tyāginaṃ tṛṇavadvittaṃ manyamānam, dambhanirmuktam avakravyavahāram, śivaśāstreṣu bhāvitam aśeṣavidyābhijñatve'pi śivaśāstreṣveva viśrāntāśvāsam, īdṛśamiti samanantaroktaśivābhinnasvapratītisāram, gurum upadeṣṭāram, prāpya kāraṇabhūtamāsādya, siddhimuktī kartryau na dūrataḥ jhaṭityeva bhavata ityarthaḥ | vyākhyātarūpaṃ śubhalakṣaṇatvaṃ mukterāryadeśodbhūtatvādi ca siddhihetuḥ śiṣyasya, ityuktaprāyam || 15 || evamabhayapradaṃ gurusatattvamuktavā viparyayamāha ---- krodhanaścapalaḥ kṣudro dayādākṣiṇyavajītaḥ | kekaro danturaḥ kāṇaḥ pāpiṣṭhaḥ śāstravajītaḥ || 1-16 || atidīrghastathā hrasvaḥ kṛśaḥ sthūla kṣayānvitaḥ | tākīko dambhasaṃyuktaḥ satyaśaucavivajītaḥ || 1-17 || anyaśāstrarat …[continued in full text]
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.