Netroddyota (comm. on Netra Tantra)
· full Sanskrit held · commentary
### Provenance: Mukhabodha M00038 · CC BY-NC 4.0
### Source file: netratantra-M00038-IAST.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/netratantra.txt (research/education use; respect licence)
####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00038
Uniform title: netratantra
Main title: netratantra with commentary by kṣemarāja
Commentator : kṣemarāja
Editor : śāstrī m. k.
Editor : malaviya sudhakar
Description:
The e-text was converted from devanagari typesetting files of Dr. Sudhakar Malaviya. His files were based on the edition of the Kashmir Series of Texts and Studies volumes 46 and 61.
The devanagari files were converted to roman transliteration by computer programs created by Muktabodha.
The photographic facsimiles are of volumes 46 and 61 of the KSTS series.
Notes:
Revision 0: 25/10/2007
Publisher : Electronic publisher Muktabodha Indological Research Institu
Publication year : 2007
Publication city :
Publication country : United States
####################################################
*
*
|| śrīḥ ||
śrīnetratantram
(mṛtyuñjayabhaṭṭārakaḥ)
śrīmatkṣemarājaviracitanetroddyotākhyavyākhyopetam
prathamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
dvāreśā navarandhragā hṛdayago vāsturgaṇeśo manaḥ
śabdādyā guravaḥ samīradaśakaṃ tvādhāraśaktyātmakam |
ciddevo'tha vimarśaśaktisahitaḥ ṣāḍguṇyamaṅgāvalir
lokeśaḥ karaṇāni yasya mahimā taṃ netranāthaṃ stumaḥ || 1 ||
yanmantrāvalināyakaṃ bhavati yat svaṃ vīryamantarbahir
yantrāṇāṃ bhavināṃ vibhūtikṛdaṇau yadviśvarakṣākaram |
jyotistatparamaṃ parāmṛtamayaṃ viśvātma turyaṃ trikaṃ
netraṃ pañcakasaptakātma śivayornauṃmyekavīraṃ mṛḍam || 2 ||
yo'ntarviśvaṃ jhaṭiti kalayannakṣacakreśvarībhiḥ
svātmaikātmyaṃ gamayati nirānandadhārādhirūḍheḥ |
yaḥ pūrṇatvādbahirapi tathaivocchalatsvātmarūpo
bodhollāso jayati sa guruḥ ko'pyapūrvo rahasyaḥ || 3 ||
sarvābhāsavikāsi cinmayamahaḥ svacchasvatantrasphurad
yaddvaitendhanadāhi yacca paramādvaitāmṛtenocchalat |
dvaitādvaitadṛgandhakāraharaṇaṃ dhāmatrayaikātmakaṃ
śaivaṃ netramanugrahāya jagato'mutraiduddyotate || 4 ||
abhinavabodhādityadyutivikasitahṛtsarojānme
rasayata sarasāḥ parimalamasārasaṃsāravāsanāśāntyai || 5 ||
ihānujighṛkṣāmanāḥ
parasaṃviddevīprabodhito'vatitārayiṣitasarvāgamarahasyaitacchāsanānu-
guṇyena namaskāryanamaskāraṃ kaścittantrāvatāraka-
āha tridhā tisṛṣvavasthāsu rūpamāsthāya śaktimān |
udbhavasthitisaṃhārān kṛtsnaviśvasya śaktitaḥ || 1-1 ||
vidhātā yo namastasmai śuddhāmṛtamayātmane |
śivāya brahmaviṣṇvīśaparāya paramātmane || 1-2 ||
tasmai śivāya cidānandaghanaśreyorūpāya paramātmane namo
dehaprāṇādimitātmaprahvībhāvena taṃ samāviśāmi | kīdṛśe
brahmaviṣṇvīśebhyo brahmādyanāśritāntebhyaḥ parāya prakṛṣṭāya
etatpālanapūraṇakartre ca | īśaśabdaḥ sāmānyena
rudreśvarasadāśivānāśritāntānāha |paratvādeva śuddho
mahāmāyayāpyakaluṣo'taścāmṛtamayo jagadānandātmā ātmā svabhāvo
yasya | īdṛgeva hi paramātmāgragranthe varṇayiṣyate
"paramātmasvarūpaṃ tu sarvopādhivivarjitam |
caitanyamātmano rūpaṃ sarvaśāstreṣu kathyate ||" (8-28)
iti | kasmai tasmai ityāha tridhetyādi | yaḥ śaktimān svatantraḥ
śaktitaḥ svātantryaśaktyā tisṛṣu barhibrahmaprakṛtimāyāṇḍarūpāsu
antarhṛdādijāgarādyātmikāsu tenaivāvasthātrā ābhāsitatvādavasthāsu
tridhā brahmaviṣṇurudrarūpaṃ rūpamāsthāya gṛhītvā māyāntasya
kṛtsnasyodbhavasthitisaṃhārān yathāyogaṃ vidhātā vidadhāti tacchīlaḥ
| tathā tisṛṣu layādhikārabhogākhyāsvavasthāsu tridhā
anāśritasadāśiveśvarātmarūpamāśritya śuddhādhvātmanaḥ
kṛtsnasya viśvasya yathocitaṃ yugapadudbhavādīn vidhātā |
sthitisaṃhṛtiviśeṣātmānau vilayānugrahau sthitisaṃhārābhyāmeva
svīkṛtau iti pañcakṛtyakṛd devadevaḥ |
etadvyākhyādvayānurūpaścāgrimo granthaḥ
śṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tritanurvidadhāmyaham |" (1-31)
ityasti | kiṃ ca, tisṛṣu parāparāparāparābhūmiṣu tridhā
kriyājñānecchākhyārūpamāsthāya ya udbhavādīn vidhātā | yadvakṣyati
"evaṃ mamecchā jñānākhyā kriyākhyā śaktirucyate |" (1-29)
iti |
"kriyāśaktyā tu sṛjati jñānaśaktyā jagatsthitim |
saṃhāraṃ rudraśaktyā ca |" (21-43)
iti | api ca, parāsu meyamānamātrātmikāsu tisṛṣvavasthāsu
naraśaktiśivabhedāttridhā rūpamāsthāya kṛtsnasya viśvasyodbhavādīn
vidhātā yaḥ | yad bhaviṣyati
"evamuktena vidhinā mantrāḥ sarve tritattvataḥ |
.........................bhavanti sarvataḥ sarve |" (21-57-58)
ityādi | api ca
tisṛṣūccārahavanaviśrāntyātmikāsvavasthāsvakṣarabhedāt tridhā
sāntaṃ rūpamāsthāya kālāgnyādeścaramakalāntasya kṛtsnasya
viśvasyordhvam
bhavanacidagnyantaḥkāraprakāśānandasadbhāvarūpānudbhavādīn
yo vidhātā | yadabhidhāsyati
"praṇavaḥ prāṇināṃ prāṇaḥ |" (22-14)
ityādi "pūrṇayā" (22|17) ityantam | anyacca tisṛṣvantarvāmadakṣiṇa-
madhyabhūmiṣu bahiśca niśādinasandhyārūpāsvavasthāsu tridhā
etranāḍīsañcāraviśeṣarūpaṃ somasūryavahnyātma ca rūpamāsthāya
kṛtsnasya viśvasya āpyāyaprakāśadāhādirūpān udbhavādīn yo vidhātā
| yadādekṣyati
śūryācandramasau vahnistridhāmaparikalpanā |
trinetrakalpanā mahyaṃ tadarthamiha dṛśyate ||
dahanāpyāyane tena prākāśyaṃ vidadhāmyaham |" (1-30-31)
iti | sūtre'vasthāśabdo bhāvasādhano'dhikaraṇasādhanaśca yathāyogaṃ
yojyaḥ | evaṃ satpāṭhamimadṛṣṭvā "yastridhā tisṛṣvavasthāsu" iti
"vidadhāti" iti ca paṭhitvā yattadvyākurravāṇā upahāsyā
eva || 2 ||
evamiṣṭadevatāṃ namaskṛtya tantrāvatāraka āyātikramamupakramate vaktum
kailāsaśikharāsīnaṃ devadevaṃ maheśvaram |
krīḍamānaṃ gaṇaiḥ sārdhaṃ pārvatyā sahitaṃ haram || 1-3 ||
dṛṣṭvā pramuditaṃ devaṃ prāṇināṃ hitakāmyayā |
utsaṅgādavatīryāśu pādau jagrāha pārvatī || 1-4 ||
papraccha parayā bhaktyā saṃtoṣya parameśvaram |
maheśvarākhyaṃ devānāṃ brahmādīnāṃ devaṃ prabhuṃ devaṃ
dyotanādisatattvaṃ sakalabhedatimiraharatvāt bhogamokṣaprāpakatvācca haram
| uktaṃ ca
"harati paśubhyaḥ pāśān puṃso'pyūrdhvaṃ nayati yaḥ sa haraḥ |
" iti | pārvatyā sahitamityumāpatiṃ kailāsavāsinaṃ paramaśivamata eva
bāhyagaṇaiḥ saha krīḍantamapi vastuto gaṇaiḥ svamarīcicayaiḥ saha
viśvanirmāṇādikrīḍāṃ tācchīlyena vidadhatam, ataśca
svamarīcicakraviśrānteḥ prakarṣeṇa muditaṃ paramānandaghanam,
ata eva ca ke śirasi elā sphurantī śaktiḥ, tasyāmāsa āsanaṃ yasya
vyāpinīsamanātmanaḥ śikharasyātyuccasya dhāmnaḥ,
tatrāsīnamunmanāparatattvasphāramayaṃ dṛṣṭvā niścitya avasarajñā
devī vinayād marīcicayamutsaṅgamujjhitvā āśu pādagrahaṇapūrvaṃ
parasvarūpārādhanaparayā bhaktyā saṃtoṣya prāṇavadanujighṛkṣayā
pṛṣṭavatī || 4 ||
yat papraccha tad darśayati
śrīdevī uvāca
bhagavan devadeveśa lokanātha jagatpate || 1-5 ||
yat tvayā mahadāścaryaṃ kṛtaṃ vismayakārakam |
sarvasya jagato deva kintu me parameśvara || 1-6 ||
durvijñeyaṃ durāsādaṃ rahasyaṃ na prakāśitam |
kārtikeyasya ca na me na sureṣu gaṇeṣu vā || 1-7 ||
yogeśvarīṇāṃ mātṝṇāmṛṣīṇāṃ yogināṃ nahi |
tadadya me jagannātha prasanno'si yadi prabho || 1-8 ||
prārthayāmi prapannāhaṃ niḥśeṣaṃ vaktumarhasi |
he bhagavan jñānaiśvaryādyatiśayaśālin ārādhyadevadevānāṃ
brahmādīnāmīśa svāmin, lokānāṃ nātha svāmin, samabhilaṣitasiddhaye
lokaiḥ prārthyamāna, jagato viśvasya pate pālaka, deva krīḍādipara,
parameśvara paramaśivamūrte, ityāmantraṇāni
sakalaniṣkalobhayasvarūpāmarśanena bhagavataḥ sārvātmyaprathanaparāṇi
bhaktyatiśayadyotanādātmasaṃmukhīkārāya | tvayā yad mahadāścaryaṃ
kṛtaṃ
bhāviviśeṣapūrvadarśayiṣyamāṇasaṃhārāpyāyakṛnnetraprakāśanarūpa,
tanna mamaiva, api tu sarvasya vismayakṛt, tacca duḥkhena jñāyate
niścīyate āsādyate prāpyate samāviśyate ca rahasyaṃ yato'taśca
nādyāpi kasyāpi prakāśitam | yogeśvaryo bāhyāḥ khecaryādyāḥ, mātaro
brahmādyāḥ, ṛṣayastīvratapasaḥ, yoginaḥ
ṣaḍaṅgādiyogeneśvarārādhakāḥ | tadityāścaryam | me iti
tvadbhaktijuṣaḥ | prasanna iti māyākāluṣyaśāntyāntarnairmalyaṃ
gataḥ | jagannātheti vākyāntarasthatvānna punaruktam | yato
jagannātho'si, ato'haṃ prapannā tvadārādhanaikaparā satī tvāṃ
prārthaye, etanniḥśeṣaṃ me prapannāyā vaktumarhasi ||8 ||
atra tantrāvatārakaḥ saṅgatiṃ karoti
evaṃ devyā vacaḥ śrutvā prahāsavadano'bravīt || 1-9 ||
prakṛṣṭo hāsaḥ paranādadaśāsamāveśo'ṭṭahāso vadane'bhidhāne
yasya "adṛṣṭavigrahācchāntācchivāt paramakāraṇāt | dhvanirūpaṃ
viniṣkrāntaṃ śāstram............ ||"
ityāmnāyeṣūktatvāt | atha ca prahāsasāttvikabhāvodayāt praphullaṃ
vaktraṃ yasya ||9 ||
kimabravīdityāha
śrībhagavānuvāca
kiṃ kiṃ vadasva suśroṇi rahasyaṃ te hṛdi sthitam |
sarvaṃ vakṣyāmyasaṃdehaṃ toṣito'haṃ tvayānaghe || 1-10 ||
yato'vasarajñatayā parānujighṛkṣāpravaṇatayā ca ahaṃ tvayā toṣitaḥ,
ataḥ sarvaṃ rahasyaṃ niḥsandehaṃ te vakṣyāmi | kiṃ kiṃ te hṛdaye
sthitaṃ vadasva ityuktyā viśeṣapraśne devīṃ protsāhayati | atha ca
yadrahasyaṃ tatte hṛdi svāntaravasthitaṃ kevalamanunmīlitam | "vadasi" iti
pāṭhe spaṣṭo'rthaḥ || 10 ||
evaṃ devena sāmānyena vaktuṃ yat pratijñātaṃ taddṛḍhīkartum
śrīdevyuvāca
bhagavan devadeveśa citrāścaryapravartaka |
āścaryamīdṛśaṃ ramyaṃ na śrutaṃ tacchṛṇomyaham || 1-11 ||
vibho prasannavadana paramānandakāraka |
amātsaryeṇa bhagavan kathanīyaṃ tvayā mama || 1-12 ||
īdṛśamiti hṛtsthitaṃ sphuṭīkariṣyamāṇaṃ, na śrutamiti nādyāpi
nirṇītatattvaṃ tat śṛṇomi adhijigamiṣāmi || 12 ||
etat sphuṭayati
yattadāpo'mayaṃ deva cakṣuḥ sarvatra dṛśyate |
tasmādagniḥ kathaṃ raudra utpannaḥ kāladāhakaḥ || 1-13 ||
yena vai dṛṣṭamātrastu mitrajo bhasmasātkṛtaḥ |
kiṃ tadraudraṃ kṛtaṃ deva vahnikāladidhakṣayā || 1-14 ||
prajvālitaṃ jagatsarvaṃ brahmādisthāvarāntakam |
kāmastathaiva nirdagdho līlayā parameśvara || 1-15 ||
krodhanetrānalaṃ nātha dṛśyate yanna kasyacit |
kṛtaṃ yad devadevena mahāvismayakārakam || 1-16 ||
deva netrāntare vahnistvadṛte kasya dṛśyate |
kiṃ vā vahnimayaṃ cakṣustatkathaṃ na vibhāvyate || 1-17 ||
yena vai cakṣuṣā kṛtsnaṃ prasaraṃśca jagatpate |
sarvāmṛtamayenaiva jagadāpyāyase kṣaṇāt || 1-18 ||
māmānandayase deva prasannenaiva cakṣuṣā |
amṛtākāravacchubhraṃ jagadāpyāyakārakam || 1-19 ||
tasmātkālānalaprakhyaḥ kuto vahniḥ prajāyate |
etatsarvaṃ samāsena bhagavan vaktumarhasi || 1-20 ||
yaccakṣuriti golakarūpaṃ dṛśyate sarvairupalabhyate, tadāpa iti
sitarūpabāhulyāt |
"mama netrodakaṃ devi .......... |
daśadhā niḥsṛtā gaṅgā |" (sva. 10-174-175)
iti śrīmatsvacchande devenābhihitatvācca abrūpam | yadyapi
tārkikaistejorūpamanumīyate cakṣuḥ, tathāpi yad dṛśyate
taduktahetorabrūpameva, ata evāmayaṃ na vidyate mayo hiṃsā yatastasmāt
kāladāhī kathamiti viruddho'gnirjātaḥ | kiṃ tad raudraṃ kṛtamiti
kālakāmādidāhāya jagatpradīpaka tvayā etat svātantryāt kiṃ vā
utthāpitaṃ yad yasmāt krodhāvasare na kasyāpīkṣyate tannūnaṃ devadevena
sarvendriyaśakticakrabhāsakena bhūṣṇunā etadīdṛk kṛtam | tacca
tvāmṛte'nyatrādṛśyamānatvād mahadāścaryakṛt | kiṃ veti
kāladāhādikāryānuguṇyād anyaistathābhyupagamācca yadi vāhnaṃ
cakṣuḥ, tat kathamanyaprakāśahetudīpādivanna dṛśyate, mā vā tathā
darśi, kathaṃ tvanena vāhnena tvaṃ prasaran jagadāpyāyase māmānandayasi
ca amṛtākāraḥ | taditi tadetasmād kāraṇāt tarhi amṛtodayahetoretat
katham, kathaṃ ca amṛtamayādasmāt kālakāmādidāhī kālāgnikalpo
jātaḥ, ityetadviruddhamābhāsamānaṃ samarthayasva parameśvareti || 20 ||
devyā pṛṣṭaḥ
śrībhagavānuvāca
atikautūhalāviṣṭā pṛcchasyetacchṛṇu priye |
śṛṇu ityuktyā devīmabhimukhīkṛtya viśeṣaniścayaṃ kartuṃ
pratijānīte
yanme netrāntare vahniryadvāmṛtamanuttamam || 1-21 ||
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi yogayuktyā śṛṇu priye |
mannetrāntarvahnyamṛtadvayaṃ yadanuttamaṃ rahasyamiti prāguktam, ataśca
pāśānāṃ kālādeśca dāhakaṃ paradhāmāveśātma jagadāpyāyakṛd yad
yogayuktyā, parādvayasphārānupraveśena kathayiṣyāmi tvaṃ ca tathaiva
śṛṇu antarvimṛśa | tadetadādivākyam | atra
paravahnyamṛtātmanetrarahasyamabhidheyam | tasya anuttamamiti viśeṣaṇena
bhogamokṣākhyaṃ prayojanaṃ pratyupāyatvaṃ sūcitam | parādiradivyāntaḥ
ṣoḍhā saṃbandhaḥ prasiddha eva || 21 ||
netratattvābhidhāyitvād netramityasya nāma pratijñātaṃ
sphuṭayati
yatsvarūpaṃ nijaṃ śuddhaṃ vyāpakaṃ sarvatomukham || 1-22 ||
sarvabhūtāntarāvasthaṃ sarvaprāṇiṣu jīvanam |
yogagamyaṃ durāsādaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 1-23 ||
svaṃ svavīryaṃ svasaṃvedyaṃ mamaiva paramaṃ padam |
tadvīryaṃ sarvavīryāṇāṃ tadvai balavatāṃ balam || 1-24 ||
tadojaścaujasāṃ sarvaṃ śāśvataṃ hyacalaṃ dhruvam |
sā mamecchā parā śaktiḥ śaktiyuktā svabhāvajā || 1-25 ||
vahnerūṣmeva vijñeyā raśmirūpā raveriva |
sarvasya jagato vāpi svā śaktiḥ kāraṇātmikā || 1-26 ||
sarvajñādiguṇāstatra vyaktāvyaktāśca saṃsthitāḥ |
saivecchā jñānarūpā ca kriyādiguṇavistṛtā || 1-27 ||
jñānādiṣaḍguṇā ye te tatrasthāḥ prabhavanti hi |
sā vai mahākriyārūpā saṃsthitaikā kriyā matā || 1-28 ||
aṇimādiguṇānaṣṭau karoti vikaroti sā |
evaṃ mamecchā jñānākhyā kriyākhyā śaktirucyate || 1-29 ||
sūryācandramasau vahnistridhāmaparikalpanā |
trinetrakalpanā mahyaṃ tadarthamiha dṛśyate || 1-30 ||
dahanāpyāyane tena prākāśyaṃ vidadhāmyaham |
yannijamātmīyaṃ viśeṣānupādānāt prameyapramāṇapramātṛrūpasya
viśvasya svaṃ svarūpamātmīyo yaścidātmā'śeṣavyavasthāhetuḥ,
svabhāvata eva śuddhaṃ vyāpakaṃ svabhittau viśvodbhāsakamapi na
viśvenācchāditaṃ darpaṇavat, sarvato mukhāni prasarantyaḥ śaktayo yasya
sarvāṇi ca nīlasukhādijñānāni
"śaivī mukhamihocyate" (vi. bhai. 20)
iti sthityā mukhāni prāptyupāyā yasya, sarveṇa ca rūpeṇa pradhānam
sarveṣāṃ sthāvarādibrahmāntānāṃ
bhūtānāmantaravasthamahantārūpatayā sphurat, sarveṣu
prāṇiṣvabhivyaktaprāṇādirūpeṣu jīvanam "prāka saṃvit prāṇe
pariṇatā" iti sthityā gṛhītaprāṇādibhūmikam, ataśca yogena
prāṇādipramātṛtāpraśamanena gamyam, duḥkhenāsādanīyam
ṅa caitadaprasannena śaṅkareṇopalabhyate"
iti nītyā śaktipātavataivopadeśagamyam, duḥkhena ca prāpyate,
"kathaṃcidupalabdhe'pi vāsanā na prajāyate |"
ityādisthityā kaiścidevāpaścimajanmabhirabhiyuktaiḥ, na
tvaniścitamatibhiḥ prāpyam, svasyātmanaścitprakāśasya svaṃ vīryaṃ
viśvanirmātṛ vimarśaśaktyātma balam | yacchrīkālīkulam
"tasya devādi(dhi)devasya parabodhasvarūpiṇaḥ |
vimarśaḥ paramā śaktiḥ sarvajñā jñānaśālinī ||"
iti | svasaṃvedyaṃ svaprakāśaṃ mamaiveti mamomāpateḥ paramameva padam |
vakāro bhinnakramaḥ | vicitrāṇāṃ mantramudrādisarvavīryāṇāmapi
vīryam | balavatāṃ pavanādīnāṃ tadeva balam | sarvaujasāṃ tadevaujaḥ |
yaduktam
"śakyāśakyaparāmarśamanapekṣya pravartanam |
teja ityuditaṃ sadbhiḥ saṃvedananabhasvataḥ ||"
iti | tacca sarvaṃ viśvātmakaṃ śāśvatamavivartamacalamapariṇāmi
dhruvaṃ nityam | seti yadevaṃbhūtaṃ vīryaṃ mama sambandhinī parā
śaktiḥ, icchā icchārūpatāṃ prāptā | kīdṛgicchā ? svabhāvajā
sahajā śaktiyuktā garbhīkṛtāśeṣaviśvaśaktyabhedavimarśeti yāvat |
uktaṃ ca śrīpūrve
"yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate ||" (mā. vi. 3-5)
ityādi | svabhāvajeti sphuṭayati vahnerūṣmeva raveḥ raśmirūpeva ceti
śaktiyukteti ca vyanakti | sarvasyetyanena sarvasyāpi jagataḥ kāraṇātmikā
nirmātrī svā ātmīyā cidānandasvarūpasambandhinī śaktiḥ, na tu
yatiriktā | sarvajñeti sarvajñatvādayo ye guṇāste'pi tatra
rathamecchāyāṃ vyaktāvyaktā ityāsūtritarūpāḥ sthitāḥ | saiva iccheti
icchāśaktireva
"evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate ||" (mā. vi. 3-7)
iti śrīpūrvoktanītyā jñānaśaktitvamāpādya
"evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jātā tadaiva tattadvat kurvatyatra kriyocyate ||" (mā. vi. 3-8)
iti sthityā kriyāśaktiḥ saṃpannā | kīdṛśī ? guṇairvistṛtā
niḥśeṣaiḥ kāryairdharmarūpairvaitatyaṃ prāptā | jñānādīti ye
pūrvamicchāyāmāsūtritakalpā uktāḥ sarvajñatvādayaste tatra
kriyāśaktau sthitā īśvarabhaṭṭārakapade sphuṭībhūtāḥ prabhavanti
vijṛmbhante | hīti yata evamato yuktamuktaṃ prāg vyaktāvyaktā iti | saiva
mahākriyeti īśvarabhaṭṭārakātmā kriyāśaktirūpā saiva kriyā
viśvanirmāṇe prabhoḥ kāraṇarūpā ekā advitīyā matā | saiva ca
aṇimādīn karoti janayati vikaroti sthāpayati saṃharati cetyarthaḥ |
evamuktanītyā mama śaktiḥ svātantryarūpā icchāditrayātmocyate |
sūryeti icchādiśaktitraya eva madhyadakṣiṇavāmamārgeṣu
vahnisūryasomakalpanā antarbahirapi cecchādiśaktisphārarūpā eva
sūryādayaḥ | yaduktaṃ śrīsvacchande
"jñānaśaktiḥ prabhoreṣā tapatyādityavigrahā |
.........ṭapate candrarūpeṇa kriyāśaktiḥ ||" (sva. 10-498-502)
ityādi | trinetreti mahyaṃ madākṛtivyaktaye trinetrakalpanā
netratrayonmīlaneha dṛśyate | sāpi tadarthamiti
nirṇītadhāmatrayādhiṣṭhātṛśaktitritayābhivyaktaye | yaduktaṃ
bhārate'pi
"tisro devyo yadā cainaṃ nityamevābhyupāsate |
tryambakastu tadā jñeyaḥ........................ ||"
iti | dahaneti yata evaṃ paramameva dhāmoktayuktyā netrarūpaṃ tena
kālakāmadāhajagadāpyāyaprakāśanādi yat karomi tad yuktameva,
sarvaśakteściddhāmnaḥ kimasādhyamastīti yāvat |
ata eva
ca sṛṣṭiṃ sthitiṃ saṃhṛtiṃ ca tritanurvidadhāmyaham || 1-31 ||
tisro brahmaviṣṇurudrāstanavo yasya so'hameka eva cinmayaḥ krameṇa
sṛṣṭyādi karomi | atha ca gṛhītānāśritasadāśiveśvaramūrtiḥ
svādhārādhvaviṣaye sṛṣṭyādirūpaṃ cakārād vilayānugrahau ceti
pañcakṛtyādi ahamevaikaḥ karomi na tu madvyaritiktāste kecit |
evamīdṛśaṃ spaṣṭamakṣarārthaṃ parityajya ye brahmādyadhiṣṭhānena
bhagavataḥ sṛṣṭyādikṛttvamāhuste bhrantā eva || 1-31 ||
kiṃ ca
tadvīryāpūritaṃ sarvaṃ mama tejopabṛṃhitam |
icchājñānakriyārūpaṃ netrāmṛtamanuttamam || 1-32 ||
tena proktasvātantryaśaktyātmanā vīryeṇāpūritaṃ yanmadīyaṃ
citprakāśātmopabṛṃhitaṃ vyāpakamāpyāyādikāri ca tejaḥ
icchādiśaktitrayasāmarasyātma, tad
nirūpayiṣyamāṇanayanatrāṇādidharmatayā
netramavināśiparamānandamayatvācca amṛtam avidyamānamanyaduttamaṃ yasmāt
tādṛg anuttamamucyate ||32 ||
kiṃ ca
tadvīryaṃ paramaṃ dhāma yatparāmṛtarūpi ca |
yattattat paramānandaṃ yadetat paramaṃ padam || 1-33 ||
tadetanniṣkalaṃ jñānaṃ viśuddhaṃ netramuttamam |
tat prāguktasvātantryaśaktyātma vīryaṃ sūryādiprakāśakṛttvāt
paramaṃ dhāma cidrūpatvenāvināśitvāt parāmṛtātma ca | yattattaditi
brahma paramānandarūpam | yadetaditi sadā svaprakāśaṃ
bāhyābhyantarāśeṣaviśvapratiṣṭhāsthānatvāt paramaṃ prakṛṣṭaṃ
padaṃ dhāma | tadetaditi tacchabdenoktaparāmarśarūpiṇā sphuṭamiva yat
sarvatra parāmṛṣṭamabhūt tadadhunā sphuṭīkṛtamiti, etacchabdena saha
tacchabdaḥ pratyabhijñānamātmatattvaviṣayaṃ darśayati | niṣkalaṃ
sakalakalābhyo niṣkrāntam, niṣkrāntāśca kalā yatastādṛg viśuddhaṃ
paramādvayātma yajjñānaṃ cit tad netramucyate, na tu
praśnagranthaśaṃkitābrūpagopālakarūpaṃ nityānumeyataijasākṣirūpaṃ
vā || 33 ||
yata evametat
mṛtyujittena cākhyātaṃ sarveṣāṃ mokṣadāyakam || 1-34 ||
tatsiddhidaṃ paraṃ devaṃ sarvaduḥkhavimokṣadam |
ca evārthe | teneti niṣkalacidātmanā rūpeṇa mṛtyujidetaduktaṃ
bhāvimṛtyuñjayaprakārāsūtraṇaṃ caitat | sarveṣāṃ
mokṣadāyakamityanena nityakarmadīkṣābhiṣekādhikārā upakṣiptāḥ |
vakṣyati ca
"viprādiprāṇinaḥ sarve sarvadoṣabhayārditāḥ |
yena vai smṛtimātreṇa mucyante.................. ||" (ne. 2-16)
iti | sarveṣāmityanena ca vakṣyamāṇaparādvayavyāptyā
sarvasrotaḥprasiddhatattaddevatopāsināṃ viṣṇvādisugatāntārādhināṃ
tulyaiva mokṣabhūmirityāsūtritam | tatsiddhidamiti
bhāvisiddhyadhikāropakṣepaḥ | paraṃ devamiti
dyotanādisatattvasvarūpasamāveśaḥ kaṭākṣitaḥ | yadvakṣyati
ṅimeṣonmeṣamātreṇa yadi caivopalabhyate |
tataḥ prabhṛti mukto'sau na punarjanma cāpnuyāt ||" (ne. 8-9)
iti | ata eva parasattānupraviṣṭānāṃ dehādipramātṛtāṃ vinā
bhāviduḥkhāsparśāt sarvaduḥkhavimokṣadam ||34 ||
sarvavyādhiharaṃ devaṃ sarvāmayaharaṃ śivam || 1-35 ||
dāridryaśamanaṃ nityaṃ mṛtyujit sarvatomukham |
sarvān vividhān ādhīn āmayāṃśca jvarādirogān
ṣaṣṭhapañcadaśādhikāravakṣyamāṇamantrayantrādivicitrākārairharati,
ataśca śivaṃ śreyorūpam |
dāridryaśamanamityaṣṭādaśādhikāravakṣyamāṇaśrīmahālakṣmīyāgādi
vidhirupakṣiptaḥ | nityaṃ mṛtyujidityanenāṣṭamādhikāra uktaḥ paro
mṛtyuñjayaprakāraḥ kaṭākṣitaḥ | sarvatomukhaṃ ca kṛtvā
mṛtyujidityanena saptamādhikāragatasūkṣmadhyānahetuko mṛtyujitprakāraḥ,
tathā dhyānahomādijā api tatprakārāḥ sūcitāḥ | yadvakṣyati
"yadā vyādhibhirākrāntastvapamṛtyugato'pi vā |
tadā śvetopacāreṇa pūjyaṃ kṣīraghṛtena vā ||
tilaiḥ kṣīrasamidbhirvā homācchāntiṃ samaśnute |" (6-37-38)
ityādi || 35 ||
api ca
amoghamamalaṃ śāntaṃ sarvadaṃ sarvamocanam || 1-36 ||
sūryakoṭisahasrāṇāṃ vahnyayutasahasraśaḥ |
yattejasā samaṃ tasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm || 1-37 ||
sarvatejomayaṃ yasmāt tvapradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ |
tena netrāgninā sarvaṃ nirdahāmi kṣaṇād dhruvam || 1-38 ||
tenaivāpyāyanaṃ bhūyaḥ prākāśyaṃ vidadhāmi ca |
paramānandātmakapāryantikaphalātmakatvād amogham | sadā sarvāvasthaṃ
dyotamānatvādamalam | bhedopaśamāt śāntaṃ cinmātrarūpam tathāpi
sarvadaṃ viśvanirmātṛsargādikartṛtve'pyanugrahaikaparatvāt sarvamocanaṃ
sarvamāyurbalādi dadāti | yadvakṣyati
"āyurbalaṃ yaśaḥ prītirdhṛtirmedhā vapuḥ śriyaḥ |
sarvaṃ pravartate tasya bhūbhṛtāṃ rājyamuttamam ||" (ne. 6|46)
ityādi| niḥsaṃkhyasūryavahnyādīnāṃ tejasā samaṃ yat kiṃcit kalpanayā
kalpyate tadapi kalpitatvādeva | tasyeti prakṛtasya mahādhāmnaḥ
ṣoḍaśīmapi kalāṃ nārhati sūkṣmatamenāpyaṃśena na sadṛśam,
akalpitaparapramātrekarūpatvāt | apradhṛṣyamanabhibhavanīyam | sarvaṃ
nirdahāmīti mahāpralayādau kā tu kathā kālakāmayoḥ, dhruvaṃ niścitam
| tenaiva ca bhūyaḥ punarāpyāyanaṃ prākāśyaṃ ceti kalpāntānte
sarvaviṣayaṃ karomi, kā tu kathā
kṣīṇadhātujantvāpyāyamārutādyāvṛtākṣyāśāprakāśanasya |
anena caikaviṃśādhikārabhāvisṛṣṭyādyupakṣiptam || 38 ||
kiṃ ca
tasmāt parataraṃ nānyat kiṃcidvīryaṃ pradṛśyate || 1-39 ||
tadevāstramayaṃ raudramaṇusantāraṇaṃ param |
etadeva paramaṃ vīryam | yadvakṣyati
"mantrakoṭyo hyanantāśca vyaktāvyaktā vyavasthitāḥ |
sarvāstāḥ siddhidāstena ādyantatuṭirodhitāḥ ||" (ne. 14-9)
iti | anena caturdaśadvāviṃśādhikārasthasarvamantrottamatvamuddiṣṭam |
ata eva raudraṃ bhedacchedi astramayaṃ jñānāsirūpaṃ sadaṇūnāṃ
jīvānāṃ parametatsantāraṇam || 39 ||
tathā
kṣayadaṃ sarvaśatrūṇāṃ śastraṃ hyetat prakīrtitam || 1-40 ||
sarveṣāmeva bhūtānāmāyurdhatte tadāyudham |
sarvaśatrukṣayahetutvāt śastraṃ śaserhiṃsārthatvāt |
yadvakṣyati
"pararāṣṭravibhītānāṃ nṛpāṇāṃ vijayāvaham |" (ne. 17-6)
iti | sarveṣāmiti sthāvarādīnāṃ caturdaśānāṃ bhūtānāmāyuḥ
prāṇān dhatte svacchasvatantracidekarūpatvāt | taccāyudhaṃ
viśeṣānukteḥ sarvaṃ mahāvīryarūpatvāt || 40 ||
tadāha
tadekaṃ bahudhā vīryaṃ bhedānantyavisarpitam || 1-41 ||
bhedānantyena nānāvaicitryeṇa prasṛtam || 41 ||
etadeva sphuṭayati
mahāpāśupataṃ mahyaṃ viṣṇostacca sudarśanam |
brahmaṇo brahmadaṇḍastu sarveṣāṃ svaṃ svamāyudham || 1-42 ||
mahyamiti madartham, spaṣṭaṃ śiṣṭam || 42 ||
yaccaitat
anekākārarūpeṇa āyudhaṃ tadanekadhā |
surāṇāṃ svaṃ svarūpeṇa mayā vīryaṃ samarpitam || 1-43 ||
sarveṣāṃ devānāmanekākārarūpeṇa svarūpeṇa saha anekāyudhaṃ yat
tanmayā svaṃ vīryaṃ samarpitaṃ tathā tathā vaicitryeṇābhāsitamiti
yāvat || 43 ||
nanu "ekaḥ1 śivo'vikārī tacchaktiścāpyato na tau śaktau | bahudhā
sthātuṃ, yadvā caitanyavinākṛtau vikāritvāt ||" iti
bhedavādibhiryuktirupakṣiptā, tat kathametaducyate
yogaśaktyā tu yogeśe tena vyāptamidaṃ jagat |
"yogo'sya śaktayaḥ svākyā visphūrjanti samantataḥ ||"
ityāmnāyoktanītyā yogasya vāmādiśaktīnāṃ yā śaktiḥ sāmarthyaṃ,
tayā jagat viśvaṃ tena vyāptaṃ pratyaṃśamotaṃ protaṃ tadaikātmyeneti
yāvat | taduktaṃ śivasūtreṣu
śvaśaktipracayo'sya viśvam" (śi. sū. 3-30)
iti ||
kiṃ ca
bhītānāṃ sā parā rakṣā trastānāmabhayaṃ param || 1-44 ||
śatrubhiścārditānāṃ tu mokṣadaṃ paramaṃ dhruvam |
bhītānāmityekonaviṃśādhikāravakṣyamāṇatattacchāyādoṣabhūtagrahayak
ṣaśākinyādimudritānāṃ parā rakṣā tadadhikāravakṣyamāṇaṃ
paramunmudraṇam | trastānāṃ ca paramabhayam | yadvakṣyati
"trāṇaṃ karoti sarveṣāṃ tāraṇaṃ trastacetasām |" (22-11)
iti | trāso hṛdghaṭṭanaṃ tīvraṃ bhayam, śatrubhiścārditānāṃ ca
paramabhayam | yadvakṣyati
śaṃgrāmakāle dhyātavyā khaṅgapatralatāsthitā |
jayaṃ prayacchate'vaśyaṃ ripudarpāpahā bhavet ||" (18-86)
ityetanmantrarājaṃ mahālakṣmīmuddiśya | dhruvaṃ niścitam, paramaṃ
mokṣadamityetadasya mukhyaṃ svarūpam ||
upasaṃharati
kiṃ vātivistaroktena paunaḥpunyena sundari || 1-45 ||
yadyattīvrataraṃ raudraṃ śrīmadūrjitameva vā |
prasādaṃ varadaṃ śreyaḥ prākāśyaṃ tattadeva hi || 1-46 ||
tajjñeyamaprameyaṃ ca jñānaṃ mantramahābalam |
trātāraṃ sarvabhūtānāṃ guptaṃ gopyaṃ sadā tvayā || 1-47 ||
tavādya kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ paripṛcchasi |
tīvrataraṃ jhaṭityaśakyamapi ghaṭayet, raudraṃ saṃhartṛ, śrīmad
mahāvibhūti, ūrjitamasāmānyabalam, prasādamatinirmalam, varadaṃ
yathābhīṣṭapradam, śreyaḥ praśāntāśeṣakleśasvātmaviśrāntisāram,
prakāśa eva prakāśyaṃ sūryasomavahnyādijyotīrūpam | yadyaditi
ṣaḍadhvamadhye yatkiṃcidasti tatsarvaṃ, tadeveti
proktaprakāśānandaghanasvarūpamityanena sarvotkarṣāśeṣaviśvamayatvaṃ
bhagavato netranāthasyoktam | hīti yata evaṃ tasmāt kiṃ vātivistarokteneti
saṅgatiḥ | anena ca vaiśvātmyaprakāśanena
ṣoḍaśādhikāradarśayiṣyamāṇasarvācārasatattvamupakṣiptam | tadeva ca
tattvaṃ viśvottamatvājjñātavyaṃ sārvātmyācca jñātuṃ śakyamarhaṃ ca
| atha cāprameyaṃ jñānamanavacchinnasaṃvidrūpaṃ na tu kasyāpi
pramāṇasya gocaraḥ | taduktaṃ trikahṛdaye
śvapadā svaśiraśchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate |
pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā ||"
iti | pratyabhijñāyāmapi
"viśvavaicitryacitrasya |" (2-3-15)
iti | mantrāṇāṃ koṭisaṃkhyākānāṃ mahadbalaṃ paramaṃ vīryam | etacca
caturdaśaikaviṃśadvāviṃśādhikāreṣu bhaviṣyadupakṣiptam | etacca
sarvabhūtānāṃ trāṇena nānānugrahaprapañcena tāraṃ dīptam, trāṇaṃ
trā tayā tāraṃ yata evaṃ tenaitad guptaṃ paraṃ rahasyam | ataśca gopyaṃ
rakṣaṇīyaṃ śaktipātavatāmeva prakāśyaṃ tvayā nānyeṣām | te
caitadyogyāyā atitīvraśaktipātena paratattvajijñāsāvasare kathitam |
"kiṃ bhūyaḥ paripṛcchasi" iti bhāviprameyāvakāśadānāya
pāṭalikasaṅgatyarthamiti śivam ||
aśeṣaviśvavaiśvātmyasāmarasyena sundaram |
cidānandaghanaṃ śrīmannetramaiśamupāsmahe ||
iti śrīnetratantre
śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracitonetrodyotākhyaṭīkope
te prathamo'dhikāraḥ || 1 ||
dvitīyo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
aṣṭamūrti viśvamūrti yadamūrti pragīyate |
mantramūrti numo netraṃ taccinmūrti maheśituḥ ||
"kiṃ bhūyaḥ paripṛcchasi" ityuktyā dattāvakāśā
avagatatattvānuvādapuraḥsaraṃ jagadanujighṛkṣayā
mantrasvarūpamavatitārayiṣuḥ śrīdevyuvāca
yadyevaṃ paramaṃ śāntamaprameyaguṇālayam |
sarvānugrāhakaṃ vīryaṃ tava deva mukhācchrutam || 2-1 ||
bhagavan devadeveśa lokānugrahakāraka |
triyonijamidaṃ sarvaṃ tiryaṅmānuṣadevagam || 2-2 ||
ādhivyādhibhayodvignaṃ viṣabhūtabhayārditam |
apamṛtyuśatākīrṇaṃ jvarakāsakṣayānvitam || 2-3 ||
bhūrbhuvarmānuṣe loke viprādiprāṇinastathā |
duḥkhadoṣaśatākīrṇāḥ kutasteṣāṃ sukhaṃ vibho || 2-4 ||
yugānurūpamānena teṣāmāyuḥ svamānataḥ |
jighāṃsanti balopetāstvattejobalabṛṃhitāḥ || 2-5 ||
anekaśataśo bhedairvyādhibhiśca supīḍitāḥ |
teṣāmanugrahārthāya kṛpayā prāṇināṃ hitam || 2-6 ||
vadopāyaṃ jagannātha mucyante yena sarvataḥ |
āmantraṇāni prāgvat | pūrvādhikāre yatparamaṃ vīryaṃ nirṇītaṃ
śāntatvādiviśiṣṭaṃ tava mukhācchrutaṃ yadyevamuktadṛśā
sarvānugrāhakam, tat bhagavan viśvānugrāhaka vyādhyādyākīrṇo
yaścaturdaśavidho bhūtasargaḥ, ye ca bhūrbhuvarmānuṣe loke viprādyāste
niḥsaṃkhyairduḥkhaiḥ rāgadveṣādidoṣaiścākīrṇāsteṣāṃ ca
yugānusāraparimitamapyāyuḥ, tvadīyatejobalābhyāṃ sphītāḥ, arthāt
śākinībhūtayakṣagrahādyā vyādhibhiḥ saha hantumicchanti, tatasteṣāṃ
sarveṣāṃ prāṇināṃ kṛpayānugrahaṃ kartuṃ hitamupāyamādiśa, yenaite
suṣṭhu pīḍitāḥ sarve mucyante nivṛttasarvopadravā apavṛjyante || 6 ||
tataśca
yena yena prakāreṇa jñānayogena mantrataḥ || 2-7 ||
yadyat paśyasi deveśa tadupāyaṃ vada sva me |
he deveśa sva ātman jñānayogamantrānāśritya yena yena sthūlena
sūkṣmeṇa pareṇa vopāyena tatpraśnitaṃ śreyo yat paśyasi tasyopāyaṃ
vada ||
atra tantrāvatārakaḥ saṅgatiṃ karoti
evaṃ devyā vacaḥ śrutvā prahasyovāca śaṅkaraḥ || 2-8 ||
prahasyeti yogayuktyā kathayiṣyāmi, ityādiṣṭatvāt
parasphurattāsamāveśādvihasya, atha ca prāṅnarūpitanītyā
nādāmarśāveśādaṭṭahāsaṃ kṛtvā, kiṃ tad yadetasya
bhagavato'sādhyamiti smitaṃ vidhāya || 8 ||
śrībhagavānuvāca
atikāruṇyamāviṣṭā devi tvaṃ pṛcchasīha mām |
na kenacidahaṃ pṛṣṭo nākhyātaṃ kasyacinmayā || 2-9 ||
yadihātikṛpayā tvayāhaṃ pṛṣṭastathā na kenacidahaṃ pṛṣṭaḥ, ataśca
ṅāpṛṣṭaḥ kasyacid brūyāt" iti nītyā mayāpi na kasyacidākhyātam || 9
||
ataśca
satsu mantreṣu sarveṣu netrabhūtaṃ prakīrtitam |
mamāśaye na kenāpi lakṣitaṃ tu sudurlabham || 2-10 ||
tavādya kathayiṣyāmi triprakāraṃ paraṃ dhruvam |
mantrayogajñānagamyaṃ mokṣadaṃ siddhidaṃ varam || 2-11 ||
yattvayā netrasvarūpaṃ pṛṣṭaṃ satsu pradhānatayā vidyamāneṣu
sārdhatrikoṭirūpeṣu mantreṣu madhye viṣayeṣu ca netrabhūtam yathā
netramitarendriyamadhye pradhānabhūtam, satsu vidyamāneṣu bhāveṣu
prakāśakaṃ ca prakīrtitaṃ tathaivaitat | yadvakṣyati
śarvasādhāraṇo devaḥ sarvasiddhiphalapradaḥ|
sarveṣāmeva mantrāṇāṃ jīvabhūto yataḥ smṛtaḥ ||" (13-44)
iti | tacca sarvaśāstropadeśāvasare mamāśayasthaṃ kenāpi na jñātaṃ
sarvasarvātmanaḥ parādvayasya sarvaśāstreṣu gūḍhoktyāsūtritasya
bhedādhivāsitairduravadhāratvāt suṣṭhu durlabham |
etanmantrayogajñānagamyatvāt sthūlasūkṣmaparopāyaprāpyaṃ triprakāraṃ
dhruvaṃ nityaṃ bhogamokṣaphalaṃ tava yogyāyā dhruvaṃ niścitamadya
kathayiṣyāmi, iti sopāyasaprayojanavastutattvapratipādanaṃ punarapi
viśeṣataḥ pratijānīte, atyantopādeyatvādasyārthasya || 11 ||
tatra
ādau mantramayaṃ vakṣye siddhitrayasamanvitam |
sāṅgaṃ svamudrayā yuktaṃ sarvatrāṇakaraṃ param || 2-12 ||
yadupakrāntaṃ paraṃ rūpaṃ tad bodhasya vimarśasāratvānmantraḥ
prakṛtaṃ rūpaṃ yasya tādṛk,
bhāvibhaumāntarikṣadivyatvabhinnasiddhitrayayuk,
hṛdayādyaṅgaṣaṭkasahitam, bhāvipadmāmṛtamudrayā yuktam,
sarvatrāṇakṛd viśvānugrahakṛt, vakṣyāmi, iti mantraviṣayaiṣā
etadadhikārapratijñā || 12 ||
kiṃ ca
bhūtayakṣagrahonmādaśākinīyoginīgaṇaiḥ |
bhaginīrudramātrādiḍāvīḍāmarikādibhiḥ || 2-13 ||
rūpikābhirapasmāraiḥ piśācaiścāpyanekaśaḥ |
brahmarakṣograhādyaiśca koṭiśo yadi mudritāḥ || 2-14 ||
apamṛtyubhirākrāntāḥ kālapāśairjighāṃsitāḥ |
rājāno rājatanayā rājapatnyo hyanekaśaḥ || 2-15 ||
viprādiprāṇinaḥ sarve sarvadoṣabhayārditāḥ |
yena vai smṛtimātreṇa mucyante tad bravīmi te || 2-16 ||
bhūtādibhiryadi mudritāḥ samāpannāpamṛtyavaśca
kālapāśairhantumiṣṭāḥ prāptamṛtyavo rājādyāḥ prajāpālakāḥ,
tatpālyā viprādyāḥ, sarvebhyo doṣebhyo vyādhyādibhyo yad bhayaṃ
tenārditāḥ, yatsmṛtereva mucyante tanmantrasvarūpaṃ te vacmi iti
saṅgatiḥ | bhūtāḥ śūnyakūpaikavṛkṣacatvarādisthānasthāḥ |
yakṣāḥ balinaḥ sattvaviśeṣāḥ | grahā bālagraharatigrahādyāḥ |
asaṃbaddhapralāpyanimittakrodhakāmādicitracittavṛttidarśī unmādaḥ |
rūpaparivṛttyarthaṃ paśuśoṇitādyākarṣiṇī śākinī | pīṭhajā devyo
yoginyaḥ | brahmyādyaṃśakotthā bhaginyaḥ | brahmyādyāstu rudramātaraḥ
| ḍāvyo ḍāmarikāśca śrīsarvavīre
"paracittagataṃ jñānaṃ rūpasya parivartanam |
karotyamṛtalubdhā ca jñeyā sā rudraḍākinī ||
ityupakramya
ḍāvyaścaivaṃvidhā jñeyā guptācārārcane ratāḥ |
svādayanti na tu ghnanti cchidrānveṣaṇatatparāḥ ||
ḍāmaryastvaparā jñeyā mantratadgatacetasaḥ |
parāmṛtaṃ samaśnanti mānuṣaṃ vāhayanti ca ||
paryaṭantyakhilāṃ pṛthvīṃ rūpaṃ kurvantyanekadhā |"
iti lakṣitāḥ | hiṃsikāḥ rūpikāḥ |
ākasmikapatananaiḥsaṃjñapheṇamokādikṛdapasmāraḥ | śmaśānādivāsina
ulkāmukhāḥ piśācāḥ | brahmarakṣāṃsi rākṣasaviśeṣāḥ | grahā
aniṣṭarārśiṃ gatā bhaumādyāḥ | vitatya caitatsvarūpamagre
darśayiṣyāmaḥ || 16 ||
atha mantroddhāre itikartavyatāmāha
bhūpradeśe same śuddhe candanāgurucarcite |
karpūrāmodagandhāḍhye kuṅkumāmodasevite || 2-17 ||
ācāryastu prasannātmā candanāgurucarcitaḥ |
uṣṇīṣādyairābharaṇairbhūṣitaḥ sumahāmatiḥ || 2-18 ||
padmamaṣṭadalaṃ kṛtvā mātṛkāṃ tatra cālikhet |
śuddhe amiśravarṇe | candaneti candanādinā ādhāraśaktitayā pūjite
ityarthaḥ | prasannaḥ śivasamāveśaprāptanairmalya ātmā yasya | candaneti
kṛtanityānuṣṭhānaḥ | suṣṭhu mahāmatirmātṛkāsatattvajñaḥ, ajñātā
mātā mātṛkā aśeṣamantrādijananī || 18 ||
kathamityāha
tritanuṃ madhyato nyasya vargān prāgādito likhet || 2-19 ||
tritanumoṃkāram, madhyataḥ karṇikāyām, vargān kacaṭatapayaśādyān
krameṇa prācyādyaiśānyantam ||
itthaṃ likhitvā pāṭhakrameṇaiva
pūjayet parayā bhaktyā puṣpadhūpādivistaraiḥ |
mantrāṇāṃ mātaraṃ devi proddharenmantradevatām || 2-20 ||
proddharediti pūjānantaramityarthaḥ || 20 ||
uddhāramāha
viśvādyaṃ viśvarūpāntaṃ viśvahāmṛtakandalam |
jyotirdhvaniḥ parāśaktiḥ śiva ekatra saṃsthitaḥ || 2-21 ||
viśvādyaṃ prāthamikavarṇam, viśvarūpāyā māyāyā
īkārasyāntamantagamuvarṇam, viśvahā kālastadvācī makāraḥ | atha ca
viśvasyādyaḥ sraṣṭā brahmā tadvācitvādavarṇam, tathā viśvarūpasya
viṣṇoranto niścayo yasya taduvarṇam, viśvasaṃhartā
rudrastadvācitvānmakāro'pi tatheti vācyānusāryapyuddhāraḥ |
amṛtamaśeṣaviśvavedyābhedavedanātmā binduḥ, kandalamardhacandraḥ,
jyotirnirodhikā spaṣṭarekhātmā, dhvaniḥ sarvavācakābhedavimarśātmā
nādo hakalārūpaḥ, parāśaktirbindudvayamadhyagā spaṣṭarekhā | atra
nādena nādāntaḥ svīkṛtaḥ,
parāśaktyāpyadharavartyaparādiśaktirūpāḥ
śaktivyāpinīsamanāśaktayo'ntaḥkṛtāḥ | śiva
uktaviśvābhedavimarśātmā paranādarūpatayā sarvopari darśanīyaḥ, iti
dhūlibhedakramaḥ |
"brahmopendraharāṇḍavācyaumavāgaikyaprathā nādabhū-
myārohāya galatsvavedyaśaśabhṛllekhānirodhāntagā |
nādajñātṛtalordhvayorvigalite vedye sphuṭāntardhvani-
sparśavyāptipadā tadāttamananā tattvonmanā tāṃ stumaḥ ||"
iti hṛdbhedakramaḥ | ekatra saṃsthita ityuktitaḥ
padārthajātasyaikapraṇavātmatā darśitā || 21 ||
asya māhātmyamāha
anena grathitaṃ sarvaṃ sūtre maṇigaṇā iva |
asmānmantrāḥ samutpannāḥ saptakoṭyo'dhikāriṇaḥ || 2-22 ||
grathitamumbhitaṃ vyāptamiti yāvat | saptakoṭyo mantrā iti prathamasarge
tāvatāmevādhikāro'bhūt | anantaraṃ tu
"jātamātre jagatyatha |
"mantrāṇāṃ koṭayastisraḥ sārdhāḥ śivaniyojitāḥ |
anugṛhyāṇusaṅghātaṃ yātāḥ padamanāmayam ||" (1-40-41)
iti śrīpūrve'bhidhānādardhacatasraḥ koṭayo'dhikṛtāḥ || 22 ||
dvitīyabījamuddharati
citrabhānupadāntaṃ tu śaśāṅkaśakalodaram |
tadaṅkuśordhvavinyastaṃ tiryaggāntordhvayojitam || 23 ||
citrabhānupadaṃ pādmamāgneyapatraṃ tadantasthaṃ kavargasaṃbandhi
ṅavarṇaṃ, tacca śaśāṅkaśakalamardhacandra udare madhye yasya tādṛk,
evamuddhārānusāramagnīṣomātma javarṇaṃ jātam | tadaṅkuśasyokārasya
ūrdhveti upari vinyastaṃ kāryam | tathā tiryaggo vāyustatpatre yo'ntaḥ
pavargāpekṣayā makārastena ūrdhvayojitaṃ bindurūpayojanā yasya | atra ca
bindurardhacandrādiprameyāsūtraṇaparaḥ || 23 ||
asya mahātmyamāha
etattatparamaṃ dhāma etattatparamāmṛtam |
cidānandaghanamityarthaḥ ||
tṛtīyamuddharati
yattatparamamuddiṣṭamamṛtaṃ lokaviśrutam || 2-24 ||
pīyūṣakalayā yuktaṃ pūrṇacandraprabhopamam |
yattaditi svasaṃvedyaṃ samyak svarūpasphurattayā
samāveśasukhasadbhāvāvamarśitvāt paramamuddiṣṭam, amṛtaṃ
lokaviśrutamityamṛtabījatayā loke prasiddhaṃ sakārātmakam |
pīyūṣakalā amākhyā ṣoḍaśī parā vimarśaśaktistayā yuktaṃ
viśvasattāyāḥ parāmṛtamayatvāpādanāt pūrṇacandraprabhātulyam ||
yattatparamamuddiṣṭamityuktyā tṛtīyabījamāhātmyasyoktatvāt
samastamantranāthasya māhātmyamāha
etattatparamaṃ dhāma etattatparamaṃ padam || 2-25 ||
etattatparamaṃ vīryametattatparamāmṛtam |
tejasāṃ paramaṃ tejo jyotiṣāṃ jyotiruttamam || 2-26 ||
sarvasya jagato devamīśvaraṃ kāraṇaṃ param |
sraṣṭā dhartā ca saṃhartā nāstyasya sadṛśo balī || 2-27 ||
mantrāṇāmālayo hyeṣa sarvasiddhiguṇāspadam |
tadetacchabdau svarūpapratyabhijñāpanāya | paramamanuttaraṃ dhāma
citprakāśaḥ, padaṃ viśrāntibhūmiḥ, vīryaṃ sāmarthyam,
amṛtamānandaḥ, tejasāṃ kālāgnyādidīptīnām, jyotiṣāṃ
sūryendudhruvādīnām, sarvasyeti ṣaḍadhvarūpasya jagato devaṃ dyotamānam
upādānādyanapekṣi paraṃ kāraṇaṃ svacidbhittau
svānatiriktasyātiriktasyeva viśvasya bhāsakam, ataśca balī śaktaḥ | asya
sadṛśo na kaścit sargādipañcakṛtyakṛdasti, asyaiva
svacchasvatantracidekaghanatvāt | sadāśivādīnāṃ
tvetadābhāsitānāmetadaiśvaryavipruṭprokṣaṇenaitadicchayaiva
sṛṣṭyādikāritvāt | vakṣyati caitat
"śaktyā tu bhagavān sarvaṃ karoti hi vibhutvataḥ |
nimittakāraṇaṃ devo yathā sūryamaṇeḥ kriyā ||
upādānaṃ tu sā śaktiḥ saṃkṣubdhā samavāyataḥ |" (21-50-51)
iti | etacca tatraiva vyākhyāsyāmaḥ | mantrāṇāmālaya iti sarveṣāṃ
cidānandātmavīryasāratvāt, sarvāsāṃ sādhakābhīṣṭasiddhīnāṃ
guṇānāṃ ca sarvajñatvādīnāmāspadamāśrayaḥ ||
atha
adhunāṅgāni vakṣyāmi saṃnaddho yaistu siddhyati || 2-28 ||
aṅgāni hṛdayādīni, saṃnaddha iti nityanaimittikādau kṛtaparigrahaḥ,
siddhyati bhuktiṃ muktiṃ ca labhate sādhakādiḥ, ācāryastu vitarati
putrakāderityarthāt | anena ca bhāvinityādikarmopakṣipatā pāṭalikī
saṅgatirdarśitā || 28 ||
tatra
kṛtāntamadhyamaṃ varṇaṃ svararāṭpañcamānugam |
prabhañjanāntaśirasaṃ hṛdayaṃ sarvasiddhidam || 29 ||
kṛtāntasya yāmyadalasthasya cavargasya madhyamaṃ varṇaṃ ja, svararāṭ
indraḥ tatpatrasthasyāvargasya pañcama ukāro'nugo'dhogato yasya,
prabhañjanānto makāro bindurūpaḥ śirasi yasyeti māntraṃ dvitīyaṃ
bījamevaitat hṛdayaṃ nirṇītam, mahāmāhātmyayogāt sarvāḥ
siddhīrdadāti || 29 ||
śiromantramāha
somāntamanalādyena yuktaṃ praṇavayojitam |
etacchiraḥ.......
somadigdalagayavargāntaṃ vavarṇam, analasyāgneyavarṇasya rephasyādyena
varṇena yakāreṇa yuktam, praṇavena miśrīkṛtam | evaṃ va-ya-
ometattrayaikīkārāt śiraḥ śiromantro'yam ||
atha
...'nilāntena yuktā māyā śikhā smṛtā || 2-30 ||
māyā ī, anilāntena prāgvad bindunā, śikhā smṛtetyavicchinnena
pāramparyeṇa || 30 ||
kavacamāha
īśāntamīśvarordhvaṃ ca dvādaśārdhordhvayojitam |
śivaśaktyātha nādena yuktaṃ tadvarma cottamam || 2-31 ||
īśadigdalagaśavargāntaṃ havarṇaṃ kṣasya kūṭākṣaratvena pṛthaktvāt,
yadi vā īśa īśānavaktrā vācī kṣo'nte yasyeti, tadeva īśvara
īśvarabhaṭṭārakavācī bindurūrdhve śirasi yasya | dvādaśānāmardhasya
ṣaṣṭhabījasyokārasyordhve yojitam,
śivaśaktyetyanenordhvagasarvamāntraprameyamuktam, varma kavacam || 31 ||
netramāha
sabhairavādyaṃ praṇavaṃ sadāgatiśiraḥsthitam |
netramantro mahograśca sarvakilviṣanāśanaḥ || 2-32 ||
bhairavo jhāṅkārabhairavavācako jhakārastasyādyaṃ ja, saha
bhairavasyādyena vartate yatpraṇavarūpaṃ tadvāyuvarṇasya yakārasya
śirasi upari sthitamiti tritayaikīkārātmakam | mahogra iti
śāktamarūdvejitabhairavavahnipluṣṭāśeṣabhedatvāt tata eva
sarvapāpadāhī | cakāraḥ paraviśrāntipradatvaṃ samuccinoti || 32 ||
astramāha
ajīvakaṭasaṃyuktamastrametat prakīrtitam |
na vidyate jīvo yasmāt so'yamajīvakaḥ phakāraḥ saṃhāravarṇaḥ, sa
cāsau ajīvakenāprāṇenānackena ṭakāreṇa samyak saṃhārasāreṇa yuktaḥ
| ajīvakaśabdo dvirāvartyaḥ ||
upasaṃharati
aṅgaṣaṭkaṃ samākhyātaṃ mantrarājasya siddhidam || 2-33 ||
samyag vīryasāramākhyātam, siddhidamityārādhakānāmarthāt,
anenādhikārāntarasaṅgatiḥ sūciteti śivam || 33 ||
sarvajñatādiguṇaṣaṭkamayāṅgasaṅgi-
saṃpūrṇasundaracidekaghanaprakāśam |
niḥśeṣapañcavidhakṛtyakṛdīśanetra-
mantraṃ numo nikhilamantramaheśamekam ||
iti śrīnetratantre
śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracitonetrodyote
mantroddhāro dvitīyo'dhikāraḥ || 2 ||
tṛtīyo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
pravartate yaduddyote nityakarma mahātmanām |
aśeṣakleśanunnetraṃ numastannailalohitam ||
siddhidamityukteritikartavyatāpūraṇena pramāṇīkārāya nityakarma
prakāśayituṃ śrībhagavānuvāca
adhunā yajanaṃ vakṣye yena siddhyati mantrarāṭ |
adhunetyārādhyamantrasvarūpe prakāśite | yajanamantarbahiryāgam |
siddhyati bhuktimuktiprado bhavati ||
tatrāsnātasya yāge'nadhikārāt
ādau snānaṃ prakurvīta sarvakilviṣanāśanam || 3-1 ||
katham ityāha
astramantreṇa deveśi mṛdamuddhṛtya mantravit |
śaucaṃ yathocitaṃ kṛtvā paścāt snānaṃ samārabhet || 3-2 ||
smṛtiśāstroktanītyā śārīraṃ śaucaṃ kṛtvāstramantreṇa
mṛdamuddhṛtya snānamārabheteti saṅgatiḥ || 2 ||
tatrādau saṃhārakrameṇa
pādau jaṅghe kaṭiṃ corū pūrvaṃ mṛdbhistribhistribhiḥ |
prakṣālyeti śeṣaḥ, tribhiriti liṅgavyatyayāt | evamanyadapi mantavyam ||
kimavyavadhānenetyāha
trirantaritayogena..............
trīn vārānantarito yogaḥ karakṣālanasaṃbandhastena pādau prakṣālya
hastau prakṣālayet | tato jaṅghe tato hastau, tata ūrū tato hastau, tataḥ
kaṭirityeṣo'trārthaḥ ||
evaṃ kṛtvā
.........ṣaptabhiḥ śuddhyate punaḥ || 3 ||
karakṣālanāya gṛhītābhirmṛdbhirityarthāt || 3-3 ||
atha
saptābhimantritāṃ kṛtvā mṛdamastreṇa mantravit |
pratāpyārkamukhāṃ paścāccharīramanulepayet || 3-4 ||
mantraviditi uktapāpadāhyastravīryavit, arkamukhāṃ darśitādityāṃ
tadadṛṣṭau prāṇārkaspṛṣṭām, nijavivakṣitaṃ caitadanulepanam || 4 ||
vighnopaśamanārthaṃ tu ...........
ambhasā
................ākṣālya dehamācamet |
puryaṣṭakaśuddhyarthaṃ praṇavena trirācamanaṃ, dvi sṛkvimārjanaṃ
dvārasparśaśceti !!
ācamanārthaṃ malasnānamuktvā vidhisnānamāha
vāmahastatale bhāgān mṛtsnāyāstrīṃstu kārayet || 3-5 ||
praśastā mṛt mṛtsnā, trīn bhāgāniti śrīsvacchandādiṣṭanītyā'gre
savyāpasavyagatān || 5 ||
tatra
astrajaptaṃ kṣipeddikṣu ...........
agrasthitaṃ bhāgam ||
............ṃūlaṃ tīrthe prakalpayet |
mūlamantrajaptavāmabhāgena śivatīrthaṃ kalpayedityarthaḥ ||
aṅgaiḥ śarīramālabhya kṣālya cāntarjalaṃ japet || 3-6 ||
aṅgairityaṅgaṣaṭkajaptadakṣiṇabhāgamṛdā ityarthaḥ | jalasyāntaḥ
antarjalam || 6 ||
kiṃ japetkiyaccetyāha
mūlaṃ śaktyā.........
yathāśakti mūlamantraṃ japet ||
atha
...ṣamuttīrya sandhyāṃ vandeta ca kramāt |
śrīsvacchandādiṣṭanītyā kalaśamudrayā śiro'bhiṣicya jalāduttīrya
vāmakaragatāmbuvipruṣāṃ
dakṣiṇakaraśākhābhirastramantreṇādhaḥkṣepaḥ, mūlahṛdādibhistu
uparītyādi sandhyāvandanam ||
kiṃ ca
śikhāṃ baddhvā śikhāṃ smṛtvā mantrāṇāṃ tarpaṇaṃ tataḥ ||
3-7 ||
śikhāmantraṃ smṛtvā, śikhāgranthiṃ baddhvā atha ca śikhāṃ
madhyaśaktiṃ baddhvā tatra sthitvā tadvīryasārāṇāṃ mantrāṇāṃ
tarpaṇaṃ kuryāt || 7 ||
atha
devān pitṛnṛṣīṃścaiva manujān bhūtasaṃyutān |
saṃtarpya tīrthaṃ saṃgṛhya yāgauko vidhinā viśet || 3-8 ||
sarvamantrān saṃtarpya, śivatīrthaṃ mantragrahaṇena bhāvanayā
svātmalīnaṃ kṛtvā, yāgagṛhaṃ bhāvividhinā viśet || 8 ||
taṃ vidhimāha
āśāmātṛragaṇaṃ lakṣmīṃ nandigaṅge ca pūjayet |
mahākālaṃ tu yamunāṃ dehalīṃ pūjayettataḥ || 3-9 ||
bahirdiṅmātṝḥ, dvārordhve gaṇapatilakṣmyau, pārśvadvaye nandigaṅge
mahākālayamune, vāme dehalīṃ praṇavacaturthīnamaḥśabdayogena pūjayet |
asya nayasya sarvasahatvāt siddhāntadṛśā nandigaṅge dakṣiṇe pūjye,
mahākālayamune vāme | vāmasrotasyevaṃ meṣāsyacchāgāsyau tu adhikau
dakṣiṇavāmayoḥ | bhairavasrotasi saṃhārapradhānatvād dakṣiṇe
mahākālayamune vāme nandigaṅge | ṣaḍardhe tu diṇḍimahodarau adhikau || 9
||
atha saptavārāstrajaptaṃ dīptaṃ kusumaṃ nārācāstraprayogenāntaḥ
kṣiptvā
vighnaproccāṭanaṃ kṛtvā digbandhaṃ kavacāstrataḥ |
pātālādigatān
vighnānpārṣṇyāghātoccāratālādiśabdairastreṇoccāṭya,
kavacenoccāṭitavighnānanupraveśāya diśo badhnīyāt ||
tato'pi
svāsanārthaṃ prakalpyātha śaktimādhārikāṃ śubhām || 3-10 ||
upaviśya tataḥ kuryāt prāṇāyāmamanukramāt |
svasya cidātmana āsanārthaṃ viśvādhvanaḥ
samantāddhāraṇādādhārarūpāṃ śubhāṃ pārameśīṃ kriyāśaktim "oṃ
ādhāraśaktaye namaḥ" iti kalpayitvā, upaviśyeti tadāśrayamātmānaṃ
kṛtvā prāyatnikarecanapūraṇakumbhanakrameṇa ātmano
dvādaśāntasthaśāktabalasparśāya dehasya dāhārthaṃ
vaicitryamutpādayituṃ prāṇāyāmaṃ kuryāt || 10 ||
athādau karaśuddhinyāsaṃ kṛtvā
dhāraṇāmārabhetātra yugapacchoṣaṇādibhiḥ || 3-11 ||
ṣāṭkośikaṃ tu malinaṃ nirdagdhaṃ tatra bhāvayet |
pītacaturasrātmavajra-la lāñchitabhūdhāraṇāṃ dāḍhryaṃ ca
sitārdhacandrātmapadma-valāñchitāpyadhāraṇāṃ puṣṭiṃ ca dehe
vicintya, ṣaḍvindu-ya-lāñchitakṛṣṇāvṛttyātmavāyavyadhāraṇayā saha
śoṣamasya dhyāyet ityādyasyārthaḥ | evaṃ kṛte sati
tvaṅmāṃsāsṛṅmajjāsthiśukrarūpatvād malinaṃ dehaṃ
pādāṅguṣṭhotthakālāgninā lohitatrikoṇātmaśakti-ra-
lāñchitāgneyadhāraṇācintanato'haṃbhāvapraśamāya
dagdhaṃ bhāvayet || 11 ||
atha
vijñānaṃ kevalaṃ tatra śūnyaṃ sarvagataṃ smaret || 3-12 ||
tatra dehe cintite jñeyaśūnyatvād vyāpi cinmātraṃ smaret || 12 ||
evaṃ dhyānāt
nāhamasmi na cānyo'sti dhyeyaṃ cātra na vidyate |
ānandapadasaṃlīnaṃ manaḥ samarasīgatam || 3-13 ||
nāhamiti mitaḥ pramātā, anya iti nīlādirbāhyo'rthaḥ,
dhyeyamityāntarollekhātma na kiṃcidatrāvasare'sti, iti
kṛtvā'ṇutāpraśāntau śāktasphārāveśādānandapadasaṃlīnaṃ
sanmanaḥ samarasīgataṃ cinmātrarūpaṃ jātam || 13 ||
evamātmamūrtinyāsādanantaraṃ sakalaniṣkalaikātmamantramūrtinyā-
samucitāsananyāsapūrvamāha
paścādādhāraśaktisthaṃ svāsanaṃ paribhāvayet |
dhātrīṃ payo'rṇavaṃ padmaṃ candrabimbāvabhāsitam || 3-14 ||
paścāt kālakalāpotthapīyūṣeṇa tu secayet |
mūrtibhūtaṃ tritattvaṃ ca mūlenaiva prakalpayet || 3-15 ||
paścāditi dehaśuddhyādyanantaram | dhātryamṛtārṇavapadmāni krameṇa
pṛthivyaptejastattvavyātyā, tacca ākāśaśliṣṭamityādhāraśaktyantaḥ
"pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca |
pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat ||" (kālo. 8-1-2)
iti sthityā svīkṛtāśeṣādhvaprapañcaṃ tattvapañcakametatpraṇavena
svasyātmana āsanaṃ nyaset | tatropari
nivṛttyādyaṣṭatriṃśatkalākalpitabhāvidhyānocitadehamātmāditattvatraya
sārasakalamūrtiṃ devaṃ mūlamantreṇa
paramānandātmakāmṛtarūpavimalavyāptisatattvena siñcet prakṛṣṭatayā
kalpayet || 15 ||
tato'ṅgāni karābhyāṃ ca śarīre kalpayet punaḥ |
punariti niṣkalātmani sarvajñatvādidharmarūpāṇi ṣaḍaṅgāni
vikasajjñānakriyātmakaśaktidvayāmarśanena naiṣkalātmyonmajjanā
kalpayediti viśeṣo'trābhipretaḥ |
māntraṃ caivābhimānaṃ tu cintayeddhyānayogataḥ || 3-16 ||
vyākhyātavyākhyāsyamānavīryasāramāntravimarśamāviśedaikāgryeṇa ||
16 ||
atha sannidhānāyāha
mudrāṃ caivāmṛtāṃ baddhvā padmamudrāmathāpi vā |
dhyāyedātmani deveśaṃ candrakoṭisamaprabham || 3-17 ||
svacchamuktāphalaprakhyaṃ sphaṭikādrisamaprabham |
kundendugokṣīranibhaṃ himādrisadṛśaṃ vibhum || 3-18 ||
śubhrahārendukandādisitabhūṣaṇabhūṣitam |
sitacandanaliptāṅgaṃ karpūrakṣodadhūsaram || 3-19 ||
sphuraccandrāmṛtasphārabahulormipariplutam |
somamaṇḍalamadhyasthamekavaktraṃ trilocanam || 3-20 ||
sitapadmopaviṣṭaṃ tu baddhapadmāsanasthitam |
caturbhujaṃ viśālākṣaṃ varadābhayapāṇikam || 3-21 ||
pūrṇacandranibhaṃ śubhramamṛtenaiva pūritam |
kalaśaṃ dhārayantaṃ hi jagadāpyāyakārakam || 3-22 ||
paripūrṇaṃ tathā candraṃ vāmahaste'sya cintayet |
udyatāṅguṣṭhasavyoparisaṃśliṣṭatiryakkaniṣṭhāṅgulivāmasaṃniveśād
amṛtāmamṛtakalaśamudrāṃ parāmṛtapūrṇatātiśayāt, uktamanyatra
śṛtavāmakarasyordhve dakṣiṇaṃ ślathamuṣṭivat |
kṛtvordhvāṅguṣṭhakaṃ hastamāhurmudrāṃ ca kālaśīm ||"
saṃśliṣṭāṅguṣṭhamukulīkṛtasphāritakaradvayāṃ padmamudrāṃ vā
aśeṣaviśvasphāraṇasvasvarūpābhiprāyāṃ baddhvā ātmani svasvarūpe
deveśaṃ dhyāyedityanupādhicijjyotireva svacchandamahimnā
svabhittyābhāsitāśeṣaviśvāhlādi muditatamākṛtiśubhracchakalpamātmano
rūpaṃ cintayet | sphuraccandreti candro'tra karasthaḥ | ekavaktraṃ
niḥsāmānyasvatantraśaktiyogāt |
tanmāhātmyabhāsitecchādiśaktitrayayogāt trinetram | sitapadmaṃ
śaktikamalaṃ tasyākramaṇaṃ padmāsanabandhāt śāntyatītābhinnasya
devasya śāntādiśaktisphāraṇātiśayāt caturbhujatvam,
viśvaprakāśakatvākūtādviśālākṣatvam |
siddhidānasarvabhayonmūlanajñānakriyātmakasvasvarūponmeṣakatvābhivyaktay
evaradābhayāmṛtakalaśapūrṇendukaratā || 22 ||
evamākṛtito dhyātvā
sarvaśvetopacāreṇa pūjitaṃ tamanusmaret || 3-23 ||
upacaryate'nenetyupacāraḥ kusumanaivedyādi || 23 ||
tadittham
bahunātra kimuktena......
ayaṃ hi devaḥ paramānandanirbharatvāt
.........ṣākṣādamṛtasāgaraḥ |
yuktaṃ caitat ||
yataḥ
asmādeva samutpannamamṛtaṃ viśvajīvanam || 3-24 ||
utpannaṃ samullasitamamṛtaṃ paraṃ śāktaṃ vīryam || 24 ||
anugrāhyānugrahāyāyaṃ devaḥ kena nāma na rūpeṇa sphurati
ityāśayenāha
atha cintāmaṇiprakhyaṃ bhāvabhedena saṃsmaret | bhāvasya
rāgādikaluṣasyāśayasya bhedena dalanena ||
taṃ ca
saumyaṃ raudraṃ tathā bhīmaṃ vikṛtaṃ bhāvabhedataḥ || 3-25 ||
sadāśivaṃ tumburuṃ ca bhairavaṃ vīranāyakam |
vīranāyakaṃ kuleśvaraṃ, bhāvasya sādhakāśayasya bhedādvaicitryād
ābhāsitānugrāhicitrākṛtimityarthaḥ |
yadāhuḥ
"yena yena hi rūpeṇa sādhakaḥ saṃsmaretsadā |
tasya tanmayatāṃ yāti cintāmaṇiriveśvaraḥ ||"
kṛpālutvāt || 25 ||
evaṃ dhyātvā yajeddevaṃ mānasaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ || 3-26 ||
hṛtpadme sarvasiddhyarthaṃ............
mānasaistattatsiddhyucitaiḥ || 26 ||
evaṃ sādhakaviṣayamuktvā sāmānyenāha
.........paścād bāhye prapūjayet |
mānasārcānantaraṃ mantracakrārcitārghapātravipruṭprakṣālita-
kusumādibhiḥ prakṛṣṭaṃ pūjanaṃ bhavatīti kṛtvādau mānasaṃ kāryam
||
kiṃ ca
mānasaiḥ kusumairyārcā sāttvikī sā sthirā matā || 3-27 ||
anirmālyā parā śuddhā mokṣadā siddhidā śubhā |
atra sarvasya prātītikena cidātmatvena brahmārpaṇadṛṣṭeranimeṣāt || 27
||
tasmāt sarvaprayatnena mānasaṃ yajanaṃ dhruvam || 3-28 ||
ādāveva prakartavyaṃ...........
tato gurupaṅkiṃ pūjayitvā, tato labdhānujñaḥ śivatāvyaktaye sarvaireva
.........paścād dravyaistu vistaraiḥ |
svagṛhe devatāgāre saṅgame girimūrdhani || 3-29 ||
supraśaste tu bhūbhāge padmakhaṇḍe suśobhane |
yajanaṃ prakartavyamiti saṅgatiḥ, bhūbhāge iti sarvatra saṃbadhyate || 29
||
tatrādau
ālikhenmaṇḍalaṃ citraṃ sitarekhopaśobhitam || 3-30 ||
caturdvāraṃ catuṣkoṇaṃ susamaṃ tu manoramam |
śobhopaśobhāsaṃpannaṃ tanmadhye śaśimaṇḍalam || 3-31 ||
saṃpūrṇacandrasadṛśaṃ raśmimālāvalīyutam |
tanmadhye'ṣṭadalaṃ padmaṃ susitaṃ candrasannibham || 3-32 ||
vicitrakesaropetaṃ hemakarṇikamuttamam |
maṇḍalasya vidhānaṃ śrīyāge'gre bhaviṣyatīti neha tadvitānitam || 32
||
atha
tanmadhye devadeveśaṃ svasthānādavatārayet || 3-33 ||
svasthānādityantaryāgabhuvaḥ ciddhāmnaḥ, avatārayed anugrahāya
bāhyamūrtyābhāsātmatayāvatarantaṃ vimṛśet sṛṣṭikrameṇa ca
bahirnyaset || 33 ||
uttānau tu karau kṛtvā aṅguṣṭhau tatra madhyagau |
āvāhanītyāvāhanamudrayā1 ||
āvāhayettato devaṃ tridehaparikalpitam || 3-34 ||
ā samantād vāhayet bahirapyanugrahāya āśritamūtauṃ cintayet | trideheti
cinmātratayā antaryāgakhyātena bahiṣṭvena ca rūpeṇa tribhiryathottaraṃ
vyāpyavyāpakatayā sthitaiḥ parasūkṣmasthūlairniṣkalādisārairdehaiḥ
parikalpitamanuttaraikarūpamapi
śvātantryānmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ |
prabhurīśādisaṅkalpairnirmāya vyavahārayet ||" (ri. pra. 1-5-16)
iti pratyabhijñoktanītyā tritvena vibhaktamityarthaḥ || 34 ||
āvāhitasya saṃnidhānāya ucchirtāṅguṣṭhamuṣṭibhyāṃ liṅgamudrām,
garbhagāṅguṣṭhamuṣṭibhyāṃ tu nirodhāya niṣṭhurāṃ mudrāṃ
pradarśya tato'pi
āgneyyādivibhāgena daleṣvaṅgāni vinyaset |
agnīśarakṣovāyavyadikṣu hṛdādīni catvāri, catasṛṣu pūrvādidikṣu
astram, karṇikāyāṃ netram ||
tatsarvam
pūjyaṃ śvetopacāreṇa puṣpāmbaravilepanaiḥ || 3-35 ||
naivedyairvividhaiścitrairdhūpairmṛṣṭaiḥ sudhūpitam |
hṛdyaiḥ pānaiśca vividhaiḥ.......
sudhūpitaṃ kṛtvā ityarthaḥ | anyat spaṣṭam || 35 ||
sādhakasya
.............bhāvabhedena pūjayet || 3-36 ||
tatra
arvaśvetopacāreṇa śāntyarthaṃ pūjayet priye |
puṣṭyarthaṃ bahubhirmiśraiḥ saṃbhāraiḥ saṃbhṛtairyajet || 3-37
||
miśraiḥ sitalohitācchādirūpaiḥ || 37 ||
atha cāṅgabhūtam
paścāddhomaṃ prakurvīta yathākāmānusārataḥ |
mumukṣustilājyābhyām, bubhukṣustu bhāvidravyaiḥ |
kvetyāha
trimekhale vartule ca caturaśre suśobhane || 3-38 ||
hastamātre'ntataḥ kuṇḍe............
antataḥ kuṇḍe iti sthūlahome | dvicaturhastādau kuṇḍa iti bhaviṣyati ||
38 ||
asya ca kuṇḍasya
..........ṣaḍaṃśenordhvamekhalā |
madhyamā dvicatuṣkeṇa dvādaśāṃśādhamā bhavet || 3-39 ||
dairghyācca pārśvatastadvat ṣaṇmadhyāgre'ṅgulatrayām |
hastasya saḍaṃśenāṅgulacatuṣṭayena ūrdhvamekhalā | madhyamā
dvicatuṣkeṇāṣṭamāṃśenāṅgulatrayeṇetyarthaḥ | adhastanī
dvādaśāṃśā dvyaṅgulā bhavet | khātamadhaḥ śūnyam | oṣṭhamekhalā
khātāntarāle'ntardṛśyamānāvayavaviśeṣaḥ |1 aśvatthapatrasadṛśīṃ
nābhiṃ yonyākārām, nābhiḥ purastādavayaviśeṣaḥ | dairghyāt
pārśvataśca navāṅgulām, ṣaḍaṅgulāni madhye agre cāṅgulatrayaṃ
yasyāstām || 39 ||
etacca kuṇḍam
uktaṃ sāhasrike home.........
sahasrasaṃkhyāka ityarthaḥ |
.........ḍviguṇaṃ cāyute matam || 3-40 ||
castvarthe | ayute daśasāhasre || 40 ||
tripañcāyute home tu dviguṇaṃ tadvidhīyate |
kuṇḍaṃ vai lakṣaṇopetaṃ lakṣahome praśasyate || 3-41 ||
triṃśatpañcāśatsāhasraparyante home dviguṇamiti caturhastam | lakṣahome
tato'pi dviguṇamaṣṭahastam | dviguṇamiti kākākṣivat | lakṣaṇopetaṃ
hastamānānusārocitamekhalādimānam || 41 ||
kiṃ ca
nitye naimittike kāmye śāntau puṣṭau ca vartulam |
sarvasiddhau praśasyeta śrīkāmye caturaśrakam || 3-42 ||
śasyate pūrvamānena śiṣṭaṃ vai karmabhedataḥ |
nitye sadātane, naimittike dīkṣāparvapavitrakādau, kāmye
śāntipuṣṭyātmani, evaṃ ca vartulaṃ kuṇḍam | śrīkāmaviṣaye tu
caturaśrakam | tacca mānaṃ pūrvamānena
proktahomasaṃkhyānusāreṇetyarthaḥ | anyasyāṃ tu sarvasiddhau
dehoccāṭanādikarmabhedena | śiṣṭamiti trikoṇaṣaṭkoṇādirūpam || 42 ||
atha
saṃskārāstasya kuṇḍasya kartavyā hyastramantrataḥ || 3-43 ||
tānāha
adhaḥkhananamuddhāra ītikṣepaḥ prapūraṇam |
secanaṃ kuṭṭanaṃ caiva mārjanaṃ lepanaṃ tathā || 3-44 ||
khananaṃ bhūsthāyā mṛdaḥ, uddhāraḥ utkṣepaḥ, ītikṣepaḥ
śarkarāṅgārādityāgaḥ, prapūraṇaṃ bharaṇam,
mecakā(mekṣaṇā)dyanantaraṃ secanamadbhiryojanam, kuṭṭanaṃ
kaṭhinabhāgacūrṇanam, mārjanaṃ kuṇḍasya samīkaraṇam, lepanaṃ
gomayotpuṃsanam || 44 ||
etānaṣṭau saṃskārān niṣpādanakāle, niṣpannasyāpi bhāvanayāstreṇa
kṛtvā
praṇavena tu kartavyaṃ kuṇḍasya parikalpanam |
parikalpanaṃ kriyāśaktirūpatayā, prokṣaṇatāḍane ca
astreṇetyanantarameva bhaviṣyati | ukṣaṇamityādinā
kuṇḍakalpanamityantena kavacenāvaguṇṭhanamūhyam ||
athātra
catuṣpathaṃ cākṣavāṭaṃ vāgīśyā gṛhakalpanam || 3-45 ||
asinā...........
pūrvottarānanābhyāṃ darbhābhyāṃ catuṣpatham, madhyalābhād
eśadikpūrvaṃ vāgīśyā nyāsāya cakārāt pūrvamukhaistribhiḥ
saumyānanenaikena vajrīkāraḥ, śivāgnisahiṣṇutāyai ca sarva
ūrdhvadigdarbhāstaraṇamakṣavāṭo vāgīśyā gṛhāyetyastreṇaitatsarvaṃ
kuryāt || 45||
........praṇavenaiva vāgīśyāvāhanaṃ punaḥ |
arcanaṃ devi kartavyaṃ tritattvena........
"vāgīśi saṃnidhatsva" ityāhvānam | caturthīnamoyogena tvarcanam |
tritattva iti praṇava ihatyo mūlamantro vā || 46 ||
pūrvoktakuṇḍasaṃskārapūraṇamāha
............ukṣaṇaṃ tathā || 3-46 ||
astreṇa tāḍanaṃ caiva saṃskṛtya vidhipūrvakam |
kriyāśaktisvarūpeṇa kauṇḍalyā kuṇḍakalpanam || 3-47 ||
kauṇḍalyā iti śāktakuṇḍalinīvyāptyā, yadvā vāgīśīyonāveva
prokṣaṇatāḍanakuṇḍalyātmakakuṇḍakalpanāni kuryāt || 47 ||
atha
jñānaśaktisvarūpaṃ tu vahniṃ tatropakalpayet |
katham
vahnimādāya pātrasthaṃ pañcasaṃskārasaṃskṛtam || 3-48 ||
tān pañcāha
nirīkṣaṇādi cāstreṇa kavacenāvaguṇṭhanam |
praṇavenāhutīḥ pañca hutvā kravyādaśuddhaye || 3-49 ||
viśvāgnyāpādanaṃ paścāt kurvīta bhramayettridhā |
ādiśabdāt prokṣaṇatāḍane, etadantamekaḥ | kravyādatvaṃ
śmāśānikatvam, tacchuddhistṛtīyaḥ | viśvāgniragnitattvātmā
śivāgnistadāpādanam | tridhā bhramaṇaṃ ca praṇavenaiva || 49 ||
kiṃ ca
bījarūpaṃ tato vahnimātmānaṃ parameśvaram || 3-50 ||
māyāṃ caiva tu vāgīśīṃ yonau saṃkṣobhya saṃkṣipet |
vartulīkṛtya............
vāgīśīmityasyānte dhyātveti yojyam, saṃkṣobhya tridhā bhramaṇenaiva |
yadatra tattvaṃ tat śrīsvacchandoddyote darśitam || 50 ||
atha
........viśvāgnau pūjanaṃ praṇavena tu || 3-51 ||
kartavyaṃ tanmukhe paścāt saṃskārāstu tato'nale |
śivāgnitāpādanāśayenaiva "śivāgnaye namaḥ" iti
pūjātmasaṃskāramukhāvirbhāvisaṃskārān kuryāt || 51 ||
tānāha
garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā || 3-52 ||
vaktrakalpananiṣkrāmasīmagrīvādikalpanam |
jātakarma tathaivātra niṣkrāmo nāmakalpanā || 3-53 ||
hṛdayādyaṅgaṣaṭkena kartavyamanupūrvaśaḥ |
sīmantonnayanamityasya viśeṣaṇaṃ vaktrakalpanādīti | vaktrāṇāṃ
kalpanamanudbhinnatā, niṣkrāmo'bhivyaktiḥ aṅgapratyaṅgakalpanā | atra
madhye sīmaśabdena mukhahṛtpādadeśānāṃ trittvavyāptyā kalpanaṃ
sūcitam | niṣkrāmaḥ ādityadarśanam | atra ca hṛnmantreṇāgniṃ
saṃpūjya tenaiva "garbhādhānaṃ karomi svāhā" iti tilairjuhuyāt,
ityādikramaḥ śrīsvacchandādito'nveṣyaḥ saṃkṣiptatvādasya vidheḥ
samānatantrāpekṣatvāt | evamuttaratrāpi || 53 ||
kiṃ ca
cūḍādyā ye tu bālāntāḥ pūrṇāhutyaikayā puraḥ || 3-54 ||
saṃskārānapi sarvāṃstān vahnau mūlena pūrayet |
bālasya brahmacāriṇo'nte ye bhūtā udvāhādayaḥ | "cūḍādyān
sarvasaṃskārān vahnau karomi svāhā" ityatrohaḥ || 54 ||
atha
śivaśaktimayau tatra kalpayeta vidhānavit || 3-55 ||
sruksruvau tau dṛḍhau kāryau kṣīravṛkṣasamudbhavau |
vidhānamanantaraṃ bhaviṣyati | kṣīravṛkṣaḥ śvetārkādiḥ || 55 ||
kiṃ ca
śasyete śāntipuṣṭyostu praśastadrumasaṃbhavau || 3-56 ||
śrīparṇībilvādyutthau || 56 ||
anyatra bhāvabhedena kāryau karmānurūpataḥ |
bhagavato'mṛteśasya sādhakān prati śāntipuṣṭī prādhānyena kāryeṃ
tatra tatra, iti svakaṇṭhenocyate || anyattu sāmānyoktyā pūrvasūcitaṃ
vidhānaṃ darśayati
ṣaṭtriṃśāṅgulamānena srug vā bāhupramāṇataḥ || 3-57 ||
aṣṭayavamaṅgulam | bāhupramāṇata iti |
"bāhūpabāhū vasvaṅkakalau saṃdhiḥ kalādalam |
tadvat pāṇyupabāhvośca........................ ||"
iti mayoktanītyā bāhumūlāt prakoṣṭhāntamānena |
atra ca
"āyāmādarkabhāgasya navabhāgo'ṅgulam" iti svāṅgulāpekṣā
ṣaṭtriṃśadaṅgulamānateti viśeṣaḥ || 57 ||
asyāśca
ṣaḍaṃśapariṇāhena daṇḍaḥ kumbhasamutthitaḥ |
pariṇāho veṣṭanamānam | kumbho mūle ghaṭākṛtiḥ saṃniveśaviśeṣaḥ
||
sa ca daṇḍaḥ
caturaṅgulapīṭhāgraḥ sarvataścaturaṅgulaḥ || 3-58 ||
pīṭhaṃ catuṣkikākāraṃ tatpīṭhaṃ kamalodaram |
kartavyaṃ daṇḍamadhye tu agre yasya | daṇḍaśabdenātra
prāṇadaṇḍaprakṛtirūpā sarvaiva srugucyate | tasyā api vibhāge
ghaṭadaṇḍayoḥ ṣoḍaśāṅgulāni | catuṣkikā catuṣkaparimāṇāt |
vedikākaṇṭhamukhānāmūrdhvabhāge ṣoḍaśeti kṛtvā madhye catvāri
pīṭhamānaṃ bhavati || 58 ||
tatra ca pīṭhe padmam
.......ḍvyaṅgulāyatavartulam || 3-59 ||
ardhāṅgulasamutsedhaṃ vicitraracanāṅgulam |
tilakaracanārthaṃ pārśvayoraṅguladvayaṃ tyaktvā madhye
dvyaṅgulīkāryamityarthaḥ | samutsedha aunnatyam || 59 ||
asyāgre
vedikāṣṭāṅgulā kāryā caturasrā suśobhanā || 3-60 ||
adhaḥpadmaniviṣṭā tu............
asyāśca vedyāḥ
.........ūrdhvaṃ pañcāṅgulāyatam |
khātaṃ tu tryaṅgulaṃ kāryaṃ tadūrdhve vartulaṃ kramāt || 3-61 ||
ūrdhvaṃ pṛṣṭhabhāge'ṣṭāṅgulāyā vedyāḥ pārśvayoḥ sārdhaṃ
sārdhamaṅgulaṃ tyaktvā, madhye pañcāṅgulamāyataṃ tryaṅgulaṃ
cādhaḥkhātamājyasthānaṃ kāryam | tadūrdhve bhramāt sūtrabhramaṇena
vartulaṃ bhavati || 61 ||
kiṃ ca
ardhāṅgulapramāṇaiśca tilakairupaśobhitam |
tacca pārśvacatuṣkaṃ tu catuṣkoṇasamanvitam || 3-62 ||
śilpivijñānaracanānānāsuracanaṃ ca tat |
tasya madhyagasya khātasya vartulasya pārśve yadadhyardhamaṅgulaṃ
vedikāsthaṃ tat tridhā vibhajya madhyabhāge'rdhāṅgulāstilakāḥ
kāryāḥ | racanā vyāpāraḥ | suracanaṃ śobhanaṃ racyamānaṃ
patrāvalyādi | suracitamiti tu spaṣṭam || 62 ||
vedikāyā agre
kaṇṭha ekāṅgulaḥ kāryastattribhāgavibhaktitaḥ || 3-63 ||
pārśvayostu..............
dairdhyādekāṅgulaḥ | vaipulyāttu tadityaṣṭāṅgulavedikāmānaṃ
tribhāgīkṛtya, pārśvayorvibhajya bhāgadvayaṃ tyaktvā
madhyamatribhāgamānaḥ kārya ityarthaḥ || 63 ||
ekāṅgulakaṇṭhasyāgre
.........ṭathā kāryaṃ mukhaṃ saptāṅgulaṃ śubham |
dairghyāt..........
mukhamājyadhārāpātakṣetram | śubhaṃ viracanāsanātham ||
...ṭatpārśvato'ṣṭau tu......
tanmukham, pārśvato vedikāsamamūlamityarthaḥ ||
asya ca
....ḍvau bhāgau hrāsayet kramāt || 3-64 ||
mukhāgraṃ tattribhāgaṃ tu dvau bhāgau tasya pārśvataḥ |
vartayet............
mukhasyāgrabhāgamaṣṭāṅgulaṃ tridhā kṛtvā, madhyabhāgapārśvābhyāṃ
pūrvakoṇayoḥ sūtradvayamāsphālya, pārśvagau dvau bhāgau vartayed
yathānupātamaṅkayet, tatastāneva hrāsayet śātayet | evaṃ ca
mukhāgramaṣṭāṅgulamānāttribhāgaṃ bhavati || 64 ||
kiṃ ca
vedhayettattu kaniṣṭhāṅgulimānataḥ || 3-65 ||
madhyenājyadhārāpātāya || 65 ||
tacca
nimnaṃ nimnataraṃ kuryādyāvadagramukhāntaram |
mukhāgramadhyaṃ yāvad hrasvanimnacchidraṃ kuryāt ||
tasya tu
pārśvayośca tathā kāryā vicitraracanā śubhā || 3-66 ||
sruvamānamāha
hastamātraṃ sruvaṃ kuryānmūlapīṭhaṃ triśākhinam |
madhyāgrapīṭhapadmāṅkaṃ kaṇṭhe'ṅgulasuvartulam || 3-67 ||
caturaṅguladīrghaṃ tu dvipuṭāgraṃ suvartitam |
aṅguṣṭhaparvavat khātaṃ goṣpadākṛti kārayet || 3-68 ||
kaniṣṭhāṅgulimānena pratiśākhaṃ tu vartulam |
vartayedracanāyuktaṃ karṣāpūritavaktrakam || 3-69 ||
mūlapīṭhaṃ caturasraḥ saṃniveśo yasya | kaniṣṭhāṅgulyagramānena
tritayavyāptyā praśastā mūlapīṭhādutthitā śākhā yasya | tathā
madhyāgrapīṭhayoḥ padmāṅkitam | agrapīṭhasya purobhāge ca
kaṇṭhe'ṅgulaṃ suṣṭhu vartulam, suvartulakaṇṭhamityarthaḥ | asya ca
caturaṅgulāni dairghyam | dvipuṭaṃ dīrghamadhye
rekhāvibhaktapārśvadvayamagraṃ yasya tat | suṣṭhu vartulaṃ
yathānupātaṃ sundaram | ata eva goṣpadākṛti, aṅguṣṭhasya
madhyarekhāto'grāntaṃ yat parva tatparicchedakatvena vidyate yasya tādṛk
khātaṃ yasya | ataśca karṣeṇāpūritaṃ vaktraṃ vaktrakhātasthānaṃ
yasya tādṛśaṃ sruvaṃ kuryāt | srukkhātaṃ ghṛtaparimāṇaṃ na
paricchinatti || 69 ||
catuṣpalā bhavet pūrṇā.........
srugādīnāṃ vyāptimāha
........ṣrukśaktistu sruvaḥ śivaḥ |
kriyāśaktistu vai kuṇḍaṃ jñānaśaktistathānalaḥ || 3-70 ||
śivābhedavyāptirevātra paraḥ saṃskāraḥ, ityāśayāt sruksruvayoriha
saṃskārau noktau || 70 ||
evaṃ saṃpādya vidhivat paścāddhomaṃ samārabhet |
evaṃ niṣpādanaṃ śivaśaktyabhedena vimarśanam | vidhivaditi
vīryavyāptyanusāreṇa yathāśakti śataṃ sahasraṃ vā mūlasya,
taddaśāṃśaṃ tvaṅgānāṃ nityakarmaṇi juhuyāt ||
kāmye dravyaniyamamāha
tilaiḥ kṣīrayutairhomāccharkarāghṛtasaṃyutaiḥ || 3-71 ||
mahāśāntiḥ prajāyeta tatkṣaṇānnātra saṃśayaḥ |
etatprasaṅgāduktvā, prakṛtamāha
ādau caivājyasaṃskārān kuryāddhomaṃ tataḥ param || 3-72 ||
tānāha
adhiśrayaṇamudvāsaṃ bhramaṇaṃ sthāpanaṃ tataḥ |
nirīkṣaṇaṃ tathāstreṇa nīrājanamataḥ param || 3-73 ||
paryagnikaraṇaṃ caiva tathaivotplavasaṃplavau |
astreṇaiva...........
bhāṇḍāt pātre prasrāvaṇam, agnerūrdhve sthāpanam, kuṇḍasya
paritastrirnayanam, yonau sthāpanam, tatra tejasā paratejomayatvāpādanam,
darbholmukena sarvadikkaṃ prakāśanam, jvaladdarbhasyāntaḥ prakṣepaḥ,
karābhyāmaṅguṣṭhānāmikāgṛhītapavitreṇa trirūrdhvaṃ preraṇam,
triradhaḥpreraṇam, ityadhiśrayaṇādīnāṃ svarūpam ||
etān nava saṃskārān astreṇa kṛtvā
.........'rcanaṃ mūlenāmṛtīkaraṇaṃ tathā || 3-74 ||
amṛtamudrātra pradarśyā || 74 ||
atha
darbhāstaraviṣṭarāṇi paridhīnastramantrataḥ |
kalpayet | darbhāstare nānāvidhāstravyāptyā viṣṭarāṇi
rakṣārthānyavasthāpya lokapālānāmāsanārtham |
bahirastraprākāravyāptyā hastapramāṇāḥ samantrāḥ śākhāḥ
paridhayaḥ | etattrayaṃ kuṇḍasya bahiḥ|
athājyapātre darbhau kṣiptvā
sūryācandramasau bāhye kalpayet praṇavena tu || 3-75 ||
sapraṇavena mūlenājye dhāmatrayaṃ kalpayitvā, vāmadakṣiṇamadhyebhyaḥ
krameṇa sruvamāpūrya mūlamantrapūrvaṃ śomāya svāhā, agnaye svāhā,
agnīṣomābhyāṃ svāhā" iti homādagnestridhāmatā śuklapakṣe kalpyā |
kṛṣṇapakṣe tu vāmāt śūryāya svāhā" dakṣiṇāt "agnaye svāhā"
madhyāt "agnisūryābhyāṃ svāhā" iti śrīsvacchandoktavidhiratrāpekṣyaḥ
|| 75 ||
athāgnim
bhāvayennavajihvaṃ tu..........
"rājyārthā dāhajananī mṛtyudā śatruhārikā |
vaśīkartryuccāṭanī syādarthadā muktidāyikā ||
sarvasiddhipradā............................... |
ityevaṃnāmakāḥ prāgādimadhyāntā agneḥ kalpyāḥ "agnerjihvāḥ
kalpayāmi" ityūhena ||
............pūrṇāṃ mūlena pātayet |
evaṃ kuṇḍāgnisruksruvājyāni saṃskṛtya
tataḥ paścāttu taṃ mantraṃ sāṅgaṃ madhyagataṃ yajet || 3-76 ||
sādhakastu
evaṃkṛte tu juhuyānmantraṃ karmānusārataḥ |
evaṃkṛta iti nityakarmasamāptau ||
tatra payasā ghṛtayuktena puṣṭirbhavati śāśvatī || 3-77 ||
hutena sādhakasya || 77 ||
ghṛtagugguluhomena pūrṇāyurbhavati dhruvam |
āyuṣkāmaḥ ||
śrīkāmo juhuyāt padmān ghṛtakṣīrapariplutān || 3-78 ||
rājyakāmastu bilvāni trimadhvāktāni homayet |
kṣīravṛkṣasamidbhistu homādārogyamāpnuyāt || 3-79 ||
praśastasamidhā homāt praśastataruje'nale |
sarvān kāmānavāpnoti satyameva na cānyathā || 80 ||
vrīhisaptakahomena dhanārthī dhanabhāgbhavet |
spaṣṭam || 80 ||
evaṃ śubhaphalān homānuktvā, uccāṭanādiphalaṃ homamavahelayāha
īhitaṃ kāmamuddiśya īhitaṃ homamācaret || 81 ||
etanmantraucityena homamāha
payasā kevalenaiva homānmṛtyuṃ jayed dhruvam || 82 ||
mṛtyuñjayatvādasya nāthasyeti śivam ||
nikhilajagatprakāśi śaśivahnidineśaśata-
sphuritadayāvibhāgi visaratparamāmṛtayuk |
akṛtakacārucitratilakākṛti śaṅkarayor
alikavilocanaṃ jayati sargalayasthitikṛt ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote yajanādistṛtīyo'dhikāraḥ || 3 ||
caturtho'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
ūrdhvādharāpāṅgasaṅgidṛṣṭyā mokṣaṃ kaṭākṣayat |
sabhogaṃ jayati śrīmallālāṭaṃ netramaiśvaram ||
nityāt karmaṇo'nantaraṃ naimittikamityāśayena śrībhagavānuvāca
atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi bhuktimuktiphalapradām |
bhuktidīkṣā śivadharmalaukikadharmabhedena bhinnā sādhakasya,
īśvaratattvaprāpti-hetustu samayino muktidīkṣā,
sabījanirbījarūpācāryaputrakayorubhayyapi
śrīmatsvacchandādidṛṣṭyadhivāsaproktamaṇḍalāntādhikṛtatvāt
tattvaiḥṣaṭtriṃśatārdhena tadardhenātha pañcabhiḥ || 4-1 ||
tribhirekena vā kāryā parāparavibhūtaye |
pṛthvyādiśivāntāni ṣaṭtriṃśat | tadardhamaṣṭādaśabhūtāni pañca
prakṛtiḥ puruṣo rāgo
niyatiḥ śuddhavidyā kālaḥ kalā māyā vidyā īśaḥ sadāśiva śaktiḥ
śiva iti | tadardhamapi prakṛtiḥ puruṣo niyatiḥ kālo māyā vidyā īśaḥ
sadāśivaḥ śiva iti nava | pañca pṛthivyādīni
nivṛttyādikalāvadviśvavyāpīni | trīṇi bhuvanaśaktiśivākhyāni
māyāsadāśivaśivavyāptīni | ekaṃ tvaśeṣaṃ viśvādi śivatattvam |
parāparavibhūtirmokṣabhogau saṃpādyau sarvatrāviśiṣṭau || 1 ||
evaṃ ṣaṭprakārāṃ tattvadīkṣāmuddiśya,
kalādidīkṣāmapyuddiśati
kalābhiḥ pañcabhirvātha padairdīkṣā'thavā punaḥ || 4-2 ||
varṇaiḥ pañcāśatā vāpi mantrairvā bhuvanaistathā |
nivṛtti-pratiṣṭhā-vidyā-śāntā-śāntyatītāḥ kalāḥ |
śrīpūrvādinītyā mātṛkānusāreṇa kṣa ha sa ṣa śa va la ra ya ma bha
ba pha pa na dha da tha ta ṇa ḍha ḍa ṭha ṭa ña jha ja cha ca ṅa gha ga
kha ka iti nava padāni, viśvaviśrāntisthānatvādvisargādyakārāntaṃ tu
daśamaṃ padam | śrīsvacchandadṛśā tu
navātmaprastāroktānyekāśītirūkārādīni padāni |
śrīsvāyambhuvādiprakriyayā tu vyomavyāpisaṃbandhīni | varṇāḥ
kṣādikāntāḥ catustriṃśat pṛthivyādisadāśivāntavācakāḥ,
visargādyakārāntāstu ṣoḍaśa śaktiśivatattvābhedāmarśinaḥ |
śrīpūrvasthityā madhyamavāgvṛttyoktarūpāṇi padāni paśyantīvṛttyā
āsūtritabhedābhedāmarśaprādhānyena mantrāḥ | śrīsvacchandaprakriyayā
tu hṛt śiraḥśikhe kavacamastraṃ netramityaṅgānyeva, sadya
ādivaktramantrāṇi
nivṛttyādikalāpañcakavyāptikrameṇāśeṣādhvāmarśīni | mantrā
ihatyaprakriyayā vaktramantrāṇāmabhāvādaṅgānyeva | bhuvanāni tu
śrīpūrvoktaprakriyayāṣṭādaśottaraśatasaṃkhyāni, svacchandadṛśā tu
caturviṃśatyadhikadviśatarūpāṇi, asya śāstrasya
sarvasrotaḥsaṃgraharūpatvāt tattadāgamoktaṣaḍadhvavibhāgakalpanayā
dīkṣākramasyāvirodhāt || 2 ||
tatra saṃbhave sati dīkṣā proktaiḥ prakāraiḥ
etaiḥ sarvaiḥ prakartavyā...........
anyathā tu
..........kāryā hyekatamā'thavā || 4-3 ||
ekaikatrāpi ca prakāre ṣaḍbhirapyadhvabhiḥ
sarvaistu samudāyena........
dīkṣā kāryā ||
kathamityāha
...........śaktivyaktisvarūpataḥ |
ekatamaṃ saṃśodhyādhvānaṃ vyaktirūpeṇa vyāpakatayā
prādhānyenāśritya, tadantaritamadhvapañcakaṃ śaktirūpeṇa vyāpyaṃ
bhāvayedityarthaḥ | yathoktaṃ śrīsvacchande "adhvāvalokanaṃ paścād
vyāpyavyāpakabhāvataḥ" (4-95)
ityādi ||
eṣā ca sarvaiva dīkṣā
yathāvibhavasāreṇa kartavyā daiśikottamaiḥ || 4-4 ||
vibhavavatāṃ mahāsaṃbhāraiḥ | itareṣāṃ dūrvāmbupallavādibhirapi |
evaṃ hyanālasyanaiḥspṛhyābhyāṃ daiśikānāmuttamatā || 4 ||
tatrādau śiṣyadehapāśasūtrāvalambanamadhvasaṃdhānamadhvopasthāpanam
adhvapūjāhomāvadhvāntaḥpāśatrayabhāvanāmādhāraśaktinyāsādi ca
kṛtvā
vāgīśīpūjanaṃ kāryaṃ.........
āhvānapūrvaṃ homāntamityarthāt ||
tataḥ kṛtaprokṣaṇatāḍanacaitanyagrahaṇaṃ śiṣyam
........ṭadgarbhe yojayet paśum |
karmapāśavaśasaṃbhāvyavicitracaturdaśavidhabhogāyatanotpattyartham ||
asya ca
garbhādhānaṃ tu jananamadhikāro layastathā || 4-5 ||
bhogaḥ karmārjanaṃ caiva niṣkṛtistadanantaram |
mūlamantreṇa kartavyaṃ..........
nānāśarīrāṇāmantaḥpraroho garbhādhānam, bahirniḥsṛtirjananam,
bhogayogyānāṃ pravṛddhānāṃ saṃpattiradhikāraḥ, tadanantaraṃ
mantramāhātmyaparipakvabhogasādhanatvasya karmaṇo'rjanaṃ
bhogadānaunmukhyarūpam, tadanantaraṃ sukhaduḥkhamohaprāptyātmā bhogaḥ,
tato nivṛtte'pi bhoge kaṃcitkālaṃ bhogasaṃskāro layaḥ, tato'pi
samastajātyāyurbhoganiḥśeṣasaṃpattyātmā niṣkṛtiḥ, ityetatsarvaṃ
mūlamantrahomaistryādisaṃkhyaiḥ kāryam, niṣkṛtistu śatahomā, tadante ca
dvijatvāpattirudrāṃśāpattī cintayet ||
samāpteṣu bhogeṣu bhoktṛtvābhāvarūpaṃ viśleṣākhyaṃ saṃskāraṃ
kṛtvā
.............pāśacchedastathā smṛtaḥ || 4-6 ||
astramantreṇa..........
tato viśleṣānantarabhāvitayā smṛtaṃ pāśasūtrasya chedamastramantreṇa
kṛtvā tenaiva pāśasya
.....ḍāhastu.......
kāryaḥ ||
tato'pi
........bhasmīkaraṇatatsthite |
bhasmīkaraṇaṃ niḥsaṃskārāṇāṃ pāśānāṃ śamanamastreṇaiva |
tatsthitaṃ tu nivṛttāśeṣaśarīrasya śiṣyacaitanyasya mūlenaikyaṃ
vibhāvya, svahṛtpraveśena dvādaśāntaprāpaṇapūrvaṃ
śiṣyahṛtsthatvāpādanarūpaṃ sthānaṃ sthitam, tasya sthitamiti
vyutpattyā tatsthitam ||
anantaraṃ brahmāderāhvāna-pūjā-homa-puryaṣṭakāṃśārpaṇa-
śrāvaṇa visarjanādi kṛtvā, kalāditattvāntarānusandhipūrvaṃ
sarvādhvasaṃśuddhiṃ kṛtvā
śikhācchedaṃ tato homaṃ...........
kuryāt, viśvādhvāśrayaprāṇaśaktirūpaśikhāvyāptyā śikhāṃ chittvā
juhuyādityarthaḥ ||
atha vidhyanyathāsaṃpattivaśasaṃbhāvyaprāyaścittahomānantaram
"jñātvā cārapramāṇaṃ tu prāṇasañcārameva ca" (4-231)
ityādiśrīsvacchandoktaprameyapañcadaśakasatattvajño jñānayogaśālī
ācāryavaryaḥ praśāntapāśaṃ śiṣyam
...........ṃūlenaiva tu yojayet || 4-7 ||
"vyāpāraṃ mānasaṃ tyaktvā bodhamātreṇa yojayet |
tadā śivatvamabhyeti paśurmukto bhavārṇavāt ||" (4-437)
iti śrīsvacchandoktadṛśā paratattvasamāveśanayā paramaśivaikarūpaṃ
kuryāt || 7 ||
tadāha
saṃyojya parame tattve saṃsthānaṃ tatra kārayet |
tathāsau tanmaya eva syāt ||
atha yojanikānāṃ vibhāgamāha
adhikārārthamācārye parāparapade sthite || 4-8 ||
śivatve sādhakānāṃ tu vidyāddīkṣāṃ sadāśive |
putrake parame tattve samayinyaiśvare tathā || 4-9 ||
parāparapade śivatve iti
"atrārūḍhastu kurute śivaḥ paramakāraṇam" (10-1258)
iti svacchandoktanītyā
paramaśivayojanānantaramācāryāṇāmaparaśivayojanā kāryā,
sādhakānāṃ tu śivayojanānantaraṃ sadāśivayojanā kāryā,
putrakāṇāṃ paratattva eva, samayināmīśvaratattva iti vibhāgāḥ || 9 ||
upasaṃharati
evamuddeśato dīkṣā kathitā vistaro'nyataḥ || 4-10 ||
uddeśata ityanyata ityanena cātivitato'pyayaṃ
dīkṣāvidhirihātisaṃkṣepeṇāsūtritattvāt śrīsvacchandādiśāstrebhyo
vitatya samyagavagamya prayoktavya iti śikṣayati, iti śivam ||
jayatyaśeṣapāśaughaploṣakṛd bhaktiśālinām |
paradhāmasamāveśapradaṃ netraṃ maheśituḥ || ||
iti śrīnetratantre
śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracitanetrodyote
dīkṣādhikāraścaturthaḥ || 4 ||
pañcamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
abhiṣiñcati bhuktimuktaye mahato yat svavapuḥparisrutaiḥ |
paramāmṛtanirjharairidaṃ śivayornetramupāsmahe param ||
atha śāstrāntarābhihitaitacchāstrasūcitasabījadīkṣādīkṣitān
śrutaśīlasamācārānācāryān sādhakāṃścābhiṣecayituṃ
śrībhagavānuvāca abhiṣekaṃ pravakṣyāmi yathā yasyeha dīyate | yatheti
yayetikartavyatayā, yasyeti ācāryasya sādhakasya vā dīyate, tathā
tasyābhiṣekaṃ pravakṣyāmīti pratijñā ||
tatra
aṣṭabhiḥ kalaśairdeya ācāryasya vidhānataḥ || 5-1 ||
vidhānamīśānadiśi svastikādimaṇḍalagataśrīparṇādyāsanopaviṣṭasya
vihitanyāsasya amṛteśatayārcitasya
kāñcikaudanamṛdgomayadūrvāsiddhārthakādipūrṇadīpakalaśanirbhartsana-
taḥ śamitavighnasya paramantrasphārāveśaniḥṣyandiparāmṛtadhārā-
sāracintanena saha śirasi kalaśāmbhaḥkṣepātmakam || 1 ||
ye ca te kalaśāḥ te ca vidyeśvarāḥ proktāḥ samudrāśca sagarbhagāḥ |
samudrāṣṭakāmbhobhṛtaḥ śrīmadamṛteśabhairavasphārāviṣṭānantādi-
vidyeśvarādhiṣṭhitā bhāvyā ityarthaḥ | sagarbhagā iti
ratnauṣadhyakṣatādiyuktāḥ | etaccopalakṣaṇam | tenāśritamantraiḥ
pratyekaṃ sāṣṭaśatamūlamantrābhimantritaiḥ,
ityāgamikamabhiṣekaviṣayamabhiṣiktasya
jñānayogasphāropāyaprakāśanoṣṇīṣa-saṃhitā-cchatrapādukā-karaṇī-
kartaryādipradānādyāgamoktaṃ sarvamanusartavyam ||
kalaśaviṣayaṃ pakṣāntaramāha
pañcabhirbhūtasaṃkhyairvā tribhirvā tattvarūpakaiḥ || 5-2 ||
ātmavidyāśivākhyaistu ekenāpi śivātmanā |
bhūtānāṃ pṛthivyādivyomāntānāṃ samyak khyānaṃ
nivṛttyādikalāvyāptyanusandhinā prakāśo yeṣām, tattvairātmādibhī
rūpakaṃ rūpaṇā nirūpaṇaṃ yeṣām, ātmavidyāśivaiḥ ā samantāt
khyānaṃ tanmayatayā prathā yeṣām || 2 ||
eṣa cābhiṣekaḥ
adhikārārthamācārye sādhake siddhikāmataḥ || 5-3 ||
ācāryaviṣayaḥ parānugrahaikaprayojanaḥ kāryaḥ, mantrārādhanena
svātmaviṣayā siddhirasya syādityāśayena sādhakaviṣayaḥ kāryaḥ |
atrāpi śrīsvacchandādyuktā sarvā prakriyānusaraṇīyā || 3 ||
athāyaṃ sādhakaḥ
abhiṣikto hyanujñātaḥ prakuryānmantrasādhanam |
na tu udāsīta ||
tenāyam
tadvratastatsamācārastadbhaktastatparāyaṇaḥ || 5-4 ||
pavitrāhāranirato laghvāśī saṃyatendriyaḥ |
ekānte puṇyakṣetre tu tīrthāyatanagocare || 5-5 ||
sarvasaṃyogojjhitamanāḥ sādhako japamārabhet |
tatraiva vrataṃ vākcittasaṃyamaḥ, pūjāhomātmakastu samācāro yasya |
spaṣṭamanyat || 5 ||
tatra
lakṣamekaṃ japenmantrī pūrvasevāsamanvitaḥ || 5-6 ||
tena sāmānyakarmāṇi siddhyante sādhakasya tu |
pūrvasevāyāṃ ca mīnodayāt prabhṛtyadhikaviśrāntyā japaḥ kārya iti
śrīsvacchande'sti, tathā japād daśamāṃśenottamādidravyairhoma iti |
sāmānyakarmāṇi vaśyākarṣaṇādīni || 6 ||
kiṃ ca
bhaumīṃ siddhimavāpnoti daśalakṣajapena tu || 5-7 ||
āntarikṣīṃ ca labhate.........
pātālākāśagatimāpnotītyarthaḥ |
.............ḷakṣapañcāśatā dhruvam |
divyāṃ siddhimavāpnoti sādhako nātra saṃśayaḥ || 5-8 ||
divyāṃ bhuvaneśvaraprāptirūpām |
tathā koṭikṛte japya eśvarīṃ siddhimāpnuyāt |
vyāpakastu śivo bhūtvā nigrahānugrahakṣamaḥ || 5-9 ||
yathecchaṃ kurute sarvaṃ dhārayet saṃhared bhṛśam |
sarvagaḥ sarvakartā ca sarvajño bhavati dhruvam || 5-10 ||
vyāpaka ityādinā eśvarī siddhiḥ sphuṭīkṛtā | sarvagaḥ sarvātmā |
etacca sarvaṃ sādhaka etaddehastha eva labhate, iti śivam ||
kamalajakṛṣṇarudratanubhirvitanoti pṛthak
śivasuśiveśamūrtibhirathāpyapṛthaṅ nikhilam |
yadiha parāmṛtaiḥ samabhiṣiñcati bhaktajanaṃ
jayati samastasiddhikṛdidaṃ nayanaṃ śivayoḥ || ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote'bhiṣekavidhirnāma pañcamo'dhikāraḥ || 5 ||
ṣaṣṭho'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
vyādhyādidaurgatyajarādidoṣahutāśaśāntiṃ paramāmṛtairyat |
arcāhutidhyānajapādi siñcat karoti tannaumi harordhvanetram ||
pūrvapaṭalādhigatārthānuvādena anyadevatārayituṃ śrīdevyuvāca
śruto mayā mahādeva mṛtyujit siddhimokṣadaḥ |
adhunā śrotumicchāmi siddhitrayasamanvitam || 6-1 ||
amṛteśaṃ mahātmānaṃ sarvaprāṇiṣu jīvitam |
yathā siddhipradaṃ loke mānavānāṃ hitaṅkaram || 6-2 ||
pūrvoktaduṣṭaśamanamapamṛtyuvināśanam |
āpyāyanaṃ śarīrasya śāntipuṣṭipradaṃ śubham || 6-3 ||
atha prathamadvitīyādhikāroktavācyavācakātmamantrarūpo mṛtyujit,
tṛtīyacaturthādhikāroktanityanaimittikakarmaṇā mokṣadaḥ,
pañcamādhikāroktakāmyakarmataḥ sāmānyena siddhipradaśca mayā śrutaḥ |
idānīṃ tu tameva bhaumadivyāntarikṣasiddhipradamamṛteśaṃ viśvajīvanaṃ
mahāntamātmānaṃ yā yā siddhiryathā siddhistatpradaṃ loke sarvatra
bhūtasargo dvitīyādhikāroktadṛśā viśeṣato vyādhyādibādhitānāṃ
manuṣyāṇāṃ hitaṅkaraṃ śrotumicchāmi | hitaṅkaratvaṃ
pūrvoktetyādinā sphuṭīkṛtam | śāntirgrahādidoṣanivṛttiḥ | āpyāyaḥ
śuṣkasya sarasībhāvaḥ | puṣṭiḥ pūrṇāṅgatā | śubhaṃ
daurgatyādiharam || 3 ||
evaṃ pṛṣṭaḥ śrībhagavānuvāca
śrūyatāṃ saṃpravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam |
yathā taranti manujā duḥkhodadhipariplutāḥ || 6-4 ||
apamṛtyuśatākrāntā janā dāridryasaṃyutāḥ |
ādhivyādhibhayodvignāḥ pāpaughairvinipīḍitāḥ || 6-5 ||
mucyante ca yathā sarve pūrvoktairdāruṇaiḥ priye |
trividhaṃ tadupāyaṃ tu sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ca tat || 6-6 ||
manujā iti kṛpāspadasātiśayatvena coditā yathā taranti na
duḥkhādibhājo bhavanti, dāruṇairbhūtādibhiśca yathā mucyante tyajyante,
tathā proktavīryasāramṛtyujitparamārtharahasyaṃ tatropāyarūpaṃ vastu
yattat saṃpravakṣyāmi || 6 ||
tatra
sthūlaṃ tu yajanaṃ homo japo dhyānaṃ samudrakam |
yantrāṇi mohanādīni mantrarāṭ kurute bhṛśam || 6-7 ||
mantrarāṭ yajanādi kurute svavīryeṇāpi tiṣṭhati | mudrā atra
pūrvoktāḥ || 7 ||
sūkṣmaṃ cakrādiyogena kalānāḍyudayena ca |
saptamādhikārabhāviṣaṭcakraṣoḍaśādhārādau yo yogastena, tathā
kalānāḍyudayeneti kalā kālāvayavamuhūrtādyupalakṣaṇaparā tatpradhāno
yo nāḍyudayastena śrīsvacchandādyuktabāhyāntararaudretarādikālaikī-
kāreṇaprayukto mantrarāṭ svavīryasphāraṇena sūkṣmamupāyaṃ
vyādhyādināśanaṃ karotītyarthaḥ ||
paraṃ sarvātmakaṃ caiva mokṣadaṃ mṛtyujid bhavet || 6-8 ||
mahāsāmānyamantravīryarūpatvād mṛtyujinnāthasyetthaṃ nirdeśaḥ |
sarvātmakaṃ paramādvayam | etaccāṣṭamādhikāre nirṇeṣyate || 8 ||
tatra sthūlopāyaṃ vaktumupakramate
yadā mṛtyuvaśāghrataḥ kālena kalitaḥ priye |
dṛṣṭastatpratighātārthamamṛteśaṃ yajettadā || 6-9 ||
sarvaśvetopacāreṇa pūrvoktavidhinā tataḥ |
mṛtyurapamṛtyuḥ | kālo mahāmṛtyuḥ | vidhānaṃ tṛtīyādhikāroktaṃ
yāgādi || 9||
evaṃ ca
yasya nāma samuddiśya pūjayenmṛtyujidvibhum || 6-10 ||
mṛtyoruttarate śīghraṃ satyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ |
asāvityarthāt | satyamityuktyā nātra māyāpramātṛtayā sandegdhavyam
niścayasyaiva siddhinimittatvāt || 10 ||
sitaśarkarayā yuktairghṛtakṣīraplutaistilaiḥ || 6-11 ||
puṇyadārvindhane vahnau kuṇḍe vṛtte trimekhale |
mahārakṣāvidhānena juhuyādyasya nāmataḥ || 6-12 ||
mahāśāntirbhavet kṣipraṃ gatasyāpi yamakṣayam |
puṇyaṃ palāśādidāru indhanaṃ dīpanaṃ yasya |
mahārakṣāvidhānamastraprākārādicintanam, yāgaharmye ca
duṣṭapraveśarakṣaṇam | nāmata iti mantrāntoccāritena | yamakṣayaṃ
yamageham || 12 ||
athavā śarkarāyuktapayasā kevalena tu || 6-13 ||
homānmṛtyuṃ jayecchīghraṃ mṛtyujinnātra saṃśayaḥ |
spaṣṭam || 13 ||
sugandhighṛtahomena kṣīravṛkṣamaye'nale || 6-14 ||
tarpito nāśayenmṛtyuṃ mṛtyujinnātra saṃśayaḥ |
yasya nāmnā tasyetyarthāt || 14 ||
kṣīravṛkṣasamiddhomājjvaraṃ nāśayate kṣaṇāt || 6-15 ||
prādeśamātrāḥ satvacaḥ kaniṣṭhāṅgulimānāḥ sarasāḥ śākhāḥ
samidhaḥ || 15 ||
tilataṇḍulamākṣīkamājyakṣīrasamanvitam |
eṣa pañcāmṛto homaḥ sarvaduṣṭanivarhaṇaḥ || 6-16 ||
mantrarājaprasādāt || 16 ||
guggulorgulikābhiśca tryaktābhiścaṇamātrayā |
homāt puṣṭirbhavatyāśu kṣīṇadehasya suvrate || 6-17 ||
caṇakapramāṇābhirgugguludhūpagulikābhirājyakṣīrakṣaudrātmatrimadhvakt
ābhirhomāt puṣṭirbhavati | "vaṣaḍāpyāyane śastaḥ" (6-96) iti
svacchandoktanītyā sarvatrātra vaṣaṭjātiḥ prayojyā || 17 ||
yadā vyādhiśatākīrṇo hyabalo dṛśyate naraḥ |
tadāsya sampuṭīkṛtya nāma japtvā vimucyate || 6-18 ||
mūlamantreṇetyarthāt || 18 ||
kiṃ ca
yaṃ yaṃ mantraṃ japed vidvānamṛteśena saṃpuṭam |
tasya siddhyati sa kṣipraṃ bhāgyahīno'pi yo bhavet || 6-19 ||
japo'tra svakalpoktavidhinā || 19 ||
etatprāsaṅgikamuktvā prakṛtamāha
kṣīṇagātrasya deveśi bheṣajaṃ mantrasaṃpuṭam |
dīyate tatkṣaṇāddevi sa puṣṭiṃ labhate balī || 6-20 ||
bheṣajamauṣadham, mantrasaṃpuṭamiti mantrasaṃpuṭīkāreṇa
prayuktamityarthaḥ || 20 ||
hṛtpadmamadhyagaṃ jīvaṃ candramaṇḍalamadhyagam |
sādyarṇarodhitaṃ kṛtvā mṛtyoruttarate bhṛśam || 6-21 ||
sādyarṇaiḥ savisargasakārahomabījapraṇavairjīvanikaṭāt kramātkramaṃ
bahirniḥsṛtaiḥ rodhitam | aṣṭāsu dikṣu dhyātairākrāntaṃ
candrabimbasaṃniviṣṭamātmana parasya vā jīvaṃ yaḥ karoti dhyāyati, sa
mṛtyumuttarati | kṛtveti antarbhāvitaṇijartho'pi || 21 ||
sādyarṇarodhitaṃ kṛtvā dhyāyeddehe tu yogavit |
sarvavyādhivinirmuktaḥ sa bhavennātra saṃśayaḥ || 6-22 ||
jīvaddehasyāyaṃ rodhanaprayogaḥ || 22 ||
kṣīrodapadmamadhyasthamamṛtormibhirākulam |
ūrdhvādhaḥśaśiruddhaṃ tu sādyarṇaiḥ saṃpuṭīkṛtam || 6-23 ||
dhyāyate suprahṛṣṭātmā ātmano'pi parasya vā |
sa bāhyābhyantaraṃ śubhraṃ sudhāpūritavigraham || 6-24 ||
anudvignamanāyāsaṃ sarvarogaiḥ pramucyate |
kṣīrābdhimadhyasthasitasaroruhakarṇikāgatendūpaviṣṭam,
ūrdhvasthendvamṛtaiḥ sicyamānamaindavaprabhābharocchalatkṣīroda-
taraṅgairantarbahiścāpūritam, suśubhraṃ ca proktayuktyā
dhyātamantrarājasaṃpuṭīkṛtaṃ yasya śarīraṃ bhṛśaṃ dhyāyate sa
nīrogo bhavati ||
rocanākuṅkumenaiva kṣīreṇa ca samanvitaḥ || 6-25 ||
sitapadme'ṣṭapatre tu madhye sādyarṇarodhitaḥ |
sarvavyādhisamākrāntaścandramaṇḍalaveṣṭitaḥ || 6-26 ||
catuṣkoṇapurākrānto vajrabhṛdvajralāñchitaḥ |
mucyate nātra saṃdehaḥ sarvavyādhinipīḍanāt || 6-27 ||
gorocanākuṅkumakṣīrairbhūrjādau sitakamalamālikhya
pratipatramuktayuktyollikhitamantreṇa rodhito'rthāt karṇikāyāṃ
nāmadvārollikhitaḥ sādhyo bahiḥ ṣoḍaśakalendubimbaveṣṭitaḥ
savajrakacaturaśrapurastho vyādhyākrānto'pi sarvavyādhipīḍanānmucyate |
vajrabhṛdvajretyukte samadhiṣṭhitāni vajrāṇi dhyāyediti śikṣayati || 27
||
ṣoḍaśāre mahācakre ṣoḍaśasvarabhūṣite |
ādyantamantrayogena madhye nāma samālikhet || 6-28 ||
jīvāntaḥ sāntamadhyasthaṃ varṇāntenābhirakṣitam |
pratyarṇamamṛteśena saṃpuṭitvā tu sarvataḥ || 6-29 ||
madhye daleṣu sarveṣu śaśimaṇḍalamadhyagam |
bāhye tu dviguṇaṃ padmaṃ kādisāntakrameṇa tu || 6-30 ||
pūrvavattu likhenmantrī prati sādyarṇarodhitam |
varṇaṃ tadantaḥ sādhyasya nāma bāhye'rkamaṇḍalam || 6-31 ||
purandarapureṇādhaḥ samantāt parivārayet |
sitacandanasaṃyuktaṃ rocanākṣīrayogataḥ || 6-32 ||
likhitvā mantrarājaṃ tu karpūrakṣodadhūsaram |
mahārakṣāvidhānaṃ tu puṣṭasaubhāgyadāyakam || 6-33 ||
etaccakraṃ mahādevi sitapuṣpaiḥ prapūjayet |
sarvaśvetopacāreṇa madhumadhye nidhāpayet || 6-34 ||
anenaiva vidhānena saptāhānmṛtyujid bhavet |
ṣoḍaśadalakamalakarṇikāyāṃ mantrasaṃpuṭitaṃ sādhyanāma jīvasya
sakārasyāntaḥ kṛtvā, sāntasya hakārasyāntarvidhāya varṇāntena
kṣakāreṇāntarbahiḥ saṃsthitena rakṣitaṃ kuryāt | pratimantraṃ ca
amṛteśasaṃpuṭitaṃ nāma ṭhakāraveṣṭitaṃ
krameṇākārādisvaramadhyagaṃ kṛtvā madhyasthamantrasāṃmukhyena likhet |
ṣoḍaśapatrasya padmasya bahirdvātriṃśaddalamullikhet, tatra ca
kādisāntān dvātriṃśadvarṇān nyaset | teṣu ca prativarṇaṃ pūrvavat
sādyarṇarodhitamityuktayuktyā mantrasaṃpuṭitam, taditi pūrvanyastaṃ
sādhyanāmāntarmadhye likhitvā sarvasyāsya bahirarkamaṇḍalamiti
ṭhakāram, tadbahiḥ purandarapuramiti vajralāñchitaṃ
caturaśrasaṃniveśaṃ kuryāt | prati sādyarṇarodhitamityatra
"vyavahitāśca" iti vyavahitena pratinā varṇaśabdasya saṃbandhaḥ |
etatsarvaṃ cakraṃ sitacandanagorocanākṣīrairlikhitvā,
sitakusumakarpūrādibhirabhyarcya mākṣikamadhyasthaṃ puṣṭisaubhāgyakṛt,
saptāhaṃ madhumadhye nihitaṃ ca mṛtyujit || 34 ||
kiṃ cedam
rājarakṣāvidhānaṃ tu bhūbhṛtāṃ tu prakāśayet || 6-35 ||
saṃgrāmakāle varadaṃ ripudarpāpahaṃ bhavet |
śivādinavatattvāni pratyekaṃ śaśimaṇḍalam || 6-36 ||
madhyāt pūrvādi eśyantamamṛteśena mantriṇā |
yadā vyādhiśatākīrṇamapamṛtyuśatena vā || 6-37 ||
tadā śvetopacāreṇa pūjyaṃ kṣīraghṛtena vā |
tilaiḥ kṣīrasamidbhirvā homācchāntiṃ samaśnute || 6-38 ||
ātānavitānavinyastarekhācatuṣkakalitakoṣṭhanavake pratyekaṃ
candramaṇḍalalāñchite madhyakoṣṭhakāt prabhṛti prāgādikrameṇa
eśyantaṃ śiva-sadāśiva-riśvara-vidyā-māyākāla-niyati-prakṛti-
puruṣatattvāni nāmata ullikhya, sitopacāreṇānena mantreṇa mantriṇā
yadā pūjā kṣīraghṛtābhyāṃ kṣīrāktaistilaiḥ kṣīrāktasamidbhirvā
homo yathāśakti kriyate, tadā vyādhyādyapamṛtyuśatākīrṇamapi
sādhyaśarīraṃ svasthatāmeti || 38 ||
evaṃ saṃpūjya kumbhe tu sarvauṣadhisamanvite |
sitapadmamukhodgāre ratnagarbhāmbupūrite || 6-39 ||
sarvamaṅgalaghoṣeṇa śirasi hyabhiṣecayet |
sa mucyate na saṃdehaḥ sarvavyādhiprapīḍitaḥ || 6-40 ||
evamiti śivādinavatattvānyuktayuktyā kumbhe dhyātvā saṃpūjya, tena
yo'bhiṣicyate śirasi sa sarvavyādhibhiḥ pīḍito'pi mucyate |
sitapadmairmukhe udgāra āmodo yasyeti samāsaḥ ||
dhyātvā parāmṛtaṃ nityaṃ nityoditamanāmayam |
prakriyāntasthamamṛtamavatārya parācchivāt || 6-41 ||
caturnavāmṛtādhāraṃ navadhā navapūritam |
śatārdhakṣobhitaṃ nityaṃ ṣaṭpañcaikasamanvitam || 6-42 ||
anantādhāragambhīramaṣṭātriṃśadvibhūṣitam |
pañcabhirvā prasiddhyarthaṃ pūrṇaṃ tena nirantaram || 6-43 ||
evaṃ dhyānaparo yastu sabāhyābhyantarāmṛtam |
vikṣobhya kalaśaṃ mūrdhni daiśiko mantratatparaḥ || 6-44 ||
anugrahapadāvastho hyabhiṣiñcet prayatnataḥ |
sa mucyate na sandehaḥ saṃsārād duratikramāt || 6-45 ||
prakriyāntasthaṃ samanāntādhvaparyantagamunmanāparatattvāmṛtam,
nityamuditamanāvṛtacijjyotīrūpamḥ nityamavināśi, na vidyate āmayo māyā
yatastādṛk, dhyātvā samāveśayuktyā vimṛśya, tata eva paramaśivāt,
amṛtamiti śāktānandam, avatārya śiṣyaśiro'vatīrṇaṃ vicintya,
tanmantrapūjitaṃ parāmṛtapūrṇaṃ kalaśamullāsya,
evamityubhayāmṛtadhyānāsakto
mantrarājaparāmarśaparo'nujighṛkṣurācāryo yasya mūrdhni
sabāhyābhyantarametadamṛtaṃ vikiret, sa mokṣamāpnotyeva |
kīdṛgamṛtamityāha caturye nava ṣaṭtriṃśadarthāt tattvāni tānyeva
"ekaikatra ca tattve'pi ṣaṭtriṃśattattvarūpatā |"
iti ca sthityā'mṛtāni teṣāmādhāramāśrayam, tathā navadhā yāni
navanavātmavyomavyāpyādiprakriyayā ekāśītiḥ padāni taiḥ pūritaṃ
saṃpūrṇa vyāptam, tathā śatārdhena pañcāśatā ādikṣāntairvarṇaiḥ
kṣobhitaṃ vyāptiṃ bhāvitam, tathā ṣaḍbhiraṅgaiḥ
pañcabhirvaktrairekena ca mūlena samyaganvitaṃ
śrīsvacchandādyuktasādhyamantrasaṃhitāpūrṇam, tathā anantaiḥ
kālāgnyādyanāśritāntairādhārairbhuvanairantardhyātairgambhīramaparicch
edyam, tathā aṣṭātriṃśatā vaktrapañcakakalābhirvibhūṣitam,
tenetyanena ṣaḍvidhenādhvanā nirantaraṃ pūrṇam, ata eva prasiddhiḥ
prakṛṣṭā bhuktimuktilakṣaṇā siddhirarthaḥ prayojanaṃ yasya || 45 ||
ataśca yo'nenābhiṣicyate
āyurbalaṃ jayaḥ kāntirdhṛtirmedhā vapuḥ śriyaḥ |
sarvaṃ pravartate tasya.............
prakarṣeṇa vartate puṣyatītyarthaḥ ||
tathā
................bhūbhṛtāṃ rājyamuttamam || 6-46 ||
pravartate || 46 ||
kiṃ ca
duḥkhārdito viduḥkhastu vyādhimān gatarugbhavet |
vandhyā tu labhate putraṃ kanyā tu patimāvahet || 6-47 ||
etatkalaśābhiṣekāt sarvo'bhīṣṭaphalamāpnotītyarthaḥ || 47 ||
yadāha
yān yān samīhate kāmāÁstān sarvān dhruvamāpnuyāt |
tadittham
abhiṣekasya māhātmyaṃ vidhānavihitasya tu || 6-48 ||
kathitaṃ te mayā devi prajānāṃ hitakāmyayā |
anyaśāstropacāreṇa...........
śāstrāntaravyavahāreṇa || 48 ||
taditthamabhiṣekāt sādhyaḥ
..........ṣarvaśāntyaraho bhavet || 6-49 ||
arhaśabdasthāne araha iti śabda eśaḥ ||
etadupasaṃharan anyadavatārayati
evaṃ sthūlaṃ vidhānaṃ tu sūkṣmaṃ caivādhunā śṛṇu || 50 ||
anenādhikāreṇa sthūladhyānamuktam, bhāvinā tu saptamena sūkṣmamucyate,
iti śivam || 50 ||
samastaduḥkhadalanaṃ sarvasaṃpatpravartanam |
paranirvāṇajananaṃ nayanaṃ śāṅkaraṃ numaḥ || ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote sādhanavidhiḥ ṣaṣṭho'dhikāraḥ || 6 ||
saptamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
cakrādhāraviyallakṣyagranthināḍyādisaṃkulam |
svāmṛtairdehamāsiñcat smarāmyūrdhvekṣaṇaṃ vibhoḥ ||
atha sūkṣmadhyānaṃ nirṇetuṃ bhagavānuvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dhyānaṃ sūkṣmamanuttamam |
na vidyate uttamamanyat sūkṣmadhyānaṃ yataḥ, paraṃ tvato'pyuttamaṃ
bhaviṣyati ||
tadupakramate
ṛtucakraṃ svarādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam || 7-1 ||
granthidvādaśasaṃyuktaṃ śaktitrayasamanvitam |
dhāmatrayapathākrāntaṃ nāḍitrayasamanvitam || 7-2 ||
jñātvā śarīraṃ suśroṇi daśanāḍipathāvṛtam |
dvāsaptatyā sahasraistu sārdhakoṭitrayeṇa ca || 7-3 ||
nāḍivṛndaiḥ samākrāntaṃ malinaṃ vyādhibhirvṛtam |
sūkṣmadhyānāmṛtenaiva pareṇaivoditena tu || 7-4 ||
āpyāyaṃ kurute yogī ātmano vā parasya ca |
divyadehaḥ sa bhavati sarvavyādhivivarjitaḥ || 7-5 ||
ṛtavaḥ ṣaṭ janma-nābhi-hṛt-tālu-vindu-nādasthānāni
nāḍimāyāyogabhedanadīptiśāṇtākhyāni nāḍimāyādiprasarāśrayatvāt
cakrāṇi yatra, svarāḥ ṣoḍaśa aṅguṣṭhagulpha-jānu-meḍhra-pāyu-kanda-
nāḍi-jaṭhara-hṛta-kūrmanāḍī-kaṇṭha-tālu-bhrūmadhya-lalāṭa-
brahmarandhradvādaśāntākhyā jīvasyādhārakatvādādhārā yatra, yadi vā
sarvasahatvādasya nayasya kulaprakriyayā
"meḍhrasyādhaḥ kulo jñeyo madhye tu viṣasaṃjñitaḥ |
mūle tu śāktaḥ kathito bodhanādapravartakaḥ ||
agnisaṃjñastataścordhvamaṅgulānāṃ catuṣṭaye |
nābhyadhaḥ pavanādhāre nābhāveva ghaṭābhidhaḥ ||
nābhihṛnmadhyamārge tu sarvakāmābhidho mataḥ |
sañjīvanyabhidhānākhyo hṛtpadmodaramadhyagaḥ ||
vakṣaḥsthale sthitaḥ kūrmo gale lolābhidhaḥ smṛtaḥ |
lambhakasya sthitaścordhve sudhādhāraḥ sudhātmakaḥ ||
tasyaiva mūlamāśritya saumyaḥ somakalāvṛtaḥ |
bhrūmadhye gaganābhoge vidyākamalasaṃjñitaḥ ||
raudrastālutalādhāro rudraśaktyā tvadhiṣṭhitaḥ |
cintāmaṇyabhidhānākhyaścatuṣpathanivāsi yat ||
brahmarandhrasya madhye tu turyādhārastu mastake |
nāḍyādhāraḥ paraḥ sūkṣmo ghanavyāptiprabodhakaḥ ||
ityuktāḥ ṣoḍaśādhārāḥ........................... ||"
iti | trīṇyantarbahirubhayarūpāṇi lakṣyāṇi lakṣaṇīyāni yatra |
nirāvaraṇarūpatvāt
"khamanantaṃ tu janmākhyaṃ |" (7-27)
iti vakṣyamāṇānāṃ janma-nābhi-hṛd-bindu-nādarūpāṇāṃ vyomnāṃ
pañcakaṃ vidyate yatra,
"janmamūle tu māyākhyo |" (7-22)
ityabhidhāsyamānāścaitanyāvṛtihetutvād granthayo māyā-pāśava-brahma-
viṣṇu-rudra-riśvarasadāśiva-indhikā-dīpikā-baindava-nāda-śaktyākhyā
ye pāśāstaiḥ saṃyuktam | icchādinā śaktitrayeṇa
samyaganvitameṣaṇīyādiviṣaye pravartamānam | soma-sūrya-
vahnirūpadhāmatrayapathaiḥ savyāpasavyapavanairmadhyamapavanena
cādhiṣṭhitam | iḍāpiṅgalāsuṣumnākhyena pavanāśrayeṇa nāḍitrayeṇa
yuktam | gāndhārī-hastijihvā-pūṣā-yaśā-alambusā-
kuhūśaṅkhinībhiśca yuktatvād daśa nāḍayaḥ panthāno yeṣāṃ
prāṇāpānasamānodānavyānanāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā-
khyāstaiḥ ā samantād vṛtamotaprotam |
digdaśakāvasthitanāḍidaśakaprapañcabhūtābhirdvāsaptatyā
sahasrairmadhyavyāptyā sārdhakoṭitrayeṇa ca mahāvyāptyā nāḍivṛndaiḥ
samākrāntam | āṇavamāyīyakārmamalayogānmalinam | yogināmapi
"yenedaṃ taddhi bhogataḥ |"
iti sthityāvaśyaṃbhāvikroḍīkṛtaṃ śarīraṃ jñātvā yogī yasya
ātmanaḥ parasya vā, pareṇaiveti pararūpatāmanujjhatāpi
samanantarabhāvinā sūkṣmadhyānāmṛtenoditena sphuṭībhūtenāpyāyaṃ
karoti, sa gatavyādhirdivyadeha iti
sūkṣmadhyānāmṛtonmiṣacchāktamūrtirbhavati || 5 ||
śūkṣmadhyānāmṛtenaiva pareṇaivoditena |" iti yaduktaṃ tatsopakramaṃ
sphuṭayati
yatsvarūpaṃ svasaṃvedyaṃ svasthaṃ svavyāptisaṃbhavam |
svoditā tu parā śaktistatsthā tadgarbhagā śivā || 7-6 ||
tāṃ vahenmadhyamaprāṇe prāṇāpānāntare dhruve |
ahaṃ bhūtvā tato mantraṃ tatsthaṃ tadgarbhagaṃ dhruvam || 7-7 ||
svoditena varārohe spandanaṃ spandanena tu |
kṛtvā tamabhimānaṃ tu janmasthāne nidhāpayet || 7-8 ||
bhāvabhedena tatsthānānmūlādhāre niyojayet |
nādasūcyā prayogena vedhayet sūkṣmayogataḥ || 7-9 ||
ādhāraṣoḍaśaṃ bhittvā granthidvādaśakaṃ tathā |
madhyanāḍipathārūḍho vedhayet paramaṃ dhruvam || 7-10 ||
tatpraviśya tato bhūtvā tatstho'sau vyāpakaḥ śivaḥ |
sarvāmayaparityāgānniṣkalākṣobhaśaktitaḥ || 7-11 ||
punarāpūrya tenaiva mārgeṇa hṛdayāntaram |
tatra praviṣṭamātraṃ tu dhyāyellabdhaṃ rasāyanam || 7-12 ||
viśrāmānubhavaṃ prāpya tasmāt sthānāt pravāhayet |
sarvaṃ tadamṛtaṃ vegāt sarvatraiva virecayet || 7-13 ||
anantanāḍibhedena anantāmṛtamuttamam |
anantadhyānayogena paripūrya puraṃ svakam || 7-14 ||
ajarāmarastato bhūtvā sabāhyābhyantaraṃ priye |
evaṃ mṛtyujitā sarvaṃ sūkṣmadhyānena pūritam || 7-15 ||
tato'sau siddhyati kṣipraṃ satyaṃ devi na cānyathā |
yaditi prathamādhikāranirdiṣṭaparadhāmātmavīryam, svarūpamiti
viśeṣānirdeśāt sarvasya, svasaṃvedyaṃ svaprakāśam na tu
svasaṃvedanānyapramāṇaprameyam,
"tasya devātidevasya parāpekṣā na vidyate |
parasya tadapekṣatvāt svatantro'yamataḥ sthitaḥ ||"
iti kāmikoktanītyā'sya bhagavataḥ pramāṇāgocaratvāt ata eva
svatantrātmanyavatiṣṭhate na tvanyatra tadviviktasyānyasyābhāvāt,
pratyutānyadviśvaṃ tadvyāptatvāttanmayameva saṃbhavatītyāha
svavyāptisaṃbhavam, svavyāptyā saṃbhavo viśvarūpatayonmajjanaṃ yasya |
asya ca bhagavataḥ parā svātantryātmā śaktiḥ svā avyabhicāriṇī cāsau
uditā prasphuradrūpā, tatraiva ca bhagavadrūpe sthitā, na
cādhārādheyabhāvena, api tu sāmarasyenetyāha tadgarbhagā | ataśca śivā
paramārthaśivābhinnarūpatvāt śivā | evaṃ paraṃ rūpaṃ
bhittibhūtatvena prakāśya sūkṣmadhyānaṃ vaktumupakramate tāmityādinā |
tāṃ parāṃ citiśaktim, madhyamaprāṇe
suṣumnāsthodānākhyaprāṇabrahmaṇi, vahet nimajjitaprāṇāpānavyāptiṃ
unmagnatayā vimṛśet | katham ? ahaṃ bhūtvā,
dehādipramātṛtāpraśamanena pūrṇāhantāmāviśyetyarthaḥ | tata
uktavakṣyamāṇavīryavyāptikaṃ mūlamantraṃ tatsthaṃ tadgarbhagamiti
parāśaktisāmarasyamayam, ata eva spandanamiti sāmānyaspandarūpaṃ kṛtvā
kathaṃ ? svoditena spandanena aprāṇādyavaṣṭambhena | evaṃ
mantravīryasāramāmṛśya tamabhimānaṃ tadasāmānyacamatkāramayaṃ svaṃ
vīryaṃ janmādhāre ānandacakre nidhāpayet pratiṣṭhāpayet | katham ?
bhāvasya dehaprāṇādimitābhimānamayasya bhedena praśamanena | tato'pi
mūlādhāre kande tamabhimānaṃ bhāvabhedenaiva niyojayed nirūḍhaṃ kuryāt
| tato'pi sphurattonmiṣattārūpamantranāthaprāṇasūcyā hetunā kṛto yaḥ
prakṛṣṭaḥ kramātkramamūrdhvārohātmā yogastena | tathā sūkṣmayogata
iti unmiṣatsphurattottejanaprakarṣeṇa | madhyanāḍīpathamārūḍhaḥ
pūrvoddiṣṭakulaśāstrādiṣṭamādhāraṣoḍaśakaṃ
tathopakrāntanirṇeṣyamāṇaṃ granthidvādaśakaṃ ca bhittvā paramaṃ
dhruvaṃ dvādaśāntadhāma vedhayedāviśet | tacca praviśya,
sarvasyāmayasya mahāmāyāparyantasya bandhasya parityāgāt, tatraiva
dhruvapade sthitaḥ san, vyāpako nityoditaparāśaktisamarasaḥ
paramaśivaikarūpo bhūtvā, tenaiva dvādaśāntādantaḥprasṛtena madhyamena
mārgeṇa hṛdayamadhyamāpūrya parānandaprasaraṇācchuritaṃ kṛtvā, tatra
hṛdi praviṣṭamātraṃ tat paramānandarūpaṃ rasāyanamāsāditaṃ
dhyāyedvimṛśet tāvadyāvattatra viśrāntimeti,
tatastasmāddhṛdayāducchalitaṃ tadamṛtaṃ pravāhayet
nānāpravāhābhimukhaṃ kuryāt | tatastenaivāmṛtena
anantanāḍīpravāhaprasṛtena bahaladhyānadhyātena sabāhyābhyantaraṃ
svaṃ pūraṃ dehaṃ paripūrya tadanantaraṃ sarvamamṛtaṃ vegād
drutapravāhena sarvaromarandhraiḥ sarvatra gocare recayed
avyucchinnapravāhaṃ prerayet | evaṃ paravīryātmanā bhagavatā mṛtyujitā
proktasūkṣmaśāktānandadhyānena yadā sarvamāpūritaṃ cintayati yogī
tadāsau ajarāmaro bhūtvā kṣipraṃ siddhyati
mṛtyujidbhaṭṭārakatāmāpnoti | nātra pramātṛsulabhaḥ saṃśayaḥ
kāryaḥ || 15 ||
evaṃ śāktānandamārgāvaṣṭambhātmakakaulikaprakriyoktādhārādibhedena
sūkṣmadhyānamuktvā, sthūlayuktikrameṇa tantraprakriyoktādhārādibhedena
pūrṇāsitāmṛtakallolacintanātmasūkṣmadhyānaṃ vaktumupakramate
janmasthāne samāśritya spandasthāṃ madhyamāṃ kalām || 7-16 ||
tatsthaṃ kṛtvā tadātmānaṃ kālāgniṃ tu samāśrayet |
gatvā gṛhītavijñānaṃ vīryaṃ tatraiva nikṣipet || 7-17 ||
tadvīryāpūritā śaktiḥ kriyākhyā madhyamottamā |
vijñānenordhvato bhittvā granthibhedena cecchayā || 7-18 ||
mūlaspandaṃ samāśritya tyaktvā vāhadvayaṃ tataḥ |
madhyamārgapravāhinyā suṣumnākhyāṃ samāśrayet || 7-19 ||
tāmevāśritya viramettatsarvendriyagocarāt |
tadā pratyastamāyena vijñānenordhvataḥ punaḥ || 7-20 ||
brahmādikāraṇānāṃ tu tyāgaṃ kṛtvā śanaiḥ śanaiḥ |
ṣaṣṇāṃ śaktimatāṃ prāpya kuṇḍalākhyāṃ nirodhikām || 7-21
||
māyādigranthibhedena hṛdādivyomapañcakam |
pūrvaṃ janmasthānamānandendriyamuktam iha tu kandaḥ, tatra spandasthāmiti
spandāviṣṭām, madhyamāṃ kalāṃ prāṇaśaktimāśritya
mattagandhasthānasaṅkocavikāsābhyāṃ śataśa unmiṣitāṃ
sūkṣmaprāṇaśaktimadhyāsya, ātmānaṃ manastadavasare tatsthaṃ
tannibhālanaikāviṣṭaṃ kṛtvā, kālāgnimiti pādāṅguṣṭhādhāraṃ
gatvā, samāśrayet bhāvanayādhyāsīta | tatraiva ca gṛhītavijñānaṃ
vīryamiti kandabhūmyāsāditaṃ śāktaspandātma vīryaṃ nikṣiped
bhāvanāprakarṣeṇa sphuṭayet | itthaṃ tadvīryetyuktavīryeṇāpūritā
labdhodayā, prāṇaspandātmā kriyāśaktiruttamātiśayenodgatā satī
madhyamā bhavati, samastadehasya nābhirmadhyaṃ tatra prāptā jāyate |
katham ? icchayā saṅkocakramotthordhvārohaṇaprayatnena, vijñānena ca
bhāvanayā, ūrdhvata ityuparitanagulphajānumeḍhrakandanābhyākhyānāṃ
granthīnāṃ bhedena vedhanavyāpāreṇa bhittvā, arthāt
tānyevordhvasthānānyākramya "bheditā māṇḍalikā bhūbhujā,
itivadadbhiḥ (vad bhidiḥ) svīkārārthaḥ | atha mūlaspandaṃ samāśrityeti
mattagandhasthānaṃ vikāsākuñcanaparamparāpuraḥsaraṃ nirodhya | etacca
śrīsvacchandoktadivyakaraṇopalakṣaṇaparam | ata eva vāhadvayaṃ
pārśvanāḍyau tyaktvā parihṛtya, tata iti
proktecchājñānāvaṣṭambhayuktyā, madhyamārgapravāhiṇyā proktayā
madhyaprāṇabrahmaśaktyā suṣumnākhyāṃ nāḍīṃ samyagāśrayet |
tāmāśritya tata ityabhyastāt sarvendriyagocarādviramed
antarmukhīkṛtasarvendriyastiṣṭhet | tadā ca pratyastā pratikṣiptā māyā
prāṇādipradhānatātmākhyātiryena tādṛśā, prakāśānandātmanā
jñānena hṛtkaṇṭhādigatasṛṣṭyādisaṃvitsvabhāvabrahmādikāraṇāni
kramāt tyaktvā, vakṣyamāṇamāyādigranthibhedena saha
hṛdādivyomapañcakaṃ ca tyaktvā, ṣaṣṇāṃ
brahmaviṣṇurudreśvarasadāśivaśivākhyānāṃ kāraṇānāmūrdhvata
ūrdhve sthitāṃ kuṇḍalākhyāṃ śaktiṃ
śūnyātiśūnyāntamaśeṣaviśvagarbhākārātmakakuṇḍalarūpatayāvasthita
aṃ samanākhyāṃ śaktiṃ prāpya, vijñānenordhvaṃ viramed
unmanāparatattvātmatāmāviśediti dūreṇa saṃbandhaḥ | viramediti
pūrvasthamihāpi yojyam ||
tatra nirbhedyagranthyādīnāṃ svarūpaṃ tāvatkrameṇādiśati
janmamūle tu māyākhyo granthirjanmani pāśavaḥ || 7-22 ||
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ |
kāraṇasthāstu pañcaivaṃ granthayaḥ samudāhṛtāḥ || 7-23 ||
indhikākhyastu yo granthirdvimārgāśamanaḥ śivaḥ |
tadūrdhve dīpikā nāma tadūrdhve caiva baindavaḥ || 7-24 ||
nādākhyastu mahāgranthiḥ śaktigranthirataḥ paraḥ |
janmamūlamānandendriyam taccharīrotpattiheturmāyārūpatayā māyākhyo
granthiḥ, janmani kande pāśavaḥ paśūnāṃ saṃkucitadṛkśaktitvāt
pāśyānāmayamādhāranānānāḍīprāṇādīnāṃ prathamodbhedakalpaḥ |
hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyalalāṭasthānāṃ brahmādīnāṃ kāraṇānāṃ
paśuṃ prati sṛṣṭyādikartṛtvena nirodhakatvād granthirūpakatvāt
tatsthāḥ pañca granthayaḥ nirodhikordhve
"indhikā dīpikā caiva rocikā mocikordhvagā |" (10-1226)
iti śrīsvacchande nādaśaktayo yā uktāḥ, tā eveha
paracitprakāśāvārakarūpatvād granthaya uktāḥ | tatrendhikākhyo yo
granthirasau dvimārgāśamana iti
nirodhikāspṛṣṭavāmadakṣiṇavāhaniḥśeṣapraśamanahetuḥ, ata eva śiva
ūrdhvaikamārgārohakatvāt śreyorūpaḥ | tadūrdhve kiṃciddīptihetutvād
dīpikākhyo granthiḥ, ato'pi kiṃcidadhikaprakāśahetutvād baindavaḥ |
rociketyanyatra yoktā śaktistadrūpo granthiḥ | tadupari nādākhyo
mahāgranthiriti | mocikordhvagetyanyatra yacchaktidvayamuktaṃ tatrordhvagā
nādānteti tatraiva yoktā saivehāntarbhāvitamocikā nādākhyo
mahāgranthirityuktaḥ | mahattvaṃ cāsya granthyantarbhāvādeva | ataḥ
paraḥ śaktisthānastho granthiḥ śaktigranthiḥ ||
yadevaṃ nirṇītaṃ tat
granthidvādaśakaṃ bhittvā praviśet parame pade || 7-25 ||
unmanāparatattvātmani dhāmni || 25 ||
atra brahmādikāraṇagranthibhedanādeva tadadhiṣṭhitahṛdādisthānāni
śaktigranthibhedena ca śaktisthānaṃ tadupari ca vyāpinīdhāmaśivasthāne
dalayedityāha
brahmāṇaṃ ca tathā viṣṇuṃ rudraṃ caiveśvaraṃ tathā |
sadāśivaṃ tathā śaktiṃ śivasthānaṃ prabhedayet || 26 ||
ante sthānaśabdo brahmādiśabdānāmapi tatsthānapratipādakatvasūcanāya
|| 26 ||
atha pūrvoddiṣṭaṃ śūnyapañcakaṃ ṣaṭcakraṃ ca pradarśayati
khamanantaṃ tu janmākhyaṃ nābhau vyoma dvitīyakam |
tṛtīyaṃ tu hṛdi sthāne caturthaṃ bindumadhyataḥ || 7-27 ||
nādākhyaṃ tu samuddiṣṭaṃ ṣaṭcakramadhunocyate |
janmākhye nāḍicakraṃ tu nābhau māyākhyamuttamam || 7-28 ||
hṛdisthaṃ yogicakraṃ tu tālusthaṃ bhedanaṃ smṛtam |
bindusthaṃ dīpticakraṃ tu nādasthaṃ śāntamucyate || 7-29 ||
anantavadviśvāśrayatvādanantam | nādāśrayatvād nādākhyam |
nāḍiprasarahetutvāt,
ṅābhicakre kāyavyūhajñānam |" (pā. yo. 3-25)
iti nītyā samastamāyāprapañcakhyātihetutvāt, yogināṃ
cittaikāgryapradatvāt, prayatnena bhedanīyatvāt, dīptirūpatvāt,
śāntipradatvāditi krameṇa nāḍicakrādau hetavaḥ | etāni śūnyāni
sauṣuptāveśapradatvāt, cakrāṇi tu bhedaprasarahetutvāt heyānīti kṛtvā
|| 29 ||
taiḥ saha
pūrvoktāni ca sarvāṇi jñānaśūlena bhedayet |
pūrvoktanītyādhāragranthyādīni | jñānaśūlaṃ
mantravīryabhūtacitsphurattā ||
jñānaśūlottejane yuktimāha
ākramya janmādhārākhyaṃ tanmūlaṃ pīḍayecchanaiḥ || 7-30 ||
cittaprāṇaikāgryeṇa kandabhūmimavaṣṭabhya, tanmūlamiti
mattagandhasthānam, śanairiti saṅkocavikāsābhyāsena,
śaktyunmeṣamupalakṣya pīḍayed yathā śaktirūrdhvamukhaiva bhavati || 30
||
atha prasaṅgānnānāśāstraprasiddhān paryāyān janmādhārasyāha
janmādhārasya suśroṇi paryāyān śṛṇvataḥ param |
janmasthānaṃ tu kandākhyaṃ kūrmākhyaṃ sthānapañcakam || 7-31 ||
matsyodaraṃ tathaiveha mūlādhārastathocyate |
marududbhavahetutvāt, madhyanāḍīkandarūpatvāt, kūrmākāratvāt,
pṛthivyādivyomāntatattvapañcakasthānatvāt, matsyodaravat sphuraṇāt,
mūlabhūtatvācca janmādi ākhyāyate ||
evaṃ mahāmāhātmyācddāstreṣu nirucyate yā kandabhūḥ
tatsthāṃ vai khecarākhyāṃ tu mudrāṃ vindeta yogavit || 7-32 ||
mudrayā tu tayā devi ātmā vai mudrito yadā |
tadā cordhvaṃ tu visaredvijñānenordhvataḥ kramāt || 7-33 ||
tatsthāmiti kandabhūmivisphuritāṃ śaktim, mudo harṣasya rāṇāt
pāśamocanabhedadrāvaṇātmatvāt parasaṃviddraviṇamudraṇācca mudrām, khe
bodhagagane caraṇāt khecaryākhyāṃ yogī labheta | labdhayā tu tayā yadā
ātmāṇurmudritaḥ tadbaśaḥ saṃpannaḥ, tadāmantravīryasphurattātmanā
vijñānenordhvaṃ dvādaśāntaṃ yāvadvisaret prasaret || 33 ||
etadeva sphuṭayati
bhindyādbhindyāt paraṃ sthānaṃ yāvat svaravarārcite |
tatsthānaṃ caiva saṃprāpya yogī samaraso bhavet || 7-34 ||
niṣkalaṃ bhāvamāpanno vyāpakaḥ paramaḥ śivaḥ |
paraṃ sthānaṃ dvādaśāntam | bhindyāditi vīpsayā kramādityuktiḥ
sphuṭīkṛtā | samarasa iti
sarvasyādhastanasyādhvanastanmayībhāvaprāpteḥ | paramaḥ śiva iti, na tu
bhedavādyuktavyatiriktamuktaśivarūpaḥ ||
atha ślokārdhena paramaśivābhedavyāptimanuvadan śakteravarohakrameṇa
vyāptimādeṣṭumupakramate
evaṃ bhūtvā samaṃ sarvaṃ niḥspandaṃ sarvadoditam || 7-35 ||
tataḥ pravartate śaktirlakṣyahīnā nirāmayā |
icchāmātravinirdiṣṭā jñānarūpā kriyātmikā || 7-36 ||
ekā sā bhāvabhedena tasya bhedena saṃsthitā |
bhūtvetyantarbhāvitaṇijarthaḥ | tena sarvaṃ samanāntam, evaṃ
dvādaśāntārohaṇena, samaṃ samarasam, niḥspandaṃ praśāntakallolam,
sarvadoditaṃ prāptaparacitprakāśaikyam, bhāvayitvā saṃpādya, tata eva
dvādaśāntadhāmno lakṣyahīnā parasphurattātmā, niṣkrānta āmayo
mahāmāyā yasyāstādṛśī mahāmāyādyullāsikā parā śaktiḥ, pravartate
samunmiṣati icchā-jñāna-kriyārūpatayā krameṇa sphuratītyarthaḥ | tata
evaikā, tasyeti paramaśivasya, saṃbandhinā bhāvabhedena
eṣaṇīyajñeyakāryāvabhāsanodayavaicitryeṇa hetunā, bhedena saṃsthitā
gṛhītecchādinānātvā |
yata evaṃ paramaśivācchaktiḥ svayaṃ pravartate, tena
khecarīmudrayāpūrya śaktyantaṃ tatra sarvataḥ || 7-37 ||
yāvacca noditaścandrastāvat sūkṣmaṃ nirañjanam |
bhāvagrāhyamasaṃdigdhaṃ sarvāvasthojjhitaṃ param || 7-38 ||
vyāpakaṃ padamaiśānamanaupamyamanāmayam |
bhavanti yoginastattu tadārūḍhau varānane || 7-39 ||
tatra
"baddhvā padmāsanaṃ yogī nābhāvakṣeśvaraṃ nyaset |
daṇḍākāraṃ tu tāvattannayedyāvat kakhatrayam ||
nigṛhya tatra tattūrṇaṃ prerayet khatrayeṇa tu |
etāṃ baddhvā mahāyogī khe gatiṃ pratipadyate ||" (7-15-17)
iti śrīmālinīvijayalakṣitayā pūrvoddiṣṭakhecarīmudrayā śaktyantaṃ
yāvat, sarvataḥ sarvaprakāreṇāpūrya, yāvat tatra candra ityapāno nodito
bhavet tāvat tadārūḍhau tacchaktipadārohe sati, yoginaḥ,
sūkṣmamatīndriyam, nirañjanamanāvaraṇam, bhāvagrāhyaṃ svaprakāśam,
asandigdhaṃ svavimarśasāram, sarvābhirjāgarādyavasthābhirujjhitam
sarvasāmarasyāvasthānātparam, digdeśādyanavacchedād vyāpakam,
parameśānaṃ svatantram, advitīyatvād anaupamyam, na vidyate āmayo
mahāmāyāvacchedo yato bhaktibhājāṃ tadanāmayam, yat paraṃ dhāma
tadbhavanti tanmayā jāyanta ityarthaḥ || 39 ||
evaṃ prāptaparatattvābhedasya yoginaḥ "tat pravartate śaktiḥ"
ityanena yonmiṣantī parā śaktiruktā
sā yoniḥ sarvadevānāṃ śaktīnāṃ cāpyanekadhā |
agnīṣomātmikā yonistasyāḥ sarvaṃ pravartate || 7-40 ||
tatra saṃgrathitā mantrāstrāṇavanto bhavanti hi |
sarveṣāṃ caiva saṃhārastadeva paramaṃ padam || 7-41 ||
tasmāt pravartate sṛṣṭirvikṣobhya paramaṃ śivam |
anaupamyāmṛtaṃ prāpya binduṃ vikṣobhya līlayā || 7-42 ||
candrodaye tadā khyāte paramāmṛtamuttamam |
bahalāmṛtakallolamanantaṃ tatra saṃsmaret || 7-43 ||
tasmāt prāpyāmṛtaṃ śuddhaṃ svaśaktyā caiva karṣayet |
madhyamārgeṇa suśroṇi kāraṇādi prabhedayet || 7-44 ||
āpyāyanaṃ prakurvīt sthāne sthāne hyanukramāt |
yāvad brahmapadaṃ prāptaṃ tasmādāpyāyayedadhaḥ || 7-45 ||
janmasthānapathāccaiva kālāgnau tu pravartayet |
tadāpūrya samantāttu paripūrṇaṃ smaret puram || 7-46 ||
suṣumnāmṛtenākhilaṃ paripūrṇaṃ vibhāvayet |
anantanāḍibhistatra romakūpaiḥ samantataḥ || 7-47 ||
niṣkramya vyāpako bhūtvā hyamṛtormibhirākulam |
amṛtārṇavasaṃrūḍhaṃ majjantamamṛtārṇave || 7-48 ||
tadūrdhve hyamṛtārṇaṃ tu pradrutaṃ vyāpakaṃ śivam |
evaṃ samarasībhūtaṃ hyamṛtaṃ sarvatomukham || 7-49 ||
icchājñānakriyārūpaṃ śivamātmasvarūpakam |
nirāmayamanuprāpya svānubhūtyā vibhāvayet || 7-50 ||
amṛteśapadaṃ sūkṣmaṃ saṃprāpyaivāmṛtībhavet |
tadāsāvamṛtībhūya mṛtyujinnātra saṃśayaḥ || 7-51 ||
kālajit subhago dhīro mṛtyustaṃ ca na bādhate |
sarvadevānāmityanāśritasadāśiveśvarānantarudrādīnām, śaktīnāmiti
vāmājyeṣṭhādīnāṃ ca, yataśca sā śaktiragnīṣomātmikā yonistata eva
somapradhānā, yatastasyāḥ sarvaṃ pravartate udbhavati, ata
evāgnīṣomātmaśaktiprakṛti viśvamagnīṣomamayameva | tathā
cāgnirapyāhlādayati himamapi ca dahati, iti tattvavida āhuḥ | kiṃ ca,
tatrāgnīṣomātmaśaktidhāmni saṃgrathitāstadvīryasāratvenoccāritā
mantrāstrāṇavantaḥ siddhimuktidāḥ, iti śakteḥ sthitihetutvamuktam |
tadevetyagnīṣomātmanaḥ śakteragnirūpatvāt saṃhartṛtvaṃ ca | evaṃ
sṛṣṭisthitisaṃhārahetutvaṃ śakteḥ pradarśya prakṛtamāha-tasmāditi |
yata evaṃbhūtaiṣā śaktistasmātparaṃ śivaṃ vikṣobhya
samanāpadāvarohaṇena sṛṣṭyunmukhaṃ kṛtvā, tatrānaupamyamiti
paramānandamayamamṛtaṃ prāpya, bindumiti mahāprakāśātma samanārūḍhaṃ
dhāma, līlayā svātantryakrīḍayā, vikṣobhya sṛṣṭiprasaronmukhaṃ
vidhāya, tadā candrodaye'pānollāse khyāte sati, tata eva śāktāddhāmna
uditaṃ paramāmṛtamuttamamānandarasapradhānaṃ bahalā amṛtakallolāḥ
susitasudhāprasārā yasya tādṛk, anantamanavacchinnam, tatra smared dhyāyet
| tasmāt candrodayācchuddhamamṛtaṃ prāpyāntarmukhībhūtayā svaśaktyā
madhyamārgeṇa karṣayedadho'dhaḥ pravartayet | tena ca kāraṇādīti
kāraṇāni brahmādīni, ādiśabdāt, pūrvoktaṃ cakrādhārādi sarvaṃ
prabhedayed niṣiñcet | etadevāpyāyanamityādinānena sphuṭīkṛtam |
brahmasthānaṃ hṛddhāma yāvattadamṛtaṃ prāptaṃ bhavati, tato'pyadho
nābheradhaḥsthāne niṣicya kālāgnyantamāpūrya samantāt paripūrṇaṃ
dehaṃ smaret | tataḥ sarvaromakūpaiḥ prasṛtyāntarbahirāsāditavyāpti
sarvadikkamamṛtārṇavaplāvanasamarasībhūtaparamāmṛtarūpam,
icchājñānakriyāśaktikacitaṃ paramaśivarūpaṃ nirāmayamātmānaṃ
cintayet | evaṃ sūkṣmadhyānādvijitamṛtyurāsāditaparamasaubhāgyo'mṛte-
śatulyo bhavati || 51 ||
upasaṃharati
kālasya vañcanaṃ sūkṣmaṃ mayā te prakaṭīkṛtam || 7-52 ||
na kasyacinmayākhyātaṃ tvadṛte bhaktavatsale || 53 ||
tavaiva parānugrahaikavratāyā evaṃ prakaṭīkṛtam || 53 ||
sūkṣmadhyānasamullāsisudhākallolakelibhiḥ |
plāvayannikhilaṃ naumi netramuccairmaheśituḥ ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracite-
netrodyote sūkṣmadhyānanirūpaṇaṃ nāma saptamo'dhikāraḥ || 7 ||
aṣṭamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
amandānandasandohi spandāndolanasundaram |
svajyotiścinmahājyotirnetraṃ jayati mṛtyujit ||
sūkṣmadhyānānantaraṃ paradhyānanirṇayāya śrībhagavānuvāca
atha mṛtyuñjayaṃ nityaṃ paraṃ caivādhunocyate |
yatprāpya na pravarteta saṃsāre trividhe priye || 8-1 ||
athaśabdaḥ sūkṣmadhyānānantaryaprathanāya, nityameva ca yanmṛtyuñjayaṃ
kālagrāsi, paramanuttaraṃ parameśasvarūpam | trividha iti
māyāntasadāśivāntaśivāntabhavābhavātibhavarūpe || 1 ||
kiṃ ca
yogī sarvagato bhāti sarvadṛk sarvakṛcchivaḥ |
tadahaṃ kathayiṣyāmi yasmādanyanna vidyate || 8-2 ||
yatprāpya tanmayatvena bhavati hyajarāmaraḥ |
parayogino'sya dehādipramātṛtā'sparśād jarāmaraṇādikathaiva na
kācidastītyarthaḥ||
tadetadvaktumupakramate
yanna vāgvadate nityaṃ yanna dṛśyeta cakṣuṣā || 8-3 ||
yacca na śrūyate karṇairnāsā yacca na jighrati |
yannāsvādayate jihvā na spṛśedyat tvagindriyam || 8-4 ||
na cetasā cintanīyaṃ sarvavarṇarasojjhitam |
sarvavarṇarasairyuktamaprameyamatīndriyam || 8-5 ||
yatprāpya yogino devi bhavanti hyajarāmarāḥ |
tadabhyāsena mahatā vairāgyeṇa pareṇa ca || 8-6 ||
rāgadveṣaparityāgāllobhamohakṣayāt priye |
madamātsaryasaṃtyāgānmānagarvatamaḥkṣayāt || 8-7 ||
labhyate śāśvataṃ nityaṃ śivamavyayamuttamam |
paśyantyāditrirūpāpi vāg yanna bhāṣate, yacca
bahirantaḥkaraṇāgocaraḥ, varṇayantīti varṇā vācakāḥ, varṇyanta iti
varṇā vācyāḥ, sarve ca te varṇāsteṣāṃ rasāḥ
prasarāstairujjhitamavācyavācakātmetyarthaḥ | atha ca taiḥ sarvairyuktaṃ
viśvātmakatvāt, ataścātīndriyatvānna prameyamapi tu
parapramātrekarūpamiti paryavasitam, yadevaṃbhūtaṃ tattvaṃ prāpya
samāviśya,
"yogamekatvamicchanti |" mā. vi. (4-4)
iti sthityā yoginaḥ paratattvaikaśālinastattvato jarāmṛtyurahitā bhavanti
| tanmahatābhyāsena
"mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate |" (bha. gī. 12-2)
iti satatasamāveśaprayatnena pareṇa vairāgyeṇa
dṛṣṭāgamikadharādyanāśritāntasamastabhogavaitṛṣṇyena,
ata eva rāgadveṣādisarvadoṣapraśamācca labhyate, mānācchaṅkarapūjāto
tasya kṣayāt śāśvatamavivartātmakam, nityaṃ lokottaraṃ śivaṃ
paraśreyorūpamavyayamapariṇāmi, ataścottamaṃ sarvotkṛṣṭam ||
iyāṃścāsya sphāro'yam
nimeṣonmeṣamātreṇa yadi caivopalabhyate || 8-8 ||
tataḥ prabhṛti mukto'sau na punarjanma cāpnuyāt |
kenaciditi madhye'dhyāhāryam | upalabhyate samāviśyate | tataḥprabhṛti na
tu kālāntare | muktaḥ sthitairapi dehaprāṇairaguṇīkṛtaḥ | na ca
taddehatyāge punarjanma dehāntarasaṃbandhamāpnoti, api tu paramaśiva eva
bhavati ||
tataśca yogī
aṣṭāṅgena tu yogena prāpnuyānnānyataḥ kvacit || 8-9 ||
tamaṣṭāṅgayogamanyaśāstrapratipāditarūpavailakṣaṇyena krameṇādiśati
devaḥ
saṃsārādviratirnityaṃ yamaḥ para udāhṛtaḥ |
bhāvanā tu pare tattve nityaṃ niyama ucyate || 8-10 ||
spaṣṭam || 10 ||
madhyamaṃ prāṇamāśritya prāṇāpānapathāntaram |
ālambya jñānaśaktiṃ ca tatsthaṃ caivāsanaṃ labheta || 8-11 ||
prāṇāpānamārgayoḥ savyāpasavyayorāntaraṃ madhyanāḍyāṃ bhavaṃ
prāṇamityūrdhvaṃgāminamudānamāśritya, tataśca
prāṇīyavyāptinimajjanena cidvyāptyunmajjanād
jñānaśaktimunmiṣatsphurattārūpāṃ saṃvidamālambyāvaṣṭabhya,
tatsthamevāsanaṃ yogī labhate nijajñānaśaktyāsanāsīnaścinmaheśarūpo
bhavatītyarthaḥ || 11 ||
prāṇādisthūlabhāvaṃ tu tyaktvā sūkṣmamathāntaram |
sūkṣmātītaṃ tu paramaṃ spandanaṃ labhyate yataḥ || 8-12 ||
prāṇāyāmaḥ sa uddiṣṭo yasmānna cyavate punaḥ |
prāṇādau prāṇāpānasamāneṣu yaḥ sthūlo recakapūrakādirbhāvaḥ
svabhāvastaṃ tyaktvā ujjhitvā, athetyetatsthūlaprāṇāyāmānantarabhāvi,
sūkṣmamāntaramiti madhyapathena recanācamanādirūpaṃ ca taṃ tyaktvā,
yato yasmāt sūkṣmamapyatītaṃ paramamiti prāṇādyacitsphurattātma
spandanaṃ labhyate, tasmāttadeva paraṃ spandanaṃ yat sa eva
sthūlasūkṣmabhedabhājāṃ prāṇānāmāyāmaḥ
praśamitaprādhānyāvabhāsātmā niyama utkṛṣṭatayādiṣṭo nirūpitaḥ |
yasmāditi yaṃ prāṇāyāmamāsādya na punaścyavate citpramātṛmayatāṃ na
kadācijjahāti ||
śabdādiguṇavṛttiryā cetasā hyanubhūyate || 8-13 ||
tyaktvā tāṃ praviśeddhāma paramaṃ tatsvacetasā |
pratyāhāra iti prokto bhavapāśanikṛntakaḥ || 8-14 ||
śabdasparśādīnāṃ guṇānāṃ sattvādirūpāṇāṃ yā kācidvṛttirdaśā
cetasā saṃvidā'nubhūyate, tāṃ tyaktvānādareṇāpahastya, svacetasā
vikalpasaṃvitparāmarśenaiva paraciddhāmapraveśo hīti yasmāccitibhūmeḥ
prasṛtasya cittasya tatpratīpaprāpaṇātmā pratyāhāro'taśca
bhavapāśānāṃ nikṛntakaḥ || 14 ||
dhīguṇān samatikramya nirdhyeyaṃ cāvyayaṃ vibhum |
dhyātvā dhyeyaṃ svasaṃvedyaṃ dhyānaṃ tacca vidurbudhāḥ || 8-15
||
dhiyo buddheḥ sattvādiguṇān samatikramya samāveśena praśamayya,
nirdhyeyamiti dhyeyebhyo niyatyākṛtyādirūpebhyo niṣkrāntaṃ,
niṣkrāntāni ca tāni yasmāt tam, vibhuṃ vyāpakamavyayaṃ nityam,
svasaṃvedyaṃ svaprakāśam; dhyeyaṃ dhyānārhamatha cādhyeyamadhyetavyam
vimraṣṭavyaṃ smartavyaṃ ca, arthāccidānandaghanaṃ parameśvaraṃ
dhyātvā vimṛśya ye budhāstattvajñāste, tacceti tadvimarśātmaiva,
dhyānaṃ viduravicchinnena pāramparyeṇa jānanti | ca evārthe || 15 ||
dhāraṇā paramātmatvaṃ dhāryate yena sarvadā |
dhāraṇā sā vinirdiṣṭā bhavabandhavināśinī || 8-16 ||
yena yoginā sarvadā paramātmatvaṃ caitanyaṃ dhāryate
samāveśenāvalambyate, tasya yā dhāraṇā caitanyavimarśanātmā vṛttiḥ,
sā bhavabandhavināśaheturdhāraṇānyadhāraṇāvailakṣaṇyena vinirdiṣṭā
|| 16 ||
evaṃ yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇā
lokottaradṛṣṭyā pratipādya, samādhimapi
parasvarūpaviṣayamāṇavaśāktaśāmbhavopāyaprāpyamanupāyaṃ cādiśati
ślokacatuṣkeṇa
samaṃ sarveṣu bhūteṣu ādhānaṃ cittanigrahaḥ |
samādhānamiti proktamanyathā lokadāmbhikam || 8-17 ||
sarvaprāṇiṣu cittasya samaṃ vaiṣamyapratipattinigrahātma ādhānaṃ
cittanigrahaḥ samādhānamiti coktam | svātmatulyatācintanaṃ
yattatsamādhānaṃ proktam | anyathā
locananimīlanādiprakāreṇaitadviparītaṃ yat samādhānaṃ tat
lokadambhaikaprayojanam || 17 ||
etaddhyānopāyakamāṇavaṃ samādhānam, śuddhavikalpopāyaṃ śāktam |
tadāha
svaparastheṣu bhūteṣu jagatyasmin samānadhīḥ |
śivo'hamadvitīyo'haṃ samādhiḥ sa paraḥ smṛtaḥ || 8-18 ||
sarvamidamahameva,
ityahantedantāsāmānādhikaraṇyātmaśuddhavidyotthādhyavasāyarūpaḥ
paraḥ samādhiḥ smṛtaḥ pāramparyataḥ prasiddhaḥ || 18 ||
athaikavāropāyaprāpyamapi punarupāyānapekṣatayānupāyaṃ
satatoditaṃ samādhimādiśati
samyaksvarūpasaṃvedyaṃ saṃvidrūpaṃ svabhāvajam |
svasaṃvedyasvarūpaṃ ca samādhānaṃ paraṃ viduḥ || 8-19 ||
samyagekavāropāyataḥ saṃvedyaṃ sphuritaṃ yatsvābhāvikaṃ saṃvidrūpaṃ
cakāsacciddhāma, tat svasaṃvedyasvarūpamiti svaprakāśaṃ
nityoditatvenāvyutthānaṃ samādhānam || 19 ||
avikalpopāyaṃ śāmbhavaṃ samādhimāha
rāśibhyāṃ cijjaḍābhyāṃ ca vicārya nipuṇaṃ padam |
yannityaṃ śāśvataṃ rūpaṃ samādhānaṃ tu tadviduḥ || 8-20 ||
jaḍarāśirbhuvanabhāvadehādiḥ | cidrāśiḥ
sakalapralayākalavijñānākalamantramantreśamantramaheśaśivākhyaḥ
pramātṛvargaḥ | tato madhyāt padaṃ viśvapratiṣṭhāsthānaṃ nipuṇaṃ
vicārya bāḍhaṃ vimṛśya yannityamavināśi śāśvataṃ
vivartapariṇāmaśūnyaṃ sadā svaprakāśaṃ ca rūpamarthāt sphurati,
tatsamādhānaṃ vidustattvajñāḥ || 20 ||
"aṣṭāṅgena tu yogena" ityupakrāntamupasaṃharan prakṛte yojayati
evamaṣṭāṅgayogena svabhāvasthaṃ paraṃ dhruvam |
dṛṣṭvā vañcayate kālamamṛteśaṃ paraṃ vibhum || 8-21 ||
mṛtyujit sa bhaveddevi na kālaḥ kalayecca tam |
evamityuktarūpeṇa na tvanyaśāstroktāhiṃsāsatyādyātmanā,
paramamṛteśaṃ cinnāthaṃ paraṃ
vibhumanāśritāntāśeṣakāraṇasvāminam, dṛṣṭvā kālaṃ vañcayati,
akālakalitacidānandaikaghana eva jāyate | ata eva tattvato'yameva
saṅkocātmamṛtyuvidalanād mṛtyujit | suciramapi sthirīkṛtadehastu na
vastuto mṛtyujidityāśayaśeṣaḥ ||
kiṃ ca
tattvaṣaṭtriṃśatastyāgād bhuvanānantyavarjanāt || 8-22 ||
ekāśītipadordhvaṃ vai varṇapañcāśataḥ param |
vyāpakaṃ sarvamantreṣu sarveṣveva hi jīvanam || 8-23 ||
aṣṭātriṃśatkalordhvaṃ tu sarvāntaḥ sarvamadhyagam |
ādirmadhyaṃ na caivānto labhyate yasya kenacit || 8-24 ||
tadaprameyamatulaṃ prāpya sarvaṃ na labhyate |
pṛthvyādiśivāntāni tattvāni, kālāgnyādyanāśritāntāni bhuvanāni ca
tyaktvā navātmādiprakriyayā praṇavādipadānāmakārādivarṇapañcāśata
īśānapuruṣāghorādikalāṣṭātriṃśataścordhvaṃ sarvamantravyāpakam,
evaṃ ca ṣaḍvidhādhvottīrṇaṃm, ataśca sarvajīvitabhūtaṃ
sarveṣāmantaḥ pūrvāparakoṭyātma, tanmayatvādeva ca viśvasya
sarvamadhyagatam, na cāsya kenāpyādimadhyāntā labhyante
dikkālādikathottīrṇatvāt, ataścāprameyam, advitīyatvādatulam, prāpya
ṣaḍvidhādhvamayadehaprāṇādyullaṅghanena yogibhirāsādya,
sarvamityadhvaprapañcātma nikhilaṃ na labhyate na prāpyate tena prāgvat
nāvriyate, atha ca kākvā sarvaṃ na labhyate, apitu labhyate (eva),
sarvasarvātmāmṛteśabhairavatā vidyata ityarthaḥ ||
tathā
yenaikena jagat sarvamaprameyena pūritam || 8-25 ||
tajjjñātvā mucyate kṣipraṃ ghorāt saṃsārabandhanāt |
jñātvā dāḍhryena niścitya ||
api ca
tattvatrayavinirmuktaṃ śāśvataṃ cācalaṃ dhruvam || 8-26 ||
divyena yogamārgeṇa dṛṣṭvā bhūyo na jāyate |
sarvendriyavinirmuktamavedyaṃ cāpyanāmayam || 8-27 ||
tattvatrayaṃ naraśaktiśivākhyam | śāśvataṃ vivartavāda iva
nāsatyavibhaktānyarūpopagrāhi, acalamapariṇāmi, dhruvaṃ nityam,
indriyavinirmuktamanāmayamiti māyendriyānāvṛtam, avedyaṃ ca, divyena
yogamārgeṇa vikalpahānonmiṣadavikalpavimarśāvaṣṭambhopāyena,
dṛṣṭvā sākṣātkṛtya, na purjanmaiti || 27 ||
evamāṇavena śāktena śāmbhavena copāyenāsāditaṃ paraṃ tattvaṃ
muktidaṃ na kevalamihaivopādeyamuktam, yāvat sarvaśāstreṣu ityāha
paramātmasvarūpaṃ tu sarvopādhivivarjitam |
caitanyamātmano rūpaṃ sarvaśāstreṣu kathyate || 28 ||
yat sarvaiḥ samanāntairupādhibhiravacchedakairviśeṣeṇa varjitaṃ
tatsaṅkocāsaṃkucitaṃ caitanyamātmano grāhakasya rūpam, tadeva
paramātmanaḥ paramaśivasya svarūpam, na tu vyatiriktaṃ yathā bhedavādino
manyante | ata eva śivo'hamadvitīyo'hamiti tāttvikasamādhinirṇayāvasare
uktam | sarvaśāstreṣu caitatkathyate, na tu kvacidevetyanena
siddhāntānāmapi rahasyādvayasāratā antaḥsaṃbhavantyapi
gāḍhaprarūḍhasāṃsārikadvaitavāsanānāṃ na sphuṭīkṛtā | yathoktaṃ
śrīkulapañcāśikāyām
"yannāsti sarvalokasya tadastīti virudhyate |
nigadyate yadā devi hṛdaye na prarohati ||
etasmāt kāraṇāddevi devatābhiḥ pragopitam |
tena siddhena deveśi kiṃ na siddhyati bhūtale ||"
iti | tata eva samastaśaivaśāstrasārasaṃgraharūpeṣu śivasūtreṣu
"caitanyamātmā" iti prārambha evoktam || 28 ||
evaṃbhūtamapi caitadātmano rūpam
nirmalaṃ na bhaveddevī yāvacchaktyā na bodhitam |
"śaivī mukhamihocyate |" (20)
iti śrīvijñānabhaṭṭārakādiṣṭanītyā parameśvarasyaiva śaktyāṃ
śaktyābhāsātmano'ṇoḥ svasphurattāpraveśanayā'ṇutvaṃ nimajjya,
paramaśivatvamunmīlyate ||
nanu dīkṣayābhivyaktaśivatvā api muktaśivā bhinnā eva paramaśivāt,
tatkathaṃ paramātmasvarūpaikyamātmacaitanyasyoktam ityāśaṅkāṃ śamayati
dīkṣājñānādinā śodhyamātmānaṃ caiva nirmalam || 8-29 ||
ye vadanti na caivānyaṃ vindanti paramaṃ śivam |
ta ātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paraṃ padam || 8-30 ||
dīkṣājñānayogacaryābhiḥ śodhyamātmānaṃ nirmalamanyameva paramaśivād
vyaktiriktameva vadanti, na tu paramaśivaṃ vindanti paramaśivarūpaṃ
nāsādayanti, te ātmopāsakāḥ śuddhātmatattvārādhakāḥ śaive yat
paraṃ padaṃ paramaśivatvam, tanna gacchanti nāpnuvanti | yadi tu kadācit
tīvraśaktipātād gacchanti, tacchaivena śivādiṣṭādvayajñānenaiva na
tvanyena jñāneneti saptamītṛtīye tantreṇa yojye | taduktaṃ
śrīsvacchande samanāntasthaśuddhātmanirṇayāvasare
aviditvā paraṃ tattvaṃ śivatvaṃ kalpitaṃ tu yaiḥ |
ta ātmopāsakā śaive na gacchanti paraṃ śivam ||" (4-392)
iti || 30 ||
etadeva bhaṅgyantareṇa sphuṭayati
yadvā tu paramāśaktiḥ sarvajñādiguṇānvitā |
āpādādivikāsinyā na vikāsyeta nirmalā || 8-31 ||
tāvanna nirmalo hyātmā baddhaḥ śaive tadocyate |
tāvacchabdāpekṣayā yāvacchabdo'dhyāhāryaḥ | tenāpādādi
pāṅguṣṭhātprabhṛti vikāsinyā prāṇaprādhānyanimajjanena
citprādhānyamunmajjayantyā dīkṣājñānādirūpayā anugrahikayā
śaktyā yāvat sarvajñatvasarvakartṛtvasvatantratādyātmā paramā śaktirna
vikāsyeta nonmiṣyeta, na tāvadātmā jīvo nirmalaḥ | yadā caivaṃ tadā
śaive'sāvātmā jīvanmukteranāsādādvaddha evocyate ||
vikāsitāyāḥ śakteḥ svarūpaṃ darśayati
yatrasthaḥ puruṣaḥ sarvaṃ vettyatītamanāgatam || 8-32 ||
sanniyamyendriyagrāmaṃ tattattvaṃ śaktilakṣaṇam |
indriyāṇyantarmukhīkṛtya yatra tuṭipātātmani ādyonmeṣasthitau
labdhāvasthitiryogī, atītānāgatādi sarvaṃ vetti, tat pratibhātma
tattvaṃ śaktilakṣaṇam ||
tathā
yatra yatra bhavedicchā jñānaṃ vāpi pravartate || 8-33 ||
kriyākṛtyasvarūpā vā tattattvaṃ śaktilakṣaṇam |
na kṛtyaṃ niṣpādyaṃ svarūpaṃ yasyāstādṛśyakṛtrimā nirvikalpā
icchā jñaptiḥ sphurattātmā kriyā vā yatra yatrāvasare pravartate, tatra
tatra tad eṣaṇīyādyanārūṣitaśuddhecchādimātrātmatattvaṃ
śaktilakṣaṇam ||
tathā
vyāpakasya yato devi cidrūpasyātmanaḥ śivāt || 8-34 ||
prasaratyadbhutānandā sā śaktiḥ paramā smṛtā |
vyāpakacinmātramayatāmātmano bhāvayato yogino yā āścaryarūpā
ānandātmā śaktiḥ śivāt prasaratyunmiṣati, sā paramā smṛtā
tattattvaṃ śaktilakṣaṇamityarthaḥ ||
evaṃ lakṣitaśaktyavaṣṭambhavisphāreṇa
viprasārya tamātmānaṃ sarvajñādiguṇairguṇī || 8-35 ||
sābhāsaḥ kathyate devi śivaḥ paramakāraṇam |
sarvajñādiguṇairiti tadvimarśanenātmānaṃ viprasārya "bahirakalpitā
vṛttirmahāvidehā yataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ" (yo. sū. 3-43) iti
sthityā vikāsya yo yogī taireva sarvajñatvādiguṇairguṇī saṃpannaḥ, sa
sarvajñatvādyābhāsavimarśanādeva sābhāsaḥ śivaḥ kathyate ||
etadeva sphuṭayati
sarvajñaḥ paritṛptaśca yasya bodho hyanādimān || 8-36 ||
svatantro hyapraluptaśca yaśca vānantaśaktikaḥ |
śaktimān guṇabhedena svaguṇān vindate guṇī || 8-37 ||
pṛthagbhedavibhedena nānātvaṃ vimṛśediha |
sa sābhāsa iti prokto nirābhāsastu kathyate || 8-38 ||
paritṛpto nairākāṃkṣyeṇa cidānandaghanaḥ, anādimān na tu
bhāvanotthaḥ, svatantro na tu bhedeśvaravat karmamalaparipākādyapekṣaḥ,
apralupto na tu brahmādivat svāpādyāvṛtaḥ, anantaśaktikaḥ
"śaktayo'sya jagatkṛtsnam |"
iti sthityā marīcirūpāśeṣaviśvaśarīraḥ, śaktimāniti
samutpannayathālakṣitaparaśaktisvarūpaḥ, guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ
bhedena cidbhuvi dehādipramātṛtānimajjanotthena vidāraṇena, svaguṇān
sarvajñatvādīn labhate | taireva ca guṇairguṇī, bhedānāṃ
sarvajñatvādiviśeṣāṇāṃ vyākhyātadṛśā vyāvṛttikṛto yaḥ
pṛthagvibhedastena nānātvaṃ vicitrābhāsarūpatāṃ ya ātmano vimṛśet,
sa sābhāsa ityuktaḥ | nirābhāsastu ucyate ||
tamāha
nāhamasmi na cānyo'sti nirābhāsastadā bhavet |
sāvasthā paramā proktā śivasya paramātmanaḥ || 8-39 ||
ābhāsebhyo grāhyagrāhakavimarśātmakebhyo niṣkrāntaḥ
cidvimarśaikaparamārthaḥ | taduktaṃ śrīpratyabhijñāyām
śarvathā tvantarālīnānantatattvaughanirbharaḥ |
śivaścidānandaghanaḥ paramākṣaravigrahaḥ ||" (4-1|14)
iti || 39 ||
etaddaśāsamāpannasya ca yogina īdṛśī sphurattetyāha
nāhamasmi na cānyo'sti dhyeyaṃ cātra na vidyate |
ānandapadasaṃlīnaṃ manaḥ samarasīgatam || 8-40 ||
ahamiti dehādirgrāhakaḥ | anyo madvyatirikto nīlādiḥ |
dhyeyamityanugrāhakatvena buddhyopasthāpitam || 40 ||
etatpadalābhāya śāmbhavopāyamādiśati devaḥ
nordhve dhyānaṃ prayuñjīta nādhastānna ca madhyataḥ |
nāgrataḥ pṛṣṭhataḥ kiñcit pārśvayorubhayorapi || 8-41 ||
nāntaḥśarīrasaṃsthāne na bāhye bhāvayet kvacit |
nākāśe bandhayellakṣyaṃ nādho dṛṣṭiṃ niveśayet || 8-42 ||
na cākṣṇormīlanaṃ kiñcinna kiñcid dṛṣṭibandhanam |
avalambaṃ nirālambaṃ sālambaṃ na ca bhāvayet || 8-43 ||
nendriyāṇi na bhūtāni śabdasparśarasādi yat |
sarvaṃ tyaktvā samādhisthaḥ kevalaṃ tanmayo bhavet || 8-44 ||
ūrdhve dvādaśānte, adhaḥ kandādau, madhye hṛdādau, agrataḥ
pṛṣṭhataḥ pārśvayoḥ, tatpuruṣasadyojātādirūpam | antaḥśarīra iti
"āmūlātkiraṇābhāsāṃ sūkṣmātsūkṣmatarātmikām |
cintayettāṃ dviṣaṭkānte śāmyantīṃ bhairavodayaḥ ||" (vi. bhai.
28)
itivat | na bāhya iti
"vastvantare vedyamāne sarvavedyeṣu śūnyatā |
tāmeva manasā dhyāyan vidito'pi praśāmyati ||"(vi. bhai. 122)
itivat | nākāśa iti
tejasā sūryadīpāderākāśe śabalīkṛte |
dṛṣṭiṃ niveśya tatraiva svātmarūpaṃ prakāśate || (vi. bhai.
76)
itivat | nādha iti
kūpādike mahāgarte sthitvopari nirīkṣaṇāt |
avikalpamateḥ samyak sadyaścittalayaḥ sphuṭam || (vi. bhai. 115)
itivat | na cākṣṇormīlanamiti
evameva nimīlyādau netre kṛṣṇābhamagrataḥ |
prasārya bhairavaṃ rūpaṃ bhāvayaṃstanmayo bhavet || (vi. bhai. 88)
itivat | na dṛṣṭibandhanamiti
nirvṛkṣagiribhittyādideśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet |
nilīne mānase bhāve vṛttikṣīṇaḥ prajāyate || (vi. bhai. 60)
itivat | avalambyata iti avalambo dhyeya ākārastam
bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ brajet|
tadā tanmadhyabhāvena vikasatyatibhāvanā || (vi. bhai. 62)
itivat | nirālamba iti
ubhayorbhāvayorjñāne jñātvā madhyaṃ samāśrayet |
yugapacca dvayaṃ tyaktvā madhye tattvaṃ prakāśate || (vi. bhai. 61)
itivat | sahālambena vartate sālambaṃ sākāraṃ jñānam
"icchāyāmathavā jñāne jāte cittaṃ niveśayet |
tatra buddhyānanyacetāstataḥ syādātmadarśanam ||" (vi. bhai. 98)
itivat | nendriyāṇi na bhūtānīti tattaddhāraṇāpaṭaloktanītyā sarvaṃ
tyaktvā samādhistha
iti akiñciccintakatvena svasvarūpavimarśanapravaṇastanmaya
ityānandapadasaṃlīnasamarasajñānamayaḥ || 44 ||
yā caivaṃbhūtā daśā
sāvasthā paramā proktā parasya paramātmanaḥ |
nirābhāsaṃ padaṃ tattu tatprāpya vinivartate || 8-45 ||
sāṃsārikī sthitimujjhati || 45 ||
ataśca yaḥ
bhāvayedevamātmānamātmano bhāvanābalāt |
sa gacchet paramaṃ śāntaṃ śivamatyantanirmalam || 8-46 ||
ātmano nirvikalpasaṃvedanasya yā bhāvanā vikalpahānena saṃpādanā,
tasyā yadbalaṃ vimarśadāḍharyaṃ tena bhāvayet || 46 ||
kiṃ ca
tattattvamekaṃ sarvatra bhavati(te) mṛtyujicchivam |
taccāmṛteśaṃ paramaṃ tṛtīyaṃ padamuttamam || 8-47 ||
ākhyātaṃ tava deveśi kimanyat kathayāmi te |
sarvatra kṣityādyanāśritānte, tadevaikamadvitīyam, tattvaṃ
pāramārthikaṃ svarūpam, śivaṃ śreyorūpam, mṛtyujidbhavati |
tṛtīyamiti proktasthūlasūkṣmajñānadvayāpekṣayā,
tavetyanugrahaikaparāyāḥ, kimanyat kathayāmīti nāto'nyadrahasyaṃ
kathanīyaṃ kiñcidastītyarthaḥ ||
etadupasaṃharati
evaṃ mṛtyujitā sarvaṃ dhyātvā vyāptaṃ vimucyate || 8-48 ||
yogī || 48 ||
etacca
sarvakālaṃ tu kālasya vañcanaṃ kathitaṃ priye |
akālakalitaciddhāmasamāveśopadeśāt ||
prakṛtamupasaṃhṛtya pūrvaprastutamupasaṃharati
evaṃ tu trividhaṃ devi mayā te prakaṭīkṛtam || 8-49 ||
kālasya vañcanaṃ nāma..........
eṣa ca
................yogaḥ paramadurlabhaḥ |
kiṃ ca
anenābhyāsayogena mṛtyujid bhavati(te) naraḥ || 8-50 ||
na kevalamātmanaḥ, yāvat
anenaiva tu yogena lokānugrahakāmyayā |
bhavate mṛtyujidyogī sarvaprāṇiṣu sarvadā || 8-51 ||
etajjñānaniṣṭho viśvānugrahakaraṇakṣama ityarthaḥ |
yattvatrādhikāre paraṃ jñānamuktam
eṣa mṛtyuñjayaḥ khyātaḥ śāśvataḥ paramo dhruvaḥ |
asmāt parataro nāsti satyametadvadāmyaham || 8-52 ||
śiṣyāṇāmatrārthe dṛḍha āśvāso
jāyatāmityāśayenādarāduktamarthamatyupādeyatvāt punaḥ
punarādiśati
yatparāmṛtarūpaṃ tu trividhaṃ coditaṃ mayā |
tadabhyāsād bhavejjanturātmano'tha parasya vā || 8-53 ||
amṛteśasamo devi mṛtyujinnātra saṃśayaḥ |
kiñcemaṃ mṛtyujinnātham
yena yena prakāreṇa yatra yatraiva saṃsmaret || 8-54 ||
tena tenaiva bhāvena sa yogī kālajid bhavet |
yena yenetyāṇavena śāktena śāmbhavena vā | yatra yatreti nātra
deśakālāvasthādiniyama ityarthaḥ ||
ayaṃ ca yogī
yatra yatra sthito vāpi yena yena vratena vā || 8-55 ||
yena yena ca yogena bhāvabhedena siddhyati |
yena yena yogena tattatsaṃhitāsu yogapādoktena,
bhāvabhedenetyetattattvaniṣṭhabhāvanāviśeṣeṇa ||
yaccedamamṛteśanāthākhyaṃ paraṃ tattvam
tadekaṃ bahudhā devi dhyātaṃ vai siddhidaṃ bhavet || 8-56 ||
dvaitādvaitavimiśre vā ekavīre'tha yāmale |
sarvaśāstraprakāreṇa sarvadā siddhidaṃ bhavet || 8-57 ||
ekamiti parādvayasvatantracitsatattvam, ata eva
bahudhetyetatsvātantryāvabhāsitabhāvipaṭalavakṣyamāṇaśrīsadāśivatumb
urubhairavakuleśvarādirūpatayā dhyātaṃ siddhiṃ dadātyevetyarthaḥ |
paramādvaitarūpatvāccāsya nāthasya
dvaitādvaitādisarvaprakārakroḍīkāritvaṃ na virudhyate | vakṣyati
caikaviṃśādhikāre
"advaitaṃ kalpanāhīnaṃ cidghanam |" (21-23)
iti || 57 ||
kiṃ ca
cintāratnaṃ yathā loke cintitārthaphalapradam |
tathaiva mantrarājastu cintitārthaphalapradaḥ || 8-58 ||
atratya ityarthaḥ || 58 ||
kiṃ ca
mantrāṇāṃ saptakoṭīnāmālayaḥ paramo balī |
teṣāmapi parādvayaikavīryatvāt ||
api ca
bhāvahīnāstu ye mantrāḥ śaktihīnāstu kīlitāḥ || 8-59 ||
varṇamātrāvihīnāstu gurvāgamavivarjitāḥ |
bhraṣṭāmnāyavihīnā ye āgamojjhitavighnitāḥ || 8-60 ||
na siddhyanti yadā devi japtā iṣṭāḥ sahasraśaḥ |
asiddhā ripavo ye ca sarvāṃśakavivarjitāḥ || 8-61 ||
ādyantasaṃpuṭenaiva sādyarṇena tu rodhitāḥ |
mantreṇānena deveśi amṛteśena jīvitāḥ || 8-62 ||
siddhyanti hyaprayatnena japtā iṣṭā na saṃśayaḥ |
dhyātāḥ sarvapradā devi bhavanti na vaco'nṛtam || 8-63 ||
bhāvahīnā ajñātavīryāḥ, śaktihīnāḥ sāñjanāḥ | yathoktam
śāñjanāste'ṇḍamadhyasthāḥ sāttvarājasatāmasāḥ |"
iti | kīlitā vyatyastavarṇapadāḥ, gurvāmnāyavivarjitāḥ śiṣyaiḥ
svayameva pustakād gṛhītāḥ, bhraṣṭāmnāyā ajñātasaṃhitotthānāḥ,
tata eva vinaṣṭāḥ, āgamojjhitairvighnitā nityaṃ kṣudrasiddhiviniyogena
vighnābhibhūtāḥ kṛtāḥ | asiddhā ripavo ye iti
nāmākṣarānmantrākṣaraṃ mātṛkākrameṇāṅguliparvacatuṣṭaye
punaḥpunarāvartanayā gaṇyamānaṃ yadi (prathamaṃ parva spṛśati tadā
siddhaṃ bhavati yadi) dvitīyaṃ parva spṛśati, tadā siddhaṃ sādhyaṃ
taducyate | yadi tṛtīyaṃ parva spṛśati, tadā susiddhaṃ bhavati | atha
caturthaṃ parva spṛśati, tadāsya virudhyate | sarve aṃśakā
bhāvasvabhāvapuṣpapātādyākhyāḥ | evamādi ca śrīsvacchandāderjñeyam
| evamīdṛśā api mantrā netranāthasaṃpuṭīkāreṇa iṣṭā dhyātā
japtāśca sarvasiddhipradā bhavanti | na saṃśaya iti, na vaco'nṛtamiti
coktyānāśvastānāmapyāśvāsaṃ rohayati || 63 ||
upasaṃharati
iti sarvaṃ samākhyātaṃ rahasyaṃ paramaṃ priye || 64 ||
prathamādhikāre yat paramaṃ rahasyaṃ praśnitam, tadityuktadṛśā sarvaṃ
samākhyātamiti
śivam || 64 ||
cidānandaghanaṃ dhāma śāṅkaraṃ paramāmṛtam |
mṛtyujijjayati śrīmat svāveśenoddharajjagat ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote aṣṭamo'dhikāraḥ || 8 ||
navamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
svacchasvacchandacinnetraṃ citrānugrahahetutaḥ |
sadāśivādibhī rūpaiḥ prasphurajjayati prabhuḥ ||
athādhikārasaṅgatiṃ kurvatī śrīdevyuvāca
śrutaṃ deva mayā sarvaṃ māhātmyaṃ mantranāyake1 |
adhunā śrotumicchāmi yaduktaṃ vibhunā mama || 9-1 ||
sarvāgamavidhānena bhāvabhedena siddhidam |
vāmadakṣiṇasiddhāntasauravaiṣṇavavaidike || 9-2 ||
yatheṣṭasiddhidaṃ devaṃ yatheṣṭācārayogataḥ |
tadākhyāhi sureśāna cintāratnaphalodayam || 9-3 ||
sarvamuktaṃ māhātmyamityadhikārāṣṭakoktam | uktamityadhikārāṣṭake
"yena yena hi yogena bhāvabhedena" (8-56) ityādinā śiddhidam" ityantena |
(8-57) vāmetyādi bhāvyadhikārāsūtraṇāya | yatheṣṭa
ācārastattatsrotodevatānāṃ suprasiddho na tu saṅkīrṇaḥ | yadvakṣyati
"yeṣu yeṣu samācāro mayā śāstreṣu bhāṣitaḥ |
srotaḥsu sa tathā kāryo viśeṣādyāgahomayoḥ ||" (16-21)
iti | cintāratnādiva phalodayo yataḥ || 3 ||
etanniścayāya śrībhagavānuvāca
śṛṇu sundari tattvena paramārthaṃ vadāmi te |
praśnite'rthe ityarthāt ||
tatra paramādvayacinmātraparamārthasyāpyasya bhagavato yathā
tattaccitradevatātmatopapannā, tathā krameṇādiśati
amṛteśavidhānena mṛtyujit kathitaṃ mayā || 9-4 ||
yat prathamādhikārādau
tadevaṃ paramaṃ devamamṛteśamanāmayam |
svabhāvastatsamuddiṣṭaṃ vyāpakaṃ śāśvataṃ dhruvam || 9-5 ||
na tasya rūpaṃ varṇo vā paramārthena vidyate |
yasmāt sarvagato devaḥ sarvāgamamayaḥ śubhaḥ || 9-6 ||
vyāpakaḥ sarvamantrāṇāṃ sarvasiddhipradāyakaḥ |
tannirṇītamahāvīryamamṛteśaṃ devaṃ viśeṣānupādānād viśvasya
svabhāvo yat samyaguddiṣṭam, na tasya bhāvi sadāśivādirūpaṃ nāma vā
pāramārthikamapi tu
"ātmānamata evāyaṃ jñeyīkuryāt |"
iti,
śvātantryānmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ |
prabhurīśādisaṅkalpairnirmāya vyavahārayet ||" (1-5-16)
iti pratyabhijñoddiṣṭanītyā puṃsāmanugrahāya tathāvabhāsitam | yuktaṃ
caitadyasmāddevaḥ krīḍādimayaḥ, sarvaṃ gacchati sarvarūpatayā sphurati,
tata eva tattadupadeśyopadeśinānāśāstrarūpaḥ sarvaśāstrāṇāṃ
vākyaikavākyarūpatayā parāmarśātmakabhagavadekarūpatvāt, ataśca
śubhaḥ parādvayaśreyomayaḥ | kevalaṃ yatra parameśvareṇa sā parā
vimarśamayatā na prakāśyate, te
sṛṣṭyādipā(mā)travākyaikavākyatāmacetayamānā
avāntaravākyārthaviśrāntāstattanmitavyāptikaśāstravineyāḥ |
tataścoktayuktyā sarvāgamamayo devastata eva sarvamantrānapyabhedena vyāpya
sthito'taśca sarvasiddhipradaḥ ||
etad dṛṣṭāntena ghaṭayati
nirmalaṃ sphaṭikaṃ yadvat tantau protaṃ sitādike || 9-7 ||
pratibimbeta sarvatra yena yena hi rañjitam |
tattad darśayate'nyeṣāṃ na svabhāvena rañjitam || 9-8 ||
tathā tathaiva deveśaḥ sarvāgamaniyojitaḥ |
phalaṃ dadāti sarveṣāṃ sādhakānāṃ hi sarvataḥ || 9-9 ||
pratibimbeteti pratibimbaṃ gṛhṇīyāt | na svabhāveneti
svacchaikarūpatvāt, sarvāgameṣu niyojitaḥ sarvātmatvāt
tattadāgamoktadevatārūpatayā dhyātaḥ, sarvebhyaḥ sādhakebhyaḥ
phalaṃ dadāti ||
yata evam
tasmāt srotaḥsu sarveṣu cintāmaṇirivojjvalaḥ |
bhāvabhedena vai dhyātaḥ sarvāgamaphalapradaḥ || 9-10 ||
śivaḥ sadāśivaścaiva bhairavastumburustathā |
somasūryasvarūpeṇa vahnirūpadharo vibhuḥ || 9-11 ||
sarveṣu srotassu ujjvalo bhrajamānaḥ śivo
bhāvabhedenāśayaviśeṣaucityena sadāśivādirūpatayā dhyātaḥ
siddhāntavāmadakṣiṇādiśāstroktaṃ phalaṃ pradadāti || 11 ||
yuktaṃ caitadityāha
yato jñānamayo devo jñānaṃ ca bahudhā sthitam |
niyantritānāṃ baddhānāṃ trāṇaṃ tannetramucyate || 9-12 ||
devaḥ parameśvaro jñānamayaścinmātraparamārthaḥ | tacca jñānaṃ
bahudheti svātantryāt saṅkocamābhāsya nānātvamāśritya sthitam | ataśca
saṅkocābhāsabhājo darśanopāsābhiḥ svasvarūpaprathāhetutayā yato
devastrāṇam, tasmānniruktadṛśā netramucyate, na tu cakṣurgolakatayā ||
12 ||
ayameva ca
mṛtyoruttārayedyasmānmṛtyujittena cocyate |
amṛtatvaṃ dadātyevamamṛteśa iti smṛtaḥ || 9-13 ||
mṛtyordehaprāṇādijavañjavībhāvāt | amṛtatvaṃ rudraśaktisamāveśam ||
13 ||
evaṃ sarvagato devo bahurūpo maṇiryathā |
sarvairārādhito devi svasiddhiphalavāñchayā || 9-14 ||
sarveṣāṃ phalado devaḥ prārthitārthavidhāyakaḥ |
evamityuktanītyā | svasiddhiphalavāñchayeti
tadicchāvagrāhitatatphalābhiniveśatayā || 14 ||
yata evam
tasmād bhāvānurūpeṇa sādhakaḥ sādhane sthitaḥ || 9-15 ||
yena yenaiva bhāvena tasya tatphalado bhavet |
bhāvanurūpeṇāśayānuguṇena | bhāvena bhāvanāprakāreṇa || 15 ||
itthaṃ cāntarbahiryāgayoḥ
yaḥ sadāśivarūpeṇa sadā dhyāyati sādhakaḥ || 9-16 ||
sadāśivatanustasya bhavatīva sureśvari |
sadāśivatanurbhavati sādāśivīmiva mūrtimanugrahāyāśrayati || 16 ||
upapannaṃ caitadityāha
sarvāstā (stanavo) hyeṣa sarvānugrahakārakaḥ || 9-17 ||
ataśca śrīmadaghoravaktrānuguṇyenāyam
sadyo vāmo hyaghoraśca puruṣeśānavigrahaḥ |
dhyātavya iti śeṣaḥ ||
asya ca mantrarājasya parādvaitarūpatayā
viśvātmakatvādanenaivāṅgāsanādi
nyasyamityāha
anena hṛdayādīni nyastavyāni varānane || 9-18 ||
anenaiva tu mantreṇa svāsanaṃ parikalpayet |
anayā viśeṣoktyā pūrvoktāṅgamantrāṇāmapavādo darśitaḥ |
evakāro'nyūnā(na)tiriktatāmāha | śobhanamabhedavyāptyāvasthitam, svaṃ
cānantāntamāsanaṃ svāsanam | yaduktaṃ śrīkālottare
"bījāṅkuraṃ parā śaktyā paścādānantamāsanam |
anantaṃ cāntagaṃ kuryāt krameṇaiva ṣaḍānana ||"
ityādi ||
bhagavataḥ sadāśivākāraṃ dhyānamāha
candrārbudapratīkāśaṃ himādrinicayopamam || 9-19 ||
pañcavaktraṃ viśālākṣaṃ daśabāhuṃ trilocanam |
nāgayajñopavītaṃ tu vyāghracarmāmbaracchadam || 9-20 ||
baddhapadmāsanāsīnaṃ siddhapadmoparisthitam |
devaṃ dhyāyet ||
kiṃ cāsya
triśūlamutpalaṃ bāṇamakṣasūtraṃ samudgaram || 9-21 ||
dakṣiṇeṣu kareṣvevaṃ vāmeṣu śṛṇvataḥ param |
spheṭakādarśacāpaṃ ca mātuluṅguṃ kamaṇḍalum || 9-22 ||
spheṭakamudyamanakam || 22 ||
kiṃ ca
candrārdhamaulinaṃ devamāpītaṃ pūrvavaktrataḥ |
dhyāyet ||
asya ca
dakṣiṇaṃ kṛṣṇabhīmograṃ daṃṣṭralaṃ vikṛtānanam || 9-23 ||
kapālamālābharaṇaṃ jagatsaṃtrāsakārakam |
paścimaṃ himakundābhaṃ vāmaṃ raktotpalaprabham || 9-24 ||
ūrdhvavaktraṃ maheśāni sphaṭikābhaṃ vicintayet |
spaṣṭam ||
evaṃ dhyātvā tu deveśaṃ pūjayedvidhipūrvakam || 9-25 ||
vidhiḥ siddhāntoktaḥ prakāraḥ || 25 ||
kva pūjayet ityāha
svamūtauṃ sthaṇḍile liṅge jale vā kamalopari |
svamūrtirmukhyetyādāvuktā ||
tatra ca
īśānādyāṃśca sadyo'ntān svadikṣu pratipūjayet || 9-26 ||
mūlamantreṇaiva īśānapūrvādidikṣu īśānādivaktrāvaraṇakrameṇa
prapūjayet || 26 ||
tadagre
āgneyyādau hṛdādīni nyasyet pūjāvidhānataḥ |
pūjāvidhinimittamagnīśarakṣovāyuvidikṣu hṛcchiraḥśikhākavacāni,
pūrvādidikcatuṣṭaye'stram, devāgre netramitītthamaṅgāni nyasyet |
taduktaṃ tatraiva
"āgneyyāṃ hṛdayaṃ nyasyedaiśānyāṃ tu śirastathā |
nairṛtyāṃ tu śikhāṃ nyasyedvāyavyāṃ kavacaṃ tathā ||
astraṃ dikṣvatha vinyasyet karṇikāyāṃ sadāśivam |" (kālo. 7-7-
8)
iti | netrasya jyotīrūpatayā prādhānyāt karṇikāgre sthānam | yaduktaṃ
śrīsvacchande
"jyotīrūpapratīkāśaṃ netraṃ madhye tu saṃsthitam |" (2-111)
iti ||
yadā caivaṃ pūjayet kaścit
tadā sidhyatyasaṃdehaṃ satyametad bravīmi te || 9-27 ||
ārādhakavarga iti śivam ||
parānugrahahevākāśritasādāśivākṛti |
mṛtyujijjayati śrīmacchāṅkaraṃ netramadvayam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote navamo'dhikāraḥ || 9 ||
daśamo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
pāśarāśikavalīkṛtidakṣaṃ dakṣiṇaṃ vapuraghoramamogham |
bhairavaṃ śrayadanugrahahetoḥ śāṅkaraṃ jayati netramaṇutram ||
pūrvoddiṣṭabhairavātmatāṃ bhagavato nirṇetuṃ śrībhagavānuvāca
athedānīṃ pravakṣyāmi bhairavāgamabheditam |
bhinnāñjanacayaprakhyaṃ kalpāntadahanātmakam || 10-1 ||
pañcavaktraṃ śavārūḍhaṃ daśabāhuṃ bhayānakam |
kṣapāmukhagaṇaprakhyaṃ garjantaṃ bhīṣaṇasvanam || 10-2 ||
daṃṣṭrakarālavadanaṃ bhrukuṭīkuṭilekṣaṇam |
siṃhāsanapadārūḍhaṃ vyālahārairvibhūṣitam || 10-3 ||
kapālamālābharaṇaṃ dāritāsyaṃ mahātanum |
gajatvakprāvṛtapaṭaṃ śaśāṅkakṛtaśekharam || 10-4 ||
kapālakhaṭvāḍgadharaṃ khaḍgakheṭakadhāriṇam |
pāśāṅkuśadharaṃ devaṃ varadābhayapāṇikam || 10-5 ||
vajrahastaṃ mahāvīraṃ paraśvāyudhapāṇikam |
bhairavaṃ pūjayitvā tu tasyotsaṅgagatāṃ smaret || 10-6 ||
pralayāgnisamākārāṃ lākṣāsindūrasaprabhām |
ūrdhvakeśīṃ mahākāyāṃ vikarālāṃ subhīṣaṇām || 10-7 ||
mahodarīṃ pañcavaktrāṃ netratrayavibhūṣitām |
nakharālāṃ koṭarākṣīṃ muṇḍamālāvibhūṣitām || 10-8 ||
bhairavoktabhujāṃ devīṃ bhairavāyudhadhāriṇīm |
icchāśaktiriti khyātāṃ svacchandotsaṅgagāminīm || 10-9 ||
aghoreśīti vikhyātāmetadrūpadharāṃ smaret |
bhairavāgameṣu dakṣiṇasrotaḥsamuttheṣu
svacchandacaṇḍatriśirobhairavādiṣu bheditaṃ bhedasaṃhāritvena
dīptaviśiṣṭarūpatayā pratipāditaṃ bhagavato mṛtyujitaḥ svarūpaṃ
vakṣyāmi | bhinnetyādinā
bhedasaṃhartṛtvenātikṛṣṇamahādīptarūpatoktā | śavo'tra sadāśivaḥ
| yathoktaṃ śrīsvacchande
"brahmaviṣṇumaheśānaṃ śavāntaṃ parikalpayet |" (1-39)
iti | garjantamiti nādāmarśaparam | dāritaṃ vyāttamānanaṃ yasya |
gajatvageva prāvṛtaḥ prāvaraṇīkṛtaḥ paṭo yena | kapāletyādi
savyāpasavyakrameṇa daśabhujatvanirṇayāya | pūjayitveti anenaiva mantreṇa
hṛdādyaṅgasahitamuktavakṣyamāṇasthityā amuṣyaiva sarvatrādhikārāt |
koṭarākṣīmityantarlakṣyāṃ bahirdṛṣṭiṃ ca |
icchāśaktirityanenākṛtimattve'pi paravyāptisāratvamuktam | na vidyate
ghoraṃ bhedātma bhedābhedapradhānaṃ ca rūpaṃ yāsāṃ
parādvayadhāmaprathanātmakānugrahakartrīṇām, tā aghorā marīcirūpāḥ
śaktayastāsāmīśīṃ svāminīṃ smaret pūjārthaṃ dhyāyet | yadatra
bhairavākṛtau rahasyamasti, tata svacchandoddayote vitatya mayā darśitam
tadvadākṛtyantareṣvapi jñeyam | śiṣṭaṃ spaṣṭam ||
etacca
paracidātmakasvacchandabhairavatadicchāśaktyātmabhairavīyāmalasvarūpaṃ
mayā
sarvatantreṣu ca proktaṃ pracchannaṃ na sphuṭīkṛtam || 10-10 ||
siddhānteṣvapi niṣkalasvatantrapārameśavyāpterbhāvāt || 10 ||
kevalaṃ gūḍhatvāt tatra
mamāśayo na kenāpi lakṣito bhuvi durlabhaḥ |
sthūladṛśo hi na rahasyamāmraṣṭuṃ kṣamāḥ |
tathā ca śrīkālottare'pi
ṅādākhyaṃ yatparaṃ bījaṃ |" (1-5)
ityādi,
"pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat |" (8-2) iti,
"evaṃ jñātvā mahāsena śvapacānapi dīkṣayet |"
ityādyatirahasyamanyathā vyākupyeta ||
etat prāsaṅgikamuktvā prakṛtamāha
vyādhinigrahaṇādyeṣu pāpeṣu kṣayahetave || 10-11 ||
gobrahmaṇeṣu rakṣārthaṃ śāntau puṣṭau sadā yajet |
vyādhikṛtaṃ nigrahaṇamākramaṇam | ādiśabdādādhyādayaḥ | teṣu
pāpeṣu śāntaye rakṣāśāntipuṣṭyarthaṃ caitad bhairavayāmalaṃ yajeta
| gobrahmaṇeṣvityetadantāḥ saptamyaḥ ṣaṣṭhyarthe ||
athavā himakundendumuktāphalasamadyutim || 12 ||
candrakoṭisamaprakhyaṃ sphaṭikācalasaṃnibham |
bhairavayāmalaṃ dhyāyet ||
kalpāntadahanaprakhyaṃ japākiṃśukasaṃnibham || 10-13 ||
sūryakoṭisamākāraṃ raktaṃ vā tamanusmaret |
athavā padmarāgābhaṃ haritālasamadyutim || 10-14 ||
ekaḥ kathaṃ nānā ityāśaṅkyāha
icchārūpadharaṃ devamicchāsiddhiphalapradam |
cidbhairava eva tattatsiddhyabhilāṣukatattatsādhakāśayenecchayā
tattadrūpaṃ gṛhṇātītyarthaḥ ||
ataśca
yādṛśenaiva vapuṣā sādhakastamanusmaret || 10-15 ||
tādṛśaṃ bhajate rūpaṃ tādṛksiddhipradaṃ śubham |
"candrakoṭi" (10-13) ityādirūpaṃ devaṃ na prāgvat śavārūḍham, api tu
padmamadhyasthitaṃ dhyāyet pūjayedvidhinā tataḥ|| 10-16 ||
yathānurūpanaivedyapuṣpadhūpāsavairvibhum |
vidhirnirodhārghadānādiḥ | yaduktaṃ śrīsvacchande "paścādarghaḥ
pradātavyaḥ surayā susugandhayā |" (2-136)
ityādi | yathānurūpaṃ dhyānānusāri || 16 ||
proktabhairavayāmalasya saṃmukhaṃ prāgdakṣiṇapaścimavāmadikṣu
siddhāraktāśuṣkotpalahastākhyādevīḥ krameṇādiśati
gokṣīrasadṛśīṃ devīṃ hārahāsasamaprabhām || 10-17 ||
suśuddhasphaṭikaprakhyāṃ kundenduśaśinirmalām |
caturbhujāṃ trinetrāṃ ca vaktraikena vibhūṣitām || 10-18 ||
sitāmbaradharāṃ devīṃ sitahāravibhūṣitām |
sāraṅgāsanasaṃsthāṃ tu vajrahastāṃ mahābalām || 10-19 ||
pāśāṅkuśadharāṃ devīṃ ghaṇṭādhvanininādinīm |
pūrvasyāṃ diśi tiṣṭhantīṃ devadevasya saṃmukhīm || 10-20 ||
yastu dhyāyati yuktātmā kṣipraṃ sidhyatyasau naraḥ |
induḥ karpūram sāraṅgo hariṇaḥ | devābhimukhyena dikpūrvā ||
siddhāmuktvā, raktāmāha
sūryakoṭisamaprakhyāṃ jvalitāgnisamaprabhām || 21 ||
sindūrarāśisadṛśīṃ vidyudrūpāṃ bhayaṅkarām |
trinetrāṃ bhīmavadanāṃ sthūlakāyāṃ mahodarīm || 10-22 ||
lambodarīṃ lambakucāṃ pretārūḍhāṃ mahābalām |
kapālamālābharaṇāṃ vyāghracarmakaṭisthalām || 10-23 ||
gajacarmottarīyāṃ ca muṇḍamālāvibhūṣitām |
maholkāmiva rājantīṃ bhāsayantīṃ digambarām || 10-24 ||
caturbhujāmekavaktrāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm |
kapālakhaṭvāṅgadharāṃ dakṣadiksaṃsthitāṃ smaret || 10-25 ||
digambarāmiti gajacarmottarīyāmityetadapekṣo'yamarthādvikalpaḥ || 25 ||
śuṣkāmāha
kṛṣṇāruṇāṃ mahādīptāṃ nirmāṃsāṃ vikṛtānanām |
suśuṣkāṃ koṭarākṣīṃ ca ekavaktrāṃ caturbhujām || 10-26 ||
trinetrāṃ bhīmavadanāṃ vyālahāravibhūṣitām |
ūrdhvakeśīṃ mahākāyāṃ muṇḍamālāvibhūṣitām || 10-27 ||
snāyurajjunibaddhāṅgīṃ naracarmakaṭicchadām |
vyāghracarmāmbaradharāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm || 10-28 ||
antrāsṛṅmāṃsasaṃpūrṇapiṭakaṃ bibhratīṃ kare |
troṭayantīṃ mahāntrāṇi paścimāyāṃ diśi smaret || 10-29 ||
kumbhīrāsanasaṃsthāṃ tu devadevasya saṃmukhām |
suśuṣkatvādeva snāyurajjuṣu nibaddhānyaṅgāni yasyāḥ, piṭakaṃ
pātraviśeṣaḥ ||
āsane'syāḥ yaḥ kumbhīra uktaḥ, sa caivamadhunocyate
uṣṭragrīvo gajaskandho hyaśvakarṇo huḍānanaḥ || 10-30 ||
vyāḍajaṅghopamākāro vajrāyudhanakhopamaḥ |
kūrmapṛṣṭho mīnapucchaḥ kumbhīraḥ parikīrtitaḥ || 10-31 ||
huḍasya meṣasyeva ānanaṃ yasya | vajrākhyenāyudhena nakhopamā yasya || 31
||
utpalahastāmāha
nīlotpaladalaśyāmā śāradāmbarasaṃnibhā |
trinetrā caikavaktrā ca nīlāmbaravibhūṣitā || 10-32 ||
siṃhapṛṣṭhasamārūḍhā śaracāpakarodyatā |
śaktihastā mahādevī dhyātā ceṣṭaphalapradā || 10-33 ||
siddhā raktā tathā śuṣkā tathā cotpalahastikā |
caturdikṣu sthitā devyo bhairavasya gaṇāmbike || 10-34 ||
kiṃ ca
vidikṣu dūtyo vinyasyā vahnyādīśadigantataḥ |
kālī caiva karālī ca mahākālī tathaiva ca || 10-35 ||
bhadrakālīti vikhyātā devīrūpeṇa saṃsthitāḥ |
etāśca krameṇa
kintvetā dvibhujā devyaḥ padmāsanamavasthitāḥ || 10-36 ||
kartikāmuṇḍadhāriṇyaḥ...........
sarvā eva | kartikā vīrakartikā ||
kiṃ ca
...............kiṅkarā dvāradeśataḥ |
krameṇa caturṣu dvāreṣu
krodhano vṛntakaścaiva karṣaṇo'tha gajānanaḥ || 10-37 ||
dvibhujā vikṛtāsyāśca khaḍgakheṭakapāṇayaḥ |
etacca devyaṣṭakasya kiṅkarāṇāṃ ca mukhyabhairavayāmalaparivāratve
rūpamuktam ||
kāmyaviṣaye tvāha
śāntyarthaṃ tu sitāḥ sarve............
sarve ca sarvāśca ityekaśeṣaḥ ||
...........ṝūpaṃ vā karmabhedataḥ || 10-38 ||
eṣāṃ dhyāyet | "vaśye raktaṃ stambhe pītam" ityādikam, kiṅkarāntaśca
parivāro mūlamantreṇa pūjya iti bhāvirakṣāvidherjñātam || 38 ||
tadāha
athedānīṃ pravakṣyāmi rājarakṣāṃ vidhānataḥ |
mantrasaṃpuṭayogena madhye nāma samālikhet || 10-39 ||
tadūrdhve bhairavaṃ devamamṛteśaṃ yajet priye |
devyo daleṣu tenaiva tathaivādyantayojitāḥ || 10-40 ||
dūtyastathā niyojyante mūlamantreṇa kiṅkarāḥ |
padmabāhye suśulkaṃ tu likhettacchaśimaṇḍalam || 10-41 ||
catuṣkoṇaṃ tu tadbāhye vajralāñchanalāñchitam |
rocanākuṅkumenaiva kṣīreṇa sitayā tathā || 42 ||
likhitvā pūjayecchāntau sarvaśvetopacārataḥ |
yathānurūpanaivedyairghasmarairbalināsavaiḥ || 10-43 ||
gorocanākuṅkumakṣīrasitaśarkarollikhitapadmakarṇikāmadhye sādhyanāma
prāgvad netramantrasaṃpuṭitaṃ candramaṇḍalagataṃ likhitvā, tatpṛṣṭhe
mūlenaivāmṛteśabhairavaṃ prakaraṇāt sadevīkaṃ pūjayet |
prāguktadikkrameṇa devīrdūtīśca daleṣu mantrasaṃpuṭitā nāmato
likhitvārcayet | caturṣu digdalāgreṣu tathaiva mantrasaṃpuṭitān
kiṅkarān likhitvā bahirvajralāñchitaṃ caturaśraṃ kṛtvā krameṇa
mantracakrametad rājarakṣārthaṃ sarvaśvetopacārairmahāsaṃbhārairarcayet
| naivedyairyo balistena sahitairāsavairiti saṃbandhaḥ || 43 ||
evamarcāṃ kṛtvā
sitacandanasaṃmiśrān karpūrakṣodadhūsarān |
sākṣatāṃstaṇḍulatilān sitaśarkarayā saha || 10-44 ||
ghṛtakṣīrasamāyuktān homayedyastu yatnadhīḥ |
yatne parāpyāyanādau dhīrdhyānasaṃvidyasya ||
yadarthaṃ homaṃ kuryāttasya
mahāśāntirbhavet kṣipraṃ gṛhīto yadi mṛtyunā || 10-45 ||
mṛtyunāpi yadyākrāntaḥ sādhyastasya rakṣācakrārcāhomataḥ
śāntirbhavatyeveti śivam ||
vyādhīnāmagadaṃ divyamādhīnāṃ mūlakartanam |
upadravāṇāṃ dalanaṃ śraye cinnetrabhairavam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote daśamo'dhikāraḥ || 10 ||
ekādaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
sarvasaubhāgyasaṃbhogavamanaṃ vāmadarśanam |
darśayatparamānandi naumi netraṃ triśūlinaḥ ||
dakṣiṇasroto'nuṣṭhānātmatāṃ mṛtyujinnāthasya pradarśya,
vāmadarśanātmatādarśanāya
śrībhagavānuvāca
athedānīṃ pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |
mantreṇānena yaṣṭavyaṃ sarvasiddhiphalodayam || 11-1 ||
uttamatvamasya parādvayasāraitanmantravyāptiyuktyaiva || 1 ||
tatra
sarvopadravaśāntyarthamaṣṭapatre kuśeśaye |
pūrvoktamaṇḍale devi madhye devaṃ ca tumburum || 11-2 ||
daśabāhuṃ sureśānaṃ pañcavaktraṃ trilocanam |
mūlamantranyastāsanopari mūlenaiva vinyasya
sādāśivena vapuṣā vaktrāṇyasya prakalpayet || 11-3 ||
mūlenaiva || 3 ||
taṃ cārdhacandraśirasaṃ rājīvāsanasaṃsthitam |
himakundendudhavalaṃ tuhinācalasaṃnibham || 11-4 ||
nāgayajñopavītaṃ ca sarpabhūṣaṇabhūṣitam |
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ vyāghracarmakaṭisthalam || 11-5 ||
gajacarmaparīdhānaṃ vṛṣārūḍhaṃ mahābalam |
khaḍgacarmadharaṃ devaṃ ṭaṅkakandalabhūṣitam || 11-6 ||
pāśāṅkuśadharaṃ devaṃ cakrahastākṣasūtriṇam |
varadābhayahastaṃ ca sarvakilviṣanāśanam || 11-7 ||
dhyāyet | rājīvāsanaṃ śuddhavidyāpadmavyāptyā, tadupari vṛṣabho
nādaśaktivyāptyā, tadupari cinmūrtirdevaḥ | ṭaṅkaḥ āyudhaviśeṣaḥ |
kandaṃ kapālam || 7 ||
asya ca
sarvadikṣu sthitā devyaḥ pūrvādau dūtya eva ca |
āgneyyādividikṣvevaṃ kiṅkarā dvāradeśataḥ || 11-8 ||
dūtīḥ kiṅkarāṃśca nāmata uddiśati
jambhanī mohanī caiva subhagā durbhagā tathā |
dūtayastu samākhyātāḥ kiṅkarān śṛṇvataḥ param || 11-9 ||
krodhano vṛntakaścaiva gajakarṇo mahābalaḥ |
tumburunāthasya
savyāpasavye gāyatrīṃ sāvitrīṃ viniveśayet || 11-10 ||
adha ūrdhve'ṅkuśaṃ māyāṃ vinyasyettadanantaram |
tadanantaramiti kiṅkarāstu samastamantracakrasya bahiḥ |
itthaṃ krameṇa
sarvāṇyetāni yojyāni mūlamantreṇa sarvadā || 11-11 ||
eṣāṃ dhyānamāha
sitaraktapītakṛṣṇā devyo vai caturānanāḥ |
āsāṃ madhyāt
caturbhujā trinetrā ca ṭaṅkakandaladhāriṇī || 11-12 ||
daṇḍākṣasūtrahastā ca pretopari virājate |
jayā devī tu vijayā raktavarṇā caturbhujā || 11-13 ||
caturvaktrā trinetrā ca śarakārmukadhāriṇī |
khaḍgacarmadharā devī hyulūkopari saṃsthitā || 11-14 ||
ajitā padmagarbhā ca caturvaktrā caturbhujā |
śaktighaṇṭādharā devī carmapaṭṭisadhāriṇī || 11-15 ||
aśvārūḍhā mahādevī sarvābharaṇabhūṣitā |
ajitā jayantī ||
bhinnendranīlasadṛśī caturvaktrā vibhūṣitā || 11-16 ||
caturbhujā trinetrā ca pāśāṅkuśadharā tathā |
ratnapātragadāhastā divyāsanasusaṃsthitā || 11-17 ||
sauvarṇāmbarasaṃvītā svarṇabhūṣaṇabhūṣitā |
aparājitetyarthāt |
etāśca
svadikṣu saṃsthitā iṣṭā dhyātāḥ siddhiphalapradāḥ || 11-18 ||
vidikṣu tu
dūtyastadrūpadhāriṇyaḥ kintu vaktraikabhūṣitāḥ |
dvibhujāśca trinetrāśca muṇḍakartaribhūṣitāḥ || 11-19 ||
krameṇaiva
matsyaḥ kūrmastu makaro bhekastāsāṃ tathāsanam |
kiṃ ca
kiṅkarāḥ khaḍgahastāśca dvibhujāścarmadhāriṇaḥ || 11-20 ||
ekavaktrāstrinetrāśca bhrukuṭīkuṭilekṣaṇāḥ |
sitādivarṇabhedena dhyātāḥ siddhiphalapradāḥ || 11-21 ||
sitādītyādiśabdād raktapītakṛṣṇāḥ ||
gāyatrī raktavarṇābhā vaktraikena vibhūṣitā |
baddhapadmāsanāsīnā dhyānonmīlitalocanā || 11-22 ||
sāvitrī sitavarṇena dhyānāntargatalocanā |
tathaivāvayavā devī.........
tathaivāvayavetyekavaktrā devī caturbhujā ca, kintu
pāśāṅkuśapustakākṣasūtrakarā iyam | devīti gāyatrī sāvitrī ca ||
kiṃ ca
....ṃāyā kṛṣṇā caturbhujā || 11-23 ||
mahāpaṭāvagūhinyāsaṃpuṭākārayugmataḥ |
maheti vitatenākhyātivyāptinā paṭena pārśvagapāśāṅkuśavat
karayugmadhṛtena śiraḥsthena nigūhatyācchādayati viśvamavaśyam, tathā
ā īṣat saṃpuṭākāreṇa yugmenāntaḥkṛtaviśvācchādanavyāptinā
karadvayenopalakṣitā || 23 ||
kiṃ ca
aṅkuśo bhairavākāraḥ pāśāṅkuśadharo vibhuḥ || 11-24 ||
kapālakhaṭvāṅgadharo vasā'sṛṅmāṃsalampaṭaḥ |
bhairavākāra iti bhrukuṭīkarāladaṃṣṭralavaktraḥ | ata eva
śrīnandiśikhāyām
"ekavaktro mahābhīmaḥ |"
ityuktam | tathā
".........................ṣnigdhavidrumasaṃnibhaḥ |
pāśāṅkuśākāraśirāḥ sādhyasyākarṣaṇaḥ paraḥ ||"
iti tatraivābhidhānādevaṃrūpaḥ cintyaḥ || 24 ||
uktavakṣyamāṇasya mantracakrasyāsananyāsārthamāha nāvaṃ
kṣīrārṇavaṃ corvīṃ śaktimādhārikāṃ śubhām || 11-25 ||
āsanārthaṃ prayuñjīta śāntyarthaṃ sitanīrajam |
vyomavyāptyā ādhāraśaktiḥ tadupari urvī pṛthvī, tadūrdhve
tattvavyāptyā kṣīrārṇavaḥ, tadūrdhve plavanacalanadharmatayā
tejovāyudvayavyāptyā nauḥ | etāvatī ca
śuddhavidyātattvavyāptikasitābjasya kandabhūḥ | yathoktaṃ śrīpūrve
"ādāvādhāraśaktiṃ tu nābhyadhaścaturaṅgulām |
dharāṃ surodaṃ potaṃ ca kandaśceti catuṣṭayam ||" (mā. vi. 8|55)
iti || 25 ||
evamāsanamantracakrasya dhyānamuktvā'traiva viśeṣamāha sarva eva tu
deveśi suśulkāḥ(suśuklāḥ) śāntikārakāḥ || 11-26 ||
raktāḥ pītāstathā kṛṣṇā dhyātavyāḥ karmabhedataḥ |
vaśyādivaicitryeṇa || 26 ||
prāgadhikārānta ivehāpi rakṣāvidhimāha
athānyaṃ saṃpravakṣyāmi cakrarājaṃ mahābalam || 11-27 ||
mahābalaṃ śāntyādāvapratihatam || 27 ||
tatra
ādyantasaṃpuṭenaiva madhye nāma samālikhet |
devaṃ devīśca dūtīśca pūrvavadvidhinā nyaset || 11-28 ||
madhye daleṣu vidaleṣvanyataḥ sarvataḥsudhī |
pūrvoktagorocanādidravyollikhitābjakarṇikāyāṃ candramaṇḍalamadhye
mantrasaṃpuṭitaṃ sādhyanāma likhitvā, upari sāvitrīgāyatrīsahitaṃ
devaṃ dhyātvā sitopacāreṇa pūjayet | pūrvādidikpatreṣu
jayādidevīcatuṣṭayamāgnyeyyādividigdaleṣu jambhanyādidūtīḥ
mantrasaṃpuṭitā nāmato likhitvā padmasya bahirdikcatuṣṭaye
kiṅkarāṃstadbahirmāyāṅkuśau,
tadbahirvajralāñchitacaturaśrasaṃniveśaṃ likhitvā sarvamantracakraṃ
sitopacāreṇārcayediti piṇḍārthaḥ | dūtīśceti cakārāt kiṅkarān
māyāṅkuśadvayaṃ ca | anyata iti padmakṣetrād bahirdikṣu
kiṅkarādinyāsaḥ | sarvata ityanena māyāṅkuśayorbahiścatuṣkoṇaṃ
puraṃ sūcitam ||
etacca rakṣācakram
yathānurūpairnaivedyairbhūriśāntyarthamātmanaḥ || 11-29 ||
anyasya vā prayoktavyaṃ........
likhitvābhyarcya bandhanīyam ||
kiṃ ca
.........yaṣṭavyaṃ śāntikarmaṇi |
bahirmaṇḍalakaṃ kṛtvā ||
atraucityena homamāha
tilataṇḍulamadhvājyakṣīraśarkarayā saha || 11-30 ||
homayet pūrvavat kuṇḍe praśastendhanadīpite |
mantracakratṛptyarthamityarthāt | pūrvavaditi vartula ityarthaḥ || 30 ||
evaṃ kṛte rakṣyasya
mahāśāntiḥ prajāyeta satyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ || 11-31 ||
etāśca
sarvarakṣāvidhāneṣu yājyā devyaḥ susiddhidāḥ |
proktapadmakrameṇa || 31 ||
bahiryāge kramāntareṇāpi ityāha
paṅktiṣṭhā vā yajeddevīrmadhye devaṃ ca tumburum || 11-32 ||
sarvāḥ śriyaḥ samāpnoti sādhakaḥ saṃyatendriyaḥ |
ekāgracitta eva ||
anyasya vā prayuñjāno jayatyatra na saṃśayaḥ || 11-33 ||
atra jagati | jayati īhitāptyā sarvotkarṣeṇa vartata iti śivam || 33 ||
sarvāḥ siddhīrvamadvāmasrotaścakrārcanakramāt |
mṛtyujijjayati śrīmannetraṃ śāktāmṛtolbaṇam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote ekādaśo'dhikāraḥ || 11 ||
dvādaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
yatkāmāntakamapyanantajanatākāmaikasaṃpūraṇaṃ
yadviśvāntakamantakāntakamalaṃ yaccākulaṃ satkulam |
sarvollāsi samagrabhedadalanāttrāṇaṃ trilokyāḥ paraṃ
śārvaṃ tannayanaṃ svadhāmanayanaṃ dhāmatrayātma stumaḥ ||
ūrdhvadakṣiṇavāmasrotorūpatāmunmīlya,
tadavibhedasārakulāmnāyamayatāmapi mṛtyujinnāthasya
darśayituṃ śrībhagavānuvāca athātaḥ saṃpravakṣyāmi
kulāmnāyanidarśanam | yāgaṃ homaṃ japaṃ kāryaṃ yena sarvamavāpnuyāt || 1 ||
kulāmnāye nidarśanaṃ prakāśo yasya tādṛśaṃ kāryaṃ kartaṃvyaṃ
yāgahomādi samyak saṃpravakṣyāmi, yena sādhakaḥ sarvaṃ bhogaṃ mokṣaṃ
prāpnoti | tatrādau eśānyādivāyavyadigantaṃ gaṇeśavaṭukagurvādīn,
prāgdakṣiṇapaścimāsu śrīkhagendrakūrmameṣanāthān sadūtīsaṃtānān,
udīcyāṃ śrīmacchandakuṅkuṇāmbādisādhikārarājaputraṣaṭkaṃ
sadūtīkamiti ihatyamantrapūrvaṃ pādāntamarcayediti
kulāmnāyadarśanaśabdārthaḥ || 1 ||
athaitadyugagurupaṅkyantaḥ
padmamadhye tu saṃpūjyo bhairavaḥ pūrvacoditaḥ |
pūrvādidigdalāvasthā hyaṣṭau devyaḥ svabhāvataḥ || 12-2 ||
brahmādidevatānāṃ ca svarūpāyudhavāhanāḥ |
brahmādīnāṃ svabhāvata iti tadīyena sṛṣṭyādikāriṇā svarūpeṇa |
svāni brahmādisaṃbandhīni rūpāyudhavāhanāni yāsām |
tā nāmato darśayati
brahmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā || 12-3 ||
vārāhī caiva māhendrī cāmuṇḍā bahurūpiṇī |
ādyāścatasraḥ pūrvadakṣiṇādidikṣu | aparā eśavāyavyādividikṣu |
evamanulomapratilomābhyāṃ sargasaṃhārakramakroḍīkārobhavatīti guravaḥ
||
āsāṃ rūpāyudhāsanabhedaṃ sphuṭayati
brahmādibahurūpāntaṃ rūpamāsāṃ svavāhanam || 12-4 ||
svāyudhaṃ caiva sarvāsāṃ svarūpeṇa vibhūṣitam |
brahmādīnāṃ yadaruṇatvacaturbhujatvādirūpaṃ tadevāsām (rūpam)|
tadvāhanameva ca vāhanaṃ, tacca
haṃsavṛṣamayūragaruḍairāvaṇakumbhīrapretarūpam | vārāhyāstu
vāhanaṃ na dṛśyate | tadāyudhameva cāyudham, tacca
daṇḍatriśūlaśakticakravajrakhaḍgarūpam, etacca dakṣiṇahaste |
etaccāsanādi sarvaṃ svena svabhāvena bhrajamānam ||
anyatra hastatraye sādhāravidhimāha
kapālakhaṭvāṅgadharā varā1bhayakarodyatāḥ || 12-5 ||
vāmo varadaḥ || 5 ||
dikkrameṇa nyāsamuktvā paṅktikrameṇāpyāha
paṅktiṣṭhā vā yajeddevīḥ sarvābhīṣṭaphalapradāḥ |
devasya savyāpasavyayoścatuṣkaṃ catuṣkamityarthaḥ ||
kiṃ cemāḥ
sarveṣāmeva śāntyarthaṃ prāṇināṃ bhūtimicchatā || 12-6 ||
bhūriyāgena yaṣṭavyā yathākāmānurūpataḥ |
śāntikādau sitādirūpeṇetyarthaḥ ||
viśeṣāddevi yaṣṭavyā bhūbhṛtāmapi daiśikaiḥ || 12-7 ||
mahāsaṃbhāreṇetyarthaḥ || 7 ||
yataste
āsāmeva prasādena rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
bhuñjate sarvarājānaḥ subhagā hyavanītale || 12-8 ||
yuktaṃ caitadityāha
yasmādetajjagatsarvaṃ devīnāṃ tu svabhāvajam |
etā yonisvarūpāstu devādijagataḥ priye || 12-9 ||
sarvāstāḥ sarvaduḥkhaughahāriṇyaḥ prāṇināṃ priye |
rakṣanti mātṛvaccaitāḥ pālayanti jagat sadā || 12-10 ||
viśvakāraṇatvādviśvavad bhūtasargaṃ svata eva rakṣanti kiṃ punararcitā
ityarthaḥ || 10 ||
kiṃ ca
koṣṭhe vai kārṣikā yadvacchaktirūpaṃ jagat priye |
pralaye dhārayanti sma sṛjantīha punaśca tāḥ || 12-11 ||
yathā kṛṣīvalāḥ pralaye pauṣamāsātmani saṃhārakāle śaktirūpaṃ
bījāvasthāvaśeṣaṃ sthāvararūpaṃ jagat koṣṭhe kusūle dhārayanti
punaḥ sṛjanti vāponmukhaṃ kurvanti tathā devyo
viśvātmajagatsaṃhārakāleṣu saṃskārāvaśeṣaṃ punaśca
sṛṣṭyunmukhaṃ saṃpādayanti || 11 ||
yadvacca kārṣakāḥ kāle bījavāpaṃ prakurvate |
phalāya tadvat phaladā brahmakalpasisṛkṣayā || 12-12 ||
kāla iti vasante1 | phaladā iti devyaḥ | brahmeti brahmaṇo yaḥ kalpaḥ
svadinātmā, tatra yā sisṛkṣā tayā hetubhūtayā | brahmakalpaśabdaḥ
sadāśivāntadinopalakṣaṇaparaḥ | devya eva hi
tattatsadāśivādibrahmāntakāraṇādhiṣṭhānena sṛṣṭyādi kurvate |
yaduktaṃ śrīsvacchande2 "brahmī nāma vibhoḥ śaktiryatrecchā tatra
pātayet |"
iti | tathā
"vaiṣṇavyāstu smṛto viṣṇuḥ....................... |"
iti || 12 ||
yataśca
kalpādau kalpamadhyānte vyāpnuvanti jagacca tāḥ |
tasmāt sarvaprakāreṇa śāntyarthaṃ hitakārikāḥ || 12-13 ||
yaṣṭavyā devi hotavyā dhyātavyāḥ siddhikāmataḥ |
hotavyā iti homena tarpaṇīyāḥ | siddhikāmata iti siddhikāmena ||
kiṃ ca
sarvabījaistrimadhvaktaistilairvā śrīphalaiḥ śubhaiḥ || 12-14 ||
puṣpairvā supraśastaiśca phalairvānyaiḥ suhomitaiḥ |
sarvasiddhipradā devyaḥ sarvakāmaphalapradāḥ || 12-15 ||
sarvasiddhipradasvabhāvatvāt sarvāṇi kāmaphalāni pradadatītyarthaḥ |
atra ca
śarvakāmaprado homastilaiḥ śasto ghṛtānvitaiḥ |
dhānyairdhanārthasiddhyarthaṃ ghṛtagugguluhomataḥ ||
jāyate vipulā siddhiradhamā madhyamottamā |
śvetārabindairājyāktairbilvaiśca śriyamāpnuyāt ||" (2-280-281)
ityādi śrīsvacchandoktamanusartavyamiti śivam || 15 ||
viśvasargādikṛtsvābhāvairiñcyādikulakramāt |
akulo jayati śrīmānekaścinnetrabhairavaḥ ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote dvādaśo'dhikāraḥ || 12 ||
trayodaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
sphuratparāmṛtāsārāpūrairāpūrya tanmayam |
bhaktibhājāṃ jagatsarvaṃ darśayannetramāśraye ||
adhikārasaṅgatipūrvaṃ vastūpakṣeptuṃ śrībhagavānuvāca
evaṃ vai mantrarājasya kaulikaścodito vidhiḥ |
punaranyat pravakṣyāmi vidhānaṃ yatphalapradam || 13-1 ||
ihatyavyāptyā pūrṇabhogāpavargadam || 1 ||
tatra
nārāyaṇaṃ caturbāhuṃ padmapatrāyatekṣaṇam |
atasīpuṣpasaṅkāśamekavaktraṃ dvilocanam || 13-2 ||
śaṅkhacakragadāpadmasarvābharaṇabhūṣitam |
divyāmbaradharaṃ devaṃ divyapuṣpopaśobhitam || 13-3 ||
sphuranmukuṭamāṇikyakiṅkiṇījālamaṇḍitam |
divyakuṇḍaladhartāramutthitaṃ tu sadā smaret || 13-4 ||
śaṅkhacakragadāpadmāni ca sarvābharaṇāni ceti samāsaḥ | smarediti,
ihatyamantravimṛśyamānamityarthāt || 4 ||
athavā pakṣirājasthaṃ suśvetaṃ tu manoramam |
trivaktraṃ saumyavadanaṃ varāhaharibhūṣitam || 13-5 ||
bhujaiḥ ṣaḍbhiḥ samāyuktaṃ varābhayasamanvitam |
utsaṅge'sya śriyaṃ dhyāyettadvarṇāyudhadhāriṇīm || 13-6 ||
lāvaṇyakāntisadṛśīṃ devadevasya saṃmukhīm |
varābhaya iti pūrvoktaśaṅkhādyādhikyenoktam | lāvaṇyakāntī
saṃniveśāvayavasaundarye ||
asyāvaraṇayuktyā
caturdikṣu sthitā devīrvidikṣvaṅgāni pūjayet || 13-7 ||
aṅgānāṃ vinyāsaḥ prāgvat || 7 ||
devīrāha
jayā lakṣmīstathā kīrtirmāyā vai dikṣu tā yajet |
tāśca
pāśāṅkuśadharā devyo varadābhayapāṇikāḥ || 13-8 ||
devasya saṃmukhe dhyāyecchrīvarṇā rūpadhāriṇīḥ |
devasya sadṛśāṅgāni tadvarṇāstradharāṇi ca || 13-9 ||
devasya sādṛśyādaṅgānāmantaraṅgatvādādau pūjā |
evaṃ śrījayāsaṃhitādṛṣṭyoktvā māyāvāmanikāsthityāpyāha
athavāṣṭabhujaṃ devaṃ pītavarṇaṃ suśobhanam |
meṣoparisthitaṃ devi digvastraṃ cordhvaliṅginam || 13-10 ||
asya pūrvoktakaraṣaṭkāyudhādyatirekikaradvayaniveśamāha
śṛṅgaṃ vaṣṭabhya caikena.............
meṣasya saṃbandhi | sthitamityarthāt |
tathā
.......ceyā (kenā) rodyatapāṇikam |
bālarūpaṃ yajennityaṃ krīḍantaṃ yoṣitāṃ gaṇaiḥ || 13-11 ||
asya ca
caturdikṣu sthitā devyo digambaramanoramāḥ |
karpūrī candanī caiva kastūrī kuṅkumī tathā || 12 ||
etāśca
tadrūpadhārikā devya icchāsiddhiphalapradāḥ |
yadvā
bahunātra kimuktena viśvarūpaṃ tu taṃ smaret |
anekavaktrasaṃghātairanekāstrabhujaistathā || 13 ||
yadvā
śayanasthaṃ vivāhasthamardhalakṣmīyutaṃ tathā || 13-14 ||
kevalaṃ narasiṃhaṃ vā varāhaṃ vāmanaṃ smaret |
kapilo'pyathavā pūjyaścāvyakto vāpi niṣkalaḥ || 13-15 ||
avyakta ityetadākhyaḥ, sa ca niṣkalaḥ suśāntasvarūpaḥ || 15 ||
kiṃ ca
yena yena prakāreṇa bhāvabhedena saṃsmaret |
tasya tanmayatāmeti ityājñā pārameśvarī || 13-16 ||
mṛtyujiddhāmetyarthāt || 16 ||
idānīṃ saurasaṃhitāvedādidṛṣṭasūryādidevatākāreṇāpi
mṛtyujidārādhanamāha
tejomayamato vakṣye yena siddhirbhavennṛṇām |
raktapadmanibhākāraṃ lākṣārasasamaprabham || 13-17 ||
sindūrarāśivarṇābhaṃ padmarāgasamaprabham |
kusumbharāgasaṅkāśaṃ dāḍimīkusumaprabham || 13-18 ||
kalpāntavahnisadṛśamekavaktraṃ trilocanam |
caturbhujaṃ mahātmānaṃ varadābhayapāṇikam || 13-19 ||
sūryaṃ dhyāyet || 19 ||
sa ca
vajramekena hastena raśmimekena dhārayet |
taṃ ca
saptāśvarathamārūḍhaṃ nāgayajñopavītinam || 13-20 ||
raktamālyāmbaradharaṃ raktagandhānulepitam |
athavāṣṭabhujaṃ devi lokapālāyudhānvitam || 21 ||
trivaktraṃ ghoravadanaṃ trinetraṃ vikṛtānanam |
aśvoparisamārūḍhaṃ padmamadhye sadā yajet || 13-22 ||
lokapālāyudhāni vajraśaktidaṇḍakhaḍgapāśadhvajagadātriśūlāni || 22
||
bhagavata āvaraṇānyāha
hṛcchiraśca śikhā varma locanāstraṃ prapūjayet |
prāgvat sarvāṅgāni nyasyediti yāvat ||
atra ca
padmamadhye yajeddevaṃ grahānaṣṭau dvitīyake || 13-23 ||
candrādiṣaṭkaṃ keturāhū ceti grahāḥ | dvitīyake ityāvaraṇe || 23 ||
nakṣatrāṇi tṛtīye tu yathāsaṃkhyaṃ tribhistribhiḥ |
dalāgre tritayaṃ pūjyaṃ lokapālāṃścaturthake || 13-24 ||
pañcame padmasaṃsthāne astrāṇyaṣṭau prapūjayet |
tribhistribhirvibhaktāni nakṣatrāṇi pūrvādidalāṣṭake caturviṃśatiḥ
trayaṃ ca pūrvadalāgra iti nakṣatrāvaraṇaṃ tṛtīyam, lokapālāvaraṇaṃ
caturthamastrāvaraṇaṃ pañcamam ||
prakārāntareṇāpyāha
utthitaṃ kevalaṃ vāpi dvibhujaṃ raśmisaṃyutam || 13-25 ||
viśvakarmasvarūpaṃ vā viśvākāraṃ jagatpatim |
caturbhujaṃ mahātmānaṃ ṭaṅkapustakadhāriṇam || 13-26 ||
saṃdaṃśaṃ vāmahastena sūtraṃ vai dakṣiṇena tu |
devaiḥ siddhaiśca gandharvaiḥ stūyamānaṃ vicintayet || 13-27 ||
saṃdaṃśamiti bibhratam || 27 ||
uktavakṣyamāṇaṃ sarvam
sthale'nale jale caiva parvatāgre prapūjayet |
yatra vā rocate citte icchāsiddhiphalapradam || 13-28 ||
asya bhagavato devatāsviva nāśrayeṣvapi ko'pi niyamaḥ | citte iti
caturthyarthe saptamī ||
kiṃ ca
śaṅkhakundendudhavalaṃ trinetraṃ rudrarūpiṇam |
sādāśivena rūpeṇa vṛṣārūḍhaṃ vicintayet || 13-29 ||
caturbhujaṃ mahātmānaṃ śūlābhayasamanvitam |
mātuluṅgadharaṃ devamakṣasūtradharaṃ prabhum || 13-30 ||
vṛṣārūḍhaṃ caturbhujamiti sadāśivarūpādviśeṣaḥ || 30 ||
evameva
atho bahubhujaṃ devaṃ nāṭyasthaṃ cintayet prabhum |
umārdhadhāriṇaṃ yadvā viṣṇorardhārdhadhāriṇam || 13-31 ||
vivāhasthaṃ ca vā dhyāyet samīpasthaṃ prapūjayet |
samīpasthamityumādevyā ityarthāt ||
kiṃ ca
brahmā caturmukhaḥ saumyo raktavarṇaḥ sulocanaḥ || 13-32 ||
lambakūrcaḥ sutejāśca haṃsārūḍhaścaturbhujaḥ |
daṇḍākṣasūtrahastaśca kamaṇḍalvabhaye dadhat || 13-33 ||
vedaiścaturbhiḥ saṃyuktaḥ sarvasiddhiphalapradaḥ |
vedairiti sākāraiḥ pārśvasthaiḥ |
kiṃ ca
buddhaḥ padmāsanagataḥ pralambaśruticīvaraḥ || 13-34 ||
padmākṣaḥ padmacihnaśca maṇibaddho jagaddhitaḥ |
samādhistho mahāyogī varadābhayapāṇikaḥ || 13-35 ||
akṣasūtradharo devaḥ padmahastaḥ sulocanaḥ |
evaṃ dhyātaḥ pūjitaśca strīṇāṃ mokṣaphalapradaḥ || 13-36 ||
padmamivākṣiṇī yasya | padmaṃ cihnaṃ karādau lāñchanaṃ yasya |
maṇibaddha ityāhitāgnyāditvād niṣṭhāyāḥ paratvam ||
yadvā
bahunātra kimuktena paunaḥpunyena sundari |
kārtikeyaśca kāmaśca sūryaḥ somo vināyakaḥ || 13-37 ||
lokapālāstathā sarve ye'nye vā devayonijāḥ |
gāruḍe bhūtatantre ca vāgvidhāneṣu sarvataḥ || 13-38 ||
nyāyārahatayogeṣu vaidikādyeṣvanekaśaḥ |
yāmale caikavīre ca navake trikabhedataḥ || 13-39 ||
samabhede ca devyākhye durgākhye vindhyavāsini |
caṇḍikādye catuṣke ca svayambhūtthe maheśvare || 13-40 ||
prākpratiṣṭhitarūpe vā ṛṣimānuṣayojite |
āyudhe vividhe caiva vidyāpīṭheṣu sarvataḥ || 13-41 ||
sarvapātālatantreṣu nāgeṣu drāmiḍeṣu ca |
śaktayo vā hyanantāśca mantreṇānena suvrate || 13-42 ||
vidhānenārcitāḥ sarve sarvasiddhiphalapradāḥ |
bhavantyavitathāḥ sarve satyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ || 13-43 ||
sūrya iti prāk saṃhitāsthityoktaḥ, iha tu bāhyaḥ | anye iti dhruvāntāḥ
| kārtikeyādyā ye ca devāḥ, gāruḍādyeṣu drāmiḍānteṣu ca yāḥ
śaktayo devatāḥ, sarve te'nenaiva mantreṇa, vidhāneneti
tattacchāstraprasiddhenetikartavyatābhedenārcitāḥ sarvasiddhiphalapradā
bhavanti, iti saṃbandhaḥ | nyāyaśāstre narebhyo bhinnaḥ
sarvajñatvādiguṇo maheśvaro devatā, ārhateṣu arhan, yoge
kleśādyaspṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣaḥ, vaidikamādyaṃ yeṣu
paurāṇiketihāsikeṣu karmasu tatra yā agnyādyā devatāḥ, yāmala iti
brahmayāmalarudrayāmalādau, ekavīra iti parātrīśikāmatatriṃśikādau,
navaka iti navātmacakrādau, trika iti ṣaḍardhanayeṣu, samabhede ceti
samaviṣamākhyeṣu matanayeṣu, devyākhya iti mahāghorājayādibhedeṣu,
vindhyavāsinītyetadākhyadevatāpratipādake, caṇḍikādye catuṣke iti
dakṣiṇavāmasrotasi tattaddevatācatuṣṭayārādhanapratipādini,
svayaṃbhūtvenotthito yo maheśvaro liṅgamūrtistatra,
tattattattvāvatārānusāramāmnāyasiddhe'dhiṣṭhātari devatāviśeṣe
prākpratiṣṭhite ṛṣimānuṣayojiti iti samānādhikaraṇe saptamyau |
vividhe khaḍganārācādau, nāgeṣviti tattannāgākāreṣu, drāmiḍeṣviti
drāmiḍādilokāvigītaprasiddhisiddheṣu devatākāreṣu | avitathā ityādi
prāgvat || 43 ||
kiṃ cāyam
sarvasādhāraṇo devaḥ sarvasiddhiphalapradaḥ |
sarveṣāmeva mantrāṇāṃ jīvabhūto yataḥ smṛtaḥ || 13-44 ||
tataḥ
pratiṣṭhāpūjane caiva bhadrapīṭhārghapātrake |
agnisaṃskaraṇe caiva nyāsadhyānādivāhane || 13-45 ||
vikalpo naiva kartavyaḥ sarvasādhāraṇo yataḥ |
vāhana ityāsane | vikalpa iti dvaitādvaitaśāstroktavyāptibhedāśayena
nātra śaṅkitavyam, yato'yaṃ devaḥ proktaparamādvayavyāptyā
sarvasādhāraṇaḥ, viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopama ityarthaḥ ||
ataśca
saṅkaro'tra na jāyeta tasmācchaṅkāṃ parityajet || 13-46 ||
anyatreva nātra mantrādisaṅkaraḥ ko'pītyarthaḥ ||
ayamapyasya mantrarājasya mahimā, yat
sakṛjjaptaḥ śarīrasthaḥ sakṛjjapto'rghapātrake |
sakṛddhasteṣu vinyāso mānase tu sakṛjjapāt || 13-47 ||
bāhyasthitaḥ sakṛtpūjyaḥ sakṛccandrārkamūrtiṣu |
sakṛddhome sakṛjjapye udake tu sakṛdyajet || 13-48 ||
sakṛtsakṛcca sarvatra pūjayet parameśvaram |
sakṛdvibhātatvādasyaivamuktam ||
ata eva
prāṇāyāmādikaḥ kleśo mudrā yogaśca dhāraṇā || 13-49 ||
naivopayujyate hyasya mantrarājasya suvrate |
asya ca bhagavato'rcanādi sarvam
vyavasāyena kartavyamanyathā naiva.........
sukhopāyamahāmantravīryānupraveśanena, na tu kleśenetyarthaḥ ||
yadi tu prāṇāyāmaprayāsādi āśrīyeta, tadetadatra
..............ḍūṣaṇam || 13-50 ||
bhavati ||
vyavasāyena tu kriyamāṇam
niśchidraṃ sādhakendrasya rājño rāṣṭravivṛddhaye ||
bhavatīti śivam ||
samānatantrapratitantrabhedo na cāsanādheyabhidāsti yasya |
niyantraṇātroṭi sakṛdvibhātaṃ cidātma netraṃ praṇamāmi
śārvam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote trayodaśo'dhikāraḥ || 13 ||
caturdaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
nijaujasojjṛmbhya nijaujasaiva yanmantracakraṃ sphurayannijātma |
anugrahāyādhikaroti netraṃ numastadaiśaṃ dvayadṛkpraśāntyai ||
evamiyatādhikārakadambakena sarvadarśanābhedimahārahasyaparādvayarūpatā
mantrarājasya yathāpraśnaṃ nirṇītetyaparamantrāṇāmanupayogitāṃ
saṃbhāvayamānā śrīdevyuvāca yadi deva paratvena varṇito mantra uttamaḥ |
sarveṣāmeva tantrāṇāṃ devatānāṃ ca sarvataḥ || 14-1 ||
hṛdayaṃ paramaṃ hyeṣa mantrarāṭ sarvasiddhidaḥ |
kimanyairmantramukhyaiśca japtairiṣṭairvada sva me || 14-2 ||
kimityasyādau tarhiśabdo'dhyāhāryaḥ |
cakāraścitraistadārādhanaprakārairapi kimiti samuccinoti |1 sveti padaṃ
bhinnam || 2 ||
evaṃ pṛṣṭaḥ śrībhagavānuvāca
sādhu sādhu maheśāni pṛṣṭo'haṃ yattvayānaghe |
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi yatsāraṃ paramaṃ dhruvam || 14-3 ||
yadvastu tvayāhaṃ pṛṣṭastat samyagvakṣyāmi, yasmādetad dhruvaṃ
niścitaṃ sat paraṃ rahasyam || 3 ||
tadvaktumupakramate
āsīdidaṃ śaktirūpamanaupamyamanāmayam |
śivaṃ sarvagataṃ śuddhamapratarkyamatīndriyam || 14-4 ||
idamiti dehādipramātrapekṣayedantāvabhāsyaṃ yatkiṃcit,
taddehādyanāviṣṭaparacitpramātrapekṣayā śaktirūpaṃ
parapramātrabhinnam |
ataśca
śvātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhāntyamitasya tu (ri. pra. 2-1-
7)
iti sthityānaupamyādirūpam | śiṣṭaṃ prāgeva vyākṛtaprāyam || 4 ||
ataśca
sisṛkṣuḥ svecchayā devi jñānaśaktyā kriyātmakaḥ |
prathamo hyeṣa deveśaḥ sarvajñaḥ sarvagaḥ śivaḥ || 14-5 ||
sarvasarvātmako deva ādisṛṣṭipravartakaḥ |
yacchaktirūpaṃ viśvamāsīt śakteḥ śaktimadaikātmyāt sa eṣa prathamaḥ
pradhānamādyaśca, sarvaṃ sarvaṃ yasya sa sarvasarvaḥ, ātmā svarūpaṃ
yasya tādṛk, svayecchayā tathaiva jñānaśaktyeti tadrūpatāmāptayā
kriyātmako gṛhītakriyāśaktibhūmikaḥ san
anāśritasadāśivādyābhāsinyā
ādisṛṣṭergarbhīkṛtānantāvāntarasargasaṃhāraprapañcāyāḥ pravartaka
ullāsakaḥ ||
evamādisṛṣṭimullāsya tadbhūmāveva
tato'nu mantrasṛṣṭirvai śivena paramātmanā || 14-6 ||
nānāprakārā racitā pṛthagbhedavyavasthayā |
yathā tathaiva deveśaḥ sarvasarvātmakaḥ paraḥ || 14-7 ||
sādhāraṇo mantranāthaḥ sarveṣāmeva vācakaḥ |
yadā tadā hi sarveṣāmātmabhūto hyalepakaḥ || 14-8 ||
tata iti tadbhittāveva | anviti svatantraprakāśātmabodhaprādhānyātmanā
ānurūpyeṇa | bhedavyavasthayetyanugrāhyānugrahavaicitryābhāsanāśayena |
śivena nānāmantrasṛṣṭiryathā racitā, tathaiva mantrasṛṣṭeḥ
parādvayavyāptirmā nimāṅkṣīdityāśayena sarvasarvātmakaḥ, paro
viśvamantrapālanapūraṇakṛt, sādhāraṇo mahāsāmānyarūpaḥ, ata eva
sacchabda iva ghaṭādīnāṃ sarveṣāṃ vācakaḥ
svābhinnamāhātmyāmarśanaḥ, śivenaiva paramātmanā racito
nijamahāśaktyātmonmīlitaḥ, yadā caivaṃ tadā sarveṣāmātmabhūtaḥ, hi
iti yasmādevaṃ tasmādayamalepako
vedavaiṣṇavagāruḍasiddhāntādimantrairna lipyate noparajyate na
bhedavyāptiṃ grāhyate, lepakābhimatānāṃ teṣāṃ
taccitprakāśasāramahāmantravīryātmatāṃ vinā vastutvābhāvāt ||
ataśca
mantrakoṭyo hyasaṃkhyātā vyaktāvyaktā vyavasthitāḥ |
sarvāstāḥ siddhidāstena ādyantena nirodhitāḥ || 14-9 ||
etatsaṃpuṭayogena japtāḥ siddhiphalapradāḥ |
tadarthaṃ tava suśroṇi snehena prakaṭīkṛtam || 14-10 ||
rahasyaṃ paramaṃ satyaṃ..........
asaṃkhyātā iti parivārāpekṣayā | vyaktāvyaktāḥ sakalaniṣkalarūpāḥ
| ādyanteti śṛṣṭiṃ tu saṃpuṭīkṛtya" (pa. trī. 3) ityāmnāyanītyā
tadeva mahāmantravīryātma ciddhāma ādibhūtaṃ svabhittau
mantracakramunmīlya citprakāśenaivācchurayati, ityayamatra
vīryaprādhānyena nirodhārtho vivakṣitaḥ, saṃpuṭīkārastu
mantrapāṭhayuktyā ||
etacca yata īdṛk paraṃ rahasyamataḥ
..........ṇākhyeyaṃ yasya kasyacit |
anivṛttabhedavāsanākalaṅkasya ||
yataḥ
guptaḥ susiddhido devi prakaṭaḥ siddhihā bhavet || 14-11 ||
śobhanā siddhirmuktiparyavasānā bhuktiḥ || 11 ||
tasmāt suguptaḥ kartavyaḥ saṃpradāyo mukhāgamaḥ |
mukhāt paraśaktyātmano vaktrādāgamaḥ prasaraṇaṃ yasya so'yaṃ
vyākhyātarahasyātmā samyak tīvratamaśaktipātaṃ vicārya tadvate dīyata
iti saṃpradāyo'yaṃ suṣṭhu guptaḥ svaviśrāntaḥ kartavya iti śivam ||
ādyantasphuraṇātmavīryaruciraśrīmantrarājombhitaṃ
svasmin dhāmni vidhāya śambarakulaṃ tattulyavīryaṃ sphurat |
nānānugrahakarmakelimabhito nirvāhayacchāṅkaraṃ
netraṃ naumi samagraśaktiparamānandāmṛtairulbaṇam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote caturdaśo'dhikāraḥ || 14 ||
pañcadaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
sarvasarvātmavilasatsphārasaṃvitsphurāruṇam |
rakṣoghnaṃ sarvarakṣākṛcchārvaṃ netramupāsmahe ||
evaṃ nirṇītamāhātmyasya mantrarājasya rakṣāhetutāmapi nirṇetuṃ
śrībhagavānuvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvarakṣākaro yathā |
mantranātho mahograṃ ca dhūpaṃ rakṣoghnacoditam || 15-1 ||
yatheti yena homādiprakāreṇa, mahogramiti sarvopadravapraśamanaṃ dhūpam,
tathā rakṣoghnatayā coditaṃ rakṣoghnaśabdavācyaṃ vastu pravakṣyāmi |
upalakṣaṇaṃ caitatpuṣpādeḥ || 1 ||
yato'nena mantreṇa
saptavārābhijaptastu rakṣoghno yasya dīyate |
yaśca tam
śiraḥsthaṃ dhārayennityaṃ sarvadoṣaiḥ sa mucyate || 15-2 ||
atha rakṣoghnasya nāmāni nirbruvan māhātmyaṃ pradarśayati
sarvadaityakṣayārthaṃ tu maduktenaiva brahmaṇā |
serṣyāṇāṃ caiva sarveṣāmabhicāro yataḥ kṛtaḥ || 15-3 ||
tadāsau sarṣapaḥ proktaḥ pāti rakṣati sarvataḥ |
serṣyāṇāṃ mātsaryapūrṇānāṃ dānavādīnām, serṣyebhyaḥ pāti
rakṣati, iti kṛtvā akṣarasārūpyāt sarṣapa ityarthaḥ ||
yadā rakṣāṃsi sarvāṇi vidrutāni hatāni ca || 15-4 ||
tadā devi mayā proktā rakṣoghnā prathitā bhuvi |
rakṣāṃsi ghnanti, iti kṛtvā rakṣoghnā iti mayā proktā bhuvi prathitā
ityarthaḥ ||
āhaveṣu ca sarveṣu daityaiḥ saha surottamaiḥ || 15-5 ||
niyuktā duṣṭahantāraḥ siddhyarthaṃ ripunāśane |
teṣāmartho yadā siddhastena siddhārthakā bhuvi || 15-6 ||
khyātā darpaharā devi bhūtānāṃ duṣṭacetasām |
ripunāśanaviṣaye suraiḥ svātmasiddhyarthaṃ yato duṣṭahantāro
niyuktāḥ, ebhyaśca teṣāṃ surāṇāṃ siddho'rthaḥ prayojanaṃ yadā,
tadā siddhārthakāḥ khyātāḥ |
yadā sarveṣu bhūteṣu bhayatrasteṣu sarvataḥ || 15-7 ||
nīrājanavidhānena nāmāṅkaṃ juhuyāt priye |
vahnau saṃkruddhamanasā mantrī rakṣārthamudyataḥ || 15-8 ||
tadā nīrājanaṃ khyātaṃ sarvaśreyaskaraṃ param |
sarvato bhayatrasteṣvādhyātmikādidoṣopadruteṣu, nīrājanavidhāneneti
vakṣyamāṇena, nīrājanamiti niḥśeṣeṇa rājanaṃ dīpanam, etat
sarṣapākhyaṃ vastu khyātaṃ prathitam ||
yaścāyaṃ rakṣoghnaḥ, asau
sitādiryugabhedena vartate'nugrahe balī || 15-9 ||
kṛtādiyugabhedena sitaraktapītakṛṣṇarūpairbalavānanugrahe pravartate ||
9 ||
tatra
śuklaḥ sarvapradaḥ khyāto rakto rājyapradāyakaḥ |
pīto rakṣākaraḥ proktaḥ kṛṣṇaḥ śatruvināśakṛt || 15-10 ||
evaṃ varṇabhedāśrayaḥ karmabhedaḥ purākalpe'bhūt || 10 ||
saṃprati tu
caturyugeṣu sarvatra pītakṛṣṇau dvirūpakau |
rājasarṣapagaurākhyau.........
rājasarṣapo rājikā, gauraḥ pītaḥ ||
...........ḍvirūpo'ntarhitaḥ priye || 15-11 ||
sito lohitaśceti dvirūpo'dya tu uttamatvānna pracaratītyarthaḥ || 11 ||
etat prasaṅgāduktvā, prakṛtamāha
yadā mṛtyuvaśaṃ yātaḥ sarvabhūtairupadrutaḥ |
tadā tu ghṛtasaṃyuktaṃ gokṣīrasitaśarkarā || 15-12 ||
tilairvimiśritaṃ kṛtvā juhuyāt sarvaśāntidam |
yāta iti sādhya ityarthāt | kṛtveti prakṛtaṃ sarṣapam | havanamatra
mūlena ||
tilaiḥ kṛṣṇaiḥ samāyuktaṃ rājasarṣapamuttamam || 15-13 ||
tryaktaṃ vai juhuyāt sadyaḥ sarvaśāntiphalapradam |
tryaktaṃ trimadhusiktam ||
anenaivābhimantryaitadyasya haste pradīyate || 15-14 ||
saubhāgyamatulaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ |
aneneti mūlena | evakāra ūhaprayogābhāvaṃ dhvanati | etaditi
rājasarṣapavastu ||
saptakṛtvo'bhisaṃmantrya mantreṇānena mantravit || 15-15 ||
rmūdhni prapātayedyasya sarvadoṣaiḥ sa mucyate |
mantravidvīryajñaḥ, etacca sarvatra | prapātayediti sarṣapameva ||
pūrvoddiṣṭopalakṣitavastunirṇayāyāha
abhimantrya vāsāṃsi cauṣadham || 15-16 ||
samālambhena vābhimantritam |
dīyate yasya tasya hiṃsakaḥ || 15-17 ||
(naiva hiṃsāṃ karotyahiṃsakaḥ) ||
vā evārthe | te'sya vanebhi (praviṣṭasya) hiṃsāṃ naiva
kurvantītyarthaḥ || 17 ||
digvidikṣu japedyasya rakṣārthaṃ prayatātmanaḥ |
divā vā yadi vā rātrau svapato jāgrato'pi vā || 15-18 ||
avadhyaḥ sarvabhūtaiśca bhuvi tiṣṭhatyasau naraḥ |
sarṣapamityarthāt ||
upasaṃharati
rājarakṣāvidhānaṃ tu mayaitat prakaṭīkṛtam || 15-19 ||
tava snehāt praśastaṃ tu rahasyaṃ sarvasiddhidam |
prajānukūle rājani rakṣite, viśvaṃ rakṣitaṃ bhavatīti
prādhānyāśrayādrājaśabdaḥ |
tavetyanujighṛkṣāmayyāḥ ||
ataśca
nṛpāṇāṃ nṛpapatnīnāṃ tatsutānāṃ dvijādiṣu || 15-20 ||
ācāryaḥ kurute yastu sarvānugrahakārakaḥ |
mantrajñaḥ sādhako vātha sa pūjyaḥ sarvathā prabhuḥ || 15-21 ||
saṃmānairvividhairnityaṃ dānairvividhavistaraiḥ |
kuruta iti uktavakṣyamāṇadṛṣṭyā rakṣām, mantrajñaḥ sādhaka iti
kalpoktārādhanayā siddhamantraḥ, tasyācāryatulyatvena
"eṣā vai dhāraṇādīkṣā kartavyā yoginātra tu |
mantrasiddhena vā devi kṛtā vai sukṛtā bhavet ||" (5-87)
iti śrīsvacchandoktatvāt sarvathācāryaḥ santoṣya iti ||
etat dṛṣṭāntapramukhaṃ sphuṭayati
yathā mantrāntasaṃyuktaḥ svāhā home praśasyate || 15-22 ||
tathā sarveṣu kāryeṣu dakṣito mantravit sadā |
phalaprado bhavet sadyaḥ sarvaśāntipradaḥ śubhaḥ || 15-23 ||
mantrasyānte saṃyukta ityuccaritaḥ | svāheti svāhāśabdaḥ | dakṣita iti
dakṣiṇayā toṣitaḥ | phalaṃ muktisiddhī, evamuttaratra || 23 ||
kiṃ ca
sudhā yathā ca nāgānāṃ pitṛṇāṃ ca svadhā yathā |
namaskāraśca devānāṃ vauṣaṭ śāntau praśasyate || 24 ||
mantrajñānāṃ tathā nityaṃ dānaṃ saṃmānamuttamam |
phalapradaṃ bhavatyāśu sarvasiddhipradāyakam || 15-25 ||
svadheti svadhāśabdaḥ | spaṣṭamanyat || 25 ||
etadevopapādayati
jñānaśaktau sthitā mantrāstajjñānaṃ cetasi sthitam |
taccetaḥ pūjitaṃ tuṣṭaṃ sāttvikaṃ tu bhavet sadā || 15-26 ||
sattvasthāstu śriyo nityaṃ lakṣmīstatraiva vartate |
rajastamovināśena mantrāḥ sattvodaye sthitāḥ || 15-27 ||
siddhipradā bhavantyāśu yato'tīva sunirmalāḥ |
mananatrāṇadharmakatvād mantrā jñānaśaktau sthitāstadvīryasārā
ityarthaḥ | tacca vīryātma jñānaṃ cetasi sthitaṃ vīryānusandhānaṃ
paraṃ cittamāśritam | tacca cetaḥ pūjitamiti bhaktibhareṇārādhitam,
ataśca bhaktyudrekāvalokanonmiṣadvikāsaṃ sāttvikaṃ jāyata iti,
śvāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ ||" (4-1-4)
iti
pratyabhijñoktanītyonmajjatsattvaprakṛtibhūtajñānaśaktirūpatāmāpnoti |
evaṃbhūte ca sattve sarvāḥ śriyo mahābhogalakṣmyaḥ sthitāḥ,
mokṣalakṣmīśca tatraiva tiṣṭhati | ataśca
cāñcalyasaṃkucattātmakarajastamovināśena proktavikāsātmakasattvodaye
mantrā atīva sunirmalā iti prāptajñānaśaktyātmamahāvīryā āśu sadā
sarvasiddhidā bhavantīti ||
ata evam
tasmāt sarvaprayatnena hyājñaiṣā pārameśvarī || 15-28 ||
paripālyā prayatnena............
sarvaprayatnena ājñeti niścitājñetyarthaḥ | eṣeti
sarvaprakāramācāryārādhanaṃ kāryamityevaṃrūpā ||
tena prayatnenaitāṃ pālayataḥ
...........ṣiddhimuktī na dūrataḥ |
śīghraṃ bhavata ityarthaḥ ||
ādhikārikamarthamupasaṃharan rahasyatāmasya darśayati
anuttaravidhānaṃ tu na dadyāt paradīkṣite || 15-29 ||
svaśiṣye dīkṣite dadyādanyathā na prasiddhyati |
paradīkṣitasya dvaitaśiṣyatvādadvayānanupraviṣṭatvāditi śivam ||
yadāmarśaparāmarśonmiṣatpūrṇasudhā param |
saubhāgyaṃ tanute tattattannetraṃ śāṅkaraṃ śraye ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote pañcadaśo'dhikāraḥ || 15 ||
ṣoḍaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
vicitrairācārairupacita(vi)citrākṛtiphalaṃ
cidekātmasvātmasphuraṇamavicitraṃ diśati yat |
jagaccitrollekhāśrayalasadacitrasvamahima
stumaḥ śārvaṃ netraṃ tadasamasukhollāsasarasam ||
pūrvādhikārādhigatasarvadevatātmakaśrīmanmṛtyujitsvarūpamanubhāṣya,
tatprāptihetusamayācārādi nirṇināyayiṣuḥ śrīdevyuvāca
kathitaṃ devadevena rahasyaṃ paramādbhutam |
sarvāgamamayo deva ekavīro mahābalaḥ || 16-1 ||
vāmadakṣiṇasiddhānta bhedatrayavibhedataḥ |
vaiṣṇavādisamāyuktaḥ sarahasyamudāhṛtaḥ || 16-2 ||
sarvadevamayo hyeṣa mṛtyujid vyāpakaḥ śivaḥ |
bahubhiḥ saṃpradāyaiśca yaṣṭavyo bhāvabhedataḥ || 16-3 ||
nānākriyopacāreṇa nānāsiddhiphalapradaḥ |
adhunā śrotumicchāmi saṃśayo me hṛdi sthitaḥ || 16-4 ||
tvadṛte saṃśayasyāsya cchetā na hyupapadyate |
pṛthak pṛthak samācāraḥ pūrvaṃ devena bhāṣitaḥ || 16-5 ||
kathamasmin samācāraḥ sāmānyaḥ pūrvacoditaḥ |
rahasyatvaṃ sarvāgamamaya ityuktyā vyaktīkṛtam | eka iti advitīyaḥ |
vīraḥ sarvakāryakaraṇakṣamaḥ | mahābalaḥ sarvamantravīryabhūtaḥ |
vaiṣṇavādīti vaiṣṇave ākāre, ādiśabdād brahmasaurādau
samyagabhedavyāptyā ā samantādyuktaḥ | sarahasyamiti kulaprakriyayā
udāhṛta uktaḥ | vyāpaka iti etatsarvadevamayatve hetuḥ, ataśca śivaḥ
paramādvayaśreyorūpaḥ | saṃpradāyairiti
tattacchāstroktajñānayogarūpaiḥ | bhāvabhedata iti ārādhakacittaucityāt
| śrotumicchāmītyukteḥ pṛthagiti ślokena viṣayo darśitaḥ |
pūrvamityādāvuktāsu nānāsaṃhitāsu | sāmānya iti devasya
mahāsāmānyarūpatvāt sāmānyenaiva ācāreṇa bhāvyam, na cāsau ko'pi
lakṣyata ityāśayaśeṣaḥ | pūrvacodita iti pūrvaṃ hi navamādhikāre
"evaṃ sarvagato devo bahurūpo maṇiryathā |
sarvairārādhito devi susiddhiphalavāñchayā ||" (9-14)
ityādinā ārādhita iti sāmānyenaivoktam ||
kiṃ ca
kathamekena mantreṇa sarve siddhyanti pūjitāḥ || 16-6 ||
yatastatra tatra śāstre
bījaiḥ kūṭaistathā piṇḍairmālāmantrairaśeṣataḥ |
vācyavācakabhedena sarvasiddhiphalapradāḥ || 16-7 ||
uktāḥ | bījaiḥ svaraiḥ | kūṭaiḥ piṇḍapadātmabhiḥ |
piṇḍairnavātmādibhiḥ | mālāmantraiḥ padasamudāyarūpaiḥ |
vācyavācakabhedaḥ parāvākprādhānyena bījānām, paśyantīdṛśā
piṇḍānām, madhyamāyuktyā mālāmantrāṇām, paśyantīmadhyamābhyāṃ
kūṭānām || 7 ||
ataśca tāvatāṃ nānāmantravācyānām
kathamekena mantreṇa pūjanārho naro bhavet |
bhavantīha surāḥ sarve kathaṃ vāpi prasādataḥ || 16-8 ||
manuṣyāṇāṃ hitārthāya kāruṇyāt parameśvara |
ekena sāmānyamantreṇa anirjñātaviśeṣā brahmaviṣṇvādyāḥ sarve
surāḥ kathaṃ prasādataḥ prasādībhavanti,
mānavānāmajñātatadviśeṣāṇāṃ kathaṃ prasīdantītyarthaḥ ||
kiṃ ca
kalimāsādya siddhyanti manujā duḥkhamohitāḥ || 16-9 ||
dāridryānalasantaptā nānāmṛtyubhayānvitāḥ |
pāpaikaniratāḥ krūdāḥ śaucācārabahiṣkṛtāḥ || 16-10 ||
hiṃsāpaiśunyaniratāstapaḥsatyavivarjitāḥ |
yoginīśākinībhiśca ḍāvyā ḍāmarikādibhiḥ || 16-11 ||
bhūtairyakṣairapasmārairmudritāḥ prāṇino yathā |
siddhyanti vigatāyāsāstathā brūhi maheśvara || 16-12 ||
yathā siddhyantīti yena duḥkhadāridryādipraśamanenopāyena parāmaparāṃ
vā siddhimāpnuvanti, taṃ prakāraṃ brūhīti saṃbandhaḥ | śaucaṃ
cittavittadehaviṣayam | śākinyādīnāṃ svarūpamagre darśayiṣyāmaḥ ||
etatpraśnanirṇayāya śrībhagavānuvāca
sādhu sādhu mahābhāge yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te |
evaṃ pratijñāya kalimāsādyeti yaduktam, tadāśayena tāvadāha
alpāyuṣastathā martyā mohopahatacetasaḥ || 16-13 ||
duṣṭācāraratāḥ nityamasatsaṅgopasevinaḥ |
nindakā balinaḥ krūrā jarārogavaśīkṛtāḥ || 16-14 ||
duṣṭācāraratā mūrkhāḥ parerṣyāsevinaḥ sadā |
mahābhayākrāntanibhā dāridryānalapīḍitāḥ || 16-15 ||
nāstikyavādino duṣṭāścaurācārasamanvitāḥ |
abhaktā devaguruṣu mātsaryādhamasevinaḥ || 16-16 ||
tīrthopavāsaniyamairvrataiḥ kaṣṭataraistathā |
siddhihīnāstu te sarve na muktā iti niścayaḥ || 16-17 ||
teṣāmuddharaṇārthaṃ tu mantrarājaṃ mahābalam |
yena ceṣṭena dhyātena pūjitena surārcite || 16-18 ||
saṅgacchanti paraṃ sthānaṃ nirvāṇaṃ bheṣajaṃ param |
bhaviṣyati mahādevi kaliḥ kaṣṭataro yataḥ || 16-19 ||
tadarthaṃ paramārtho'yaṃ māyā te prakaṭīkṛtaḥ |
ādāveva viditakāruṇikatva(tta)dāśayena mayetyarthaḥ | ayamiti
mṛtyujinnātharūpaḥ ||
ataśca sarvathā
paramārthaḥ paratvena mṛtyujit sarvatomukhaḥ || 16-20 ||
bhāvabhedena yaṣṭavyo mokṣasiddhimabhīpsatā |
sarvato mukhāni tattaddevatādhyānādīni dvārāṇi prāptyupāyā yasya sa,
paratvena sarvotkṛṣṭacidānandādvayavyāptyā bhavānāṃ
buddhidharmāṇāṃ rāgādīnāṃ bhedena vidalanena paramārtharūpaḥ
paramopādeyo mṛtyujit mumukṣuṇā yaṣṭavyaḥ | asya ca
niyatākṛtyupāyāśrayibhirācārādirniyata eva āśreya ityāha
yeṣu yeṣu samācāro mayā śāstreṣu bhāṣitaḥ || 16-21 ||
srotaḥsu sa tathā kāryo viśeṣādyāgahomayoḥ |
ākṛtiśabalatāvad dravyādiśābalyaṃ na kāryamityarthaḥ |
ācāraśabalatāpi cidabhedamayyeveti cet, tarhi ācāraniyama iva
ākṛtiniyama ityuktam
"pūjā nāma na puṣpādyairyā matiḥ kriyate dṛḍhā |
nirvikalpe mahāvyomni sā pūjā hyādarāllayaḥ ||" (vi. bhai. 147)
ityevāvaśiṣyate | etaddaśāsamāpannasya ca yogīndrasya
satatoditarahasyapūjādijuṣo na kiñcit kartavyamasti |
yathoktamasmatprabhubhiḥ stotre
"tava na kā kila na stutirambike
sakalaśabdamayī vata te tanuḥ |
nikhilamūrtiṣu me bhavadanvayo
manasijāsu bahiṣprasarāsu ca ||
iti vicintya śive śamitāśive
jagati jātamayatnavaśādidam |
stutijapārcanacintanavarjitā na khalu
kācana kālakalāsti me ||"
iti | advayadhāma pravivikṣūn prati tvākṛtiniyamavadācāraniyamaḥ,
tatrāpi
parameśvarādvayahetumantravīryānusandhānamupadiṣṭamiti yathoktameva
jyāyaḥ ||
nanu praṇavādisādhāraṇamantrāntarasadbhāve'syaivāyamiyān prakarṣaḥ
kuta ityāśaṅkya paramamaheśvaraniyoga evātra hetuḥ ityāśayena āha
anye sāmānyato devi na siddhyanti kadācana || 22 ||
kintvasmiṃścādhikāro'sti trividhe sarvasiddhide |
anye iti praṇava-mātṛkā-māyā-vyomavyāpi-ṣaḍakṣara-prāsāda-
bahurūpāḥ sāmānyataḥ
parādvayasphurattātmamahāsattārūpaparacaitanyātmani sāmānyena kadācit
sidddhayanti, na jātu tatprāptihetavo bhavanti, api tu
tattacchāstroktatattaddaivatocitapadaprāpakāḥ | sāmānyata iti āvṛttyā
yojyam | asminneva ca proktavakṣyamāṇasarvasarvātmakatātmamahāvyāptike
mantrarāje
"tridhā tisṛṣva |" (1-1)
ityetacchlokavyākhyātasatattvatraividhye tata eva
sarvasiddhiprade'yamadhikāra iti
proktasāmānyasiddhipradatvamaiśvaraniyogādasti | yathoktaṃ prāk "deveśaḥ
sarvasarvātmakaḥ paraḥ |
sādhāraṇo mantranāthaḥ sarveṣāmeva vācakaḥ ||" (14-8)
iti | ataścāyaṃ praṇavādisādhāraṇamantrāntarāṇāṃ
kramakulamataṣaḍardhādiviśeṣamantrāṇāmapi ca vācakatvāt
sādhāraṇāsādhāraṇo viśeṣaviśeṣaścābhidhīyata iti guravaḥ ||
yata evam, tasmāt
dvaitādvaitavimiśre vāpīṣṭo vai siddhido bhavet || 16-23 ||
yasmāt sarvagato devo viśvarūpo maṇiryathā |
viśvaṃ rūpaṃ yasyāsau svasvātantryāvabhāsitaviśvamūrtiḥ ata eva
proktadṛśā ekavīro'pi svātantryagṛhītaviśvātmadvaitamūrtistasyā api
mūrteradvayacitprakāśabhittilagnatayā prakāśamānatvād
dvayādvayarūpo'pi, iti kṛtvā paramādvayānuttararūpo'yaṃ sarvagatatvāt
siddhāntaviśeṣatantreṣu dvaitādvaitavimiśrarūpeṣu iṣṭaḥ siddhido
bhavatyeva | maṇiratra cintāmaṇiḥ ||
ataśca na kevalamitthaṃ mahādvayavyāptyā sarvatra jīvanmuktiprado'yam,
yāvat sādhakasyecchayā ceṣṭaḥ siddhido bhavati dhruvam || 24 ||
dhruvaṃ niścitameva sarvasiddhiprado bhavati || 16-24 ||
etadupasaṃharati
yo'sau sarvagato devaḥ sarveṣvantargato vibhuḥ |
siddhimuktipradātā'sau na varṇāḥ paramārthataḥ || 16-25 ||
yasmāttasmāt sadā devi yaṣṭavyo bhāvabhedataḥ |
yasmāt svatantrādvayacidātmā maheśvaraḥ siddhimuktī pradadāti
paramārthataḥ, na tu varṇāsteṣāṃ varṇatvenetaravarṇebhyo'viśeṣāt,
tasmāt svacchasvatantrasphuraccitparāmarśaparamārtho mantranātho
bhāvabhedata iti mumukṣububhukṣubhiryaṣṭavyaḥ | bubhukṣavo'pi hi
advayadhāmāmarśapuraḥsaraṃ karmaṇi pravartamānā vighnairnābhibhūyanta
iti śrīsarvācārabhaṭṭāraka uktam | yo'sāvityādi prāgeva vyākṛtam ||
atha
yāgamasya pravakṣyāmi kriyate tu yathecchayā || 16-26 ||
parvatāgre nadītīre gavāṃ goṣṭhe'tha catvare |
vane copavane ramye deśakālānurūpataḥ || 16-27 ||
sarvaśalyavinirmukte duṣṭasattvavivarjite |
puṇyadharmiṣṭhasaṃvāse pāpācāravivarjite || 16-28 ||
yatra nindāparāḥ paurā na dṛśyante kadācana |
yanna paśyanti te duṣṭāḥ saṅkīrṇāḥ sarvasaṅkarāḥ || 16-29 ||
tasmin yajenmahāmantramītibhiḥ parivarjite |
devatoddeśena dravyaprakṣepo yāgaḥ | yathecchayeti
parvatāgrādiṣvicchānatikrameṇa yatrecchā tatra kārya ityarthaḥ |
deśakālānurūpata iti deśakālasaukaryeṇetyarthaḥ | puṇyaścāsau
dharmiṣṭhasaṃvāsa iti samāsaḥ | saṅkīrṇā vilomajāḥ | sarvasaṅkarā
iti kṣudrapāpiṣṭhahiṃsrādibhiḥ sarvaiḥ saṅkaro vyāmiśratā yeṣām |
ītayo'tivṛṣṭyādyāḥ ||
yadvā
gṛhe yāgaḥ prakartavya ācāryaistattvadarśibhiḥ || 16-30 ||
tattvadarśitāṃ vinā tu na ācāryatvaṃ kiṃcit ||
sa ca
suguptastu prakartavyo viśeṣācchāntikarmaṇi |
viśeṣaśabdo nitye'pi guptimāha ||
naimittike karmaṇyanugrahaprādhānyānna niyama ityāha
dīkṣākāle tu kartavyaṃ maṇḍalaṃ yatra tatra hi || 31 ||
gṛhe vā parvatāgrādau vā || 31 ||
kāmye tu gupte eva sthāne ityāha
śāntau puṣṭau prayatnena suguptaṃ yajanaṃ dhruvam |
dhruvaṃ niścitaṃ kṛtvā ||
atropapattimāha
yasmāddhiṃsāparā loke dṛśyante siddhihiṃsakāḥ || 16-32 ||
siddhihiṃsakaśabdavācyāḥ kṣudrā yoginībhūtapiśācādyā yato
hiṃsāparā dṛśyante, tataḥ suguptataiva yuktā || 32 ||
tairhi
kīlanaṃ caiva mantrāṇāṃ bhedanaṃ mohanaṃ tathā |
saṃtrāsaṃ tāḍanaṃ caiva jambhanaṃ stambhanaṃ tathā || 16-33 ||
riputvakaraṇaṃ cānyat pratyaṅgiratvameva hi |
sarvahānividhāyitvaṃ kriyate duṣṭamantribhiḥ || 16-34 ||
tatra
"jājvalyamānaṃ saṃcintya pādāṅguṣṭhāttu mastakam |
praviśyādhomukhaṃ kṛtvā apānasthāna ātmanaḥ ||
dagdhakāṣṭhasamaprakhyaṃ sādhyamulmukarūpiṇam |
tyaktadehaṃ vicintyaivaṃ mantracchedaḥ kṛto bhavet ||
kīlanaṃ mohanaṃ caiva tejohānistathā bhavet |
rakṣācchedaśca bhavati satyaṃ nāstyatra saṃśayaḥ ||
sarvadviṣṭaśca bhavati na mantrastasya siddhyati |"
iti dhyānayuktyā, tathā
"kakārapuṭayormadhye yasya nāma samullikhet |
tadbāhye vahnibhavanaṃ rephāṣṭakavibhūṣitam ||
likhitvā sthāpayedyantraṃ kapālobhayasaṃpuṭe |
yasya nāmnā mahāgauri mantracchedastu tasya vai ||
jāyate siddhihāniśca vidviṣṭaḥ sarvato bhavet |
ityādiyantrayuktyā ca śrīkulārṇavoktayā, tathā
"ākāraśchedane prokta ṛkārastāḍane.........." ityādinā
śrīmaducchuṣmatantrādyādiṣṭākārādisaṃpuṭīkārayuktyā
dehasthayogasahitaitattāḍanādi duṣṭāḥ kurvanti |
kīlanamanyādṛśatvāpādanam, bhedanaṃ sādhyasāṃmukhyatyāgam, mohanaṃ
nirvīryīkaraṇam, jambhanaṃ kāryakaraṇāsādhyasāmarthyādhānam,
stambhanaṃ niśceṣṭatvāpādanam, pratyaṅgiratvaṃ
bhūtādidamanaprayuktasya mantrasya prayoktāraṃ prati viruddhakāritvam |
spaṣṭamanyat || 34 ||
evaṃ daśaprakāreṇa prayatante hi hiṃsakāḥ |
tasmāt sarvaprayatnena sugupte śaraṇopari || 16-35 ||
svagṛhe kārayedyatnādyāgaṃ homaṃ japaṃ tathā |
hiryasmādarthe | svagṛha iti tatra yathāruci guptīkartuṃ śakyatvāt ||
kiṃ cāyam
atyantaphaladaḥ śreṣṭhaḥ sugupto mṛtyujit sadā || 16-36 ||
maṇḍale sthaṇḍile kumbhe nirviśaṅkena cetasā |
bhavatyevāmutaḥ phalamiti niścitamanasā kumbhādau sugupto nātho
nityamiṣṭo'bhīṣṭaphalapradaḥ ||
kiṃ ca
harmyopari tathā homo viśeṣācchāntipuṣṭidaḥ || 16-37 ||
tatheti suguptyā niḥsaṃśayatayā ca || 37 ||
ataśca
na vikalpo'tra deveśi...........
kāryaḥ ||
yataḥ
.............vikalpādrauravaṃ vrajet |
taduktamanyatra
ṅānyacchidraṃ prapaśyāmi mantriṇāṃ mantrasādhane |
yanna tādṛktathāliṅgaḥ kevalaṃ vicalatyasau ||"
iti ||
tena yo niṣkampaḥ sādhakaḥ
yāgaṃ homaṃ tu tatraiva sarvasiddhiphalapradam || 16-38 ||
saṃśayya pravṛttaṃ tu
taskaraṃ tu vijānīyāt siddhihāniṃ karoti yaḥ |
nādhikārī bhavedvai sa tantre'smin pārameśvare || 16-39 ||
anāśvastahṛdayatayā pārameśe cchadmanā pravartamānaścauravad badhyata
ityarthaḥ || 39 ||
yata evam tena
sarvadaḥ sa bhaveddevi tattvaviccādhvavid guruḥ |
tattvavit sākṣātkṛtaprakāśānandaghanaparamaśivātmasvasvarūpaḥ |
adhvavit kriyāśaktivikāsātma viśvaṃ cinvānaḥ | yata evam, tata eva
svasthānollasitaṃ sarvaphalamasau dātuṃ kṣamaḥ ||
kiṃ ca
evaṃ vyāptiṃ tu yo vetti parāparavibhāgataḥ || 16-40 ||
sa bhavenmocakaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam |
sādhakānāmiva siddhirmumukṣūṇāṃ muktistattvavida evetyarthaḥ |
sākṣācchivaḥ paramakāraṇamiti viśeṣaṇamatra bhedavāda iva
paramaśivād muktaśivānāmanyatvaṃ na āśaṅkyamityāśayāt ||
etadeva vyatirekamukhena draḍhayati
śivatattvamavijñāya dīkṣāṃ prakurute tu yaḥ || 16-41 ||
tena saha dīkṣyā nāpavargagāminaḥ, api tu
andhenaiva yathāndhastu sarve te śvabhrapātinaḥ |
evakāro yathoktaśivatattvajñānahīnasya
leśenāpyanunmiṣitaparanetraprakāśatvaṃ dhvanati ||
ataścāvijñātatattvo'nadhikṛto'pi jīvikayā pravṛttaḥ
ātmānaṃ ca tathā śiṣyānnayennirayasaṅkaṭam || 16-42 ||
yata evam
tasmāttattvavidācāryaḥ śrīmān sarvaprado bhavet |
śrīmān jīvanmokṣalakṣmyā āliṅgitaḥ ||
na ca tattvavittvaṃ vinā karmiṇo'pyācāryasya pravṛttiryuktā ityāha
yāvanna tattvavicchaive kathaṃ karmāṇi kārayet || 16-43 ||
mantrajño mantrayāge tu parasyaivātmano'pi vā |
mananatrāṇadharmakaparāśaktivīryasāramantrakaraṇake yāge śivādhvare
yāni pūjāhomadīkṣādikarmāṇi tāni yāvanna
paramamaheśvarātmasvātmatattvavit, ata eva
tatsphurattātmakamahāvīryasāramantrajñaḥ śaive śāstre ācāryastāvat
kathaṃ kārayet, kurvanti mantrakaraṇāni kathaṃ prayuñjīta | parasya
ātmano'pi vetyatrāyamarthaḥ ātmana evāsau kartuṃ na kiṃcit kṣamaḥ,
kiṃ punaḥ parasyeti ||
nanu mantramaṇḍalādimāhātmyena dīkṣā setsyeti kimācāryasya
tattvajñatayeti
citramaṇḍalollikhanamantranyāsatatpaṭhanatilājyaprakṣepamātrakṛtaprayās
ānāṃ mohamapohayati maheśvaraḥ
yāvanna nirmalā mantrāstāvatsiddhiḥ kathaṃ bhavet || 16-44 ||
nirmalaḥ sa bhaveccettattatsthā mantrāḥ sunirmalāḥ |
tadudbhūtatāstatsamāśca bhaveyu sarvasiddhidāḥ || 16-45 ||
yadyācāryo nirmalaḥ
praśāntadehapuryaṣṭakādikāluṣyonmiṣatsvacchasvacchandacidānandasamāve"
saśālī tatastadudbhūtāstacchaktivīryasāratayā uccaranto mantrā api
tatsamā nirmalāḥ sarvasiddhipradā bhavanti | yathoktaṃ śrīsvacchande
"mantrāḥ karaṇarūpāstu paśukāryasya sādhane |
ācāryaḥ kāraṇaṃ tatra śivarūpo yataḥ smṛtaḥ ||" (3-160)
iti | spande'pi "tadākramya" (2-1)
ityādi
"tenaite śivadharmiṇaḥ ||" (2-2)
ityantam || 45 ||
tatsamā ityuktiṃ sphuṭayati
śivaśaktiniyogācca mantrāṇāmudayaḥ paraḥ |
sarvatra phaladā mantrā yataste'taḥ śivāḥ smṛtāḥ || 16-46 ||
tasmācchivasamāḥ sarve nityānugrahakāriṇaḥ |
śivaśaktiniyogaḥ paraprakāśānandopodbalitatvam, tato mantrāṇāṃ
vācyavācakābhedasphurattāsārāṇāṃ para udayo bhavati, ataśca sarvatra
phaladāḥ | yata evamataste smṛtā evaṃrūpatayā vimṛṣṭāḥ
śivaikarūpāḥ | tasmāditi īdṛśena śivasamānatvena ete nityamanugrahaṃ
tācchīlyena kurvanti ||
śivāveśajñasyaivācāryasyaite śivarūpāḥ santaḥ phalantīti
prakṛtamanubaghnāti
śivaścācāryarūpeṇa tenaite phaladāḥ smṛtāḥ || 16-47 ||
rūpaśabdaḥ śivācāryayorna adhiṣṭhātradhiṣṭheyatā mantavyeti
bodhayati | taduktaṃ1 śrīsvacchande "maṇḍalastho'hamevātra"
ityupakramya śākṣāt svadehasaṃstho'haṃ kartānugrahakarmaṇām |"
iti || 47 ||
etadeva svapratijñayā hṛdi rohayati
yāvanna tattvavinmantrī gururvā sādhako'pi vā |
tāvanna phalado devi satyametad bravīmi te || 16-48 ||
sādhakaḥ phaladaḥ svasmai, apiśabdāt putrako'pi ||
etadvaidharmyoktyā draḍhayati
anyathā bhogasaṃyukta ācāryaḥ phalado nahi |
pānāśanāveśavaivaśyapoṣitaśarīritvābhiniveśaḥ paśunirviśeṣa
evetyarthaḥ ||
yata evam
tasmāttu tattvavicchreṣṭhaḥ sarvadā sarvakarmasu || 16-49 ||
nityādiṣu || 49 ||
kiṃ ca
tena yo dīkṣito jantuḥ.............
asau
.............brahmahāpi śivo bhavet |
asya mahāprabhāvatāmādiśati
yatra yatra sthito deśe yaścaivaṃ tu vidhiṃ yajet || 16-50 ||
yena yenopacāreṇa bhāvabhedena yena vā |
sāmānyena viśeṣeṇa kaulikenātha suvrate || 51 ||
tattatsādhayate śīghraṃ yathā devaḥ sadāśivaḥ |
evamiti śivāveśonmiṣanmantrajñatayā yo vidhiṃ śāmbhavaṃ viniyogaṃ
yajed yāgena saṃpādayet, bhāvabhedena tattadārādhyadevatārādhanaucityena
yo yo dvaitādvaitavimiśrarūpa upacāra ācārastena tenāsau
tattadabhīṣṭaṃ jhaṭiti ghaṭayati sadāśivanāthavat ||
na ca tattvajñasya kuṇḍamaṇḍalapramāṇādiniyamaḥ ityāha
caturaśre vartule'tha hastamātrādhike'pi vā || 16-52 ||
ācāryasyecchayā sarvaṃ siddhyati vyāptivedanāt |
vyāptijñataiva ācāryīyā samastasiddhisādhanī ||
vyāptiṃ leśato darśayati
kriyāśaktisvarūpeṇa kuṇḍalyā vyāptibhāvanāt || 16-53 ||
tatkuṇḍaṃ vyāpakaṃ jñātvā sarvajñastu bhaved guruḥ |
nijakriyāśaktyātmakordhvakuṇḍalinīvyāptyā kuṇḍasya vyāpakatāṃ
jñātvā śivāveśaśālī daiśiko dīkṣādinā bhogamokṣaprado bhavati ||
vyāptijñataiva phaladeti vyatirekato'nvayataścādiśati
yāvanna vindate vyāptiṃ kuṇḍasyaivātmano'pi ca || 16-54 ||
sādhyasyaiva paśoścaiva pāśānāṃ ca ṣaḍadhvanaḥ |
bālavat krīḍate tāvat kāryaṃ tasya kathaṃ bhavet || 16-55 ||
yaḥ punarvetti cātmānaṃ śivaśaktisvarūpakam |
sa sarvaphaladaḥ śreṣṭhaḥ sa kartā sarvavicchivaḥ || 16-56 ||
tatra kuṇḍasya ūrdhvakuṇḍalinīśaktyātmā, ātmanaḥ
paraśivasamavāyinī, sādhyasya ārādhyasya mantrasya
parāśaktisphurattāvīryasārā vyāptirityuktam | paśostu
"śabdarāśisamutthasya" (spa. 3-13)
iti nītyā gṛhītasaṅkocaśivātmakatā
āṇavamāyīyakārmāṇāmapūrṇaṃmanyatābhinnavedyaprathāśubhāśubhādis
aṃskārarūpāṇāṃ sattvarajastamasāṃ ca
pārameśecchājñānakriyāśaktisaṅkocaprakarṣasvabhāvā vyāptiḥ |
yathoktam śvātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā |
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ ||" (3-2-4)
iti,
"bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam |
kartaryabodhe kārmaṃ tu........................... ||" (3-2-5)
iti,
śvāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ ||" (3-2-3)
iti ca pratyabhijñāyām, spande'pi
ṅijāśuddhyāsamarthasya" (1-9)
ityādi | varṇamantrapadakalātattvabhuvanākhyasya ṣaḍadhvano'pi
parasūkṣmasthūlarūpatāvasthitavācakatadvācyābhāsarūpakriyāśaktisphā
rasatattvatā | tatrāpyabhedena viśvaṃ vimṛśanti varṇāḥ,
bhedābhedābhyāṃ mantrāḥ, bhedena padāni | pūrvaḥ pūrvaśca
adhvā'trottaratra vyāpakatayā sthitaḥ, uttara uttaraḥ pūrvatra
vyāpyatayā sthito'ntarbhūta iti sarvaṃ sarvatrāsti | ata eva
garbhīkṛtetarādhvapañcakaikādhvaśuddhistatra tatra śāstre coditā |
tathā śrīsvacchande
"bhuvanavyāpitā tattveṣvanantādiśivāntake |
vyāpakāni ca ṣaṭtriṃśanmantravarṇapadātmakāḥ ||
tattvāntarbhāvinaḥ sarve vācyavācakayogataḥ |
kalāntarbhāvinaste vai nivṛttyādyāśca tāḥ smṛtāḥ ||" (4-95-
97)
ityādyuktam | etacca taduddyote nirṇītamasmābhiḥ | evaṃ maṇḍalādāvapi
parameśābhedasāratvaparyavasānā yādṛśī vyāptiḥ, tathā tatraiva
vitatya darśitam | ata eva
1"maṇḍalastho'hamevātra..................... |"
ityādi vitataṃ śrīsvacchandādau devadevena ādiṣṭamityalam | kāryamiti
bhogamokṣādi | yastu ātmānaṃ mukhyatayā cakārasamuccitaṃ mantrādi
sarvaṃ śivaṃ prakāśamānayatā prakāśaikaghanaśivarūpaṃ
tathāvidhatatsvātantryād darpaṇanagaravad bhedenaiva sphuraṇām
śaktirūpaṃ ca vetti, asāvabhedasarvajñasarvakartṛśivarūpo
bhogamokṣapradaḥ śreṣṭhaḥ | uktaṃ ca prāk
śvaparastheṣu bhūteṣu" (8-18)
ityādi | śrītriśirobhairave'pi
"jīvaḥ śaktiḥ śivasyaiva sarvatrāvasthitāpi sā |
svarūpapratyayārūḍhā jñānasyonmīlanācchivā ||"
iti || 56 ||
pūrvoktakriyāśaktimayasya kuṇḍasya jñānaśaktimayo
vahnirvyāpyavyāpakabhedataḥ ||
ācāryeṇa jñātavyaḥ ||
yaśca īdṛgācāryaḥ
sa jñātā sarvakartā ca mokṣadaḥ phalado guruḥ || 16-57 ||
jñātā tattvajñaḥ | sarvakartā paraśaktisphārātmā | phaladaḥ
siddhidaḥ || 57 ||
kiṃ ca
ṣaḍadhvātītayāgaṃ tu yajate yastu daiśikaḥ |
māyodadhau sa naubhūtaḥ sarvatrāṇakaraḥ śivaḥ || 16-58 ||
ṣaḍadhvātītaścidānandaghanaḥ paramaśivaḥ, sa eva ijyata iti vyutpattyā
yāgo yājyastaṃ yo daiśika ācāryo yajeta, māyābdhau nauriva sarvasya
trāṇakṛt śivarūpaḥ || 58 ||
yathoktāṃ tu vyāptimajñātvā
adhvamadhyagataṃ yāgaṃ yaḥ karotyavicārataḥ |
nāsau mocayituṃ śaktaḥ paramātmānameva vā || 16-59 ||
yāgaṃ pūjāhomādirūpam, adhvagatamiti yājyayajanādhārayajanayājakādi
sarvaṃ bhedamayaṃ manvāno'vicāratastattvāvimarśāt | ātmānameva veti
vāśabda uttarapakṣadāḍhrye || 59 ||
eṣa ca
naiva siddhiṃ tu labhate na kāryakaraṇe kṣamaḥ |
pratyutāsya bhedapramātṛtayā dehādyātmābhimāninaḥ
ṣaḍadhvanā tu tenaiva bandhanaṃ tu malaṃ smṛtam || 16-60 ||
tenaiveti paramaśivatayā'parijñātena || 60 ||
evaṃvidhasya cāsya
māyīyāṇavakārmaṃ tu visared bandhakāraṇam |
visaret pratyuta viśeṣeṇa saret prasaret ||
ataścāsau
paśoścaiva na tatrasthaḥ śakto vai mocane guruḥ || 16-61 ||
tatrastho'dhvamadhyagataḥ | gururiti nāmamātreṇa, yadvā
dehādimayatvādbhārabhūtaḥ || 61 ||
yuktaṃ caitat
adhvamadhyagatāḥ pāśāḥ prarohanti sadātmanaḥ |
adhvamadhyagatatayā bhinnatāṃ manvānasya ||
ataścoktopadeśayuktyā ātmānam
tadatītaṃ paraṃ jñātvā ko na mucyeta bandhanāt || 16-62 ||
ko vā mokṣaprado na syāt kaḥ siddhiṃ labhate na ca |
ko na dātā bhavenmantrī kaḥ kārye na kṣamaḥ priye || 16-63 ||
tadatītamadhvātītaṃ paramaśivaikarūpam | dāteti sādhakebhyaḥ siddheḥ |
kārye iti rakṣāpyāyanādau ||
ataśca
yaḥ paraḥ sarvatorudrastaṃ jñātvā tanmayo bhavet |
ya iti asāmānyaḥ, paro'nuttaraḥ, samastarugdrāvaṇād rudraḥ | jñātveti
svātmarūpatayā pratyabhijñāya ||
atattvajñastu
mānonmānapramāṇādi vetti vai yo'dhvano guruḥ || 16-64 ||
śilpivat sa bhaveddakṣo vicitrākārakārakaḥ |
na mokṣadastu bhavati nāsau siddhiphalapradaḥ || 16-65 ||
veṣṭanordhvavaipulyamānaṃ mānonmānapramāṇam, ādiśabdāt
tattvādīnāmauttarādharyakramam | vicitrākārakāraka iti
nānāsaṃniveśamātrakalpakaḥ, na tu vyāptijñaḥ || 65 ||
yata evamajñā guravo heyāḥ
tasmācchivasamāḥ sarve draṣṭavyāstattvavedinaḥ |
śivasamādhisthairityarthāt |
yadyapi
karmī yogī tathā jñānī ācāryastrividhaḥ smṛtaḥ || 16-66 ||
tatra tatra śāstre || 66 ||
tathāpi
karmayogau tu deveśi jñānamūlau phalapradau |
pṛthagbhedo na dṛśyeta jñānādvai yogakarmaṇoḥ || 16-67 ||
kriyāyāstadviśeṣaphalātmanaśca yogasya jñānaśaktisphārarūpatvānna
jñānāt pṛthak bhedo'sti, api tu jñānadarpaṇāntaḥ pratibimbitatvena
bhinnābhāsatvamiva || 67 ||
yata evam
tasmādācāryamukhyastu jñānavān sarvado bhavet |
jñānavān paracitsamāveśātmakapraśastajñānanityayukto yaḥ, sa eva
karmayogādipradhānācāryāṇāṃ madhye mukhya ācāryaḥ | sa eva sarvado
bhavati | taduktaṃ śrīkāmikāyām
"jñānamūlo guruḥ proktaḥ saptasatrīpravartakaḥ |"
iti | śrīsiddhāmate'pi "jñānena tu mahāsiddho bhavedyogīśvarastviha |"
iti ||
jñānavattvādeva hyasau
śivāśrayaḥ śivasthastu śivaśaktipracoditaḥ || 16-68 ||
nirmimīte jagatsarvaṃ śivarūpo yataḥ smṛtaḥ |
śiva āśrayo bhittirūpatvenāvalambanīyo yasya, tata eva śivaśaktyā
pracodito'nugrahādau karmaṇi pravartitaḥ, tathāpi ca śaṃbandhe
sāvadhānatā" (vi. bhai. 106) iti nītyā śaktyavaṣṭambhena śive
paraciddhāmni sthitastatsamāveśaśālī, ataśca śivasvabhāvaḥ
san jagad nirmimīte nimeṣonmeṣadaśāsu śabdādipañcakātma viśvaṃ
cidrasāśyānavilāpanātmanā bhedenābhedena cābhāsayati ||
ayaṃ hi
icchājñānakriyāyogaśivaśaktiviśāradaḥ || 16-69 ||
icchājñānakriyāśaktibhiryogo vīryaṃ yayoḥ prakāśānandātmanoḥ
śivaśaktyoḥ, tatra viśāradastatsamāveśamayaḥ || 69 ||
evaṃbhūtaṃ hi dīkṣākarma
yaḥ karoti śivecchāto jñātvā cāpyadhvasaṃsthitim |
pūrvoktadṛśā kriyāśaktisphāravyāptyā vyāpyasyādhvanaḥ saṃsthitiṃ
jñātvā yaḥ śivarūpasya svātmanaḥ saṃbandhinyā icchayā karoti |
tasya saṃbandhinī
acintyā mantraśaktirvai parameśamukhodbhavā || 16-70 ||
yadyatprakurute jñānī śivaśaktisamāśrayāt |
parameśamukhaṃ parā śaktiḥ || 70 ||
acintyamantraśaktiścāyam
tattanniṣpadyate tasya śivaśaktiprabhāvataḥ || 16-71 ||
tasya vai saṃmukhā mantrā dṛṣṭapratyayakārakāḥ |
dṛṣṭetyuktiṃ sphuṭayati
śāntikādīni karmāṇi viṣabhūtagrahādiṣu || 72 ||
kṣaṇena kurute sarvaṃ.......
śāntikādīni viṣādiviṣayāṇi ca nirviṣīkaraṇatvādīni karmāṇīti
yojyam ||
nanvasya yadi karaṇe sāmarthyam, tat "śivaśaktiprabhāvataḥ" iti kimuktam
ityāśaṅkya tasyaiva sarvatra mūlakāraṇatvamityāha
.............śivaḥ paramakāraṇam |
sa eva hi tatadbhūmikāviṣṭastattatkaroti | yathoktaṃ śrīśrīkaṇṭhyām
"pravarteteśvarāt sarvaṃ nivarteta tatheśvarāt |"
iti ||
ataśca
taṃ prabodhayate yastu jñānayogabalānvitaḥ || 16-73 ||
mantraśaktiprabhāveṇa sa dīkṣyān dīkṣayet priye |
prabodhayate svātmāntarnigūhitasvarūpaṃ
dehādinimajjanonmajjaccidghanatayā sākṣātkaroti
jñānayogayorbalena prarūḍhyā anvito yuktaḥ, ataśca
vīryasāramāhātmyād dīkṣyān dīkṣayatyeva ||
etadeva dīkṣāniruktibhaṅgyā sphuṭayati
kṣayaṃ nayatyasau pāśān dadātyeva paraṃ padam || 16-74 ||
yojanyā yojane śaktaḥ śivaśaktiprabhāvataḥ |
yasmāt proktaśivaśaktiprabhāvato'sau
śrīsvacchandādyādiṣṭayojanikākramasthityā yojane
śiṣyasya parāparapadaikyāpādane śaktaḥ, tasmāt
pāśakṣapaṇaśivātmaparapadadānātmikāṃ dīkṣāmayameva kartumarhatīti
yuktamuktam ||
sarvasrotaḥkarmasveṣa eva prabhavati ityāha
pratyayastu bhavettasya dṛṣṭo nānyasya kasyacit || 16-75 ||
gāruḍe mātṛtantre ca vāme srotasi dakṣiṇe |
jyeṣṭhe caṇḍāsidhāre ca pratyakṣaphaladā kriyā || 16-76 ||
yato'sya dṛṣṭa ihaiva pratyayaḥ śivasamāveśātmā sākṣātkāro
bhavati, tato gāruḍe pūrvasmin, mātṛtantrādau paścime, jayādinaye vāme,
bhairavaśāstre ca dakṣiṇe, caṇḍāsidhārādāvūrdhve jyeṣṭhe ca
matakulādau rahasye srotasi, sarvatrāsya kriyā
viṣabhūtaśamanamelabhāgyavicitrānugrahādirūpā pratyakṣameva phaladā
sadyaḥ pratyayetyarthaḥ || 76 ||
etadīyā hi
atyantamalinasyāsya puṃso viddhasya māyayā |
karmaṇā bhogasaktasya abhilāṣānvitasya ca || 77 ||
mokṣaṃ dadāti dīkṣāsau kriyākhyā jñānarūpiṇī |
atyantamalinatvameva māyayā karmaṇetyuktābhyāṃ māyīyakārmamalābhyām,
tathā
"abhilāṣo malo'tra tu" (sva 4-105)
iti śrīsvacchandadṛṣṭyā āṇavamalenābhilāṣānvitasyetyuktena
vyaktīkṛtam | kriyākhyeti kriyetyākhyā yasyāḥ sā vastuto
jñānasvarūpiṇīti kṛtvā ācāryeṇobhayajñenāpi jñānaviśrāntena
bhāvyamityāha | yaduktamanyatra
ṅa kriyārahitaṃ jñānaṃ na jñānarahitā kriyā |
kriyājñānaviniṣpanna ācāryaḥ paśupāśahā ||
iti ||
hotrādikriyāyā api mahāvimarśamayī āntarī śaktiḥ prāṇitarūpā
ityāha
unmanā tu parā śaktirjñānarūpāvadhūtikā || 16-78 ||
sā kriyetyabhidhīyeta na kriyā tvadhvamadhyagā |
paretyanavacchinnasphurattātmā | jñānarūpeti "tasmātsā tu parā
vidyā" (4-395)
iti śrīsvacchanda uktatvāt | avadhūtiketyavahataṃ dhūtaṃ kampo yasyāṃ
sā tathā, nityoditetyarthaḥ | sā kriyā | yaduktaṃ śrīpratyābhijñāyām
"itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā ||" (2-4-21)
iti |
adhvamadhyagetyevaṃvidhamahāvimarśātmakriyāśaktivyāptiśūnyaniḥsārapū
jāhomādyātmā ||
yathā ca proktakriyāśaktivyāptisārā pūjākriyā, tathā jñānayogāvapi
tadvyāptimayāvevetyāha
yogaśaktirjñānaśaktiḥ sarvaśāstreṣu gīyate || 16-79 ||
sā śaktiḥ parameśasya śivasyāśivahāriṇī |
taduktaṃ śrīgamaśāstre
"yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ |
svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate ||"
iti ||
yataśca sā śivasaṃbandhinī, ata eva
bandhamokṣakarī puṃsāṃ na svatantrā svabhāvataḥ || 16-80 ||
śaktimatsvarūpāyattatvāt śakteḥ || 80 ||
anenaivānusāreṇa śivaḥ sarvapradaḥ śubhaḥ |
yaduktaṃ vijñānabhairave
"śaktiśaktimatoryasmādabhedaḥ saṃvyavasthitaḥ |
atastaddharmadharmitvāt parā śaktiḥ parātmanaḥ || (18)
iti ||
na kevalaṃ śivaśaktyabhedāvaṣṭambhād jñānayogakriyāḥ
śivaśaktimayyaḥ, yāvat
śivādigurupaṅktiryā rudrakoṭyo hyanekaśaḥ || 16-81 ||
āptopadeśamātreṇa pāramparyeṇa saṃsthitā |
śivo'nāśritanātha ādiryasyāḥ
sadāśiveśvarānantaśrīkaṇṭhādirūpāyā gurupaṅkteḥ, sā
tathā rudrakoṭyo'nantādhiṣṭhitamantrakoṭyo bahvyo yāstāḥ sarvā
āptasya paramaśivasya saṃbandhī ya upadeśaḥ svātmasamīpadeśanāpadeśo
nija............. kena yogena karmaṇā
vā samyak sthitāḥ svātmā............ maḥ |
āptopadeśaḥ paraśaktyunmeṣātmaivetyāha
śivajñānaṃ yato devi sadaivāptāgamaḥ smṛtaḥ || 16-82 ||
śivajñānaṃ rudraśaktisamāveśaḥ | yata iti hetau | tena yukta eva
pūrvaślokārthaḥ || 82 ||
na kevalaṃ śivādigurupaṅkatyāḥ śivaśaktimayatvaṃ yāvat
brahmādistambaparyantaṃ śivaśaktisamanvitam |
śivaśaktyā samyaganvitaṃ tadabhedamayam | yaduktaṃ śivasūtreṣu
śvaśaktipracayo'sya viśvam" (3-30)
iti ||
etadupasaṃharan sphuṭayati
evaṃ śaktimayaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam || 16-83 ||
anāśritādikṣityantaṃ sarvaṃ śivaśaktimayaṃ kevalaṃ
mantramantreśvarādivarga unmiṣacchivaśaktimayaḥ,
vijñānākalādisthāvarāntaṃ tu nimiṣacchivaśaktimayamiti vibhāgaḥ || 83
||
ataśca
śaktimān sarvakarmāṇi kurute nātra saṃśayaḥ |
śivaśaktyāveśaśālī mantrācāryādivargastattatkāryakaraṇakṣamaḥ ||
anye tu
śaktihīnā na siddhyanti yāgakoṭiśatairapi || 16-84 ||
japakoṭisahasraistu homalakṣaiḥ savistaraiḥ |
mantrācāryāḥ ||
yata evam
tasmāt sarvaprayatnena śivajñānaṃ samabhyaset || 16-85 ||
tadā sidhyantyaśeṣāṇi karmāṇyevānyathā na hi |
evakāro naśabdānantaraṃ yojyaḥ ||
yadā cābhyastaśivajñānaḥ
śāntikādīni karmāṇi kurute'sau tadā guruḥ || 16-86 ||
kiṃ ca
yāge home jape caiva tathālekhyakrame'pi ca |
sa evādhikṛtaḥ ||
evam
"yāgamasya pravakṣyāmi" (16-26)
ityuddiśya yāgagṛhaguptiṃ
rudraśaktisamāveśaśālivyāptijñagurusatattvaṃ parāśaktivīryasāratāṃ
ca mantrādisthāvarāntasya viśvasya uktvā,
uddiṣṭabhagavadyajanāśrayabhūtam
āpado yadi cotpannāḥ pūrvoktaṃ yāgamārabheta || 16-87 ||
bhāvicaturdvārādivibhāgaṃ pūrvoddiṣṭarūpaṃ maṇḍalaṃ
bhagavatpūjārthamārabheta || 87 ||
tatra ca
sādhyaṃ vimṛśya taddravyaṃ saṃbhāreṇa tu saṃbhṛtam |
rajaścandanakuṅkumadhūpādisāmagrīsādhyaṃ śreyo'bhisandhinā vimṛśya
||
śrīmadamṛteśapūjāhomādyātmā
yāgastu kriyate yasya.............
sādhyasya kasyacit ||
.....ṭasya śāntiḥ prajāyate || 16-88 ||
āpado naśyanti || 88 ||
kiṃ ca
tilaṃ kṣīraṃ ghṛtenaiva sitaśarkarayā saha |
homayedyasya nāmnā ca.........
sa sādhyaḥ
...............ṃahāśāntimavāpnuyāt || 16-89 ||
kṣīravṛkṣasamidbhastu kṣīrāktābhiḥ samāhitaḥ |
homayedyasya nāmnā ca............
pūjāntaraṃ homena mantrarājaṃ tarpayet yannāmnā
...........ṭasya śāntirbhaved dhruvam || 16-90 ||
sumano ghṛtasaṃyuktā homayedyasya nāmataḥ |
tasya śāntirbhavet kṣipraṃ nātra kāryā vicāraṇā || 91 ||
śrīkāmaḥ śrīphalān hutvā śriyamāpnoti puṣkalām |
sādhakaḥ ||
ghṛtaguggulahomena puṣṭirbhavati śāśvatī || 16-92 ||
ācāryakṛtena sādhyasya || 92 ||
mṛtyujitsaṃpuṭaṃ kṛtvā sādhyanāma japedyadi |
ātmano vā parasyāpi mṛtyustasya na bādhate || 16-93 ||
sādhyasya mantreṇa rakṣyasya ātmanaḥ parasya vetyarthaḥ || 93 ||
aṣṭapatre'tha kamale karṇikāyāṃ niveśayet |
sādhyārṇarodhitaṃ nāma tadūrdhve mṛtyujid bhavet || 16-94 ||
āgneyyādivibhāgena daleṣvaṅgāni vinyaset |
dviraṣṭadalasaṃpūrṇaṃ bāhye tatkamalaṃ likhet || 16-95 ||
kalāṣoḍaśakenaiva pūrvādau pūrayettataḥ |
dvātriṃśaddalasaṃyuktaṃ tadvāhye paṅkajaṃ nyaset || 16-96 ||
kādimāntakrameṇaiva pūrvādāvīśamantataḥ |
bhavediti likhitavyaḥ | aṅgāni
dvitīyādhikāroktānyagnīśarakṣomarudvidikṣu | hṛdayādīni catvāri
pūrvādidikcatuṣke'straṃ karṇikāyāṃ bhagavadagre locanamiti vibhāgaḥ
tatkamalamiti tasya kamalamiti samāsaḥ | īśamantata iti
īśadiggatadalacatuṣṭayāntamityarthaḥ ||
ete ca
sādhyārṇarodhitāḥ sarve varṇāścakratraye sthitāḥ || 16-97 ||
cakratraye dalapuñjatraye | sādhyārṇarodhanaṃ prāgvat || 97 ||
eṣāṃ ca dalavarṇānām
sarveṣāṃ madhyataḥ saṃjñāṃ sādhyasyaiva tu rodhayet |
rodhanaṃ sādhyārṇasaṃpuṭīkaraṇam ||
karṇikāyāṃ mantrasaṃpuṭamadhyagatasya nāmno viśeṣamāha
jīvamadhyagataṃ nāma karṇikāyāṃ niveśayet || 16-98 ||
jīvaḥ sakāraḥ, tadantaḥkṛtanāmakam || 98 ||
prāṇāntaḥ kalpayejjīvaṃ..........
prāṇo hakāraḥ ||
tamapi tādṛśam
.............prāṇaṃ varṇāntamadhyagam |
kṣakārāntastham | tatra ca "kaṣamadhyagatam" ityanyatratyo
vidhiranusartavyaḥ ||
evametatpadmadvayagarbhaṃ padmamālikhya
bāhye'sya maṇḍalaṃ saumyaṃ susaṃpūrṇaṃ tu kārayet || 16-99 ||
ṭhakāraṃ dadyāt ||
tadvāhye tu puraṃ caindraṃ vajrabhṛdvajrarodhitam |
kuryāt ||
ittham
bhūrjapatre tu saṃlikhya cakrametadvarānane || 16-100 ||
suśuddhe nirvraṇe ślakṣṇe rocanākuṅkumena ca |
candanakṣīrayuktena ||
paścādetatpūjayannācāryaḥ karpūrakṣodadhūsaraṃ kṛtvā
saṃveṣṭya sitasūtreṇa kārpāsena navena ca || 16-101 ||
madhumadhye nidhāpyaitat sugandhighṛtamiśrite |
mṛdbhāṇḍe saṃnidhāpyaitat sitapuṣpaiḥ prapūjayet || 16-102 ||
pāyasairghṛtasaṃmiśrairbhakṣyairnānāvidhaistathā |
mṛṣṭairdhūpairdhūpayitvā pūjayed bhūrisaṃbhṛtaiḥ || 16-103 ||
saṃbhṛtaiḥ saṃbhāraiḥ || 103 ||
asya cāyaṃ saṃniveśaḥ
bāhye'tra kalaśānaṣṭau pūrvādau pūjayettataḥ |
sitacandanakarpūrasudhūpāmodasaṃyutān || 16-104 ||
ratnagarbhāmbusaṃpūrṇān sarvauṣadhisamanvitān |
sauvarṇān rājatāṃstāmran mṛṇmayān vā suśobhanān || 16-105 ||
akālamūlān suśubhān praśastāṃllakṣaṇānvitān |
teṣāṃ madhye tu saṃpūjya lokapālān krameṇa tu || 16-106 ||
na kālaṃ mūlamadhaḥsthānaṃ yeṣāṃ te | saṃpūjyeti
praṇavasvanāmanamobhiḥ || 106 ||
teṣāṃ śivājñā dātavyā rakṣadhvaṃ sādhyamuttamam |
uttamamiti vadannatratyo vidhiranuttamaviṣaye na yojya iti śikṣayati ||
atha
prātarmadhye'hni sāyaṃ ca niśārdhe pūjayettataḥ || 16-107 ||
yasya nāmnā evaṃ kṛtam, asau
saptarātre vyatikrānte mṛtyujid bhavate naraḥ |
sarvavyādhiviniṣkrāntaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ || 16-108 ||
sarvarogairvimucyeta jvaraiḥ sarvairna saṃśayaḥ |
sarvaduḥkhavinirmukta ītibhiḥ parivarjitaḥ || 16-109 ||
tiṣṭhecca sa naro bhūyo yathāhirmuktakañcukaḥ |
vyādhaya udarādyāḥ | rogāḥ piṭakādyāḥ ||
kiṃ ca, etaccakrārcāyām
yadi nānyamanā devi sādhakastatparāyaṇaḥ || 16-110 ||
japahomarataḥ śāntastasmin sthāne tu tiṣṭhati |
sattvavān vīryasaṃpanno dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ || 16-111 ||
saptarātre vyatikrānte mṛtāṃścaivānayed balāt |
mṛtānapi pratyujjīvayet | vīryasaṃpanno mantravīryajñaḥ sādhaka iti
mantrasiddha ācāryo vā ||
evaṃvidhaśca
gobhūhiraṇyavastrādyaiḥ keyūrakaṭakādibhiḥ || 16-112 ||
pūjyau'sau parayā bhaktyā śāntipuṣṭyā viśeṣataḥ |
yasmānmantramayo vai sa śivaḥ sākṣāttu daiśikaḥ || 16-113 ||
tena pūjitamātreṇa sarve siddhiphalapradāḥ |
bhavantyavitathaṃ bhadre................
mantramaya iti pūrvoktayuktyā śivāveśamayatvāt | sarve iti cakrapūjitā
mantrāḥ ||
atra ca māyāpramātṛsulabhaḥ saṃśayastyājya
ityanvayavyatirekoktibhyāmāha
.................ṣatyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ || 16-114 ||
yadi tu na gurvarcākriyate, tadā evaṃ bhavatītyāha
anyathā siddhihāniḥ syāt kṛtaṃ caiva nirarthakam |
ācāryasyāpi sādhyasya kṛtyā sthitivināśinī || 16-115 ||
āsatāṃ samayiputrakasādhakāḥ, ācāryasyāpi sādhyasya kṛtyā
dṛṣṭisthitivināśinī rākṣasī uttiṣṭhatyeva, gurvanarcanādityarthaḥ
|| 115 ||
yata evam
tasmāt sarvaprayatnena mantravit pūjayed gurum |
itthaṃ hi tasya
bhavanti pūjitā mantrāḥ sarvasiddhiphalapradāḥ || 16-116 ||
tattvajñagurupūjā sādhayatyabhīṣṭamiti śivam || 116 ||
karmātidurghaṭamapi yatsamāveśato bhṛśam |
kurvate gurumantrādyāstannetraṃ śāṅkaraṃ śraye ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote ṣoḍaśo'dhikāraḥ || 16 ||
saptadaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
vicitracitravisphūrjannijajyotiḥsudhābharaiḥ |
mṛtyujijjayati śrīmannetramaiśaṃ bhayāpanut ||
kāruṇikatvāccakrāntarāṇyapi rakṣārthaṃ pratipādayituṃ
śrībhagavānuvāca
athātaḥ saṃpravakṣyāmi cakrarājaṃ mahābalam |
atheti pūrvādhikāroktaprameyānantaram | ata iti yato bahuranugrāhyo
janastataḥ kasyacit kathaṃcidanugraho bhaviṣyatītyāśayena ||
tatra
pūrvavanmadhyato nāma jīvāntaḥ kalpayet sudhīḥ || 17-1 ||
prāṇasyāntastataḥ kṛtvā varṇāntāntarvyavasthitam |
antimaṃ tu tato bāhye tadbāhye madhyamaṃ nyaset || 17-2 ||
prathamaṃ tu tato bāhyo karṇikāyāṃ tu vinyaset |
kesareṣu svarāḥ pūjyā daleṣvaṅgāni pūrvavat || 17-3 ||
bāhye kalaśamālikhya kamalobhayamadhyagam |
pūjayet pūrvavidhinā japahomārcane rataḥ || 17-4 ||
sādhayatyacireṇaiva cintitaṃ nātra saṃśayaḥ |
pūrvavaditi sādhyārṇasaṃpuṭitamuparilikhitamantrarājaṃ ca nāma
dvitīyāntaṃ pūrvavat |
"rakṣāpadasamāyuktam |" (17-11)
ityagre'bhidhāsyamānatvād rakṣetyetadyuktaṃ jīvasya sakārasya
antaḥkṛtaṃ prāṇasya hasya antaḥ kṣitvā (kṛtvā) varṇāntasya kṣasya
antaḥ kuryāt | tato'sya bāhye'ntimaṃ kṣakāram, tadbāhye madhyamaṃ
hakāram, tadbāhye prathamaṃ sakāraṃ likhitvā etat karṇikāyāṃ vinyasyet
| kesareṣu pūrvādikrameṇa svarān daleṣvaṅgāni hṛdayādīni |
pūrvavaditi āgne'yādikrameṇa | īdṛśasya kamalasya bāhye kalaśaṃ
likhet, tacca ūrdhvādhaḥkamalamadhyagaṃ kṛtvā
sāṅgamūlamantrārcājapahomarato'bhīṣṭaṃ kṣipraṃ sādhayati | atra ca
namaḥśabdānto mantraḥ pūjājapayoḥ, home tu svāhānta iti
pūrvavacchabdārthaḥ ||
kiṃ ca idam
sarvaśāntipradaṃ cakraṃ puṣṭisaubhāgyadāyakam || 17-5 ||
āyurvīryapradaṃ caiva jvararogavināśanam |
pararāṣṭravibhītānāṃ nṛpāṇāṃ vijayāvaham || 6 ||
rājastrīṇāṃ tatsutānāṃ viprādīnāṃ ca sarvaśaḥ |
rakṣā hyeṣā prakartavyā sarvopadravanāśinī || 7 ||
spaṣṭam || 7 ||
paṅktyā caiva likhennāma tvakṣarāntaritaṃ priye |
ādyante mūlamantraṃ tu vauṣaḍjātiyutaṃ nyaset || 17-8 ||
pūrvavat pūjayed bhūriyāgenaiva sitaiḥ śubhaiḥ |
tatkṣaṇānmucyate rogairāghrato yadi mṛtyunā || 17-9 ||
devadattādināma, akṣarāntaritamiti prativarṇāntarālaṃ
nyastamūlamantraṃ likhitvā, ādyantayorvauṣaḍjātiyutaṃ
mūlamantramanulomapratilomābhyāṃ nyasya, sitakusumādibhiryo
bhūriyāgaḥ, tena pūrvavat pūjayedityaikāgryeṇa
pūjājapahomādibhirārādhayet || 9 ||
vauṣaḍjātiyutaṃ mantraṃ dikṣvaṣṭāsu likhet site |
bhūrjavalkalake ramye madhye nāma tu pūrvavat || 17-10 ||
rakṣāpadasamāyuktaṃ tadbāhye śaśimaṇḍalam |
mantrāntyavarṇamamṛtaṃ kalāṣoḍaśasaṃsthitam || 17-11 ||
tābhirmaṇḍalamāpūrya bāhye tu kalaśaṃ nyaset |
tadbāhye candrasūryau tu purandarapurasthitau || 17-12 ||
rocanākuṅkumenaiva kṣīraśarkarayā likhet |
dikṣviti padmadalātmasu, madhya iti karṇikāyām, pūrvavaditi
prathamaprayogavat sādhyārṇasaṃpuṭīkṛtam, tadbāhye karṇikānte,
śaśimaṇḍalaṃ ṭhakāram, mantrasya ca yadantyavarṇaṃ sakāraḥ,
amṛtamiti uktavakṣyamāṇaparāmṛtavyāptikam, kalāsu ādivisargāntāsu
ṣoḍaśasu sthitaṃ tatsaṃbhinnam, tābhiḥ sakāraśliṣṭābhiḥ kalābhiḥ,
maṇḍalamiti cāndraṃ ṭhakāram, bāhya ityetatkamalaṃ kalaśodare
likhedityarthaḥ | kalaśabāhye candrasūryau ṭhaḍau purandarapure caturaśre
vajralāñchitasaṃniveśena sthitau kuryāt | etat śāntau,
pūrvopadravanāśinī, punarasyaivopari kṣīrapūrṇamamṛtaṃ sravantaṃ
kalaśaṃ dhyāyediti puṣṭiḥ ||
pūjayitvā vidhānena pūrvavacchāntyavasthitaḥ || 17-13 ||
śāntikarmaṇyavasthito guruḥ sāvadhānaḥ syādityarthaḥ || 13 ||
eṣā ca
rājarakṣā tu vai proktā sarvopadravanāśinī |
asyāṃ tu kriyamāṇāyāmayaṃ viśeṣo yat
rājarakṣāvidhānena homayet kṣīrasaṃyutān || 17-14 ||
sitaśarkarayā yuktān sugandhīn ghṛtamiśritān |
kṣīravṛkṣendhane vahnau tilān śāntiṃ labheta saḥ || 17-15 ||
rājarakṣāvidhāneneti tena prayojanena buddhisthena hetunā | sa iti rājā
|| 15||
kiṃ ca
yadā mṛtyuvaśāghrataḥ kālena kalito naraḥ |
dṛṣṭvā taṃ pūrvavadyāgo maṇḍale tu yathodite || 17-16 ||
kriyate dravyasaṃbhārasaṃbhṛto mṛtyunāśanaḥ |
asyaiva kalaśodarasya, uktasthityā nyastamantranāthasya,
mṛtyunāśanākhyatvāt ||
pūjite ca asmin
mṛtyoruttarate śīghraṃ mantrasyāsya prabhāvataḥ || 17-17 ||
tadeva bhūrjapatre tu sitaśarkarayā saha |
kṣīreṇa rocanāyuktaṃ kuṅkumena yutaṃ likhet || 17-18 ||
rukmakumbhe tu madhvaktaṃ sthāpayet sugopitam |
tadūrdhvato dvitīyaṃ tu kṣīrapūrṇaṃ suśobhanam || 17-19 ||
sravantamamṛtaṃ dhyātvā sthāpayet puṣṭikāmataḥ |
tadeveti tadeva kalaśodare cakram | evaṃ ca vadan samanantarayāga
evaitadviṣaya iti bodhayati | kṣīreṇetyādi vadan pūrvoktasya yāgasya
śālicūrṇasaṃpādyatvamādiśati | madhvaktamiti madhūcchiṣṭavalitam |
amṛtamiti kṣīrarūpameva sravantaṃ
dhāraṇākrameṇādhaḥsthakalaśāntarmuñcantam ||
yasya nāmnā evaṃ kriyate, asau
saptarātraprayogeṇa mṛtyujid bhavate naraḥ || 17-20 ||
tathā
kṣīṇakāyo bhavet pūrṇaḥ pakṣānte tu yathā śaśī |
na mṛtyorvaśagaḥ so vai satyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ || 17-21 ||
sādhyārṇarodhitaṃ nāma rakṣāpadasamanvitam |
madhye saṃpūjayet sādhyaṃ pūrvavaccāmṛtīkuru || 17-22 ||
sādhyamiti nāmadvāreṇa bhāvitam pūrvavadamṛtīkaraṇaṃ dalāṣṭake
prāgvad
vauṣaḍantamantrarājakṛtāpyāyanam || 22 ||
evaṃ bhūtaṃ ca
tadātmanā tu saṃveṣṭya vāruṇena tu vai punaḥ |
kalāśeṣeṇa tadbāhye saṃpūrṇena tu veṣṭayet || 17-23 ||
ātmanā puruṣavācinā makāreṇa, tato vāruṇena vakāreṇa, tataḥ
kalāśeṣeṇa ṭakāreṇa, tataḥ saṃpūrṇeneti ṭhakāreṇa veṣṭayet |
kalaśenetyapapāṭhaḥ || 23 ||
anantaram
purandaraṃ tato bāhye dviścaturdikṣu gocare |
tanmaṇḍalaṃ tu yojyeta vajramaṇḍalamadhyagam || 17-24 ||
purandaraṃ caturaśraṃ tanmaṇḍalam, dvi dvau vārau | caturdikṣviti
caturaśropari caturaśraṃ tathā nyasyed yathā aṣṭāraḥ saṃniveśo
bhavati | tacca aṣṭāśri maṇḍalaṃ vajramaṇḍalamadhyagamiti
vajreṇa caturaśraṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tanmadhye nyasyet || 24 ||
etacca yasya nāmnā kriyate, asau
rakṣitaścāmṛteśena........
cakārādamṛtīkṛtaḥ ||
īdṛśasya ca sādhyasya
........ṇa tasya bhayadāḥ kvacit |
bhavanti yoginībhūtayakṣarākṣasahiṃsakāḥ || 17-25 ||
prayogāntaramāha
kumbhāntastu likhennāma tatsthāpyaṃ kamalopari |
adhomukhaṃ tu tatpṛṣṭhe kamalaṃ pūrvavallikhet || 17-26 ||
tatkarṇikāsthaṃ vilikhedadhovaktraprayogataḥ |
sravantamamṛtaṃ dhyāyet saṃpūrṇaṃ sarvatomukham || 17-27 ||
amṛteśaṃ karandhreṇa praviṣṭaṃ tasya bhāvayet |
hṛdaye tatpraviṣṭaṃ tu sarvanāḍīḥ prapūrayet || 17-28 ||
kumbhāntaḥ kamalakarṇikopari sādhyanāma likhet | pūrvavaditi kalaśasya
upari | taditi ūrdhvakamalakarṇikāsthamamṛteśamantramadhomukhaṃ
likhitvādhomukhabindugatyā'mṛtaṃ sravantaṃ dhyāyet | taccāmṛtaṃ
sādhyasya nāmasthānadhyātasya karandhreṇa hṛtpraviṣṭaṃ sarvanāḍīḥ
prapūrayet dhyāyet |
tasya ca
tatkṣaṇājjāyate puṣṭiḥ kṣīṇakāyo'pi yo naraḥ |
anyadapyāha
paṅktyā tu vilikhenmantraṃ pratyekaṃ varṇamadhyagam || 17-29 ||
nāma sādhyasya vai lekhyaṃ.........
varṇamadhyagamityekaikamantrāntarāntarlikhitam tasya bahirniveśaḥ |
..........ḍigvidiṅmṛtyujillikhet |
pūrvavat padmamālikhya ṣaḍaṅgaṃ pūrvavat priye || 30 ||
saṃyojya pūjayecchaktyā yathāvibhavavistaraiḥ |
sarvaśvetopacāreṇa sarvaduḥkhanibarhaṇaḥ || 17-31 ||
bhavate mantramukhyastu nātra kāryā vicāraṇā |
kamalaṃ likhitvā taddaleṣu mṛtyujinnāthaṃ pūrvavaditi vauṣaḍantam,
tadbahirapi kamalaṃ likhitvā pūrvoktaṃ ṣaḍaṅgaṃ prāgvad daleṣu
saṃyojya cakrametat pūjayet | padmamālikhyeti kākākṣivat | nātra kāryā
vicāraṇetyanena pūrvavad niḥsaṃśayasyaivaitad phalatītyādiśatīti
śivam |
krīḍākalpitasaṃsthānakṛtasaṃnidhiśāṅkaram |
śrīmannetraṃ numaḥ sarvarakṣākaramanargalam ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote saptadaśo'dhikāraḥ || 17 ||
aṣṭādaśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
saṃpūrṇabhogamaukṣaikasphurattātmā maheśituḥ |
netralakṣmīḥ parā kāpi jayatyakhilatāpanut ||
pūrvoktānuvādenānyadavatārayituṃ śrīdevī uvāca
bhagavan devadeveśa sarvasattvahite rataḥ |
trāyakastvaṃ sureśāna sarvānugrahakāraka || 18-1 ||
uktā tvayā maheśāna vyāptirmantreṣu cādhvanaḥ |
ākhyāhi me jagannātha yadi tuṣṭo'si he prabho || 18-2 ||
mantrāṇāṃ kīlanādau tu yojanaṃ sūcitaṃ vibho |
nākhyātaṃ devadevena yathā sidhyanti sādhakāḥ || 18-3 ||
paraprayuktā naśyanti kṛtyākhārkhodakādayaḥ |
uktetyādiḥ prāguktānuvādaḥ | sūcitamiti "kīlanaṃ caiva mantrāṇāṃ
bhedanaṃ mohanaṃ tathā |" (16-33)
iti ṣoḍaśādhikāre | devadeveneti tvayaiva | yatheti yena kīlanādiyojanena
sādhakāḥ siddhyanti, paraprayuktāśca kṛtyākhārkhodakādayasteṣāṃ
yathā naśyanti | śatrunāśāya strīkalevarapraveśitā vetālī kṛtyā,
mṛtyūccāṭanādikṛt yantraṃ khārkhodaḥ, ādiśabdāt, tatkāryakṛtāḥ
pratimāḥ | tadetad vastu ākhyāhīti saṃbandhaḥ ||
kiṃ ca
pratyaṅgirā prayogeṇa hanti duṣṭānyanekaśaḥ || 18-4 ||
yathā tathā mahādeva brūhi niḥsaṃśayaṃ mama |
pratīpaṃ gṛṇāti kṣudrasādhakaṃ pratyeva kṣudrakarmaphalaṃ
saṃpādyatvena vimṛśati yā vidyā, sā pratyaṅgireti bhinnaṃ padam |
prayogeṇa prayuktyā ||
etat nirṇetuṃ śrībhagavānuvāca
vādānāmeva sarveṣāṃ mantravādamihottamam || 18-5 ||
jñātvā niyojayenmantrī mantraliṅgāni suvrate |
sarveṣāmeva dhātukhanivādādīnāṃ mantramukhaprekṣiṇāṃ madhyāduttamo
yo mantravādastaṃ mantrā liṅgyante citrīkriyante
yairdīpanādikārikarmabhistāni jñātvā śāstrato'dhigamya mantrī
tantratattvavid niyojayedavasare prayuñjīta ||
tamuddiśati
dīpanaṃ bodhanaṃ caiva tāḍanaṃ cābhiṣecanam || 18-6 ||
vimalīkaraṇaṃ caiva tathendhananiveśanam |
saṃtarpaṇaṃ guptibhāva āpyāyo navamastathā || 18-7 ||
evaṃ navaprakāreṇa mantravādamaśeṣataḥ |
yo jānāti sa jānāti mantrasādhanasādhanam || 18-8 ||
dīpanaṃ mantrasya praṇavena | bodhanaṃ namaḥśabdena | tāḍanaṃ
phaṭkāreṇa | abhiṣecanaṃ vauṣaṭkāreṇa | vimalīkaraṇaṃ
svāhāśabdena | indhananiveśanaṃ dāhyapāśaviṣādidahane viniyojanaṃ
huṃkāreṇa saṃpuṭīkaraṇam | taduktaṃ śrīmaducchuṣmatantre "dīpane tu
mahābhāga praṇavobhayayojanam | bodhane tu namaskāraḥ svāhākāro'male
tathā ||
vauṣaḍantargataṃ mantramabhiṣeke niyojayet |
phaṭkārobhayasaṃyuktaṃ tāḍane viniyojayet ||
ādyantaṃ caiva huṃkāramindhane viniyojayet |"
tarpaṇaṃ balavattādhānam, tacca prativarṇaṃ lāṅkāreṇa
saṃpuṭīkaraṇam |
yaduktam
"lāṅkāreṇa tu bījena tathaikāntaritena ca |
balavān jāyate mantraḥ ................. ||"
iti | guptibhāvo rakṣaṇam, tacca netranāthasaṃpuṭīkṛtasyāyutajapād
bhavati | yathoktam
"mṛtyujitsaṃpuṭībhūtaṃ japettadayutaṃ punaḥ |
japtenānena vidhinā mantrarakṣā kṛtā bhavet ||"
iti | āpyāyanaṃ punarjātabalasya puṣṭyādhānam, tacca vāṃkāreṇa
prativarṇaṃ saṃpuṭīkārāt |
yaduktam
"ekāntaritayogena vāṃkāreṇa tu sarvadā |
bhavedāpyāyito mantraḥ...................... ||"
iti | itthaṃ navadhā mantravādaṃ yo jānāti, sa mantrā eva sādhanāni
siddhikāraṇāni teṣāṃ sādhanamātmāyattatāpādanaṃ jānāti || 8 ||
kiṃ ca
ekādaśavidho mantro jñātavyaśca punaḥ priye |
yena samyaṅnayogena siddhyanti sādhakeśvarāḥ || 18-9 ||
yenetyekādaśadhā jñānena hetunā yaḥ samyaṅ niyogo mantrasya karmaṇi
viniyojanaṃ tena sādhakeśvarāḥ siddhyanti āpnuvanti abhīṣṭam || 9 ||
yata evamataḥ
taṃ caiva saṃpravakṣyāmi sarvaśāstreṣu saṃmatam |
tatra
saṃpuṭaṃ grathitaṃ grastaṃ samastaṃ ca vidarbhitam || 18-10 ||
ākrāntaṃ ca tathādyantaṃ garbhasthaṃ sarvatovṛtam |
tathā yuktividarbhaṃ ca vidarbhagrathitaṃ tathā || 18-11 ||
ityekādaśadhā mantrā niyuktāḥ siddhidāḥ smṛtāḥ |
ādyantayormantranyāsaḥ saṃpuṭavat |
yaduktam
"mantramādau likhedvidvānabhidheyamataḥ param |
mantramasya likhet paścāt saṃpuṭaṃ parikīrtitam ||"
pratyarṇaṃ mantrasaṃpuṭīkāro grathanam | yaduktam "abhidheyārṇamekaikaṃ
mantrārṇaiḥ saṃpuṭīkṛtam |
grathitaṃ........................................ ||"
iti | madhyasthasya nāmno dikcatuṣṭaye mantraniveśo grastam |
yaduktam
"ūrdhve'dhastāttathā tiryaṅ mantraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ |
madhye saṃjñā bhavettatra grastamityabhidhīyate ||"
mantrādanantaraṃ nāma, punarapyevamiti samastalakṣaṇam |
yaduktam
"vinyasyedādito mantramabhidheyamataḥ param |
evametad dvidhā yojyaṃ samastaṃ.......... ||"
iti | nāmānantaraṃ sakṛnmantra iti vidarbhaṇam |
yaduktam
"abhidheyaṃ bhavetpūrvaṃ tato mantraḥ sakṛd bhavet |
vidarbhitaṃ......................................... ||"
iti | madhyasthasya nāmno mantro yadi veṣṭanayā nyasta ākrāntam |
yaduktam
"mantro'bhidheyamākramya samantāt pariveṣṭayet |
ākrāntaṃ..................................... ||"
iti | mantrādanantaraṃ nāma, tatastrirmantra iti ādyantam |
yaduktam
"ante mantraṃ tridhā yojya sakṛtpūrvaṃ tu yojayet |
madhye cāsya bhavetsaṃjñā ādyantaṃ .................. ||"
iti | madhyasthasya mantrasya caturdikkaṃ sādhyanāmanyāso garbhasthatvam |
yaduktam
"yad graste lakṣaṇaṃ proktaṃ garbhasthe'pi taducyate |"
iti | mantrasya ādyantayoḥ sādhyanāmaniveśaḥ sarvatovṛtatvam | yaduktam
"yadbhavetsampuṭe rūpaṃ tadbhavetsarvatovṛte |"
iti | paścānnyastamantrasya nāmnaścaturniveśo yuktividarbhaṇam | yaduktam
"mantrādāvabhidheyaṃ ca tridhā yojitasaṃpuṭam |
yuktyā vidarbhaṇaṃ .......................... ||"
iti | nāmnaḥ paścād trirmantranyāso vidarbhagrathanam | yaduktam
ṅyasyādāvabhidheyaṃ tu paścānmantraṃ tridhā likhet |
vidarbhagrathitaṃ........................................ ||"
iti | niyuktāḥ sādhakaiḥ |
kiṃ ca
siddhaṃ sādhyaṃ susiddhaṃ ca tathaivāritvameva ca || 18-12 ||
jñātvā sarvamaśeṣeṇa mantranyāsaṃ samācaret |
praṇavādimantrākṣarādakārokāramakārādimātrā vibhajya avasthāpya
tadadhastathaiva sādhakanāmākṣarāṇi kṣiptvā
nāmākṣarordhvasthamantrākṣaraprāptyantaṃ siddhasādhyasusiddhāni bhedena
mātṛkākrameṇa gaṇayitvā ādyadvitīyatṛtīyaturyasthāneṣu
mantrākṣaramāyakrameṇa siddhādirūpamucyate | yaduktaṃ śrīsvacchande
"mantrākṣaraṃ tu viśleṣya mātrābindusamanvitam |
ātmanāmākṣaraṃ tadvadadhobhāge'sya yojayet ||
ātmavarṇāt samārabhya yāvanmantrārṇamāgatam |
yasmin samāpateddevi tamāyaṃ parikalpayet ||
rekhāṅguligataṃ taṃ tu kathayāmi samāsataḥ |
parvaṇi prathame siddhaḥ sādhyaścaiva dvitīyake |
tṛtīye'pi susiddhaḥ syādarirjñeyaścaturthake ||
arisādhyau parityajya dātavyaścumbakena tu |
siddhaścaiva susiddhaśca bhuktimuktiphalapradaḥ ||" (8|20.24)
iti ||
kiṃ ca
udayāstamayau vyāptiṃ dhyānaṃ mudrāṃ svarūpataḥ || 13 ||
yo vettyevaṃ sa sarvajñaḥ sarvakṛt sādhakottamaḥ |
udayāstamayāvityunmiṣattāviśrāntī hṛddvādaśāntapadayorvyāptiṃ
vīryam, mantrāṇāṃ dhyānaṃ mantraviṣayam, taducitāmeva ca mudrāṃ,
svarūpata iti vīryātmanā svarūpeṇa ||
evamanyairaśeṣaiśca bhāvabhedaiḥ sureśvari || 14 ||
bhāvitavyā mahāmantrā bhavanti phaladāḥ priye |
anyairityaṃśakaśuddhirbāhyāntaḥ kalāṃśakodayādibhirviśeṣaiḥ |
bhāvabhedaistattaddevatānusāribhāvanādibhiḥ ||
yata evam
tasmātsarvaprayatnena jñātvā sarvaṃ niyojayet || 18-15 ||
na cānyamantravadihatyamantrarājaviṣayā kāpyeṣā kalpanā ityāha
asyaivaṃ mantrarājasya nāsti bhedavicāraṇā |
yato'yam
sarveṣāṃ mantrarājānāṃ bṛṃhakaḥ parameśvaraḥ || 18-16 ||
pūrvoktadṛśā hi
anena grathitā mantrāḥ sūtre maṇigaṇā iva |
tathā
asya garbhe sthitā mantrāḥ jāyante mokṣasiddhidāḥ || 18-17 ||
yuktametat ityāha
paraṃ sarvagataṃ devaṃ sarvasiddhaphalodayam |
vyāpakaṃ sarvatobhadraṃ sarvatomukhamavyayam || 18-18 ||
pūraṇaṃ sarvamantrāṇāṃ rakṣaṇaṃ sarvatobalam |
mantrāṇāṃ yonibhūtaṃ tu mokṣadaṃ siddhidaṃ śivam || 18-19 ||
yatastato'sya mantrasya nāsti devi vicāraṇā |
pūrvavyākhyābhirvyākṛtametat ||
yata uktayuktyā mantrāṇāṃ
sādhyakāritvādyaṃśakāśuddhyādivīryāparijñānāditāḍanagrasanādivid
hiścāsti, yataśca duṣṭamantravādibhirmantrayantrādikrameṇa janānāṃ
tāḍanagrasanādi kriyate, tena
etairdoṣasahasraistu cchidritaḥ sādhako yadi || 18-20 ||
vināyakaiśca ye grastā ādhivyādhiprapīḍitāḥ |
viraktapaurā nirbhṛtyā aputrāśca suduḥkhitā || 18-21 ||
mṛtaputrā mṛtadārāḥ sabhayā vigataśriyaḥ |
ācāryāḥ sādhakā vāpi mantrasiddhiparāṅmukhāḥ || 18-22 ||
viputrā durbhagā nāryo vandhyā vidviṣṭabhartṛkāḥ |
evamādisahasraiśca duḥkhadoṣaiśca saṃyutāḥ || 18-23 ||
ye kecit
dṛṣṭavā tān mānavāÁlloke uktadoṣaiśca dūṣitān |
teṣāṃ caiva prakartavyo yāgo bhāgyāvahaḥ paraḥ || 18-24 ||
śrīyāgaḥ parameśāni mantreṇānena mantriṇā |
samanantaraṃ vakṣyamāṇarūpaḥ |
etasmin hi kṛte
mahālakṣmīkṛte yāge bhāgyabhāgbhavate naraḥ || 18-25 ||
pūrvoktadoṣanirmuktaḥ prāpnoti paramaṃ sukham |
tatra ca yāge
kalaśenābhiṣikto'sau pūjayitvā mahāśriyam || 18-26 ||
prāpnotyacintitān kāmān brahmaviṣṇuśivopamān |
pūjayitvā ācāryeṇābhiṣikta iti saṃbandhaḥ | kāmyanta iti
kāmāstattanmantramantreśvarādidaśāviśeṣāḥ ||
yata evam, tataḥ
evaṃ jñātvā tu medhāvī yāgaṃ kuryāt suśobhanam || 18-27 ||
bhāgyāvahamimam || 27 ||
yataḥ
yāgo'yaṃ sarvathā devi sarvaśreyaskaraḥ paraḥ |
tatra
pūrvokte bhūpradeśe tu sarvalakṣaṇalakṣite || 18-28 ||
sarvaśalyojjhite ramye mahāpadmavane'thavā |
supracchanne praśaste ca sugupte śaraṇopari || 18-29 ||
ālikhenmaṇḍalaṃ tatra caturaśraṃ samantataḥ |1
(ekānnaviṃśasūtrāṇi pātayedaindravāruṇe) || 18-30 ||
tiśabdalopa eśaḥ | endravāruṇe iti pūrvāparāyatānītyarthaḥ || 30 ||
tathā dakṣiṇakauberasūtrāṇi susamāni ca |
tathetyekānnaviṃśatimeva pātayet ||
evaṃ kṛte sati
tatrāṣṭādaśabhirbhāgaiścaturdikṣu samantataḥ || 18-31 ||
triśatī koṣṭhakānāṃ tu caturviṃśādhikā bhavet |
aṣṭādaśasvaṣṭādaśaguṇeṣvevameva saṃkhyā bhavati |
atha
tanmadhye cālikhet padmamaṣṭapatraṃ suśobhanam || 18-32 ||
bhāgāṣṭake tu............
sarvato bhāgapañcakaṃ tyaktvetyarthaḥ ||
kathamityāha
.......ṭanmadhye caturdhā vibhajettataḥ |
taditi bhāgāṣṭakātma ||
tatra ca
prathame karṇikā kāryā kesarāṇi dvitīyake || 18-33 ||
sandhayaśca tṛtīye tu dalāgrāṇi caturthake |
prathame iti bhāge | sandhayo dalāni ||
tāṃśca bhāgān
bhramayeccaturo vṛttān susamāṃstu samāṃśataḥ || 18-34 ||
susamatvaṃ bhramāṇāṃ svātmani, samāṃśatvaṃ tu parasparam || 34 ||
tataḥ
dikṣu sūtrāṣṭakaṃ dadyādvidikṣvevaṃ ca pātayet |
endrīṃ diśaṃ gṛhītvā tu madhyasūtrapramāṇataḥ || 18-35 ||
kiñjalkasthaṃ bhavet patraṃ.........
sūtrāṣṭakāntarāle sūtrāṣṭakamāsphālya madhyasūtrānusāreṇa
endrīṃ diśaṃ gṛhītvā bhāvinītyā saṃsaktadalotpādanāya
pārśvasūtradvayaṃ madhyato vibhajya
samanantarabhāvipārśvasūtradvayāntaṃ bhramadvayāt patraṃ kuryāt |
kīdṛk ? kiñjalkasthaṃ kesareṣvāśrayatvena sthitaṃ
kesaratrayayuktamityarthaḥ ||
evaṃ bhāvyatideśadṛśā patrāntarāṇyapi prasādhya
........ṭanmadhye karṇikāṃ likhet |
pārśvadvayabhramaṇe yuktimāha
dalasandhisthitaṃ sūtraṃ sthāpya pārśve tu bhramayet || 18-36 ||
vāmahastaṃ sasūtraṃ madhyapārśvasūtrāntarālagaṃ kṛtvā tadeva
dalasandhisthitaṃ tatprāptaṃ kṛtvā, pārśve iti pārśvadvaye
dakṣiṇahastena bhramayet ||
itthaṃ sūtre bhramite
dvābhyāmubhayapārśvābhyāṃ pūrvapatraṃ prasādhayet |
dvābhyāmityavacchinnam ||
etadatidiśati
pītā tu karṇikā kāryā puṣkarā haritāḥ smṛtā || 18-37 ||
kesarāṇi vicitrāṇi caturviṃśatisaṃkhyayā |
sitaraktāni pītāni mūlamadhyāgradeśataḥ || 18-38 ||
suśvetāni dalāni syurvyomarekhā tu vartulā |
bāhyasyāṅguṣṭhamānena śvetavarṇā suśobhanā || 18-39 ||
dalāntarāṇi raktāni.........
puṣkarāṇi bījāni | mūle sitāni madhye raktānyagre pītāni kesarāṇi
kāryāṇi | dalānīti tadagrasahitāni | bāhyasyeti padmasya |
dalāntarāṇīti vadannasaṃsaktadalaṃ padmaṃ pārśvarekhāvibhāgena
kuryāditi śikṣayati vyomarekhāntametat kṛtveti ||
............ṭadbāhye caturaśrakam |
kāryam ||
tadarthaṃ ca
tathaivāṅgulimānena sitarekhā tu pītalā || 18-40 ||
dātavyā, ante bahirbhāge pītalā haritālādiyojitā || 40 ||
kiṃ ca
gātrakāṇi tato bāhye bhāgābhyāṃ caiva pārśvataḥ |
pārśvato bhāgābhyāmiti pārśvayoryau bhāgau, tābhyāṃ pratidiśaṃ
bhāgacatuṣṭayenetyarthaḥ | gātrakāṇi koṇāntarālagā avayavaviśeṣā
vyomarekhāyā bāhye kāryāṇi ||
pīṭhe rajonyāsamāha
sitādivarṇabhedena koṇeṣvāgneyamāditaḥ || 18-41 ||
gātrakānpītavarṇāṃśca pūrvādau tu samālikhet |
devābhimukhadigapekṣayā āgneyādikrameṇa īśānāntaṃ koṇeṣu
sitaraktapītakṛṣṇabhedena rajonyāsaṃ kuryāt | koṇāntareṣu
dikścatuṣṭayagagātrakāṇi pītāni likhet ||
tadbahirapi
dvau dvau bhāgau tato lopyau vīthyarthaṃ caiva sarvataḥ || 18-42 ||
sarvataḥ sarvāsu dikṣu | vīthī pūjāpradeśamārgaḥ || 42 ||
sā ca
kṛṣṇena rajasā lekhyā padmaśaṅkhavibhūṣitā |
padmaśaṅkhau śriyo lāñchane ||
tathā etadbahiḥ
dvāraṃ ca śuklaṃ kurvīta dvibhāgenaiva pārśvataḥ || 18-43 ||
pārśvaṃtaḥ pratipārśvamavaśiṣṭena dvibhāgeneti koṣṭhakadvayamānena
kuryāt | tadatra padmārthaṃ koṣṭhakāṣṭakasya bahiḥ pratipārśvaṃ
koṣṭhakapañcakāt pīṭhārthamekam, vīthyarthaṃ ca
dvayamuktamityavaśiṣṭe koṣṭhakadvaye eva dvāramuktam | atra ca yat
koṣṭhakāṣṭādaśollekhanam, tadihatyasthityā
garbhīkṛtetarādhvaprapañcaśodhyāṣṭādaśaśaṃkhyākatattvādhva-
vyāptiṃ yāgasya prakāśayitum || 43 ||
kiṃ cāsya
vīthīmānena vistārādvīthyardhena tu kārayet |
kaṇṭhaṃ.........
pārśvata ityanuvartate | madhyasūtramapekṣya pārśvata iti pratipārśvam |
vīthīmāneneti bhāgadvayena, sākalyatastu caturbhirbhāgairvistāramānāt
tathā vīthyardhena bhāgena ekena, arthādūrdhvataḥ kaṇṭhaṃ
dvārordhvagamavayavaviśeṣaṃ maṇḍalācāryaṃ kartuṃ prayuñjīta ||
.........ṭathopakaṇṭhaṃ ca......
kaṇṭhādhogamavayavaviśeṣaṃ, tatheti kaṇṭhāpekṣayā pratipārśvaṃ
bhāgadvayena sākalyatastubhāgāṣṭakena vistāramānāt bhāgena
codradhvamānāt kārayet ||
dvārapārśvayoḥ parāvṛttadvārasaṃniveśākāreṇa
............ṭathā śobhopaśobhake || 18-44 ||
kārayet || 44 ||
evaṃ dvārāṇi niṣpādya vṛttāni trīṇi kārayet |
paścimaṃ vivṛtaṃ kāryaṃ...........
paścimamiti paścimadiksthaṃ devābhimukhamityarthaḥ ||
śobhopaśobhayoḥ sthānasaṃniveśavarṇanāyāha
...............pārśvayostu vilekhayet || 18-45 ||
śobhāṃ caivaupaśobhāṃ ca raktavarṇāṃ tu pītikām |
pratidvāraṃ caturdikṣu koṣṭhakairadharottaraiḥ || 18-46 ||
koṣṭhakairiti parāvṛttadvārasaṃniveśotthāpakaiḥ | atra
koṣṭhakasaṃkhyā yadyapi noktā, tathāpyadha ekamūrdhve pañca, ityevaṃ
vibhāga utpadyate || 46 ||
atha śobhopaśobhayoḥ pārśvageṣu
koṇānteṣu likheddevi padmaśaṅkhau samantataḥ |
samantataḥ sarveṣvityarthaḥ ||
evaṃ dvārāntaṃ samastamaṇḍalaṃ niṣpādya
tasminbāhyasamantāttu bhūtarekhāstu pātayet || 18-47 ||
bhūtasaṃkhyākāḥ pañcetyarthaḥ || 47 ||
tāśca
sitādivarṇabhedena........
bāhyādantaḥ praveśakrameṇa sitaraktakṛṣṇapītasvaccharūpāḥ ||
yataḥ
...........ṇivṛttyādyāstu tā kalāḥ |
sadyojātādibrahmavyāptikā hi tāḥ proktavarṇā eva ||
yataḥ
bāhye tu patravallyabjaiḥ svastikairupaśobhitam || 18-48 ||
ālikhya maṇḍalaṃ mukhyaṃ tanmadhye tu yajecchiryam |
na ca prathamameva maṇḍalaṃ likhet, api tu
pūrvādhivāsaḥ kartavyo yathāvibhavavistaraiḥ || 18-49 ||
pūrvadine'dhivāsaḥ kartavya ityarthaḥ || 49 ||
etadarthamādāveva
yāgaharmyaṃ tu kartavyaṃ śaktyā dravyānusārataḥ |
vedītoraṇasaṃyuktaṃ nānādhvajavirājitam || 18-50 ||
dhvajāni citracihnāni || 50 ||
etacca yāgaucityāt
pādukācchatraśayyādinānāśobhāsamanvitam |
gṛhopakaraṇādyaiśca bhogairnānāvidhaistathā || 18-51 ||
yutam || 51 ||
yāgasya
vitānamūrdhvaṃ kartavyaṃ suśvetaṃ tu manoramam |
javanikāṃ caturaṅgāṃ dīpāṣṭau dikṣu dāpayet || 18-52 ||
kiṃ ca
bālavyajanaghaṇṭādi tathādarśacatuṣṭayam |
dikcatuṣke niveśayet ||
dikṣu vidikṣu ca punaḥ
patākāṣṭau navāḥ śreṣṭhā nānāraṅgasamujjvalāḥ || 18-53 ||
kalaśāṣṭau tathā raupyāstāmra vā mṛṇmayā api |
sthāpyāḥ ||
kalaśeṣu ca
samudrāṣṭau tathā pūjyāḥ.........
samudrādhiṣṭhitāṃśca kalaśān
.............ṣarvauṣadhisamanvitān || 18-54 ||
cūtapallavasaṃyuktān sahiraṇyāṃśca pūjayet |
kāṇḍāṣṭau pañcaraṅgāṇi digvidikṣu niveśayet || 18-55 ||
pañcaraṅgāṇīti sūtrāṇi || 55 ||
etadbāhye
lokapālāstathā pūjyāḥ paṭeṣu svākṛtisthitāḥ |
lokapālānāṃ samīpe
tathā hyastrākṛtiḥ kāryā daśadikṣu samantataḥ || 18-56 ||
tatheti indrādyanusāreṇa vajrādyastrākṛtiḥ paṭeṣu kartavyā |1
daśetyūrdhvādhaḥsthau brahmānantau sāyudhāvaiśānanairṛtakoṇasthau
kāryau || 56 ||
kiṃ ca
dvārādhyakṣāstato bāhye kāryāḥ svāmnāyadarśanāt |
kāryā ullekhyāḥ pūjyāśca | svāmnāyadarśanāditi siddhāntasthityā
dvārasya dakṣiṇe nandigaṅge, vāme mahākālayamune, bhairavadṛśi tu
etadeva viparyayāt, vāmasrotasi tu prāgvad nandigaṅgādi
diṇḍimahodarasahitam, trikanaye bhairavadṛgvad meṣānanacchāgānanau
tvadhikau, ityādyanusartavyam | ete ca lokapālāstrāntā devatāviśeṣāḥ
||
asya nayasya
sarvasādhāraṇatvācca paṭe kāryāstu tādṛśāḥ || 18-57 ||
atrāyaṃ kramaḥ
vedamaṅgalanirghoṣairjayapuṇyāhasaṃyutaiḥ |
nṛttavāditraghoṣaiśca stotrairnānāvidhaistathā || 18-58 ||
yuktaḥ san
ācāryastu śucirdakṣaścandanāgurucarcitaḥ |
dhautapautikayā yukta uṣṇīṣāṅgulibhūṣitaḥ || 18-59 ||
kaṭakādyairmahāhāraiḥ puṣpasragdāmabhūṣitaḥ |
mūrtipairdhūpavāhaiśca arghavāhaistathaiva ca || 18-60 ||
sarvasaṃbhārasaṃyukto hyadhivāsanapūrvakam |
kumbhāstravārdhanīmiṣṭvā kṛtakṣetraparigrahaḥ || 18-61 ||
paścāddevi rajaḥpātaṃ vidadhyād daiśikottamaḥ |
śuciriti śuddhavittacittaśarīraḥ | dakṣaḥ pūjādāvudyuktaḥ,
anuṣṭhitanityakarmatvādeva candanādicarcitaḥ | dhautapautikā
mahāprakāśaparītatāśayāt | uṣṇīṣaḥ śirasi paṭṭādibandhaḥ |
aṅguliraṅgulīyakam | mūrtipairiti
pṛthivyādimūrtyaṣṭakādhiṣṭhātṛśarvādimūrtīśvararūpairācāryānt
arairanugataḥ, evaṃ cāṣṭamūrtimaheśvaraikarūpa ityarthaḥ |
arghavāhairityādau yukta iti yojyam | sarvasaṃbhāro'dhivāsocito
dravyasamūhaḥ, adhivāsanaṃ śivayāgaucityena dravyādeḥ saṃskāraḥ
śrīsvacchandādiṣṭanītyā | kumbhayāgaḥ sarvavidhisaṃpūraṇādyarthaḥ
| astrayāgaśca vighnaśamanāya | kṛtakṣetraparigraho
gṛhītayāgocitasthānaviśeṣaḥ, rajaḥpātamiti proktakrameṇa
racitamaṇḍalaviśeṣam ||
evamatramaṇḍale
pūrvoktavapuṣā dhyātvā mṛtyujinmadhyato yajet || 18-62 ||
mṛtyujit pārameśvaraṃ rūpam || 62 ||
kiṃ ca
tadutsaṅgagatāṃ devīṃ śriyaṃ vai viśvamātaram |
viśuddhasphaṭikaprakhyāṃ himakundendusaprabhām || 18-63 ||
candrārbudapratīkāśāṃ gokṣīrasadṛśaprabhām |
muktāphalanibhāṃ śvetāṃ śvetavastrānugūhitām || 18-64 ||
sitacandanaliptāṅgīṃ karpūrakṣodadhūsarām |
śuddhahārendukāntādiratnojjvalavimaṇḍitām || 18-65 ||
sitasragdāmamālābhiḥ kamalaiḥ suvibhūṣitām |
harahāsasuśubhraṅgīṃ sitahāsāṃ manoramām || 18-66 ||
suśuklamukuṭopetāmekavaktrāṃ trilocanām |
baddhapadmāsanāsīnāṃ yogapaṭṭavibhūṣitām || 18-67 ||
śaṅkhapadmakarāṃ saumyāṃ varadābhayapāṇikām |
caturbhujāṃ mahādevīṃ sarvalakṣaṇalakṣitām || 18-68 ||
dhyātvā vai bhāvabhedena rūpāyudhavibhūṣitām |
yajedityanuṣajyate | śuddhahārendukāntādiratnairujjvalāṃ ca
vimaṇḍitāṃ ca | bhāvabhedeneti
kāmanāviśeṣārūṣitāśayenopalakṣitaḥ sādhakaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam
||
atha devavad devyā aṅgānītyāha
amṛteśavidhānena tathaivāṅgāni kalpayet || 18-69 ||
dvitīyādhikāroddiṣṭanītyā | evaṃ cātra viśeṣoktyā
ādiśannetadatiriktapūrvoktasarvadevatānāṃ naitānyaṅgānīti śikṣayati
|| 69 ||
sarvaśvetatvādeva devīm
sarvaśvetopacāreṇa pūjayet sarvasiddhidām |
mukhyaṃ vidhimukttvā prakārāntaramāha
anenaiva vidhānena śrīdharaṃ vā śriyā saha || 18-70 ||
pūjayed bhaktito devi sarvakāmaphalapradam |
yadvā kevalāmeva devīm
pādyārghyakusumaiḥ śubhrairmṛṣṭadhūpādibhistathā || 18-71 ||
lehyaiḥ peyaistathā cūṣyairbhakṣyairnānāvidhaiḥ śubhaiḥ |
pūjayet parameśānīṃ sarvasiddhiphalapradām || 18-72 ||
arcānte japānantaram
pūrvavannirmite kuṇḍe homāt pūrvoditena tu |
tarpayeddevadeveśīṃ bhaktiyuktena cetasā || 18-73 ||
pūrvoditeneti tilakṣīraghṛtaśarkarādinā yo homastasmāt devadevasya
śaktiṃ tarpayediti saṅgatiḥ || 73 ||
devyāḥ prakārāntaramāha
athavāṣṭabhujā devī cintāratnakarā śubhā |
kalaśaṃ dhārayennityamamṛtena samanvitam || 18-74 ||
somasūryakarā devī sitapadmoparisthitā |
nidhīnāṃ copariṣṭāttu gajamaṅgalabhūṣitā || 18-75 ||
brahmādisurasaṅghātaiḥ pūjitā saṃstutā sadā |
dhyātā japtā maheśānī siddhimuktiphalapradā || 18-76 ||
pūrvoktaśaṅkhapadmavarābhayakaratvoparicintāratnāmṛtakalaśasomasūryakar
atvena aṣṭabhujā | nidhīnāmupariṣṭād yat sitapadmam, tatsthā |
maṅgalagajabhūṣitatvaṃ tatkarotkṣiptaghaṭābhiṣicyamānatvam |
maheśānasyeyaṃ maheśānī, ata eva brahmādibhiḥ pūjitā |
tadārādhanādeva hi teṣāmaṃśāṃśikayā vyakṃti gatā'sāviti
śrīsvacchande'sti || 76 ||
yadvā
iṣṭāṃ tu devadeveśīṃ kumbhasthāṃ saṃprapūjayet |
pūrvoktena vidhānena yāge pūrvodite śubhe || 18-77 ||
ataśca
pūrvoktadhyānayogena kumbhamadhyagatāṃ śriyam |
japtvā cāṣṭottaraśatamabhiṣiñcettu pūrvavat || 18-78 ||
pūrvavaditi puṇyāha(vācana)maṅgalaninādādikrameṇa ||
ācāryo yaṃ sādhakamabhiṣiñcet
tasyācalā mahālakṣmī rājyaṃ vā yadabhīpsitam |
tad bhavatīti śeṣaḥ ||
kiṃ caivamabhiṣiktaḥ sādhako'sau bhaumāntarikṣasiddhiṃ ca divyāṃ
caivaiśvarīṃ śubhām || 79 ||
yadapi cānyat
īhitaṃ kāmayetkiñcit..........
tat sarvamārādhitā devī asmai
.................ṣuprasannā prayacchati |
kiṃ ca
āyurbalaṃ yaśaḥ kīrtirmedhā kāntiḥ śriyo vapuḥ || 18-80 ||
sarvaṃ vivardhate tasya yasya veśmani pūjyate |
tadittham
yaḥ kaścidabhiṣikto vā...........
taduktadhyānādikrameṇa
...........yaśca vā sādhayet priye || 18-81 ||
devīmimām ||
asau
pūrvoktaṃ sarvamāpnoti śāntiṃ puṣṭiṃ karoti ca |
kiṃ coktadhyānādikrameṇa
paṭe tu likhitā devī yasya veśmani pūjyate || 82 ||
pūrvoktena vidhānena tasya sarvaṃ prayacchati |
abhīṣṭaṃ phalam ||
evametadarcāparasya
bahunātra kimuktena siṃhasyeva yathā mṛgāḥ || 18-83 ||
palāyante diśaḥ sarvā duṣṭadoṣāḥ sahasraśaḥ |
kimanyairmantravṛndaiśca devatārādhanena ca || 18-84 ||
yatraiṣā devadeveśī dhyātā japtā supūjitā |
tatra sādhakasyeti śeṣaḥ, duṣṭā bhūtā apasmārādyāḥ, doṣāḥ
vyādhyādidaurgatyādyāḥ ||
api caiṣā
saṃgrāmakāle dhyātavyā khaḍgapatralatāsthitā || 18-85 ||
evaṃ kṛte sati
jayaṃ prayacchate tasya ripudarpāpahā bhavet |
ataśca
saṃgrāmāgre sadā yājyā pararāṣṭrajigīṣuṇā || 18-86 ||
agre prārambhe || 86 ||
avaśyaṃ jayamāpnoti devadevyāḥ prasādataḥ |
kiṃ ca
api vyādhiśatārto vā duḥkhadoṣaiḥ prapīḍitaḥ || 18-87 ||
sarvapāpavilipto vā kṛtyākhārkhodapīḍitaḥ |
mantrairyantraistathā dhyānairjapahomairviṣādikaiḥ || 18-88 ||
vyādhyādibhiḥ paraprayuktamantrayantrādibhirvā yaḥ pīḍitaḥ, so'pi
devyāḥ prasādato jayamāpnotīti saṃbandhaḥ || 88 ||
kiṃ ceyam
cūrṇalepāñjanādīni kuhakāni ca yāni ca |
kariṣyantyarayo yatra striyo vā puruṣasya vā || 18-89 ||
pūjitā tena vidhinā teṣāṃ pratyaṅgirā bhavet |
cūrṇādīni vaśīkāroccāṭanādyartham | kuhakānīti yantrakṛtyādīni
yāni ripavaḥ kariṣyanti teṣāma, eṣā uktena vidhinā pūjiteti, arthāt
yaṃ prati kuhakādi kṛtaṃ tena pratyaṅgirā bhavediti duṣprayuktāstravad
ripūṇāmeva svapakṣanāśinī syāt ||
ataścemām
āśritya paramāṃ devīṃ bhaktyā saṃpūjayettu yaḥ || 18-90 ||
so'bhīṣṭamāpnotītyarthaḥ || 90 ||
tatra ca
yathā na dṛśyate duṣṭaiḥ pāpācāraratairnaraiḥ |
mantrasiddhaistathā dhūrtaiḥ samagraiḥ kaṇṭakaistathā || 18-91 ||
tathā suguptā yaṣṭavyā gopitā siddhidā bhavet |
mantrasiddhairdhūrtairiti kṣudrasiddhyarthārādhitamantraiḥ | samagraiḥ
kaṇṭakairiti śākinyādyaiḥ ||
tadittham
yāge home tathā japye mudrāyāṃ dhyānayogataḥ || 18-92 ||
sugupto dhyāyate devīṃ yaḥ saubhāgyabhāgbhavet |
dhyānayogata iti dhyānayogena yaḥ suguptaḥ san devīṃ dhyāyatīti
saṃbandhaḥ ||
etadevopapādayati
asmādduṣṭāśca bahavo jighāṃsanti sukhāni ca || 18-93 ||
anye saubhāgyasaṃtyaktā daurbhāgyena prapīḍitāḥ |
paśyanti yāgaṃ homaṃ ca japaṃ dhyānavidhiṃ sadā || 18-94 ||
janayanti mahāvighnāṃstasmād guptatamo vidhiḥ |
duṣṭāḥ pāpiṣṭhāḥ kṣudrakarmaratāśca | sukhāni ceti cakārāt
śarīravittādīnyapi | paśyanti yāgaṃ homaṃ ceti castulyayoge | paśyanti
ca vighnān sadā janayanti ceti yāvat ||
uktamarthaṃ nigamayati
bhāvabhedena yaṣṭavyā sādhakena vipaścitā || 18-95 ||
ekavīrakrameṇātha pūjitā vā sureśvarī |
dadāti sarvakāmāṃśca prasannā parameśvarī || 18-96 ||
vipaścitā vyāptijñena | sarvakāmāṃśceti cakārād muktim || 96 ||
bhāvabhedenetyuktiṃ sphuṭayati
śaivavaiṣṇavasiddhāntabhedenaiva supūjitā |
bhaktānāṃ cittabhedena phaladā parameśvarī || 18-97 ||
kiṃ ca
cintāmaṇiryathā loke cintitārthaphalapradaḥ |
tathaiṣā tu mahālakṣmīḥ sarvakāmaphalapradā || 18-98 ||
ayaṃ cāsya mahimā, yat
devāsuramanuṣyāśca nāgagandharvakinnarāḥ |
daityāḥ sadānavā yakṣā rākṣasāśca piśācakāḥ || 18-99 ||
bhūtavetālayoginyo mātaro guhyakāstathā |
ḍāvyo ḍāmarikā devyo bhaginyo dūtayastathā || 100 ||
tathā yogeśvarāḥ sarve yāgasiddhisamutkaṭāḥ |
mahāsiddhiprasādena sarve siddhāḥ susiddhitāḥ || 18-101 ||
piśācā aśucisthānādivāsina ulkāmukhāḥ, bhūtāstvatibalāḥ
kṣetrapālādyāḥ | vetālāḥ śavaśarīrāveśinaḥ śmaśānagāḥ |
yoginyo yogābhyāsāsāditaprabhāvāḥ | mātaro brahmyādiparivārabhūtāḥ
| yogeśvarā yogena paratattvaikyena ye īśvarāḥ, na tu mitasiddhirasikāḥ
| yogasiddhāstu yogavaśaprāptasiddhiniṣṭhāḥ | susiddhitā iti
bhāvabhedānusārāsāditasvocitasiddhayaḥ || 101 ||
eṣā hi devī
ākaraḥ sarvasiddhīnāṃ mahālakṣmīrmahābalā |
āśritānāṃ ca bhaktānāṃ sādhakānāṃ varapradā || 18-102 ||
sarvabhuktimuktipradetyarthaḥ || 102 ||
asyāḥ parā hi jagato nānyā kācit sukhapradā |
aṇimādiguṇā ye ca sārvajñyādyāśca ye'pare || 18-103 ||
te sarve'syāḥ prasādena siddhyante nātra saṃśayaḥ |
eṣa ca yathokto yāgaḥ
mokṣārthinā prakartavya ekavīrastu pūrvavat || 18-104 ||
śrīmadamṛteśaikaviṣayaḥ || 104 ||
bubhukṣorbhogasiddhaye prakārāntaramapyāha
athavā śaktisaṃyuktaṃ pratiṣṭhāpayate vibhum |
pūrvasaṃbhārasaṃyuktaṃ prāsāde tu manorame || 18-105 ||
śaktiśaktimatoryogaṃ sthāpayitvā vidhānataḥ |
vidhānato vyāptijñatayā | śaktiśaktimatoryogaṃ sthāpayitvā
jñānakriyāsāmarasyātmarudratacchaktisamāveśamāsādya ||
yo mahālakṣmyā saha devaṃ saṃbhāreṇa prāsāde pratiṣṭhāpayati, etasya
janmāntarasahasraistu yatpāpaṃ samupārjitam || 18-106 ||
tatkṣaṇānnaśyate devi tūlarāśirivānale |
kiṃ ca
iṣṭamātrastu deveśaḥ sthāpito vāpi dīkṣitaiḥ || 18-107 ||
kulyānuddharate sarvān............
sarvān kulyāniti pitryādikulyānuddharati ||
katham
................ḍaśa pūrvān daśāvarān |
pratikulaṃ pūrvān parāṃśca daśa daśa vaṃśyānuddharatītyarthaḥ ||
kiṃ ca
yāvat prāsādaliṅge ca pratimācitrabhittiṣu || 18-108 ||
pāṣāṇe dhātuṣu tathā dhvajeṣu dhvajayaṣṭiṣu |
saṃkhyānaṃ paramāṇūnāṃ tāvatkālaṃ bhunakti saḥ || 18-109 ||
samudrāḥ sarito yāvanmaruccandrārkabhūmayaḥ |
bhogān sādāśive tattve bhuktvā nirvāṇamāpnuyāt || 18-110 ||
pāṣāṇā bahiḥprākāragāḥ | dhātavaḥ prāsādagatāḥ sudhādyāḥ |
dhvajāni triśūlādyāni | yāvat paramāṇūnāṃ saṃkhyānamityanvayaḥ |
bhunakti bhukṅte | samudrā iti cirakālatāpratipādanatātparyeṇa | taduktam
"pratimāliṅgavedīnāṃ yāvantaḥ paramāṇavaḥ |"
iti || 110 ||
nirvāṇasvarūpaṃ dṛṣṭāntenopapādayati
yathā samudraṃ saṃprāpya sindhuḥ samarasībhavet |
tathā śivatvamāpannaḥ paśurmukto bhavārṇavāt || 18-111 ||
sindhurnadī | śivatvamāpannaḥ paramaśivaikyaṃ prāptaḥ | paśuriti
prāgavasthāpekṣā uktiḥ || 111 ||
tadevaṃ pratiṣṭhāpako bhuktimuktyātma
pratiṣṭhāphalametaddhi prāpnuyānnātra saṃśayaḥ |
evaṃ mahālakṣmyā yāgaṃ pratiṣṭhāṃ coktvā mṛtoddhāradīkṣāṃ
viśeṣākhyānapūrvaṃ vaktumāha
adīkṣite tu nṛpatau tatsuteṣu dvijātiṣu || 18-112 ||
bhogālaseṣu vā devi karmadoṣaiśca vighnite |
adīkṣita iti aprāptadīkṣe sarvasmin, nṛpatatsutādau tu
dīkṣite'pyasamyakprajāpālanapātakasya saṃbhāvyatvāt, dvijātiṣu
prāptadīkṣeṣvapi dṛḍhajātigrahānivṛtteḥ, bhogālaseṣviti
sabījadīkṣādīkṣiteṣvapi jātibhogāsaṅgatvād luptasamayeṣu,
samayapālanaparo'pi vā yo daivadoṣavighnitatvād luptasamayaḥ
saṃbhāvyate, teṣveva mṛteṣu
bandhumukhyādyāyātaśaktipāteṣūddharaṇāya dīkṣārthaṃ parameśvaro
yaṣṭavya iti bhāvigranthena saṃbandhaḥ ||
kiṃ ca, yairanyaiḥ
na ceṣṭaṃ na tapastaptaṃ na dhyātaṃ na pratiṣṭhitam || 18-113 ||
parameśaviṣayaṃ na kṛtaṃ yāgādi teṣvapi |
toyodbandhanakukṣiprahārādijena
pātityena mṛtānāṃ tu yeṣāṃ narakasaṃsthitiḥ || 18-114 ||
kiṃ ca
nidānairbahubhirdevi bālastrīvṛddha āture |
lūtādoṣaviṣāśanakṣudrayogeśabhakṣaṇabhṛgupatanādikāraṇairbālādik
e mṛte narakapātādi saṃbhāvyate ||
teṣu sarveṣu
mṛteṣūddharaṇārthāya dīkṣārthaṃ parameśvaraḥ || 18-115 ||
yaṣṭavyaḥ pūrvavaddevaḥ...........
uddharaṇaṃ narakabhūmito mantrajālayogakrameṇa karṣaṇam, arthauṃ
bhuktimuktī tadartham, yā dānakṣapaṇārthaṃ dīkṣā, tatsaṃpattaye
devaḥ prāgvat saṃbhāreṇa pūjyaḥ ||
kiṃ ca
.............viśeṣāttatra cākṛtiḥ |
kartavyā rajasāvaśyaṃ sadṛśī dvādaśāṅgulā || 18-116 ||
kāryā vā gomayāddevi kuśairvā snānaśodhitā |
rajasā śālicūrṇena | rājatetyapapāṭhaḥ | sadṛśīti mṛtadehena ||
na cātrādhivāsaḥ kāryaḥ ityāha
dīkṣaiva tatra saṃskāraḥ................
kevalaṃ bhagavadarcāhomānantaram
"mūlādhārādudetya prasṛtasuvitatānantanāḍyadhvadaṇḍaṃ
vīryeṇākramya nāsāgaganaparigataṃ vikṣipan vyāptumīṣṭe |
yāvaddhūmābhirāmapracitataraśikhājālakenādhvacakraṃ
saṃcchādyābhīṣṭajīvānayanamiti mahājālanāmā prayogāḥ ||"
(taṃ. 21-25)
iti gurvādiṣṭasaṃpradāyayuktyā māyābījāvamarśato māyājālena,
yadvā
"madhye nādaḥ ṣaṇṭhasvarā avargaḥ kacāvaṅñau |
aṇanau ṭatau ṅañaṇanāḥ pādyā aṣṭānu yādayo mūrdhā ||"
iti madhyasthanādakaṣaḍāvṛttimātṛkājālaprayogeṇa pūrvoktaṃ dīkṣyam
.........vyāptyā yavasthamānayet || 18-117 ||
vyāptyeti viśvavyāpiciddhāmāveśataḥ | taduktaṃ śrīhaṃsapārameśvare
śarvācanaṃ sthaṇḍile syānna ca tatrādhivāsanam |"
ityupakramya
ṅiṣkalaḥ sakalaḥ śānto hyahameva paraḥ śivaḥ |
paramātmā sarvagato jagadvyāptaṃ mayākhilam ||
evaṃ dhyānagataḥ kuryādrecakaṃ pūrakaṃ tataḥ |
kumbhakāntaṃ recakena nikṣipedakhilaṃ śanaiḥ ||
recakāntaṃ punaḥ svānte dvādaśānte svaśaktikām |
lakṣayedaṅkurākārāṃ sarvāṇḍāntaracāriṇīm ||
māyābījaṃ samuccārya caitanyaṃ liṅgasaṃyutam |
śuddhamambukaṇākāraṃ yatra sroto'ntare sthitam ||
gṛhītvā tatprayogeṇa mahājālena yuktitaḥ |
gṛhītaṃ hṛdayaṃ sthāpyaṃ bījābhikhyāsamanvitam ||"
iti || 117||
itthamekaṃ bahūn vā ānīya
aṇūṃśca yojayettasyāṃ...............
pratikṛtāvekasyāmanekasyāṃ vā nyasyet ||
tato jīvaddīkṣāvadadhvaśuddhiṃ sakalāṃ kṛtvā tāṃ pratikṛtiṃ
śikhāvat
.............pūrṇāhutyā saha kṣipet |
pare śivāgnau juhuyāt ||
yojanyā śivatattve tu............
śrīsvacchandādiṣṭayojanikāprakāreṇa taṃ śivatattve niyojayet ||
itthaṃ prabuddhācāryavaryavihitadīkṣādīkṣitaḥ
..........ṭataḥ sāyujyabhāgbhavet || 18-118 ||
śivaikyamiyāt || 118 ||
yadvoktajanānāmanugrahāya
śrāddhe saṃpūjayeddevamantyeṣṭāvathavā yajet |
tatra saiddhāntikaśrāddhavidhistāvat prasiddhaḥ, rahasyavidhau tu
"gururannamayīṃ śaktiṃ bṛṃhikāṃ vīryarūpiṇīm |
dhyātvā tayā samāviṣṭaṃ taṃ sādhyaṃ cintayet sudhīḥ ||
tato'sya pāśavāṃśo yo bhogarūpastamarpayet |
bhoktaryekātmabhāvena śiṣya itthaṃ śivībhavet ||"
ityevaṃ naivedyanivedanayuktyaivoktaḥ, mṛtoddhāro'ntyeṣṭiḥ
śavaśarīre, śrīsiddhāyāṃ tu
"antimaṃ tu bhavet pūrvaṃ tatkṛtvāntimamādimam |
saṃhṛtyaikaikamiṣṭiryā sāntyeṣṭirdvitayī matā ||
pūjādhyānajapapluṣṭasamaye na tu sādhake |
piṇḍapātādayaṃ muktaḥ khecaro vā bhavet priye ||
ācārye tattvasaṃpanne yatra tatra mṛte sati |
antyeṣṭirnaiva vidyeta śuddhacetasyamūrdhani ||
mantrayogādibhirye tu māritā narakeṣu te |
kāryā teṣāmihāntyeṣṭirguruṇātikṛpālunā ||"
ityādiṣṭam | mantraprātilomyād vīrakrameṇa samaye putrakadvitaye kāryā,
na tvabhiyukte sādhake'mūrdhani tyaktadehābhimāne cidānandaghane ācārye
ceti tātparyam | śrīkulārṇave'pi
"ye kecilluptasamayā ye vā mārgadviṣo narāḥ |
prāpya mārgaṃ tu muñcanti ye kecidadhamā narāḥ ||
ata eṣāṃ mahābhāge antyeṣṭiṃ kathayāmi te |"
iti luptasamayādāvantyeṣṭidīkṣā uktā ||
atha mṛtanilayapratiṣṭhayā'nugrāhyānugrahaḥ kāryaḥ ityāha
pratiṣṭhāpyaṃ tathā devi dagdhapiṇḍe śmaśānake || 18-119 ||
pūrvoktairdravyasaṃbhārairguruṇā prāgvidhānataḥ |
pūrvoktaṃ bhīṣaṇaṃ rūpaṃ śaktidvayasamanvitam || 18-120 ||
dagdhapiṇḍe pluṣṭadehasthāne | pūrvoktamiti bhairavīyaṃ śaktidvayaṃ
kṛśasthūlam || 120 ||
yadvā madhyasthabhairavapārśvagāḥ
catasro'ṣṭāvatho devi pūrvadhyānāvalokitāḥ |
siddhādyāścatasraḥ, kālyādidūtībhiḥ sahāṣṭau pūrvoktena
daśamādhikāroktena dhyānenāvalokitā dhyātāḥ satyaḥ pratiṣṭhāpyā ||
yasyaivaṃ pratiṣṭhā kriyate, asau
pūrvoktaphalamāpnoti ityājñā pārameśvarī || 18-121 ||
ativitatakālaṃ bhogalakṣmīmāsādayatīti śivam || 121 ||
kena nāma na rūpeṇa cidātmaparameśituḥ |
anugrahāya jagatāṃ sphurannetramupāsmahe ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote aṣṭādaśo'dhikāraḥ || 18 ||
ekonaviṃśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
chāyācchidrāṇi sarvāṇi durdṛṣṭiprasarādayaḥ |
yasmin sphurati naśyanti netroddyotaṃ tamāśraye ||
paṭalasaṅgatipūrvaṃ
chāyācchidradṛṣṭipātādipraśamopāyadidarśayiṣayā śrīdevī uvāca-
kathitaṃ devadeveśa prāṇināṃ hitakāmyayā |
amṛteśavidhānaṃ tu sarvarakṣākaraṃ param || 19-1 ||
idānīṃ śrotumicchāmi saṃśayo me hṛdi sthitaḥ |
dṛṣṭipātaṃ prakurvanti manuje mātaraḥ sadā || 19-2 ||
asaṃkhyātāstu tā devyo hyaprameyabalānvitāḥ |
chāyācchidreṇa bādhante yoginyo balavattarāḥ || 19-3 ||
atyantamalināstīvrā nistriṃśā nirbhayā dṛḍhāḥ |
hiṃsakāḥ sarvajantūnāṃ bālānāṃ ca viśeṣataḥ || 19-4 ||
na saṃkhyā vidyate teṣāṃ tatropāyaṃ vadasva me |
śrotumicchāmīti dṛṣṭipātādipraśamopāyaṃ praśnena viṣayīkṛtam |
dṛṣṭipāto jighāṃsayā nirīkṣaṇam | mātaro bhūcaryādyāḥ | chāyā
rajasvalāsūtikāpāpiṣṭhādibhirdīyamānā praśastasya
jantorbhūtādisvīkṛtihetuḥ, chidramaraṇye rodanādi |
atyantamalināstāmasāḥ | tīvrāḥ krodhaprakṛtayaḥ | nistriṃśā
nirghṛṇāḥ | dṛḍhāḥ prārabdhakukarmaṇo durnivārā grahādyāḥ |
hiṃsakā iti teṣāmiti caikaśeṣaḥ ||
etadeva cchāyādisatattvaprakāśanāśayenāpyāha
chāyārūpaṃ chalaṃ yattaddṛṣṭipātacchalaṃ tathā || 19-5 ||
prakurvanti sadā deva cchāyā sā katidhā smṛtā |
dṛṣṭipātabhayaṃ kiṃ vā kathaṃ vā vinivartate || 19-6 ||
etatsarvaṃ samāsena prasādādvada śūladhṛk |
athaitannirṇetuṃ śrībhagavānuvāca
śrūyatāṃ saṃpravakṣyāmi cchāyāyāścaiva nirṇayam || 19-7 ||
cakārād dṛṣṭipātādeḥ || 7 ||
tatra
aprameyā hyanantāśca mātaro balavattarāḥ |
bhūtāśca vividhākārā hyanantāśca mahābalāḥ || 8 ||
yakṣarakṣaḥpiśācāśca ye cānye hiṃsakā dṛḍhāḥ |
na saṃkhyā vidyate teṣāṃ...........
aprameyā anantā iti jātivyaktibhedāduktidvayam | anye iti grahādyāḥ ||
ete hi
............koṭibhedena saṃsthitāḥ || 19-9 ||
tena tādṛśamupāyam
saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi mucyante yena bālakāḥ |
striyaśca manujā vāpi nṛpapatnyaśca tatsutāḥ || 19-10 ||
chāyādidoṣaiḥ || 10 ||
kiṃ ca
yathā tyajanti balino yāgavrataparāyaṇāḥ |
mantrasaṃnaddhadehāśca hyaprameyabalānvitāḥ || 19-11 ||
tyajantīti gṛhītān tān bālādīn bhūtagrahādyāḥ | yāgeti
paśūpahārayuktyaiva bhagavadarcāniṣṭhāḥ || 11 ||
bhūtādyā hi sarve
purākalpe samutpannā nānājanmasahasraśaḥ |
sarvatra hiṃsakāḥ krūrāḥ sarvakālaṃ jighāṃsavaḥ || 19-12 ||
yāgārthamudyatāḥ sarve bhairavānucarāḥ sadā |
tacchaktyā balinaḥ sarve tattejobalabṛṃhitāḥ || 19-13 ||
mahāpaśūpahāreṇa toṣayanti mahāvratāḥ |
mahābhairavarūpaṃ yat svacchandaṃ kṛtavānaham || 19-14 ||
daityānāṃ tu vadhārthāya devānāṃ sthāpanāya ca |
hiṃsakāḥ kvacid hiṃsāpravṛttā api
jighāṃsavastāvataivāsaṃtoṣādanyahananābhilāṣiṇaḥ | śaktiḥ
kāryakaraṇakṣamatvam | balamojaḥ | mahāvratāḥ
parameśayāgaikaniṣṇātāḥ ||
atretihāsakramamāha
indrādyāstu yadā devāḥ sarvadaityairupadrutāḥ || 19-15 ||
vidrāvitā yadā daityaistadāhaṃ saṃstutastu taiḥ |
brahmādyairvividhaiḥstotrairmayā teṣāṃ hitārthataḥ || 19-16 ||
mahābhairavarūpaṃ tat svacchandaṃ tu kṛtaṃ tataḥ |
vidrāvaṇāya daityānāṃ devānāṃ sthāpanāya ca || 19-17 ||
tadarthaṃ ca grahā bhūtā mātaro nirmitā mayā |
anantaram
jitvā taṃ śatrusandarbhaṃ kṛtārthāste madantikam || 19-18 ||
āgatāḥ prārthayante sma vināśabhayahetutaḥ |
bhagavan devadeveśa asmābhistoṣito hyasi || 19-19 ||
tuṣṭena devadevena yatkāryaṃ tatprasādataḥ |
kuru deveti coktaṃ taistadā te tu vṛtā mayā || 19-20 ||
ajeyā varadānena prārthayanto mahābalāḥ |
ajeyāḥ syāmeti varadāne māṃ prārthayamānāḥ santaste mayā vṛtāḥ ||
yathā
evaṃ bhavantvime sarve yathā sṛṣṭā mayā purā || 19-21 ||
itthaṃ vṛtaiḥ sadbhiḥ
tataḥ prabhṛti taiḥ sarvairjagatsthāvarajaṅgamam |
ākramya pīḍitaṃ sarvaṃ tiryaṅmānuṣadaivatam || 19-22 ||
ataśca
devān kecijjighāṃsanti bhūtāḥ svarge mahābalāḥ |
manuṣyān balino'nye ca jighāṃsanti samantataḥ || 19-23 ||
tiṃryagyonīṃśca vividhā jighāṃsanti tathāparāḥ |
asaṃkhyātāstu te proktā hyaprameyabalotkaṭāḥ || 19-24 ||
evaṃ sthite
punaḥ stuto'haṃ devaiśca prajāpatipuraḥsaraiḥ |
yadā
tadā kṣiptā mayā sarve bhūtāśca balavattarāḥ || 19-25 ||
mātaro bhīmarūpāśca bhayabhītā madantikam |
ājñāvidhāyinaḥ sarve kiṃ kurvāṇāḥ samāgatāḥ || 19-26 ||
anantaram
mayā kruddhena deveśi mantrakoṭyo hyanekaśaḥ |
avatārya vināśārthaṃ mātṝṇāṃ ca graheṣu ca || 19-27 ||
śivaśaktiprabhāveṇa mananatrāṇadharmiṇaḥ |
abhisaṃhitāḥ ||
yuktaṃ caitadityāha
mantrakoṭyo hyanekāstā mayā sarvādhikārikāḥ || 19-28 ||
mayā adhiṣṭhitāḥ | yataḥ sarvādhikāriṇyaḥ, ato mayā tathā kalpitāḥ
| evaṃ ca vadan bhagavānumāpatiḥ svātmanaḥ paramaśivaikātmyaṃ
darśayati ||
atha matsaṅkalpanānantarameva
vidyābalabhayād bhītā āgatāste madantikam |
yadā
tadā mayā te vikṣiptāḥ sthaleṣu ca jaleṣu ca || 19-29 ||
digantareṣu śūnyeṣu.............
viśarārūkṛtā ityarthaḥ ||
atha te
.................ṃadājñāvaśavartinaḥ |
tatra tathaiva saṃsthitāḥ ||
ke te ityāha
balikāmāstathā cānye bhoktukāmāstathāpare || 19-30 ||
ratikāmā hantukāmā vātajāḥ pittajāḥ pare |
śleṣmajāḥ saṃnipātotthā bhūtā vividharūpakāḥ || 19-31 ||
bhoktukāmā māṃsaraktābhilāṣiṇaḥ, hantukāmāstu prāṇān
jighāṃsavaḥ | vāteti vātādiprakope, jāyante, kāmapadenābhilāṣaḥ
paraṃ teṣāmasti, na tu madbhayād balāt kutracit pravartayitumutsahante ||
31 ||
tataḥ
mayoktāste tu balino maryādāvaśavartinaḥ |
maduktamantramudrābhirdhyānaiśca vividhaiḥ sadā || 19-32 ||
bhavantīti śeṣaḥ || 32 ||
pañcasrotovinirbhinnaṃ śṛṇvanti hi yadā priye |
tadā sarve vidravanti palāyante diśo daśa || 19-33 ||
ete ca madājñāta eva
nidānairbahubhirdevi jighāṃsanti narān paśūn |
nidānāni darśayati
durācāraṃ durātmānamaśuciṃ puruṣādhamam || 19-34 ||
mātāpitrorasaṃmānāttathādhyayanavarjanāt |
atistrīgamanāccaiva kṣībatvācca viśeṣataḥ || 19-35 ||
akāle maithunānmohabhayāt saṃbhramaṇāttathā |
gṛhṇanti grahā iti bhāvinā saṃbandhaḥ | durācāraṃ tyaktasamācāram |
durātmānaṃ paradrohaniratam | aśuciṃ cittavittaśarīraśuddhiśūnyam |
adhyayanavarjanamadhyayane'dhikṛtasya tattyāgaḥ | mohenājñānena janitaṃ
bhayam | chāyādikṛtastrāsaḥ saṃbhramaṇamasaṃbhramaviṣaye
saṃbhramagrahaṇam ||
tathā'dhikārasthā api
sandhyāvivarjitā ye ca sandhyāmaithunasevakāḥ || 19-36 ||
bhojanādhyayanaṃ nidrāṃ sandhyāyāṃ ye ca kurvate |
akāminīḥ kāmayante gurudārāṃśca ye priye || 19-37 ||
pradhvaṃsayanti balino balāccaivānyayoṣitaḥ |
tathānye'satyavaktāraḥ prabhudrohakṛto'śubhāḥ || 19-38 ||
anuktaiḥ pāpacaritairye narā saṃyutāstathā |
etairanyairnidānaiśca gṛhṇate mānuṣān grahāḥ || 19-39 ||
akāminīranutpannābhilāṣāḥ | asatyaṃ tācchīlyena vadantaḥ |
anuktairiti brahmahananādibhiḥ, anyairiti mitradrohādibhiḥ || 39 ||
striyaścaiva tu dauḥśīlyādaśaucābhakṣyabhakṣaṇāt |
tathobhayagurudveṣād bhartari vyabhicārataḥ || 19-40 ||
anyairanuktairdoṣaiśca dūṣitā mudrayanti te |
ubhayaguravaḥ śvaśurādayo'nugrāhakāśca | anyairiti
nikṣepaharaṇādibhiḥ | ta iti grahāḥ ||
tathā
rudatāṃ cāpi bālānāṃ rātrau jāgaraṇāttathā || 19-41 ||
unamattavidrutā bhītāstrastā doṣaiśca dūṣitāḥ |
rudatyaḥ krośamānāśca muktakeśāśca dāruṇāḥ || 19-42 ||
duṣṭapukkasacaṇḍālasparśenaiva tu dūṣitāḥ |
śavasparśāttadgamanāttatrasthasparśanāttathā || 19-43 ||
tadduṣṭasāhacaryācca tadvārtānugamāttathā |
aśaucādyaistathānekairduḥsparśaiścāpi dūṣitāḥ || 19-44 ||
doṣairdūṣitā daurbhāgyādyupahatāḥ | dāruṇā hiṃsaikāsaktāḥ |
tatrasthaṃ śavakusumādi, tasya sparśanāt | tatra śavasaṃbandhino ye
duṣṭāstadvādyavādanādhikṛtastaiḥ sāhacaryāt | tadvārtā śavavārtā,
tayā anugamaḥ saṃbandhaḥ || 44 ||
tata evamādidoṣairdūṣitā yathāsaṃbhavaṃ striyaḥ puruṣā vā ye kecit
teṣāṃ
madhyāt
duṣṭā strī puruṣo vātha snātvā cchāyāṃ prapātayet |
bālānāṃ bhūpatīnāṃ ca tatpatnīnāṃ tapasvinām || 19-45 ||
tadā tenaiva
chāyācchidreṇa bhūtāśca mātaro balavattarāḥ |
dṛṣṭipātaṃ prakurvanti labdhacchidrā hi hiṃsakāḥ || 19-46 ||
labdhacchidrā hītyarthāntaranyāsaḥ || 46 ||
kiṃ ca
raudrāṃ dṛṣṭiṃ pātayanti bālānāṃ ca jighāṃsayā |
pāpiṣṭhāśca durācārā bhūtairgrastā jvarādibhiḥ || 19-47 ||
tathonmattā duṣṭacittāḥ pāpācārāḥ suduḥkhitāḥ |
bubhukṣitā matsarāśca śatravo dhairyagarvitāḥ || 19-48 ||
ete cānye ca bahavo dṛṣṭiṃ saṃpātya bhīṣaṇām |
paśyanti yadi bālānāṃ pūrvoktānāṃ ca sarvaśaḥ || 19-49 ||
dṛṣṭipātaṃ tato jātaṃ jñātvā śreyaḥ samācaret |
tatkṣaṇaṃ na vilambeta svalpenaiva kṛtena hi || 50 ||
bādhante naiva duṣṭāni uṣitvā bādhayanti te |
pāpiṣṭhā niṣiddhakarmaratāḥ | durācārā avinayapradhānāḥ | tatheti
pūrvatra yojyam | duṣṭacittāḥ krodhanādisvarūpāḥ | pāpācārāḥ
śauṇḍikadhīvarādyāḥ | kṛteneti śāntikādinā | uṣitveti vyavasthitiṃ
labdhvā ||
yata evam
na vilambastadā kāryaḥ sadya eva samācaret || 19-51 ||
tadeti tata ityarthaḥ | samācarediti pratīkāram || 51 ||
tatra
sarvauṣadhaiḥ supraśastairbahubhirmaṅgalānvitaiḥ |
pañcagavyena vā tatra mantrayuktena kārayet || 52 ||
snānaṃ saubhāgyajananaṃ sarvadoṣabhayāpaham |
auṣadhaiḥ sahadevībalāmoṭakavīrādyauṣadhibhiḥ | kārayediti sādhyam ||
kiṃ ca, duṣṭacchāyāvatām
ācāryo mantrakalaśaṃ pūrvavadvidhicoditam || 19-53 ||
dadāti sadyo bālānāṃ pūrvoktānāṃ ca sarvaśaḥ |
prāguktaprakriyayā japtam, pūrvoktānāṃ ceti rājādīnām,
dadātyabhiṣekāya śirasyāvarjayati ||
tadā
sadyaḥśreyaskaraṃ puṇyaṃ śāntidaṃ puṣṭidaṃ dhruvam || 19-54
||
bhavediti śeṣaḥ || 54 ||
yadā hyanantāstatrasthā mātaraḥ saṃnidhānataḥ |
jighāṃsanti tadā sadyo mahāmātṛḥ prapūjayet || 19-55 ||
tatrasthāḥ śāstreṣu dṛṣṭāḥ | mātaro brahmyādyaṃśakodbhūtāḥ |
mahāmātṝstatsvāminīrbrahmyādyāḥ | tathā ca śrītantrasadbhāve
"śākinī dūṣikā caiva cumbikā patralekhikā |
ucchuṣmā nakradūṣī ca ūrdhvaniḥśvāsikā tathā ||
adhoniḥśvāsikā caiva āsāṃ karma śṛṇu priye |
śākinyaścottamāstāsāṃ śeṣā ghoratarāḥ smṛtāḥ ||
ajasraṃ dūṣate yā tu raktaṃ vai sārvavarṇikam |
gacchantī vātha tiṣṭhantī tena sā dūṣikā smṛtā ||
putramitrapitṛbhratṛbālānāsvādayanti ca |
cumbantyaścāsramaśnanti vijñeyāścumbikāstu tāḥ ||
patreṇa mukhamāsādya pibantī cāmṛtaṃ sadā |
patralekhī smṛtā sā tu durnivārā mahābalā ||
rātrau bhūtvā vivastrā yā mūtrayitvā pradakṣiṇam |
kṛtvā tu prāśayedraktaṃ muktakeśī tu karṣayet ||
ucchuṣmikā tu sā jñeyā sādhakairvīranāyikā |
nāsāgraṃ vīkṣamāṇā tu svādayantyamṛtaṃ sadā ||
nakradūṣī tu sā jñeyā ūrdhvaniḥśvāsikā tu sā |
nagnā bhūtvā tu gacchedyā rātrau paragṛhaṃ sadā ||
vastreṇācchādya vaktraṃ tu bhūtvā caivamadhomukhī |
pibate śoṇitaṃ nityamadhoniḥśvāsikā tu sā ||"
iti | śākinībhyo bhinnā dūṣikādyāḥ sapta mātaro lakṣitāḥ, tatraiva
tāsāṃ brahmyādyaṃśodbhūtatvam
"adhaḥśvāsā tu brahmyaṃśā nakradūṣī maheśvarī |
dūṣikā tu viśākhyaṃśā vaiṣṇavyaṃśā tu pārvati ||
patralekhī samākhyātā cāmuṇḍāṃśā tu cumbikā |
ūrdhvaniḥśvāsikā jñeyā māhendryaṃśā varānane ||
vārāhyaṃśā tathocchuṣmā kathitā vīravandite |"
ityuktam | etāścānantā iti tatraiva darśitam "cumbikāyāstrayo bhedāḥ"
ityādinā granthena || 55 ||
pūjyā mātṝruddiśati
brahmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā |
vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā saptamātaraḥ || 19-56 ||
etāstu mātaraḥ sapta pūjayitvā śivaṃ bhavet |
śreyaḥ prāpnuyāt | "bhū prāptau" ityasya tiṅvyatyayād bhavecchabdaḥ ||
yuktaṃ caitadityāha
samastamātṛcakrasya yonayastāḥ prakīrtitāḥ || 19-57 ||
tābhiḥ pūjitamātrābhirupahāraiḥ pṛthagvidhaiḥ |
kṛtsno mātṛsamūhastu tuṣṭo bhavati tatkṣaṇāt || 58 ||
ataśca
pradhānāḥ sarvamātṝṇāmetāḥ sapta prakīrtitāḥ |
sitaraktapītakṛṣṇaiḥ puṣpairnānāvidhaistathā || 59 ||
pāyasaiḥ kṛsarai(krasarai)ramatsyairlehyaiḥ peyairaśeṣataḥ |
caturvidhena māṃsena ghasmarairbalibhistathā || 19-60 ||
pūjayitvā tu bālānāṃ sadyaḥ śreyo bhaviṣyati |
kṛsaraistaṇḍulasasyamiśrairbhojyaiḥ |
caturvidhenetyānūpajāṅgalāmbhasanābhasabhedāt ||
yata eva ca
tasmāt pradhānayāgena guṇabhūtāstu devatāḥ || 19-61 ||
tṛptā bhavanti sarvatra..............
evaṃkṛte sati sādhyaḥ
..........ṣadyaḥ śreyo hyavāpnuyāt |
kiṃ ca
triṃśatkoṭī sahasrāṇāṃ svāṅguṣṭhānnirmitā mayā || 19-62
||
vināyakānāṃ ghorāṇāmagnijvalitatejasām |
yadi tairvighnitaḥ kaścidabhibhūto bhavennaraḥ || 19-63 ||
tatrādhidaivataṃ pūjyo vighneśastu vināyakaḥ |
vināyakagṛhītasya lakṣaṇam
"huṅkāraṃ muñcate yastu pādapāṃsuṃ tathaiva ca |
yastu cchandayate nityaṃ dantān kaṭakaṭāyate ||
vināyakagṛhītasya hyetadbhavati lakṣaṇam |"
iti śrīkriyākālaguṇottare darśitam ||
taṃ ca
anyatantropacāreṇa dhyānayogena pūjayet || 19-64 ||
modakairvividhaiścitrairbalibhirghasmaraistathā |
bhūrimadyaistathā māṃsai raktapuṣpavilepanaiḥ || 65 ||
anyatantre anyaśāsane upacāro vyavahāro yasya dhyānayogasya
tena tena mantreṇātratyenaiva || 65 ||
yatra ca yādṛśā devatāviśeṣāḥ pūjyāḥ, tatra teṣām
sarveṣāmeva vāsāṃsi svarūpāṇi pradāpayet |
hemaratnāni dhātūṃśca dīpāṃścaiva pradāpayet || 19-66 ||
svena svenaiva rūpeṇa sarvaṃ sarveṣu dāpayet |
itthaṃkṛte sati
vighnaiḥ pramucyate sādhyastatkṣaṇānnātra saṃśayaḥ || 19-67 ||
kiṃ ca
yadi bhūtagrahairghorairmudrito balibhirnaraḥ |
tadā bhūteśvaro yājyaḥ pūrvoktena vidhānataḥ || 19-68 ||
śrītotule
"bhūtaścottiṣṭhate vegād balavān bahubhuktathā |" ityādinā
bhūtagṛhīto lakṣitaḥ | graho'pi tatraiva "balikāmo bhoktukāmo
hantukāmastathaiva ca | grahaśca patito devi mānuṣāṃścāpyamānuṣān ||
karoti vividhān bhāvān.................... |"
iti | pūrvoktena vidhānata iti mantravīryasphārānupraveśādinā bahunā ca
balyādinā saṃbhāreṇetyarthaḥ ||
kiṃ ca
rākṣasairvividhairye'tra prāṇino bhāvitā dhruvam |
iṣṭvā rakṣodhipaṃ śreyaḥ sarve tatra samāpnuyuḥ || 19-69 ||
bhāvitāḥ gṛhītāḥ | te ca
ṅiśāṃ pradhāvate sarvāmekaikaṃ tu nirīkṣate |
pibate ca surāṃ bhūyaḥ svamāṃsaṃ bhakṣayatyapi ||
śūnyagrāmanivāsī ca tāmravarṇastathā bhavet |
rakṣograhagṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam ||"
iti kriyākālaguṇottare lakṣitāḥ | rakṣodhipo nirṛtiḥ || 69 ||
kiṃ ca
yadā yakṣairasaṃkhyātairabhibhūto bhavennaraḥ |
tadā vaiśravaṇaṃ śīghramiṣṭvā mokṣamavāpnuyāt || 19-70 ||
yakṣagṛhītānāṃ ca lakṣaṇaṃ totula eva darśitam "yakṣeṇa tu
gṛhītasya aṭṭahāsādi lakṣaṇam |"
iti, tathā
"atiraudrā bhaveddṛṣṭirakasmācca pradhāvati |
bhojanaṃ caiva bhuñjāno devaṃ pūjayate sadā ||
madyamāṃsapriyaścaiva rudhiraṃ grasate bahu |
yakṣagrahagṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam ||"
iti || 70 ||
kiṃ ca
aṣṭayonyo yadā devyo viruddhā yatra kutracit |
tadā tu bhairavaṃ yāgaṃ kṛtvā śreyaḥ samāpnuyāt || 19-71 ||
aṣṭayonyaḥ paiśācādyaṣṭavikalpāḥ devayonibhedā devya iti
"tattvarūpāstu yoginyo jñātavyāśca varānane |
śivecchānuvidhāyinyo manovegā mahābalāḥ ||
vicaranti samastāśca brahmaviṣṇvindrabhūmiṣu |
aparāḥ kulasaṃbhūtā yonijāḥ kulajāḥ priye ||
pīṭhajāḥ kṣetrajāścaiva śarīre tu viśeṣataḥ |"
iti, tathā
"pīṭhajāḥ yoginyo jñeyāḥ kṣetrajā devatāḥ smṛtāḥ |
yonijā rūpiṇī proktā tāsāṃ bhedā hyanekadhā ||"
iti, tathā
"brahmaṇakṣatraviṭśūdrakulajāścaiva nāyikāḥ |
saptaviṃśatibhirvarṣairūrdhvaṃ jānanti tatpadam ||
kule'nyatra samudbhūtāḥ śākinyo rudramātaraḥ |"
iti, tathā
"śākinyo rudraśākinyaścānyāḥ śābarikāḥ śivāḥ |
yoginyaścāparāstāsāṃ yadvyāptamakhilaṃ jagat ||
chalenākṛṣya pibati kṣudrā prāṇipayaḥ sadā |
rūpaparivartanārthaṃ labdhvā pātayati paśūn ||
śākinī sā tu vijñeyā raudrasthānaratā sadā |
paracittagatijñā ca rūpasya parivartanam ||
karotyamṛtalubdhā ca jñeyā sā rudraśākinī |
śaivyaścaivaṃvidhā jñeyā guptācārā vane ratāḥ ||
na ghātayatyasauṃ sarvāñchidreṇāsvādayedasṛk |
śābaryastvaparā jñeyā mantratadgatacetasaḥ ||
pañcāmṛtaṃ samastaṃ hi mānuṣaṃ ca haranti tāḥ |
paryaṭanti kṣaṇāt pṛthvīṃ rūpaṃ kurvantyanekadhā ||
aparā yogasāmarthyāt trikālaparivedikāḥ |
śivāstu yāḥ samākhyātā mantradhyānaparāyaṇāḥ ||
tathāṣṭaguṇasaṃpannāḥ paryantapadavedikāḥ |"
ityādigranthena śrītantrasadbhāve nānāvidhā nirūpitāḥ | bhairava iti
tasya sarvaśakticakreśvaratvāt ||
atra bhairavīye yāge
antarbaliḥ pradātavyaḥ sarveṣāṃ bhūrighasmaraiḥ |
tathā bāhye baliḥ kṣetre dātavyaḥ śreya icchatā || 19-72 ||
araṇyake baliścānyo mahiṣādyaistathājakaiḥ |
antarbalirnaiṃvedyam | bahiḥ kṣetrapālabaliḥ | araṇye
bhūtabalirmahiṣacchāgabarkarādyaiḥ | kiṃ ca, atra
māṣaudanamatsyādidravyaiḥ
vividhaistu baliṃ kuryāt.............
taṃ ca
...........ṣarvebhyastu pradāpayet || 19-73 ||
devatāyoginībhūtādibhyaḥ || 73 ||
sa cāyam
nadītīre śmaśāne vā hyaṭavyāṃ mātṛmaṇḍale |
prātarmadhyāhnakāle ca sāyaṃ caivārdharātrataḥ || 19-74 ||
balistebhyaḥ pradātavyastena tṛptā bhavanti te |
sadā ca
udakaṃ hyannamiśraṃ ca bhūri tebhyaḥ pradāpayet || 19-75 ||
tena tṛptāstu te sarve sarvaśreyaḥphalapradāḥ |
bhavantyavitathaṃ bhadre mātṛvat pālayanti ca || 19-76 ||
baliṃ nirvakti
smṛtimojo jayaṃ vṛddhiṃ vapurāyuryaśaḥ sukham |
naṣṭaṃ balena sarvebhyo dadyāttena baliḥ smṛtaḥ || 19-77 ||
etacca balidānāntaṃ karma
evaṃ mṛtyujitā sarvaṃ kartavyaṃ sarvasiddhim |
kiṃ ca
skandagrahagṛhītānāṃ bālānāṃ pīḍitātmanām || 19-78 ||
ratigrahaistathā nāryo hyabhibhūtāḥ kvacidyadā |
kārtikeyastadā yājyaḥ pūrvoktavidhinā dhruvam || 19-79 ||
bālagrahalakṣaṇam
"tadaṅke ramate nityaṃ bālānāṃ ca prasaṅgataḥ |
kumāro nṛtyate caiva pāṃsunā krīḍate sadā ||"
iti tatraivoktam | pūrvoktavidhiriha mantreṇa arcāhomādi || 79 ||
evaṃ kṛte hi
kṣipraṃ tāśca pramuñcanti skandādyā ye śiśugrahāḥ |
cakārātte'pi nārīratigrahāḥ ||
evaṃ viśeṣata uktvā sāmānyenāpyāha
yasmin kule yadaṃśena mudritaḥ kīlitaḥ kvacit || 19-80 ||
tatkulenaiva ceṣṭena sarvadoṣaiḥ pramucyate |
yadyaddevatāṃśakodbhūtena yoginībhūtagrahādinā mudrito yo
grasyamānabalaḥ kīlito vā............ grāmā......... dhiṣṭhāya
sthāpitaḥ, tasya tattaddevatāyāgādeva śreyaḥ |
tattaddevādyaṃśakodbhūtagrahagṛhītānāṃ ca lakṣaṇaṃ
kriyākālaguṇottare darśitam
ṅa kupyati na hṛṣyecca bhojanaṃ nābhikāṅkṣati |
na vācā''lapate kiṃcinnidrā nāsyopajāyate ||
na ca mūtrapurīṣaṃ ca nāśucistasya jāyate |
padmapatranibhākāraṃ mukhaṃ tasyopajāyate ||
devagrahagṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam |
gāyate nṛtyate hṛṣṭo mukhavādyaṃ karoti ca ||
gandhamālyarato nityaṃ kṣīrabhojana eva ca |
satataṃ priyaśīlaśca aratiṃ naiva gacchati |
gandharveṇa gṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam ||
gandhapuṣparato nityaṃ kṣīrabhojana eva ca |
raktanetro hyadhodṛṣṭirnadīṣu nābhiṣiñcate ||
jalaṃ cāsau vagāheta parvate ramate sadā |
jihvāṃ lālayate caiva daśanāṃśca nipīḍayet ||
nāgagrahagṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam |
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā rudro'hamiti bhāṣate ||
ahaṃ skando viśākhaśca nāsti ta(ma)tsadṛśo bhuvi |
kadācidbhojanaṃ bhuṅkte naiva bhuṅkte kadācana ||
apamanyeta devāṃśca brahmaṇāṃścāpamanyate |
asureṇa gṛhītasya etadbhavati lakṣaṇam ||
tapaḥsvādhyāyasaṃyukto brahmaṇānugrahe sthitaḥ |
kṛtaśauco bhavennityamaśaucaṃ naiva tiṣṭhati ||
apaśabdaṃ na gṛhṇāti paṭhatyapi samaṃ dvijaiḥ |
gāyate sāmavedaṃ ca ṛgvedaṃ cāpyudāharet ||
vedārtheṣu ca sarveṣu śrutiṃ nityamudāharet |
vedyameva tu jānāti hasanneva ca dhāvati |
brahmarakṣogṛhītasya etad bhavati lakṣaṇam ||"
iti | evaṃ lakṣaṇato devādigrahagṛhītān niścitya iha mantreṇa
devarājagandharvarājādipūjā kartavyā ||
yata evam
tadarthena mayā sarvaṃ rahasyaṃ prakaṭīkṛtam || 19-81 ||
asmiṃstantre tu sarveṣāmamṛtaṃ ca vidhānataḥ |
sarveṣāmeva tattaddevatānāṃ yad rahasyaṃ paramādvaitamapi
tanmantravīryamayam, tadatrāmṛtaṃ ca mantranātharūpaṃ vidhānena mayā
sphuṭīkṛtam ||
tadittham
sarvatantreṣu sāmānyo mṛtyujit prakaṭīkṛtaḥ || 19-82 ||
sarveṣāṃ hṛdayaṃ guhyamaprakāśyaṃ mahādbhutam |
uktanītyaivāsya hṛdayādirūpatvam ||
etacca parādvaitaprathānunmeṣāt
na kenacidahaṃ pṛṣṭaḥ............
ataśca
.........ṇākhyātaṃ kasyacinmayā || 19-83 ||
rahasyaṃ........
rahasyatve hetumāha
....ṣaṃpradāyaśca sarvaśreyaḥsukhāvahaḥ |
ayamiti, arthāt | co hyarthe ||
yata evam, ataḥ
sādhakāstu prasannā ye bhaktā hyārādhayanti ca || 19-84 ||
sarvaduḥkhavimuktāste satyaṃ me nānṛtaṃ vacaḥ |
sarvaireva samayyādibhiḥ
anenaivātmanaḥ kāryaṃ sarvaduḥkhanivāraṇam || 19-85 ||
ācāryastu
bhaktānāṃ svasutānāṃ ca svadārāṇāṃ ca kārayet |
svaśiṣyāṇāṃ ca bhaktānāṃ nānyathā tu prayojayet || 19-86 ||
laukikasnehalobhāvutsṛjya bhaktānāmevaṃvidhaṃ kuryāt putrakādibhirvā,
bhaktaḥ svadārādiviṣaye ācāryaṃ kārayedanenaivetyevakāraḥ
satvasvapyanyeṣu mantreṣvasya mantreśvarasya māhātmyaṃ vakti ||
kiṃ ca, ayaṃ vidhiḥ
sarvāśramagurutvācca bhūpatīnāṃ ca sarvadā |
tatsutānāṃ ca patnīnāṃ kartavyo hitamicchatā || 19-87 ||
sarvāṃśramagurutvaṃ yathāśāstraṃ prajāpālakatā ||
imaṃ ca mahāmantrayogam
nitye naimittike kāmye śāntyarthaṃ kārayet sadā |
kiṃ ca
mukhe prakṣālite nityaṃ tilakaḥ śvetabhasmanā || 19-88 ||
saptābhimantritaḥ kāryo mātṛdoṣanivṛttaye |
kiṃ ca
samālambhanapuṣpaṃ vā tāmbūlenābhimantritam || 19-89 ||
dīyate yasya tasyaiva na hiṃsantīha hiṃsakāḥ |
naiva hiṃsantītyarthaḥ |
kiṃ ca
bhojanaṃ cābhimantreta mantreṇānena mantravit || 19-90 ||
ubhayoḥ pārśvayormadhye bhuñjāno'mṛtamaśnute |
sarvavyādhivinirmuktastiṣṭhate nṛpatiḥ kṣitau || 19-91 ||
evamiti sravatparāmṛtaciddharmasphurattātmanā'nena mantreṇa proktadṛśā
saṃpuṭīkārayuktyā dhyāto'bhimantritaścandra(sūrya)dvayamadhyasthitaṃ
bhojanaṃ bhuñjāno'mṛtamaśnute'mṛtatvameti nṛpatiḥ |
nṛpatirityupalakṣaṇam | tasya ca
atha krīḍanakāleṣu gajāśvasahitasya ca |
astrakrīḍāsu sarvāsu rakṣārthaṃ kalaśaṃ yajet || 19-92 ||
krīḍārthaṃ vijayārthaṃ ca rakṣārthaṃ hiṃsakādiṣu |
krīḍākāleṣu dāhakelyādikrīḍāvasareṣu krīḍārthaṃ
nirvighnakrīḍāsaṃpattaye gajāśvasahitasya
cakārādamātyarāṣṭradiyuktasya vijayārthaṃ saṃgrāmādyavasareṣu
sarvāsu śastrakrīḍāsu rakṣārthaṃ śastrakṣatādidoṣaśāntaye
hiṃsakādiviṣaye rakṣārthamanena mantreṇa kalaśaṃ yajet ||
yasmādduṣṭāśca bahavo jighāṃsanti nṛpādikam || 19-93 ||
tasmādrakṣā prakartavyā..........
uktakalaśārcārūpā ||
sarvaprajānukūlapatirakṣaṇenaivaṃ rakṣā
............ṣarvaśreyaskarī śubhā |
bhavet ||
evaṃ krīḍādyavasareṣu śirorakṣitasya
tataḥ suptasya nṛpate rakṣārthaṃ kalaśaṃ yajet || 19-94 ||
raupyaṃ cauṣadhisaṃyuktaṃ candanāgurulepitam |
kṣīreṇa cāmbhasā pūrṇaṃ..........
atrārcite kalaśe
.............yajenmṛtyujitaṃ param || 19-95 ||
sarvaśvetopacāreṇa puṣpadhūpārghapāyasaiḥ |
itthaṃ bhagavatyarcite
agre sthitā mahānidrā jagatsaṃmohakāriṇī || 19-96 ||
sukhārthaṃ nṛpate rātrau jīrṇārthaṃ bhojanādike |
ārabdhā devadevena ājñāṃ dattveti bhāvayet || 19-97 ||
devena ājñāṃ dattvā nṛpate rātrāvagre sthitā nidrā sukhārthaṃ
bhojanādijīrṇatārthaṃ ca ārabdhā pravartiteti bhāvayet | evaṃ kṛte
nṛpatiḥ
tato rātriṃ samagrāṃ tu tiṣṭhedvai nidrayā saha |
kiṃ ca
yakṣarakṣaḥpiśācādyairduḥsvapnairmātṛsaṃbhavaiḥ || 19-98 ||
bhayaissantrāsaduḥkhaistu muktastiṣṭhedyathāsukham |
kiṃ ca diggateṣu
lokapāleṣu sāstreṣu rakṣārthaṃ nṛpasaṃnidhau || 19-99 ||
pūjanaṃ cārghapuṣpādyaiḥ kalaśe pūjite sati |
kartavyam ||
ataśca kasyacid śaktipātapūtasya nṛpateḥ
yasyaivaṃ satataṃ kuryājjñānavān daiśikottamaḥ || 19-100 ||
kalaśādyarcām |
asau
pūrvoktaṃ samavāpnoti...........
bhuktimuktyādi ||
na caitadasaṃbhāvyam, yataḥ
..............prāheti bhagavāñchivaḥ |
kiṃ ca
nimitteṣu ca sarveṣu amṛteśaṃ yajeta ca || 19-101 ||
kāmarūpaṃ sadā..............
yattannaimittikadevatākārakamamṛteśamiti ||
......yasmāt sarvakāmānavāpnuyāt |
cintāmaṇikalpatvādasyetyuktatvāt ||
nimitteṣvityuktiṃ leśataḥ sphuṭayati
prajānāṃ rakṣaṇārthāya śālīnāṃ cāpi saṃpade || 19-102 ||
sutapatnīṣu rakṣārthamātmano rāṣṭravṛddhaye |
indrarūpaṃ yajettatra vijayārthaṃ nṛpasya ca || 19-103 ||
tatreti naimittike indradine | ātmano nṛpasya vijayārthamiti saṅgatiḥ ||
103 ||
kiṃ ca
gobrahmaṇeṣu rakṣārthamātmanaḥ svajaneṣu ca |
mahānavamyāṃ pūjyeta bhūriyāgena veśmani || 19-104 ||
tathā sati hi
pūrvoktaṃ samavāpnoti āyurārogyasaṃpadam |
kiṃ ca
astrayāgaḥ prakartavyaḥ prayatnāt siddhihetave || 19-105 ||
mahānavamyāmeva || 105 ||
evaṃ hi yaṣṭā
astrasiddhimavāpnoti...............
divyānyastrāṇi mantraprabhāvāt saṃpādayati |
rājādiśca vijayamāpnotītyāha
.............prayoktā phalamaśnute |
prayoktā pūrvoktayājayitā ||
kiṃ ca
yadā mṛtyuvaśāghrataḥ kālena kalito nṛpaḥ || 19-106 ||
ariṣṭacihnitātmā vai deśo vā tatsutādayaḥ |
brahmaṇādiṣu sarveṣu nāśe janapadasya ca || 19-107 ||
śālyādiṣu ca sasyeṣu phalamūlodakeṣu ca |
durbhikṣavyādhikāryeṣu utpāteṣu mahatsu ca || 19-108 ||
tadā nīrājanaṃ kāryaṃ rā(jñā)jño rāṣṭravivṛddhaye |
sutādaya ityādiśabdād rājña utpātānteṣu satsu yadā brahmaṇādiṣu
nāśastadā nīreṇa abhiṣekavāriṇā, ajanaṃ sarvadoṣāṇāṃ
nivāraṇārthaṃ kṣepaḥ niḥśeṣeṇa rājanaṃ dīptimattotpādanaṃ
kāryam ||
tad vaktumupakramate
pūrvavadyajanaṃ kṛtvā kalaśenābhiṣecayet || 19-109 ||
katham ityāha
niḥśaṅko nirjane rātrau śubharkṣe ca tathāṃśake |
jayapuṇyāhaśabdaiśca vedamaṅgalaniḥsvanaiḥ || 19-110 ||
abhiṣiñcettu rājānaṃ...........
nirjana iti guptasthāne ||
atha cācāryaḥ
......ṣiddhārthān juhuyād bahūn |
nīrājanavidhānena nāmāṅke saṃskṛte priye || 19-111 ||
vahnau saṃruddhamanasā ajāṃśca prokṣayed bahūn |
tṛptyarthaṃ bhūtasaṅghasya mantrī rakṣārthamudyataḥ || 19-112 ||
nīrājanamasāmānyadīptyutpādanaṃ mūlamantraprayogapūrvakam | "amukasya
nīrājanamastu svāhā" ityatra prayogaḥ | bhūtāni ca saṅghaśceti
samāsaḥ, saṅgho mātṛyoginyādigaṇaḥ || 112 ||
evaṃ balyantaṃ karma bahiṣkṛtvā
śākunoktyāṃśagatyā vā vijñāya śakunaṃ hitam |
yakṣendraśivavāruṇyā niryātaḥ sarvasiddhidaḥ || 19-113 ||
jyotirgaṇoktyā svayaṃ śubhāṃśakajñānād vā śakunaṃ
māṅgalyamavasaraṃ jñātvā
yakṣeśvarādyadhiṣṭhitottarapūrveśānapaścimadigbhyo'nyatamayā
diśā vijayābhimukhena rājñā saha niryātaḥ ācāryaḥ sarvasiddhido
bhavati || 113 ||
nīrājanānantaraṃ rājñaḥ
atha pūrvoktavidhinā gṛhe yāgaṃ tu kārayet |
yāvat saptāhnikaṃ devi bhūrihomena siddhidam || 19-114 ||
bhūrihomeneti sahārthe tṛtīyā || 114 ||
yadarthaṃ caivamijyate
asyācalā mahālakṣmī rājyaṃ vā yadabhīpsitam |
tat bhavati ||
sa ca
bhaumāntarikṣasiddhīśca prāpnuyānnṛpatiḥ sukhī || 19-115 ||
yadā
tadā nīrājanaṃ khyātaṃ sarvaśreyaskaraṃ param |
kiṃ caitat sarvam
pūrvoktānnāśayeddoṣān devi nāstyatra saṃśayaḥ || 19-116 ||
imaṃ ca mantranātham
goṣu madhye yajedyasmāt sadā vardheta gokulam |
tatra ca
sindūraṃ gairikaṃ vāpi abhimantryaiva mantravit || 19-117 ||
yojayed goṣu rakṣārthaṃ śṛṅgordhve sarvadoṣajit |
kiṃ ca
aśvānāmapi rakṣārthaṃ pūrvoktavidhinā yajet || 19-118 ||
tatra ca
abhimantryaiva kalaśaṃ ramūdhni teṣāṃ prapātayet |
siddhārtho mantrajaptastu kaṇṭhe kāryo'tha mūrdhani || 19-119 ||
evameva ca
sarvadoṣavinirmuktān gajāṃścaiva tu rakṣati |
siddhārtho mantritaḥ ||
kiṃ ca
ajādiṣu paśuṣvevaṃ rakṣāṃ sarveṣu kārayet || 19-120 ||
sarvaprāṇiṣu rakṣārthaṃ yoktavyo nṛpateḥ sadā |
nṛpateḥ saṃbandhiṣu sarvaprāṇiṣviti saṃbandhaḥ ||
evaṃ hi
mahāśāntirbhavetteṣāṃ durbhikṣaṃ naśyati kṣaṇāt || 19-121 ||
kiṃ ca
mahābhayeṣu sarveṣu bhūkampolkānipātane |
ativṛṣṭāvanāvṛṣṭau mūṣakādibhayeṣu ca || 19-122 ||
akālotpannapuṣpādau devairnaṣṭaiśca khaṇḍitaiḥ |
jvaralūtādidoṣaiśca apamṛtyubhireva ca || 19-123 ||
duḥkhairnānāvidhaiścaiva āghrataṃ maṇḍalaṃ yadi |
karmadoṣāśca ye kecid grahadoṣāstathāgatāḥ || 19-124 ||
tirobhāvastathotpanno mantracchidraṃ tathāgatam |
nāgādiviṣadoṣāśca kīṭavisphoṭakādayaḥ || 19-125 ||
vātapittavikārāśca śleṣmadoṣāśca sarvataḥ |
arśāṃsi cakṣūrogāśca tathā visarpakādayaḥ || 126 ||
vyādhyantarāṇi doṣāśca kṣatajādyāḥ sahasraśaḥ |
ābhyantarā vyādhayaśca śokādyāścittanāśakāḥ || 127 ||
abhiśaptāśca devādyairbrahmaṇādyā yadā janāḥ |
tadā tu pūrvavadyāgaḥ kartavyaḥ śāntihetave || 128 ||
naṣṭairityagnidāhāditi | khaṇḍitaiḥ sphuṭitaiḥ | āghrataṃ maṇḍalaṃ
yadīti saṃbandhaḥ | karmadoṣā asatkarmajāni duḥkhāni | tirobhāvo
devagurvaparādhajaṃ kilviṣam | mantracchidramavihitācāreṇa
mantrārādhanajo doṣaḥ | yathoktamanyatra ṅānyacchidraṃ prapaśyāmi
mantriṇo mantrasādhane | yanna tādṛgyathāliṅgaḥ kevalaṃ vicalatyasau ||"
iti | nāgāḥ sarpāḥ | kīṭairāntaraiḥ krimibhirjanitā visphoṭā
kīṭavisphoṭāḥ | kṣatajā vraṇotthāḥ | ābhyantarā antargaḍuprāyāḥ
|| 128 ||
kiṃ cāsya mantrarājasya
pratyahaṃ havanaṃ kāryaṃ rājñāṃ rāṣṭravivṛddhaye |
ācāryeṇa ||
evaṃ kṛte rājñā
sukhena bhujyate rājyaṃ nātra kāryā vicāraṇā || 19-129 ||
yataḥ
sakṛtpūjanamātreṇa naśyante hiṃsakādayaḥ |
naṣṭā daśa diśo yānti siṃhasyeva mṛgādayaḥ || 19-130 ||
kiṃ caitanmantrārcādeḥ
satatābhyāsayogena dāridryaṃ naśyati kulāt |
kiṃ ca
yasmin deśe ca kāle ca nivasenmantravit sadā || 19-131 ||
ītayo vyādhayaścaiva khārkhodāstasya vā grahāḥ |
śākinyo vividhā yakṣāḥ piśācā rākṣasāstathā || 19-132 ||
bālagrahāśca visphoṭā vyantarāścāparāśca ye |
sarvāṇi viṣajātāni durbhikṣaṃ grahapīḍanam || 19-133 ||
sarvaṃ na prabhavettatra mantravitsaṃnidhānataḥ | khārkhodāḥ
paraprayuktā yantrāḥ | vyantarā ghanāḥ ||
ata īdag va(ca) ācāryaḥ
sa pūjyaḥ sarvajantūnāṃ bhūpatīnāṃ ca sarvadā || 19-134 ||
sa hi
dānapūjanasaṃmānairasamaiḥ pūjyate yadi |
tena pūjitamātreṇa sarve mantrāśca pūjitāḥ || 19-135 ||
bhavanti sukhadāstatra tanmukhāṃstāṃstu pūjayet |
tatreti yatrācāryavaryaḥ pūjyate ||
yataśca
sarvatra cchedakartāro grahāḥ hiṃsanti sādhakam || 19-136 ||
tasmād grahāṇāṃ dātavyaṃ sadaivodakamodanam |
udakamodanaṃ cetyarthaḥ ||
evaṃ hi
iṣṭā grahā hi tṛpyanti tṛptā na prabhavanti hi || 19-137 ||
yadā ca viṣamā grahāḥ
tadā rakṣā tu kartavyā daiśikena mahātmanā |
atha rakṣāsatattvanirṇayāya śrīdevī uvāca
rakṣā tu kathitā deva prāṇināmanukampayā || 19-138 ||
kīdṛśī procyate sā tu kasya vā kriyate katham |
svarūpaviṣayān prakāraviṣayāṃśca praśnān sphuṭayati
vyāpakaḥ puruṣaḥ prokto hyamūrtaḥ sarvadehinām || 19-139 ||
dehī bāhyāntarastho'sau nirguṇo hyaśarīravān |
yo dehī puruṣaḥ sa yasmādamūrto bāhyāntarastho vyāpakaḥ
sattvādiguṇavarjito vastuto'śarīraḥ ||
tataḥ
kathaṃ tu kriyate tasya rakṣā kasmācca rakṣyate || 19-140 ||
nityavyāpakacidekamūrterniṣkalasyāsya hiṃsārakṣāviṣayatvāyogāt || 140
||
atha na ātmā rakṣyate, api tu dehaḥ tatrāpyāha
śarīraṃ sakalaṃ vātha rakṣitavyaṃ kathaṃ ca tat |
pṛthivyādimahābhūtairnirmitaṃ coditaṃ kila || 19-141 ||
sakalatvādrakṣārhamapi pṛthivyādibhūtajatvenāvaśyaṃbhāvivināśatvena
naitat rakṣituṃ śakyamityarthaḥ | na ca tṛtīyaḥ kaścid rakṣyo'sti,
kathaṃ kutaḥ kena vā'sau rakṣyata ityādiśyatām ityāha
anyastṛtīyo vā rakṣyaḥ kasmādeva kathaṃ vibho |
kasmācca rakṣaṇīya syāt kena vā vada śūladhṛk || 19-142 ||
kathaṃ kena prakāreṇa, kasmād bhayahetoḥ, kena kāraṇenetyatrārthaḥ ||
142 ||
etatsarvamaśeṣeṇa kā rakṣā bhagavan vada |
etaditi rakṣāyā viṣayaprakārarūpam, kā ca svarūpeṇa rakṣā
bhavedityarthaḥ ||
etannirṇayāya śrībhagavānuvāca
śṛṇu devi paraṃ praśnaṃ na pṛṣṭo'haṃ surāsuraiḥ || 19-143
||
garuḍādyaistathā śiṣyairbahubhirmunibhirna ca |
pṛcchyata iti praśnaḥ praśnanīyaṃ rakṣāsvarūpamahaṃ na kaiścidapi
pṛṣṭaḥ | tadetad vastu śṛṇu, ityanena devyāstattvajñatā ślāghyate ||
yacca tvayaivaṃ praśnārthaṃ vastu pṛṣṭaḥ(ṣṭam)
tadadya te pravakṣyāmi śṛṇuṣvāyatalocane || 19-144 ||
tatra rakṣāsvarūpaṃ tāvad nirṇetumupakramate
vyāpakaḥ puruṣaḥ sūkṣmo nirguṇo niṣkriyo'calaḥ |
ataśca nāsau rakṣārhaḥ ||
kintvāṇavastathā kārmo māyīyastrividho malaḥ || 19-145 ||
asyāsti || 145 ||
tataśca
tatsaṃbandhāt sa malino hyasvatantro'pyaśaktimān |
aviśuddho hyasau tasmānmalatrayanirodhataḥ || 19-146 ||
yato malatrayanirodhādasāvaviśuddhaḥ, ata eva kalādimalāvṛtatvād
malinaḥ, karmavaśatvādasvatantraḥ, āṇavamalavaśādaśaktimān
jñatvakartṛtvaśūnyaḥ || 146 ||
tatra cinmayasyāsya kathaṃ malayogaḥ ityāha
nirmalo vā kathaṃ sakto bhogeṣu.......
pūrṇacidānandaghanasya viśuddhasya kathamaśuddhabhogākāṃkṣā syāditi
māyāśaktyullāsitāpūrṇaṃmanyatātmakāṇavamalabhāja eva "kiṃcin me
syāt" iti rāgatattvātmā'bhilāṣo ghaṭate |
anyathā'tra
.............etadvirudhyate |
nirmalasya bhogāsaktatvāt ||
etat sphuṭayati
śuddho bhogī na siddhyettu.........
yataḥ
............vikalpo bhoga ucyate || 19-147 ||
vikalpamātraḥ saṃsāraḥ.........
śuddhasya cidānandaghanasya ca sukhaduḥkhapratipattyātmā vikalparamārtho
bhogaḥ saṃsaraṇasattva upapadyate | yaduktamanyatra 1"yadyaśuddhirnaṃ
puṃso'sti saktirbhogasya kiṃkṛtā |"
iti ||
yataḥ saṃsaraṇasāro bhogaḥ śuddhasya na yuktaḥ, tena
............paśoḥ saṃsaraṇaṃ sadā |
saṃsāryasya ca baddhasya nirmalatvaṃ na yujyate || 19-148 ||
paśuruktāṇavamalenājñīkṛto'ṇuḥ | saṃsaraṇaṃ bhogād
bhogāntaragamanam | saṃsāryasya pārameśvaraśaktyā
prāpitasaṃsārabhāvasya || 148 ||
yata evamataḥ
āṇavo'yaṃ malaḥ sūkṣmaḥ kāryato hyupapadyate |
abhilāṣastataḥ kāryo bhogādau sa pravartakaḥ || 19-149 ||
rāgatattvātmano'bhilāṣāt
kāryakāraṇarūpāpūrṇaṃmanyatātmā'sāvanumīyate |
yattu "abhilāṣo malo'tra tu" (4-105)
iti śrīsvacchandagranthe uktaṃ, tatra
viśeṣasāmānyaviṣayālambanābhilāṣātmā'vairāgyarāgatattvalakṣaṇo'
pūrṇaṃmanyatātmā niṣkarmābhilāṣa āṇavo malo'bhipretaḥ |
bhogādāvityādigrahaṇāt sāṃkhyādidṛṣṭe tāttvike pakṣe'pi || 149 ||
evamāṇavaṃ nirṇīya dvayaṃ nirṇetumāha
kārmaṃ yad bhogakāryaṃ taddeśakālaśarīrataḥ |
kalādi yatpṛthivyantaṃ māyākāryaṃ vidurbudhāḥ || 19-150 ||
bhogaḥ sukhādisaṃvit kāryaṃ yasya, tad kārmaṃ malam, tad
deśakālaśarīrebhyaḥ prācyebhyo hetubhyo bhavati, kalādikṣityantaṃ tu
triṃśattattvātma māyākāryaṃ māyākhyaṃ malam || 150 ||
etat prakṛte yojayati
evaṃ malatrayopetaḥ saṃsāre saṃsaredaṇuḥ |
kośakāraḥ krimiryadvadātmānaṃ veṣṭayed dṛḍham || 151 ||
tadveṣṭanena śakto'sau tathātmā pāśapañjaraiḥ |
ātmānaṃ veṣṭayet kośakāradṛṣṭāntena
svaśaktyaivāsyāṇubhūmikāgrahaṇam, na tu
vyatiriktadravyarūpānādimalaśaktiniruddhatvam | etacca śrīsvacchandoddyote
pañcamapaṭalānte'smābhirnirṇītam ||
tataśca tam
yāvanna ceśvaro devo hyanugṛhṇāti śaktimān || 19-152 ||
tāvad balāvagūhena gūhitastiṣṭhate paśuḥ |
svaśaktigūhanāvabhāsitāṇubhūmikaḥ parameśvaro yāvanna
nijaśaktivikāsenānugṛhṇātyaṇubhūmim tāvat svamāyāśaktyavagūhanena
gūhitaḥ paśustiṣṭhati ||
atrānīśvaravādimatamāśaṅkāpūrvaṃ pariharati
atha cenneśvaraḥ kaścit svatantramakhilaṃ jagat || 19-153 ||
saugatamīmāṃsakasāṃkhyādibhiriṣyate || 153 ||
tat
niyamaḥ kāraṇānāṃ tu na bhavet ........
asatkāryavādimate yataḥ kutaścid yat kiṃcid jāyeta asato vā
satsvabhāvatā'yogād na kutaścit kimapīti paridṛśyamānaḥ kāraṇaniyamo
na syāt | yad yadanantaraṃ dṛśyate, tajjananarūpaṃ
tadityananyāpekṣasvarūpamātrāvasthitabhāvavādimatena yujyate |
ātmāśritatve'pi jaḍānāṃ saṃskāramātrarūpāṇāṃ karmaṇāṃ
paripākādivaicitryaṃ phalahetutā ceśvarādhiṣṭhānaṃ vinā na ghaṭate |
satkāryavādipakṣe'pi sarvasya sattvād na kiṃcit kutracit kāraṇam,
abhivyaktyāderasato vā kāraṇenāsatkāryavādaḥ, avidyāvāde'pi
brahmaṇo'kartṛtve.āvidyāyāśca tucchatve jagadvaicitryāghaṭanam,
bhāsamānasyātucchatve'bhyupagamamātreṇa() tucchasyāpi jagato
janakamatucchamevetyavidyāyāṃ vastutve dvaitāpāto na yukta iti
svacchasvacchandacidghanaparameśvaraprabhāvaṃ vinā kāraṇānāṃ na
niyamaḥ syāt ||
tataśca
............'samañjasam |
sarvameva syāditi śeṣaḥ ||
prakṛtamarthaṃ dṛṣṭāntakrameṇa ghaṭayati
valīvardo yathā kaścid badhyate pāśabandhataḥ || 19-154 ||
tṛṇaiḥ saṃyojito bhogairasvatantrastathā paśuḥ |
pāśo rajjuḥ, āṇavādiśca | valīvardavat paśuḥ pāśairbaddhaḥ,
asvatantraḥ, tṛṇaprāyairbhogairyojitaḥ ||
ataśca
grāhyasya pāśahā tasya grāhakaḥ kaściduttamaḥ || 19-155 ||
samartho dṛśyate yadvat tadvadīśo'pyanugrahī |
sarveṣāṃ sarvakṛcchaktaḥ svaśaktyā baṃhitaḥ śivaḥ || 19-156
||
grāhyasyeti pāśabaddhasya pāśahā pāśamocako yathā uttamaḥ samarthaḥ
kaścideva, na tu sarvaḥ, tadvat sarvakṛdīśvaraḥ prabhaviṣṇuḥ śivaḥ
svayā svātantryātmanā śaktyā bṛṃhitatvāt śaktaḥ
sarveṣāmanugrāhako'sau || 156 ||
yayā śaktyā bṛṃhito'sau
aviyuktā tu sā tasya nijaraśmī raveriva |
kiṃ ca
dāhaprakāśake vahnāvūṣmā naiva viyujyate || 19-157 ||
yadvat
tadvadīśasya sā śaktiraviyuktā śivātmikā |
jagataḥ kāraṇaṃ devī saivaikā bahubhiḥ sthitā || 19-158 ||
bahubhedatvameva sphuṭayati
icchājñānakriyārūpā kṛtyabhedena vartate |
eṣaṇīyajñeyakāryātmakāsūtritakalpāsphuṭasphuṭajagadābhāsakatvādicc
hāditrayarūpeṇaikaiva svātantryaśaktirvartate ||
ataśca
aghorā sābhavadicchā vyāpikā samavāyinī || 19-159 ||
ghorā jñānasvarūpā tu sā parigrahavartinī |
ghoraghoratarā cānyā kṣobhikā sā kriyātmikā || 19-160 ||
na vidyate ghoraṃ bhedasparśarūpaṃ yasyāḥ, sā aghorā
āsūtritāśeṣaviśvādvayaprakāśātmā parā anugrahapravaṇā, ata eva
vyāpikā samavāyinī śivābhinnā | ghorā bhedābhedābhāsarūpā
parāparā, ata eva paritaḥ samantād grahaṇena viśvasya svabhittau
svānatiriktasyāpyatiriktasyevollekhātmanā svīkāreṇa vartate tacchīlā |
ghoraghoratarā sphuṭaviśvabhedāvabhāsarūpā, ata eva kṣobhikā
grāhyagrāhakādikāluṣyollāsikā'parārūpā || 160 ||
yā evaṃbhūtādvayadvayādvayadvayadarśikā icchājñānakriyārūpā ekaiva
śrīmātṛsadbhāvādisaṃjñābhirāmnāyeṣūktā parā cidbhairavanāthasya
svātantryaśaktiḥ
sā rakṣā sarvabhūtānāṃ sarvarakṣā surakṣiṇī |
śaktipātavaśāt pratyabhijñātā satī sarvāṇi saṃsārabhavāni
rakṣatīti tadākhyātaiva suṣṭhu rakṣikeyaṃ tāttvikī rakṣā ||
yuktaṃ caitadityāha
sā ca dīkṣā samuddiṣṭā dānakṣapaṇalakṣaṇā || 19-161 ||
co hyarthe | dānaṃ śivatvābhivyakteḥ, kṣapaṇaṃ tu pāśānām || 161 ||
eṣā hi
anenaiva prakāreṇa sarvadoṣanivarhaṇī |
vyāpakasya sataḥ puṃsaḥ sā rakṣā na virudhyate || 19-162 ||
anenaiveti dānakṣapaṇātmadīkṣārūpeṇa | na virudhyata iti
vyāpakasyāṇoḥ svarūpaprakāśanāt || 162 ||
kiṃ ca
punaranyāṃ pravakṣyāmi rakṣāṃ sarvasurakṣiṇīm |
tāṃ viṣayapradarśanapūrvamāha
malatrayanirodhena nānākarmaphalodayāt || 19-163 ||
śabdādiviṣayāṇāṃ ya indriyāṇāṃ pravartate |
hṛtpuṇḍarīkamadhyastho dharmādharmapravartakaḥ || 19-164 ||
rāgadveṣābhibhūtastu tridhāntaḥkaraṇāvṛtaḥ |
kāryakāraṇasaṃbaddhaḥ karaṇairbhūtasaṃyutaiḥ || 19-165 ||
nirbaddhaścinmalenaiva śataśo'tha sahasraśaḥ |
kāryākāryāntaraśatairdharmādharmaviceṣṭitaiḥ || 19-166 ||
praluptanijacaitanyo jīva ityabhidhīyate |
tasya rakṣā samuddiṣṭā mantrairvividhavistaraiḥ || 19-167 ||
dhāraṇāyantratantraiśca śivena paramātmanā |
jīvarakṣā tu sā proktā kriyāśaktirmaheśvarī || 19-168 ||
trimalāvṛtatvena kṛto yo nānākarmaphalānāṃ
sukhādisaṃvidbhāgānāmudayo'bhimukhībhāvastato hetorbhogasādhanānāṃ
śabdādigocarāṇāṃ cakṣurādīnāṃ yaḥ prakarṣeṇa āsaṅgena vartate,
ataśca hṛtstho'pīndriyavṛttyaiva dharmādharmayoḥ pravartaka ullāsakaḥ,
ata eva sukhaduḥkhānuśāyirāgadveṣābhyāmabhibhūtaḥ
adhyavasāyādivyāpārabuddhyādyantaḥkṛtiparavaśaḥ, kāryaiḥ
rūpādibhirviṣayaiḥ kāraṇaiśca
kāraṇaskandapakṣasthairbuddhyādyahaṅkāratanmātraiḥ saṃbaddhaḥ, tathā
karaṇaistrayodaśabhiḥ pṛthivyādibhūtasaṃśliṣṭairniḥśeṣeṇa baddhaḥ
puryaṣṭakasthūladeharūpatāmāpāditaḥ, itthaṃ bhūtaparyantena
sarveṇaitena cetyābhāsātmanā cinmalena śataśa iti
rāgavṛttiprapañcarūpeṇa tathā
kartavyākartavyaviśeṣarūpairasaṃkhyadharmādharmotthāpakairvāgbuddhiśari
iravyāpārarūpairviceṣṭitaiḥ praluptaṃ śūnyāderguṇabhāvamāpannaṃ
nijaṃ sahajaṃ jñatvakartṛtvātma caitanyaṃ yasya, sa jīva ityucyate |
tasya ca paramātmanā śivena mantratantravyāpārarūpā jīvaḥ
puryaṣṭakacaitanyarūpa ātmā rakṣyate yayā, sā tadākhyā
kriyāśaktirūpā maheśvarīti prabhaviṣṇuḥ rakṣā uktā || 168 ||
kiṃ ca
anyā tṛtīyā rakṣā yā śarīrasya tu rakṣiṇī |
mahābhayebhyaḥ sarvebhyaḥ...........
tāṃ tattaddhetukabhayaharāṃ vaktumāha
.......... bhūtayakṣagrahādikaiḥ || 19-169 ||
ḍāvyā ḍāmarikābhiśca bhaginīmātṛbhistathā |
śākinīyoginībhiśca mukhamaṇḍitakādibhiḥ || 19-170 ||
nānāvidhairaśeṣaiśca hiṃsakaiḥ kriyate dhruvam |
yad bhayaṃ tasya śamanī sā rakṣā śaktirucyate || 19-171 ||
mukhamaṇḍitakā bhūtaviśeṣāḥ, ādiśabdāt nṛsiṃhādayaḥ | śaktiriti
kriyākhyaiva | śiṣṭaṃ prāgeva vyākṛtaprāyam |
ataśca
bhūtajaṃ malinaṃ caitadadhruvaṃ yadaśāśvatam |
vātapittakaphaśleṣmasaṃnipātādivistaraiḥ || 19-172 ||
anekaśatasaṃkhyātairdoṣairduṣṭaṃ śarīrakam |
tacca hiṃsanti bahavo hiṃsakā duṣṭabuddhayaḥ || 19-173 ||
vātajāḥ pittajā bhūtāḥ śleṣmajāḥ saṃnipātajāḥ |
bhoktukāmā ratikāmā hantukāmāstathāpare || 19-174 ||
balikāmāśca bahavo hīṃsakāḥ sutajantuṣu |
vātasthānaṃ samāsādya vātajā prabhavanti hi || 19-175 ||
kṣobhayanti svakaṃ sthānaṃ pittajāḥ paittikaṃ tathā |
śleṣmajāśca svakaṃ sthānaṃ sarvasthāḥ saṃnipātajāḥ || 19-
176 ||
kṣobhayanti vināśārthaṃ deharakṣā tadarthataḥ |
mantrauṣadhakriyāyogai rakṣā vai śivacoditā || 19-177 ||
kartavyā śivadā nityā sā śivāśivahāriṇī |
bhūtajatvādeva malinam | adhruvaṃ vināśi | aśāśvataṃ
pratikṣaṇapariṇāmi | vātādidoṣairduṣṭaṃ tāvat sarvajantūnāṃ
kutsitaṃ śarīram | tacca hiṃsakā hiṃsanti bahavaḥ | vātādijā bhūtā
unmadāḥ | yaduktaṃ kriyākālaguṇottare
"vātikāḥ paittikāścaiva ślaiṣmikāḥ saṃnipātajāḥ |"
ityupakramya
"gandhamālyapriyo nityaṃ vātikaṃ sthānamāśritaḥ |
tṛṣā pīḍayate nityaṃ sutīkṣṇaṃ cābhibhāṣate ||
nidrāṃ karoti satataṃ bhuṅkte rātrindiva tathā |
etai rūpaistu vijñeyaḥ paittikaṃ sthānamāśritaḥ ||
yastu cchandayate nityaṃ phenaṃ caiva vimuñcate |
abhakṣyaikamatirjñeyaḥ ślaiṣmikaṃ sthānamāśritaḥ ||
doṣatrayaṃ samāśritya nānārūpāṇi darśayet |
duścikitsyaḥ sa unmādo vijñeyaḥ sāṃnipātikaḥ ||"
iti kṣobhayanti vikurvanti | yata evam, tadarthaṃ deho rakṣyate yayā
tadākhyā proktarūpā rakṣā śreyaskarī śreyorūpā'śreyaḥśamanī
coddiṣṭā ||
ataśca
balikāmāṃstu balibhirghasmaraistarpayet priye || 19-178 ||
balikāmasya ca lakṣaṇam
"udvignastu bhavedyastu prekṣate ca samantataḥ |
jvaro dāhaśca śūlaśca śirorug yasya jāyate ||
bubhukṣitastṛṣārto vā dehi dehīti bhāṣate |
balikāmaḥ sa vijñeyaḥ........................ ||"
iti tatraivoktam || 178 ||
bhoktukāmā jighāṃsanti.........
eṣāmapi ca lakṣaṇam
"raktanetro bhavedyastu harṣitaścābhibhāṣate |
ridṛśaṃ lakṣaṇaṃ yasya bhoktukāmo graho bhavet ||"
iti tatraivoktam ||
ete ca
.........ṇaśyante mantrayogataḥ |
mantrābhijaptavāritāḍanādinā naśyanti ||
ratikāmāstvanekaiśca sarvaistantraistathauṣadhaiḥ || 19-179 ||
mantriṇānugrahasthena protsāryā mantrayogataḥ |
teṣāmapi tatraiva lakṣaṇam
śnānaśīlaḥ śucirnityamudvignaścaiva jāyate |
pūrvabhāṣī bhavennityamupabhogaṃ ca yācate ||
gandhamālyapriyaścaiva vastrābharaṇamicchati |
priyavādī bhavennityamuparodhaṃ karoti ca ||
ramate strīśarīreṣu vicitraiścaiva hṛṣyati |"
ityuktam ||
hantukāmāstu ye proktā durādharṣā mahābalāḥ || 19-180 ||
teṣāmapi tatraiva
"yastu vai dhunate keśān vaidyaṃ caiva nirīkṣate |
hantukāmaḥ sa................................... ||"
iti, tathā
"agnipraveśanaṃ kuryādudake patanaṃ tathā |
pramādāt patati kṣoṇyāṃ nṛtyatyatha ca roditi ||
hantukāmagṛhītasya bhavatyetattu lakṣaṇam |"
iti lakṣaṇamuktam | durādharṣā balino duḥsahāśca || 180 ||
yadyapi
tathāpi pārameśena mantratejobalena te |
śivaśaktiprabhāveṇa naśyantyatra na saṃśayaḥ || 19-181 ||
śivaśaktiprabhāvastadājñāvaśavartitā || 181 ||
prāsaṅgikamupasaṃharati
evaṃ saṃkṣepataḥ proktastvayaṃ bhūtavinirṇayaḥ |
prāṇināṃ tu hitārthāya vistaro'nyatra varṇitaḥ || 19-182 ||
anyatra śrītotulakriyākālaguṇottarādau |
tatra hi
"tasmāt samādhiyuktena mantrapūtena vāriṇā |
guhyaḥ saṃspṛśya vaktavyo brūhi satyaṃ tu guhyaka ||
ko bhavān kiṃnimittaṃ ca gṛhīto mānuṣastvayā |
kā ca te kriyate pūjā brūhi satyaṃ kimicchasi ||
evaṃ tu brūhi me nityaṃ rudrasya vacanaṃ smara |
paṭenāntaritaṃ kṛtvā vāmahastaṃ prasārayet ||
ākuñcayettu pracchannaṃ tathā tathyaṃ vinirdiśet|" ityādi bahvasti || 182
||
prakṛtamupasaṃharati
evaṃ tu kriyate rakṣā sujñātā sukṛtā bhavet |
anyathā tu svaghātāya veditavyātra yoginā || 19-183 ||
evamiti proktaparāśaktyādivyāptisvarūpataḥ
sarvarakṣājīvarakṣādeharakṣetiviṣayato
balikarmamantratantrayogādītikartavyatāprayogataśca suṣṭhu jñātā yā
rakṣā kriyate, sā sukṛtā syāt || 183 ||
kiṃ ca
rakṣā bahuprakārā ca kartavyāmnāyadarśanāt |
tatra
ādhārarakṣā prathamā bījarakṣā dvitīyikā || 19-184 ||
tṛtīyā garbharakṣā tu sūtikāle caturthikā |
pañcamī sūtikārakṣā snātvā ṣaṣṭhī bhavediha || 19-185 ||
bālānāṃ saptamī proktā puruṣāṇāṃ tathāṣṭamī |
tānetān
bhedāṃstu saṃpravakṣyāmi hyādhārādigatān priye || 19-186 ||
samyak pravakṣyāmi vyākhyāsyāmi || 186 ||
tatra
mātāpitroḥ parā rakṣā kāryā tattvavicintakaiḥ |
tadāśrayatvāt sarvasya ||
atra yuktimāha
doṣaiḥ sudaṣṭaḥ puruṣaḥ saṃbhavantyasya hiṃsakāḥ || 19-187 ||
hiṃsanti rakṣaṇīyo'sau saṃbhavārthaṃ prayatnataḥ |
doṣāḥ prāktanāḥ kuśaloktā rāgadveṣāvinayādayaḥ, taiḥ suṣṭhu
daṣṭaḥ spṛṣṭaprāyaḥ sarvaḥ puruṣaḥ | ataścāsya pūrvoktā
hiṃsakāḥ saṃbhavanti, hiṃsanti cainam | tadasau puruṣo rakṣyaḥ
saṃbhavārthaṃ santatiprasavārtham ||
kiṃ ca, doṣadaṣṭatvādeva
yadā strī mudritā bhūtaistadā garbho na saṃbhavet || 188 ||
evaṃ ca prathamā rakṣā tvādhārākhyā prakīrtitā |
evaṃ ceti, ataścetyarthaḥ | ādhāraḥ pitarau,
tadāśrayatvā(dā)dhārarakṣā | bījarakṣāmāha
retoraktamayaḥ kāyaḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ yataḥ || 19-189 ||
tataḥ saṃrakṣitau dvau tu kartavyau mantravādibhiḥ |
dvāviti retorakte | ārtave bījarakṣā bandhanīyetyarthaḥ ||
kiṃ ca
ratikāmā grahā ye ca kāmācārā hyanekaśaḥ || 19-190 ||
pibanti reto raktaṃ ca naṣṭe'smin saṃbhavaḥ kutaḥ |
tasmāttu kāraṇādasmin rakṣite saṃbhavo bhavet || 19-191 ||
asminniti retoraktātmani | bījasaṃbhavo garbhādhānam || 191 ||
tṛtīyāmāha
saṃbhūte garbhage hetau saṃrakṣyaṃ garbhapātanam |
saṃbhūta iti, arthāt garbhe ||
caturthīmāha
prasūtikāle nārīṇāṃ rakṣāgativiśāradaiḥ || 19-192 ||
rakṣā kāryā prayatnena.........
rakṣāyā gatiḥ pūrvoktā vyāptiḥ, tatra
viśāradairnirmaladhībhirmantrārcāyatnauṣadhayuktyātmanā prakṛṣṭena
yatnena rakṣā kāryā ||
evaṃ ca
...........ṇa hiṃsantīha hiṃsakāḥ |
iheti prasavakāle ||
prasūtāyā rakṣāṃ pañcamīmāha
yāvanna sūtikā śuddhā tadgṛhasthaṃ tu bālakam || 19-193 ||
tāvat
sūtikāgṛhadoṣādyā bādhante rakṣayā vinā |
tasmāt surakṣitaṃ kāryaṃ bāhyāstrādyairvicakṣaṇaiḥ || 19-194
||
kāryamiti, sūtikāgṛhamityarthāt || 194 ||
ṣaṣṭhīmāha
sūtikāsnānakāle tu bālo vā yaśca tatsthitaḥ |
hiṃsanti balino bhūtāstasmāt snāne tu rakṣayet || 19-195 ||
yaśceti jātabālādanyo'pi bālādiryastatra snānagṛhe sthito'rthāt
tamapi bhūtā hiṃsanti, tasmād rakṣet || 195 ||
saptamīmāha
snātvā taduttaraṃ kālaṃ bālā rakṣyāḥ sadhātrikāḥ |
snātvā ye sthitā bālāste rakṣyāḥ || 19-196 ||
dhātrī kasmād rakṣyetyāha dhātrī tu kāraṇaṃ tasya
kṣīrasparśādipoṣaṇaiḥ || 196 ||
tasmāt sā rakṣitavyādau dhātrī bālastadūrdhvataḥ |
kiṃ ca
sarvakālaṃ tu saṃrakṣyo mantrauṣadhiprayogataḥ || 19-197 ||
dhāraṇādhyānamudrābhiryantrairdhūpairatandritam |
tilājyādikṛtairhomaiḥ kalaśairvividhaiḥ śubhaiḥ || 19-198 ||
śirasi hyabhiṣekaiśca rakṣaṇīyaśca sarvadā |
bālo yaḥ saṃrakṣārhaḥ kalyāṇamūrtiḥ, sa sarvadā'tandritaṃ kṛtvā
rakṣaṇīyaḥ, na tu durjātaḥ |
ki ca
pratibuddhaṃ tu suptaṃ ca rudantaṃ ca prasādhitam || 19-199 ||
bhuñjānaṃ śayanasthaṃ tu tiṣṭhantaṃ krīḍamānakam |
prabhāte cārdharātre ca sāyaṃ madhyāhnagocare || 19-200 ||
sandhyākāleṣu sarveṣu rakṣedyatnāttu bālakam |
krīḍamānamiti carantam ||
sandhyāsu kimiti yatnato rakṣedityāha
devāsurāṇāṃ bhūtānāṃ mātṝṇāṃ bhaginīṣu ca || 19-201 ||
grahaduṣṭapiśācānāṃ saṃdhyākāle tu saṅgamaḥ |
tasmāt sarvāsu sandhyāsu rakṣitavyaśca bālakaḥ || 19-202 ||
tathā
gacchaṃstiṣṭhan svapañjāgrat sarvakālaṃ tu rakṣyate |
etadevopapādayati
gacchantaṃ darśanāddevi jighāṃsantīha hiṃsakāḥ || 19-203 ||
rakṣāhīnaṃ tu tiṣṭhantaṃ mudrayanti subhīṣaṇāḥ |
svasthaṃ cchalena suptaṃ tu trāsayanti samantataḥ || 19-204 ||
jāgrataḥ kevalaṃ rātrau bhīṣayanti grahādhamāḥ |
tasmāt sarvaprayatnena sarvadā rakṣyate śiśuḥ || 19-205 ||
jīvennānyairupāyaistu mantravādairvinā priye |
kiṃ ca
viśeṣādrājatanayo rakṣitavyo hi daiśikaiḥ || 19-206 ||
bhāgyabhuk supraśastaśca sarvalakṣaṇalakṣitaḥ |
bhāgyāni bhuṅkte phaladvāreṇa |
taṃ ca yataḥ
dṛṣṭvā yatnena duṣṭāśca jighāṃsanti śiśuṃ śubham || 19-207
||
tasmāt sarvaprakāreṇa dharaṇābhirnirantaram |
prākārāstreṇa vā devi mantrairvā vividhaiḥ śubhaiḥ || 19-208 ||
likhitairyantrayogairvā pūjitaiḥ suprayatnataḥ |
veṣṭitaiḥ kaṇṭhasaṃlagnaiḥ sūtrakairvāsitādikaiḥ || 19-209 ||
dhūpairvividharūpaiśca dhāritairmaṇibhistathā |
rakṣoghnaistilakairvāpi nīrājanapuraḥsaraiḥ || 19-210 ||
rakṣaṇīyaḥ sadā bālo rājaputro viśeṣataḥ |
dhāraṇā adhomukhasitasarojasaṃniviṣṭendubimbasravatsudhayā
brahmadvārapūraṇādirūpāḥ | yantrayogānāṃ pūjitairityādi
viśeṣaṇatrayam kaṇṭhalagnairiti kākākṣivat | nīrājanaṃ pūrvoktam ||
puruṣarakṣāmaṣṭamīmāha
rājānastadamātyāśca rājapatnyastathā priye || 19-211 ||
anenaiva vidhānena rakṣitavyāḥ suniścitaiḥ |
yasmāt kṣudrā grahā bhūtā mātaro duṣṭahiṃsakāḥ || 19-212 ||
deveṣvasādhyā balino durjayā duratikramāḥ |
jighāṃsanti prayatnena nityakālamatandritāḥ || 19-213 ||
teṣāṃ praśamanārthāya prāṇināmanukampayā |
mantrāstrauṣadhayatnāśca mahābalaparākramāḥ || 19-214 ||
anugrahārthaṃ martyānāṃ mayā sarve'vatāritāḥ |
astrāṇi nārācatomarādīni, yatnāśceti cakārād maṇayaḥ ||
asya mantranāthasya viśeṣamāha
teṣāmeva hi sarveṣāṃ mantrāṇāṃ bhūritejasām || 19-215 ||
balamojastathā jñānaṃ smṛtirmedhā vapuḥ śriyaḥ |
jīvanaṃ prabhu sarveṣāṃ mṛtyujit kathito mayā || 19-216 ||
teṣāmiti grahādyupaśamahetūnāṃ vyāptiḥ, smṛtiravicalā
pratipattirūpā ca prajñā mantrāṇāṃ sārataśca pūrvoktanītyā prabhu
prabhaviṣṇu mṛtyujitsvarūpameva, tathā vapurvācakaviśeṣātma svarūpaṃ
śriyo bhogamokṣavitaraṇaruco jīvanaṃ vācyarūpaṃ caitanyam || 216 ||
tadevaṃ sarvamantravailakṣaṇyamasya darśayannanyamantrasthitiṃ tāvadāha
bhūriyāgairjapairhomaistapasā saṃyamena ca |
mantrāścāstrāṇi sidhyanti yugabhāvānurūpataḥ || 19-217 ||
tathā kaliyuge duṣṭe pāpiṣṭhā ye narādhamāḥ |
teṣāṃ te siddhidā mantrā bhavanti na bhavanti ca || 19-218 ||
kṛtādiyugeṣu yo bhāvaḥ sattvādipradhāna āśayastadānurūpyeṇa
yathottaramadhikādhikaprayatnavratārādhanādikṛcchreṇa siddhyanti, bhavanti
na bhavanti ceti bāhulyena na bhavantītyarthaḥ || 218 ||
netranāthasya tvayaṃ viśeṣo yat
asya devātidevasya na kṛtādiyugasthitiḥ |
ataścāyam
bhāvānurūpaniṣṭhānāmatapovratasevinām || 19-219 ||
sarvabhāvaprapannānāṃ dvaitādvaitajigīṣayā |
daurbhāgyālasyayuktānāṃ pāpopahatacetasām || 19-220 ||
bhaktimātrāvalambitvāt sidhyatyatra na saṃśayaḥ |
pūrvoktasiddhāntādisarvadarśanabhāvānurūpā niṣṭhā sthitiryeṣām,
tapo vrataṃ cāniṣevamāṇānāmapi, tathā sarvān bhāvān prapannānāṃ
sarvavyavahārasaṅginām, daurbhāgyādimatāṃ ca dvaitādvaitajigīṣayā
pūrvanirṇītaparamādvaitavyāptyā yad bhaktimātrāvalambitvamārādhakatvam
tasmāt, atreti jīvaddaśāyāmeva sidhyati samāveśataḥ sphurati,
abhīṣṭasiddhiṃ ca ghaṭayati | na saṃśaya iti ca prāgvat ||
ayaṃ ca
cintāratnaṃ yathā sarvaṃ cintitārthaṃ prayacchati || 19-221 ||
tathā sarvāṇi kāryāṇi bhāvitasya karoti hi |
bhāvito niścitamatiḥ ||
kiṃ ca
sūryācandrau yathā loke sāmānyenāvabhāsakau || 19-222 ||
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca |
sāmānyaṃ vartayatyetadannaṃ kṣuddoṣahṛdyathā || 19-223 ||
tathā sarveṣu bhūteṣu vyāpakaḥ parameśvaraḥ |
śivaḥ prapañcarahitaḥ sarveṣāṃ sarvadaḥ prabhuḥ || 19-224 ||
mṛtyujit paramo devaḥ sarveṣāṃ sarvasiddhidaḥ |
etaditi pṛthivyādivyomāntaṃ kartṛ kṣuddoṣahṛdannaṃ karma sāmānyaṃ
sādhāraṇaṃ vartayati niṣpādayati sarvaṃ pāśajālaṃ dyatīti sarvado
mocakaḥ | śiṣṭaṃ vyākṛtaprāyam ||
ataśca
bhaktimātrāvalambitvāddhāraṇādhyānatatparaḥ || 19-225 ||
yo'sya vettā prapannaśca mantrī niṣkampacetanaḥ |
sa sarvaṃ phalamāpnoti sarvasiddhyaraho bhavet || 19-226 ||
"dhāraṇā paramātmatvam" (81-16)
ityādi dhāraṇāsvarūpamaṣṭame darśitam | vettā vicārako vīryajñaḥ |
niṣkampacetano niścatadhīḥ | sarvaṃ phalaṃ samastasaṃpadātmikāṃ muktim
| araha iti eśaḥ pāṭha iti śivam || 226 ||
prasphuraccitsamāveśonmeṣijīvāvabhāsitam |
divyāṃ dehasthitiṃ kurvannetraṃ rakṣākaraṃ numaḥ ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote ekonaviṃśo'dhikāraḥ || 19 ||
viṃśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
parasūkṣmādiyogena mudritānapi līlayā |
unmudrayatparādvaitaṃ numo netraṃ maheśituḥ ||
pūrvoktasaṅgatipūrvaṃ bhāvyadhikārārthamavatārayituṃ śrīdevī uvāca
uktaṃ devena tatsarvaṃ paripṛṣṭaṃ hi yanmayā |
adhunā śrotumicchāmi saṃśayo'yaṃ hṛdi sthitaḥ || 20-1 ||
yoginyo mātaraścaiva śākinyo balavattarāḥ |
kathaṃ parapurāt prāṇān kṣaṇādākarṣayanti tāḥ || 20-2 ||
kasmācca nirghṛṇā raudrāḥ kiṃ vā tāsāṃ prayojanam |
etatsarvamaśeṣeṇa bhagavan vaktumarhasi || 20-3 ||
śrotumicchāmīti devī praśnavākyārthanirṇayamadhigantumicchati |
kathamiti, kasmāditi, kiṃ vetyuktibhiḥ prakārahetuprayojanaviṣayāṃ
jijñāsāṃ sphuṭayati || 3 ||
etannirṇayāya śrībhagavānuvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam |
yathā prāṇāñjighāṃsanti paśūnāṃ patiśāsanāt || 20-4 ||
rāgadveṣavimuktāstā lobhamohavivarjitāḥ |
yāgārthaṃ devadevasya paśūn vai prokṣayanti tāḥ || 20-5 ||
na lobhena na hiṃsārthaṃ na caiva hi jighāṃsayā |
mahābhairavadevasya śāsanaṃ pālayanti tāḥ || 20-6 ||
tadarthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayameva svayaṃbhuvā |
paśavaḥ patiyāgārthamupayuktā na cānyathā || 20-7 ||
patiśāsanāditi tadāśritya | evaṃ kasmāditi hetuḥ, yāgārthamityanena ca
prayojanaṃ nirṇītam | lobhamoha ityādinā nirghṛṇatvaṃ pratyuktam |
prokṣayanti upahārāya yojayanti | hiṃsārthamupadravāya | tadarthamiti
yāgāya | svayamevetyanena patiśāsanādityuktiḥ pramāṇīkṛtā | na ceti
ca evārthe || 7 ||
ataśca tāḥ
eṣāmanugrahārthāya paśūnāṃ tu varānane |
mocayanti ca pāpebhyaḥ pāpaughāṃśchedayanti tān || 20-8 ||
anugraho muktiḥ | tān paśūn ||
yata evam, tataḥ
paśūnāmupayuktānāṃ nityamūrdhvagatirbhavet |
ūrdhvagatiḥ śuddhavidyādipadasṛṣṭirmuktirvā ||
pūrvoktāśca devyaḥ
trividhena tu yogena yojayanti śivājñayā || 20-9 ||
pareṇaiva hi sūkṣmeṇa sthūlena tritayena tu |
yojayanti............
upaharanti ||
yataścaivaṃ yoginyaḥ paśūn yojayanti, tataḥ
......... na caivātra ghātayanti balena tāḥ || 20-10 ||
tatra parayogaṃ tāvad vaktumupakramate
paraḥ sarvātmako'nanto niṣkriyo nirmalastu yaḥ |
vyāpakaḥ parameśānaḥ sarvakāraṇakāraṇam || 20-11 ||
sarvabhūtāntarāvasthaḥ sarvānugrahakārakaḥ |
sarvātmako viśvābhediparādvaitarūpaḥ | anantaḥ kālānavacchinnaḥ |
niṣkriyaḥ sakramakriyāśūnyaḥ sphurattātmā, akramakriyāśaktyā tu
nityayuktaḥ | niṣkrānto malo yasmāt, sa eva hi svarūpagopanayā
malollāsakṛd malāspṛṣṭaśca | vyāpako deśena asaṃkucitaḥ |
parameśānaḥ svatantraḥ | ata eva sarveṣāṃ brahmādikāraṇānāṃ
kāraṇam, antarāvasthaḥ prakāśavimarśātmahṛdrūpaḥ taduktaṃ gītāsu
"īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyeṣa vasate'rjuna"1 (18-61)
iti | eṣa eva ca svābhedaprathātmānaṃ sarveṣāmanugrahaṃ karoti ||
tādṛśe
tasminneva niyuktāstā nirmalā vigataklamāḥ || 20-12 ||
ekībhāvamanuprāpya na viyuktāḥ kathaṃcana |
niḥśeṣeṇa yuktāḥ samāviṣṭāḥ, ataśca paramānandalābhād vigato
dehaprāṇādyāśrayaḥ klamo yāsām, ataśca tadabhinnāḥ ||
tacchaktau tu vilīnāstā icchārūpeṇa saṃsthitāḥ || 20-13 ||
jñānotkarṣāḥ kriyāvasthā yāgayogāvadhūtikāḥ |
icchārūpeṇetyavikalpasaṃvitsphāreṇa, jñānotkarṣāḥ kriyāvasthā
jñāneddhāḥ kriyāsphāraniṣṭhāḥ | yāgaḥ parameśāya paśunivedanam,
yogaḥ parameśaikyāpattiḥ, tābhyāmavahataṃ dhūtaṃ kampo yāsāṃ
tāstathā niścalatadaikyamayyaḥ ||
taditthaṃ tāḥ
tadbhāvaṃ tu samāsthāya tadrūpaṃ yojayanti yān || 20-14 ||
te muktāḥ śivabhūtāstu śivaśaktyā śiveritāḥ |
nirmalāḥ śivarūpāstu tatprabhāvād bhavanti ca || 20-15 ||
tadrūpāḥ satyo'rthāt tatraiva yān yojayanti, te tāsāṃ yoginīnāṃ
prabhāvāt śivaśaktyā śiveneritāḥ preritāḥ śivabhūtāḥ
prāptanirmalaśivaikarūpā bhavanti || 15 ||
ataśca
yathā yogena dīkṣāyāṃ śivatvamupalabhyate |
dehasthitaireva dīkṣitaiḥ ||
tathā vai yogiyogena śivatvamupayānti te || 20-16 ||
yoginīnāṃ yogena caṇḍīśasvarūpakaraṇena ||
evaṃ hi
atyantamalinasyāsya pūrvoktasyādhikāriṇaḥ |
malapradhvastarūpasya nairmalyaṃ vyañjayanti tāḥ || 20-17 ||
na kevalaṃ malinasya yāvad malaiḥ pradhvastaṃ kutsibhogeṣvāpātitaṃ
rūpaṃ yasya tādṛśaḥ, adhikāriṇo dehino nairmalyaṃ
jñānakriyāśaktyātmatāṃ ca || 17 ||
etāśca devyaḥ
mūlacchedena teṣāṃ hi jighāṃsanti malatrayam |
ataśca
malatrayaviyuktasya śarīraṃ na prarohati || 20-18 ||
tadittham
dīpavadyojanaṃ tasya paśornaiva hi ghātanam |
parayoginyo hi
vyāpakena svarūpeṇa svaśaktivibhavena ca || 20-19 ||
troṭayanti paśoḥ pāśān śarīraṃ yena naśyati |
śarīreṇa pranaṣṭena mokṣaṇaṃ nahi māraṇam || 20-20 ||
vyāpakena śivātmanā | svaśaktivibhavena śāktena | yeneti troṭanena || 20
||
yadīdṛg maraṇaṃ na, kīdṛk tarhi tadityāha
dṛḍhapraruḍhapāśasya baddhasya puruṣasya yaḥ |
viyogastu śarīreṇa maraṇaṃ tadvidurbudhāḥ || 20-21 ||
upasaṃharati
evaṃ paraḥ prakāśastu..........
śāmbhavapade viśrāntiprabodhena yoga uktaḥ ||
................ sūkṣmaścaivādhunocyate |
tamāha
sūkṣmaṃ śaktimayaṃ jñānaṃ jñānaśaktyā tu gamyate || 20-22 ||
arāvarāvarāviṇyā dhvanibhāvānusārakam |
śaktimayaṃ citsphurattāpradhānam, na tu prāgvat
śāmbhavaprakāśaviśrāntyātma, jñānaśaktyā
dehādipramātṛtāpraśamanonmagnasaṃvidā gamyate prāpyate | kīdṛśyā na
vidyate rāvo mantraviśeṣoccāradhvaniryasya tādṛg yo rāvaḥ sahajo
nādāmarśastena rāviṇyā pronmiṣatparāhaṃvimarśarūpayā | kīdṛśaṃ
jñānam ityāha dhvanernādāmarśasya bhāvaḥ sattā, tadanusaraṇaṃ
tanmayībhāvaṃ prāptam ||
etacca
siddhānāṃ siddhidaṃ jñānaṃ khecaryaḥ paryupāsate || 20-23 ||
siddhāḥ śrīkhagendrādyāḥ, khecaryaḥ saṃvidgaganacāriṇyo devyaḥ |
paritaḥ samantādupāsate tanmayatvena sphuranti || 23 ||
yadyapi śāktaṃ jñānaṃ sarveṣāṃ bhittiḥ, tathāpi
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ paśūnāṃ samalaṃ sthitam |
ajñānaṃ māyāśaktikṛtamātmanyanātmatāpratipattipuraḥsaramanātmani
dehādāvātmābhimānātma ||
yata evamato yogābhyāsaprabuddhena nijena
nirmalena tu tā devyā jñānenābhibhavanti tat || 20-24 ||
evaṃ ca
yathā prabuddhaḥ suptena krīḍate ca yatastataḥ |
madirāsavapānena yathaivonmāditaḥ kvacit || 20-25 ||
krīḍate hyasvatantratvād bālo vā bhramyati kvacit |
unmatto vāpramattena preryate paśavastathā || 20-26 ||
mātṛbhirguhyakaiḥ śaktyā svena yogabalena tu |
tathetyatra preryanta iti vacanapariṇāmād yojyam | guhyakā yakṣā
bhūtagrahādyupalakṣakāḥ | śaktyā svasāmarthyena ||
ataśca taiḥ
jīva ākṛṣyate kṣipraṃ paśūnāṃ yogavīryataḥ || 20-27 ||
etadeva sphuṭayati
yattatparamamavyaktaṃ śāśvataṃ hyacalaṃ dhruvam |
tatprāpya yogamārgeṇa praviśya paradehataḥ || 20-28 ||
paro bhūtvā svaśaktyā tu jīvaṃ jīvena veṣṭayet |
yattadityādi prāgvat | tatprāpya paraṃ cinmayaṃ balaṃ samāviśya
yogamārgeṇeti
tattvārthacintāmaṇipradarśitāgamikagolakābhyāsāsāditasamastatadrasopala
mbhaḥ svadeha evāvikāsasthityā
prāṇākarṣāpakarṣābhyāmasvatantrīkṛtaprāṇabalo yogī
pādaśākhābrahmarandhrata ekatareṇa pathā golakasthityaiva parahṛdayaṃ
praviśya paro bhūtveti
śañcāro vāyutattvastho vāyutattvaṃ ca buddhigam |
ahaṅkāragatā buddhiḥ sa cittattvaṃ samāśritaḥ ||"
ityāmnāyadṛṣṭyā paratrāhaṃpratītidārḍhye mātrāśataṃ sthitvā
prāṇakṣobheṇa taṃ kṣobhayitvā
svendriyaśaktibhistadindriyākramaṇapūrvamātmaśaktisvīkṛtasya parasya
śarīraṃ svaparispandapravṛttinivṛttikrameṇātmaśarīrīkṛtya jīvaṃ
parapuryaṣṭakaṃ, jīvena svapuryaṣṭakena, svaśaktyeti
pronmiṣitaśāktabalena svaprāṇena veṣṭayedākramet ||
tadittham
ākramya taṃ hṛdisthaṃ vai adha ūrdhvapraveśataḥ || 20-29 ||
ekībhāvaṃ samāsādya samatvaṃ tatra cābhyaset |
paraṃ kāraṇamāśritya svatantratvaṃ tadābhyaset || 20-30 ||
paraṃ kāraṇaṃ śāktaṃ balamāśritya tadgraheṇāvaṣṭabhya | tatra ceti
paraṃ prerayati yadevāhaṃ karomi, tadevāyaṃ karotvitīdṛśaṃ samabhyasyan
tena saha ekyamāsādya svatantratvamabhyasediti jigamiṣuṃ nirodhayet
tiṣṭhantaṃ gamayediti krameṇa taṃ svaceṣṭāvaśagaṃ kuryāt |
tadetaduktaṃ gurubhiḥ "tatstha aśnīyāt pibed gacchettiṣṭhetsupyāt
tāvadyāvatsamāsāditasakalaceṣṭāphalaḥ sa yogī saṃpadyate
tatastamānayedvisṛjenmohayedunmīlayedāpūrayedviśiṣṭaṃ vā sthānaṃ
prāpayet |" ityādi || 30 ||
atha
vyāpakena svarūpeṇa śaktyā śaktiṃ tu dārayet |
samāveśabalād vīryabhūtāṃ vyāpakatāmāsthāya svaśaktyā
tatprāṇaśaktiṃ dārayet chedārthamākṣipet ||
tadetatsaṃpuṭīkṛtya śakticchedaṃ tu kārayet || 20-31 ||
tayā svaśaktyā sarvato valitvā paraprāṇaśaktiṃ cchurikāprayogeṇa
cchindyādityarthaḥ || 31 ||
śaktirūpaṃ tato devi sattvamāsthāya yogavit |
svasattvasattārūpeṇa citsūryatvena tāpayet || 20-32 ||
drāvayettu parastho hi raśmīn raśmibhirarkavat |
śaktirūpaṃ prāṇaśaktipradhānaṃ sattvaṃ parajīvamāsthāya svīkṛtya
yogī svasattvasya saṃbandhinā śāktasphurattātmasattārūpeṇa kāraṇena,
citsūryatveneti caitanyārkarūpitayā, santāpitaṃ kuryāt | tatastadīyān
cakṣurādiraśmīn pare tatraiva paradehe, sthitaḥ san dīptaiḥ
svaiścakṣurādibhi raśmibhiḥ sūrya iva somaraśmīn drāvayed vilāpayet ||
tatrāpi yogabalāt
yojayed hṛdaye sarvān śabdādīnindriyāṇi ca || 20-33 ||
bhūtāni rasabhūtāni guṇāneva hi sarvataḥ |
antaḥkaraṇasaṅghātaṃ............
parasaṃbandhīni viṣayabhūtabahirantaḥkaraṇāni proktavilāpanato
rasabhūtāni drutatvamāptāni sarvāṇi yojayedātmanyekīkuryāt ||
atha
............gṛhītvā tatsvacetasā || 20-34 ||
praviśettu tadā yogī puramākramya sarvataḥ |
drutaṃ gṛhītaṃ tatsarvaṃ kṣipramātmasthamānayet || 20-35 ||
taditi pūrvoktaṃ sarvaṃ gṛhītvā, āgamoktadṛṣṭyā sādhyasya
mūrdhadvāreṇa niṣkramya cetasā puraṃ śarīraṃ praviśet |
tatastadākramya śaktyā'sya yat pūrvaṃ drutaṃ vilāpitaṃ
saṃgṛhītam, tat sarvaṃ kṣipramātmaniṣṭhaṃ kuryāt || 35 ||
taditthaṃ yogī
tatkṣaṇādānayejjīvaṃ mudrāmantraprayogataḥ |
mudrā'tra prathamaṃ svaśarīraniḥsaraṇasamaye karaṅkiṇī,
taccharīrākramaṇe krodhanā, tadraśmyādivilāpane lelihānā, tatpurād
niḥsaraṇe khecarī, svahṛtprāptau bhairavī | tadbandhasatattvaṃ
śrīvijñānabhairavoddyote'smābhirdarśitam | mantrastu
pañcapiṇḍakṣurikākālarātryabhidhānaḥ śrīguptatantrāt
śrīpūrvādidṛṣṭaḥ | tatprayogād yoginyaḥ kṣaṇāt parajīvamānayanti
||
ataśca
anena vidhinā sūkṣmaṃ yogī yogaṃ samabhyaset || 20-36 ||
tatsarvaṃ prāpnuyāt kṣipraṃ sūkṣmayogena yogavit |
prathamamuktadṛśā yogamabhyasyet tato yogavidanena sūkṣmeṇa yogena
tatsarvamiti jīvākarṣaṇamāgamoktaṃ ca tatsiddhiphalaṃ kṣipramāpnoti |
upasaṃharati
sūkṣmayogaḥ samākhyātaḥ............
atha
..............ṣthūlaścaivādhunocyate || 20-37 ||
tamāha
piṇḍasthaṃ tatprayogeṇa piṇḍamākarṣayed dhruvam |
piṇḍasthaṃ sthūlaśarīragatam, piṇḍaṃ puryaṣṭakadeham tatprayogeṇeti
tattatpratikṛtikarma vicitragaradānādiyuktyā kṣudrayā, ākarṣayet ||
tathā
mantramudrāvidhānena vidhinā pāṃsavena ca || 20-38 ||
dhyānayogabalenaiva chummakādyaṅgalakṣaṇaiḥ |
pātayanti na sandehaḥ paśūnāṃ pāśavaṃ puram || 20-39 ||
tatra mantravidhānena māraṇaṃ śrīsvacchande darśitam
"krodharājaniruddhaṃ tu śmaśānapaṭamadhyagam |
śmaśānadhūlinā lekhyaṃ viṣaraktānvitena ca ||
yasya nāma varārohe huṃphaṭkāravidarbhitam |
mārayeti samāyogāt krūrajātividarbhitam ||
miryate saptarātreṇa yo rakṣābhiḥ surakṣitaḥ |" (9-64-66)
iti | mudrāvidhānaṃ tu vyomakuṇḍalinītyādimāntrasaṃpradāyopakrameṇa
"baddhvā saptaśikhāṃ mudrāmāśikhāntaṃ halākṛtim |" ityādinā,
"tadā grasanti yoginyo rāvaṃ kṛtvā śikhāntare |" ityantena
śrīguptatantre pradarśitam | pāṃsavavidhirapi
śaptamyāṃ kṛṣṇapakṣasya prabhāte lakṣayet sadā |
kṛtanyāsabalā dhīrādhīrā vā yoginī priye ||
prathamaṃ nirgatā yā tu nārī vā puruṣo'pi vā |
vāmadakṣiṇahastābhyāṃ vāmadakṣiṇapādayoḥ ||
grāhayet pāṃsumuddhṛtya dakṣiṇe puruṣasya ca |
apasavyena vāmāyā malloke mārayet sadā ||"
ityādinā tatraiva darśitaḥ | jñānayogabalaṃ
yogīśvaryātmanijamūrtyāveśād nābhyudayakrameṇa
sādhyadehasthapañcāmṛtākarṣaṇasāmarthyam | chummakāni1
āgamikapāribhāṣikanāmāni, tad yathā "śastraṃ vibhāgajananam" māṃsaṃ
balavivardhanam, kāleyakaṃ kusumam, vasā maṇḍam, śiro vicāraḥ,
śastrahato labdhaḥ |" iti, ādinā'nyeṣāṃ
tattaḍḍākinītantroktānāmācārāṇām
tairyānyaṅgānāmupahārīkriyamāṇānāṃ lakṣaṇānyaṅkanāni
haṭhapaśuyuktyācchedāstaiḥ ||
tadittham
trividhena tu yogena yoginyo balavattarāḥ |
jighāṃsanti yadā devi tadā śreyaḥ samācaret || 20-40 ||
trividhād yogādādyaḥ prakāraḥ paśormuktiṃ dadātīti śrutyaivoktaḥ,
dvitīyatṛtīyau bhogamokṣau vitarata ityarthalabdhau | āmnāyāntareṣu
caitadastītyāśayena yogeśyā bhakṣitasyāgameṣu
mṛtoddhārādidīkṣyatvamucyate || 40 ||
śreyaḥ samācāraṃ darśayati
mṛtyujit paramaṃ devamamṛtaṃ sarvatomukham |
pareṇaiva svarūpeṇa vyāpakatvena mantravit || 20-41 ||
jñātvā taṃ paramaṃ yogaṃ mantrī vyāpya paśoḥ puram |
icchāśaktyā tvadhiṣṭhāya paśūnāṃ jīvitaṃ śubham || 20-42 ||
saṃrakṣedyogavinmantrī kramājjñātvā tu yoginām |
pūrvoktānāṃ tu sarveṣāṃ hiṃsakānāṃ yaśasvini || 20-43 ||
yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ pūrvanirṇītadṛśā mṛtyujitsvarūpaṃ
mantraviditi sarvamantracaitanyarūpaṃ jñātvā tathā pūrvoktānāṃ
hiṃsakānāṃ yoginīnāmiti yoginyādīnāṃ sarveṣāṃ saṃbandhinaṃ tamiti
parāśaktivyāptyā uktaṃ paraṃ yogaṃ jñātvā mantrī mantravīryajño
yogavitpareṇaiva svarūpeṇetyuktaparadhyānena paśūnāṃ puraṃ śarīraṃ
vyāpya tadunmiṣitasphurattātmānandavyāptisārayecchāśaktyā teṣāmeva
jīvitamadhiṣṭhāya ācchuritaṃ kṛtvā
mantrakramāditīhatyamāntraparāmarśayuktyā rakṣet || 43 ||
evaṃ parayogamudritānāṃ paradhyānakrameṇa rakṣāmuktvā
sūkṣmayogamudritānāṃ sūkṣmadhyānakrameṇāpyāha
sūkṣmaṃ svaśaktimārgeṇa cakrānugamayogataḥ |
pūrvoktagranthibhedena sūkṣmadhyānena yogavit || 20-44 ||
mocayet sarvadoṣebhyo nānyathā tu kadācana |
jñānayogabalopeto mantratantraviśāradaḥ || 20-45 ||
yoginīprayuktaṃ sūkṣmaṃ yogaṃ jñātvā jñānayogabalaśālī
mantratantraviṣaye viśārado nirmaladhīrata eva mantravid
ihatyamantravīryajña ācāryaḥ svaśaktimārgeṇa
pūrvoktacakrādhārayuktyā granthyādibhedena sūkṣmadhyānāmṛtena
sarvadoṣebhyaḥ sādhyaṃ mocayet, na tvajñātasūkṣmayogaḥ
sūkṣmayogamudritaṃ kadācin mocayituṃ kṣamaḥ || 45 ||
sthūlayogamudritonmudraṇāyāpyāha
mṛtyujitsiddhamantraśca tapasvī saṃyatendriyaḥ |
dhyānamantrābhiyuktaśca sattvastho jñānavān balī || 20-46 ||
saṃtuṣṭaḥ paramo yogī iṣṭāpūrtavidhau rataḥ |
rāgadveṣavinirmukto lobhamohavivarjitaḥ || 20-47 ||
nirbhayaścaiva niḥśaṅko hyanugrahaparāyaṇaḥ |
pūrvoktāddāruṇāddoṣānmocakaḥ sa bhavet priye || 20-48 ||
mṛtyujitā mantreṇa siddhamantrastapasvī jitacitto'taśca saṃyatāni
nivṛttaviṣayābhilāṣāṇīndriyāṇi yasya, vīryajñatvāt siddhamantro'pi
japadhyānāsaktaḥ, sattvastho niḥsaṃśayaḥ, jñānavān paratattvavit,
balī labdhaśāktasphāraḥ, ata eva yogī iṣṭāpūrtayāgadānādau
rato'bhiniviṣṭaḥ, laukikarāgādidoṣahīnaḥ, nirbhayo balyādikarmasu
pragalbhaḥ, niḥśaṅko vīrācāraḥ, anugrahaparāyaṇa ācāryo
yāgahomabalyādikarmaṇaiva mantramudrāpāṃsavavidhyādimudrātmano
dāruṇād doṣād mocako bhavatyeva || 48 ||
anenaiva vidhānena tu mantravādaḥ kāryaḥ ityāha
anyathā vartate yastu sa bhavedātmanāśakaḥ |
svakulabhraṃśako duṣṭo narake pacyate dhruvam || 20-49 ||
svakulāt tattaddevatāṃśakasthirtebhraśyati sakampatvāderdoṣād duṣṭo
naśyati |
taduktam
ṅānyacchidraṃ prapaśyāmi mantriṇo mantrasādhane" |
ityādi || 49 ||
tattvajñenāpi na yathātathā mantravādaḥ kāryaḥ ityāha
bhūtāśca vividhākārā mātaro duṣṭahiṃsakāḥ |
yoginyo guhyakā yakṣāḥ piśācā duratikramāḥ || 20-50 ||
balikāmā hantukāmā bhoktukāmāstathāpare |
ratikāmā hyasādhyāśca skandādyā brahmarākṣasāḥ || 20-51 ||
asaṃkhyātāstato ghorā na taistu saha kutracit |
virodhaścaiva kartavya ātmajñaiḥ svārthapaṇḍitaiḥ || 20-52 ||
duṣṭahiṃsakā apasmārādyāḥ | guhyakāḥ pradhānayakṣāḥ | skandā
bālagrahāḥ ādyaśabdād vighnāḥ | ātmajñatvaṃ tattvavittvam |
virodhākaraṇe hetuḥ svārthapāṇḍityam
svadehaputrakalatrādirakṣāparatvāt bhūtādyā hi viruddhā
dehādyapaghātaṃ cintayanti ||
yathoktarūpaśca mantravādaḥ
dhanārthibhirvā lubdhaiśca na kāryaśca yaśo'rthibhiḥ |
lubdhāḥ kṛpaṇāḥ ||
kintu
svakuṭumbasutādīnāṃ kāruṇyāccaiva kārayet || 20-53 ||
kāruṇyādevānyasya kuryāt || 53 ||
tathā
nṛpāṇāṃ tatsutānāṃ ca tatpatnīnāṃ ca sarvadā |
yataḥ
yasmin deśe'thavā rāṣṭre nivasenmantrayogavit || 54 ||
tatra rājā prabhuścaiva sadaivāśramiṇāṃ guruḥ |
samyakprajāpālanāt ||
ataśca
tatkṛte vartamānasya kṣamante tāstu mātaraḥ || 20-55 ||
pūrvoktāddāruṇād ghorāḥ praśamaṃ yānti sarvathā |
vartamānasyeti mantravādaṃ kurvataḥ | dāruṇāditi hiṃsādeḥ | ghorā
ityanye'pi bhūtādyāḥ ||
tāśca balyupahāreṇa bhūriyāgena te nṛpāḥ || 20-56 ||
santoṣayanti yasmādvai tasmātsarvaṃ kṣamanti tāḥ |
mantravādo hi sarvatra na kāryaḥ śivacintakaiḥ || 20-57 ||
prokta eva ca viṣaye
nānāvidhairupāyaiśca śarīraṃ pāñcabhautikam |
vināśayanti ye ghorāsteṣāṃ praśamanaṃ śṛṇu || 20-58 ||
sthūlaṃ sthūlena yogena cūrṇadhūpavilepanaiḥ |
yantracakraprayogaiśca jīvarakṣādibhistathā || 20-59 ||
dhāraṇādhyānayogaiśca siddhamantraiśca sarvadā |
mudrāmantravidhijñaiśca gamāgamavicintakaiḥ || 20-60 ||
bhūtatantravidhau vīrairauṣadhajñaiḥ sucintakaiḥ |
saṃyatairapramattaiśca sarvasaṅkaravarjitaiḥ || 20-61 ||
snātaiśca kṛtapūjaiśca japadhyānaparāyaṇaiḥ |
lakṣyalakṣaṇavedajñairnirapekṣaiḥ supeśalaiḥ || 20-62 ||
mantravādastu kartavyo nānyathā kṣemacintakaiḥ |
sthūlo yogastattaddevatākṛtidhyānādi, cūrṇaṃ nānauṣadhijam,
oṣadhikriyāyogastu viśiṣṭaikauṣadhiprayuktiḥ | ālepanaṃ
dīptamantrāmbhaḥprokṣaṇādinā | yantracakraṃ viśiṣṭasaṃniveśalikhito
mantrasamūhaḥ | cakārād mantrasaṃpuṭīkārādinā japaḥ | tairyā
pūrvanirṇītasya jīvasya rakṣā, ādiśabdāt śarīrarakṣā
āpyāyanādyarthā | yojanādidhāraṇāstathā taddhyānapūrvaṃ yogāḥ
sādhyadehāmṛtaplāvanādisamādhayastaiḥ | siddhāḥ mantrāḥ
paṭhitasiddhāḥ kalpoktavidhinā ārādhitā vā | tairetaiḥ
kāraṇabhūtairmantrādividhijñairarthādācāryaiḥ karttṛbhirmantravādaḥ
kāryaḥ, na anyathā | kīdṛśairmantrādijñaiḥ |
gamāgamayorvicintakairmantralakṣaṇaraurityarthaḥ | tathā
vīrairniṣkampaiḥ | sucintakaistattvādhirūḍhadhiṣaṇaiḥ |
saṃyatairjitendriyaiḥ, apramattairanavaliptaiḥ, sarvasaṅkaravarjitaiḥ
svaśāstroktavidhiniṣṭhaiḥ | lakṣyaṃ bhūtādigṛhītasvarūpam,
lakṣaṇāni tantroktāni cihnāni, vedāstajjñaptisādhanāni śāstrāṇi,
tajjñaiḥ | nirapekṣaiḥ kṣīṇalobhalaulyābhimānādidoṣaiḥ |
supeśalairadāmbhikaiḥ | kṣemacintakairityatrāyamāśayaḥ
yadyuktakramātikrameṇa tat kriyate, tadā kṣemameva bādhyate | evametaiḥ
ślaukaiḥ pūrvoktaprāya evārthaḥ sopaskāra uktaḥ ||
sarvathedamatra satattvamityāha
yadīccheduttamāṃ siddhiṃ mokṣaṃ vā śāśvataṃ dhruvam || 63 ||
mantravādo na kartavya ityāha parameśvaraḥ |
anugrahārthaṃ martyānāṃ bhūpatīnāṃ kuṭumbinām || 64 ||
anugrahapadasthena kartavyo hitamicchatā |
dhruvaṃ niścatam | anugrahārtham na tu lobhapūjādyartham |
anugrahapadasthenetyācāryeṇānukampyaviṣaya eva kartavyaḥ ||
tatrāpi
kadācinna prabandhena..............
sadā kurvannāśametītyāha
............yadi kuryādvinaśyati || 20-65 ||
yataḥ
na kṣamante balopetāḥ śivayāgeṣu bhāvitāḥ |
nityaśuddhā vītabhayā bhairavājñānupālinaḥ || 20-66 ||
yoginībhūtādyā nityaśuddhā rāgadveṣādihīnāḥ || 66 ||
balopetatve yuktimāha
ājñaptāste mayā pūrvaṃ mudrāmantraprayogataḥ |
ātmārthaṃ te jighāṃsanti tena te balinaḥ smṛtāḥ || 20-67 ||
ājñaptā iti pūrvoktadurācāracchidraṇāya niyuktāḥ || 67 ||
atra purākalpaṃ smārayati
purā devātidevena śivena paramātmanā |
sṛṣṭā hyanena vidhinā vicaranti diśo daśa || 20-68 ||
tadbalena samāviṣṭā jayino balavattarāḥ |
pravṛttāste mahāghorāḥ pūrvaṃ devajighāṃsayā || 20-69 ||
anenetyatacchāstroddiṣṭena daityonmūlanātmanā || 69 ||
te ca daityonmūlanānantaraṃ bhagavadvṛtā durjayā devajighāṃsāparā api
yadā jātāstadā caturdaśavidhaṃ sargaṃ bhoktuṃ pravṛttāḥ santaḥ
dṛṣṭāḥ svayambhuvā pūrvaṃ.........
yatastataḥ sṛṣṭāḥ
.............ṃantrāścāmoghaśaktayaḥ |
saptakoṭyastu balino vaśinaḥ pratipakṣakāḥ || 20-70 ||
cakārād vidyāśca vaśinaḥ svatantrāḥ | pratipakṣā iti bhūtādīnām ||
70 ||
ataśca
ye duṣṭā jagato ghorā jighāṃsanti balotkaṭāḥ |
teṣāṃ hi śamanārthāya jagato rakṣaṇāya ca || 20-71 ||
mantrauṣadhakriyāyogaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
ājñaptaḥ parameśena tadarthaṃ hi pravartanam || 20-72 ||
mantravādeṣu sarveṣu...........
proktaviṣaye kṛpātaḥ kadācideva ||
...........ṇājñābhaṅgena cānyathā |
evaṃ hi pārameśājñānuvṛttyā viṣaye prayujyamānāḥ
tatprabhāvācca balino mantrāścāmoghaśaktayaḥ || 20-73 ||
tadvīryāpūritāḥ sarve śeṣā varṇāstu kevalāḥ |
tacchabdena paramaśivaḥ parāmṛśyate ||
yataśca pūrvoktadṛśā paramaśivarūpaḥ sarvamantravīryabhūta ihatyo
mantrarājaḥ
mṛtyujittena cākhyātaḥ sarvamantreśvaraḥ prabhuḥ || 20-74 ||
na cāsya kaścinmantro vā vidyā vājñāṃ vilaṅghayet |
sarve duṣṭāścāsya bhagavataḥ
smaraṇācca palāyante siṃhasyeva mṛgādayaḥ || 20-75 ||
tattvavidaṃ iti śeṣa iti śivam || 75 ||
mantrā mantrayitāro mantrākramyāśca sarvamantrāśca |
yasyājñāvaśagāste tadāntaraṃ jayati śāṅkaraṃ netram ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote viṃśo'dhikāraḥ || 20 ||
ekaviṃśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
jayati svaparispandānandāndolanalīlayā |
mantratattvaṃ tritattvātma tantrayannetramaiśvaram ||
sarvamantrāśca iti yadadhikārānta upakṣiptam, tannirṇayāya
mantrasatattvaṃ tāvad jijñāpayiṣuḥ śrīdevī uvāca
mantrāḥ kimātmakā deva kiṃsvarūpāśca kīdṛśāḥ |
kiṃprabhāvāḥ kathaṃ śaktāḥ kena vā saṃpracoditāḥ || 21-1 ||
ka ātmā yeṣāṃ śambhuḥ, śaktiraṇurvā | kiṃ ca svarūpaṃ nirākṛti
sākṛti vā yeṣām | kimiva dṛśyante kīdṛśāḥ, nirākārāḥ kartāro na
ke'pi kenacit dṛśyante, sākārā api kumbhakṛdvanna sarvakartāro
dṛśyante | kaḥ prabhāvo bhuktimuktidoṣapraśamako nityo yeṣām | kathaṃ
kena prakāreṇa śaktāḥ, yato nirākārasya vyomavat na śaktatā, ataśca
tanmūlā api kartṛtā katham ? ākṛtimattve'vacchinnasya
malinasyāsvātantryāt kā śaktiḥ ? aśarīrasya ca nānugrahādau
kartṛtvam, nāpi paramaśevaraprayojyatvamupapannam | ata evānākṛteḥ
parameśvarasyāpi kathaṃ śaktatvaṃ pracodakatvaṃ cetyāśayena kena vā
saṃpracoditā ityuktam, kena prakāreṇa kartrā cetyarthaḥ || 1 ||
tadetat krameṇa sphuṭayati
śivātmakāstu ceddeva vyāpakāḥ śūnyarūpiṇaḥ |
kriyākaraṇahīnatvāt kathaṃ teṣāṃ hi kartṛtā || 21-2 ||
amūrtatvāt kathaṃ teṣāṃ kartṛtvaṃ copapadyate |
vigraheṇa vinā kāryaṃ kaḥ karoti vada prabho || 21-3 ||
yadi śivātmakā mantrāḥ, tadā teṣāṃ śivavad vyāpināṃ
parispandātmanāṃ kriyayā karaṇaiśca hīnatvāt kathaṃ kartṛtvaṃ
śivavadamūrtatvādapi na tad yujyate, yato vigrahaṃ vinā na kaścit kāryaṃ
kurvan dṛṣṭaḥ | evaṃ śivasyāpi yanmantrapracodakatvam, tat
kathamityanenaivākṣiptam | evaṃprāyaṃ ca śrutyantavidāṃ matam | te hi
guṇavata eva kartṛtvamitīśvaropāsāmaguṇabrahmopāseti matvā'kartreva
nistimitaṃ sāṃkhyapuruṣakalpamadvayaṃ brahma icchanti || 3 ||
yataḥ
na dṛṣṭo hyaśarīrasya vyāpāraḥ parameśvara |
kasyāpi ||
evaṃ ca
śarīriṇo yato bandhaḥ..........
tataḥ
............kathaṃ baddhasya kartṛtā || 21-4 ||
kiṃ ca, śarīritvādeva śivamantrādivargo malina iti malinatvādasvatantro
luptaśaktirvibhāvyate | uktaṃ hi "paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriya"
(śrīkiraṇā. ) iti || 4 ||
ataśca
śaktihīnasya kartṛtvaṃ viruddhaṃ sarvavastuṣu |
kvacit tvaṃśe kumbhakārapaśorivāstu, kiṃ tena | taditthaṃ kimātmakāḥ
kiṃsvabhāvāḥ kīdṛśāḥ kathaṃ śaktāḥ kena vā pracoditā iti
śāmbhavatve praśnapañcakaṃ sphuṭīkṛtam ||
kiṃprabhāvā iti praśnaṃ sphuṭayati
evaṃ śivātmakā mantrāḥ kathaṃ sidhyanti vastutaḥ || 21-5 ||
evamuktadṛśā vastuto vyāpakanirākāraśivasvabhāvā
nityanirmuktaśuddhabodhamātrarūpāḥ kathaṃ sidhyanti, kathaṃ
siddhīrvitarantītyarthaḥ || 5 ||
evaṃ śāṃbhavatvaṃ mantrāṇāṃ vikalpya śāktatvamapi vikalpayati
atha cecchaktirūpāste.........
tarhi yacchaktirūpāste, sā
..............kasya śaktistu kīdṛśī |
kiṃsaṃbandhinīṃ kiṃsvabhāvā ca | tameva tatsvabhāvaṃ vikalpayati
śaktiḥ kiṃ kāraṇaṃ deva kāryaṃ tasyāśca kīdṛśam || 21-6 ||
kiṃ svarūpasahakārirūpā śaktirāhosvidatīndriyā kāryonneyā, kāryamapi
tasyāḥ kīdṛśam ||
na ca svarūpasahakāryātmasvatantravasturūpā vaktuṃ śakyate śakanātmā
śaktiḥ, nāmamātrakaraṇena tu na vimatirityāha
yāvanna śaktimān kaścit............
tāvat
..............kasya śaktirvidhīyate |
pratipādyate ||
yataḥ sā
svatantrā na prasidhyettu vinā siddhena kenacit || 21-7 ||
asiddhena tu yatsādhyaṃ tadasiddhaṃ pracakṣate |
vastuśūnyā na caivātra śaktirvai vidyate kvacit || 21-8 ||
śaktirūpāstu te mantrāḥ kevalāstu viparyayaḥ |
kevalāḥ śaktirūpā ityaspaṣṭaśāmbhavadhāmaśaktimātrātmakā mantrā
ityayaṃ viparyayo bhramaḥ, yataḥ siddhena kenacid vahninā iva dharmiṇā
vinā dāhakatvādidharmarūpeva na kācit svatantrā śaktiḥ prasidhyati | na
ca tayaiva śakanarūpayā śaktimānāśrayabhūtaḥ kaścit sādhayiṣyata iti
yuktam | yata āśrayasiddhiṃ vinā na śaktisiddhiḥ, śaktisiddhiṃ vinā na
āśrayasiddhirityanyonyāśrayaḥ | yadāhuḥ "tadasiddhaṃ yadasiddhena
sādhyate |" iti |na cātīndriyā'pi kācidasau śaktimadvastu vinā'stīti
na śāktā api mantrāḥ | āṇavatvamapi vikalpayitumāha
atha cedāṇavā mantrā vigrahākārarūpiṇaḥ || 21-9 ||
tarhi te
ātmasvarūpā vikhyātā malinā balino nahi |
evaṃ ca
malino malinasyeva prakṣālayati kasya kaḥ || 21-10 ||
nirmalā eva malinamamalīkartuṃ kṣamāḥ, na tu malināḥ | mantrāśca
āṇavatvādātmavanmalinā eva || 10 ||
evaṃ ca
na siddhā hyāṇavā mantrā kevalāḥ parameśvara |
ye āṇavāste na kevalā na śuddhāḥ | ataśca kathamanyān kevalīkuryuḥ
kathaṃ vā'sādhyaṃ sādhayeyurityāśayaśeṣaḥ ||
tarhyanya eva kecidete bhaviṣyantītyāha
tattvatrayaṃ vināstittvaṃ viruddhaṃ vastusantateḥ || 21-11 ||
āgameṣu na vinā tritattvaṃ kiṃcidastītyucyate, nāpi
parapramātṛprameyātmatāṃ vinā kiṃcidapyupadyate || 11 ||
ataśca
yuktirevātra vaktavyā prāṇināṃ hitakāmyayā |
kathametadupapadyata iti yataḥ samyagvicārarūpā yuktireva
sarvahṛdayapratyāyikā | yaduktaṃ saurabheye
"yā cidvyāpārarūpaiva yuktiḥ sarvatra sādhanam |
bhoge vā'pyathavā mokṣe tasmāttatrādṛto bhavet ||"
iti ||
na ca yadyuktavicārato mantrā nopapadyante, mā upāpādiṣateti vācyam |
yataḥ
dṛśyante balino mantrā apradhṛṣyāḥ surāsuraiḥ || 21-12 ||
sarvānugrāhakatvena sarvadāḥ sarvagāḥ śivāḥ |
catuṣkalanāthādayo mantrā ārtinivāraṇasiddhimuktipradā anubhūyanta eva
||
tadittham
saṃkṣepato mahādeva saṃśayaṃ tu vada sva me || 21-13 ||
tvattaḥ parataro nānyaḥ kaścidasti jagatpate |
brūhi sarvaṃ maheśāna yadi tuṣṭo'si me prabho || 21-14 ||
he mahādeva sva ātman saṃkṣepataḥ saṃśayamimaṃ vada saṃśayaviṣayaṃ
niścinu | yato na tvadanyaḥ prakṛṣṭo nirṇetā ko'pyasti, ato
yathāpraśnitaṃ sarvaṃ brūhi || 14 ||
evaṃ śrutvā śrībhagavānuvāca
aho praśno mahāgūḍho na pṛṣṭo'haṃ tu kenacit |
coditaṃ tu mayā sarvaṃ sarvaśāstreṣu sarvadā || 21-15 ||
na vindanti vimūḍhāstu māyayācchāditāḥ sadā |
yastvayā praśnaḥ kṛtaḥ, so'tyarthaṃ gūḍhaḥ | taṃ cāhaṃ na kenacit
pṛṣṭaḥ | mayā tu yadatra vaktavyam, tat sarvaṃ sarvaśāstreṣūktam |
sarvakālaṃ māyayā ācchāditāstu janā uktamapi vaimukhyānna labhante,
tvaṃ tu viditaśāstrasatattvā'pi vimūḍhajanānukampayaiva
prakāśayitumicchasītyāśayaśeṣaḥ | na pṛṣṭo'haṃ tu kenacit
coditāstu mayā sarva iti pāṭhe'haṃ kenacit (na) pṛṣṭaḥ, api tu
kumārabrahmaviṣṇvādibhiḥ sarvaistadanyat pṛṣṭaḥ, te ca mayā tatra
tatra śāstre coditā udbodhitā api na vindanti, tvayā tu tattvajñatayā
gūḍho'yaṃ praśnaḥ kṛta ityarthaḥ ||
atha praśnitaṃ nirṇayati
tattvatrayaṃ vinā vastu mantro vaktuṃ na yujyate || 21-16 ||
mananatrāṇadharmakā hi mantrā
jñānakriyāśaktisatattvaśaktyaṇupakṣaniṣṭhā api śakteḥ
śaktimadavyatirekāt śāmbhavā apītyarthaḥ || 16 ||
atra daṇḍāpūpīyanyāyamāha
āstāṃ tāvat.........
prakṛto mantravargaḥ ||
.....jagatsarvaṃ tattvahīnaṃ na sidhyati |
tattvaṃ svacchasvacchandacitprakāśātmā paramaśivaḥ | tadeva ca
viśvasya siddhiraprakāśātmanaḥ prakāśātmakasiddhyayogāt |
itthaṃ paracitprakāśātmatvādeva
tritattvanirmitaṃ sarvaṃ yatkiṃcidiha dṛśyate || 21-17 ||
paro hi prakāśaḥ
svācchyasvācchandyābhyāmicchājñānakriyāśaktisatattvatattvatrayabhūmau
svānatiriktamapyatiriktamivaiṣaṇīyajñeyakāryātma jagadābhāsayati
paśyantyādipadeṣviva vācyavācakakramaṃ jīvaḥ || 17 ||
evamuktarītyā
tattvatrayaṃ vinā devi na padārtho hi vidyate |
tasmāttattvatrayaṃ sarvaṃ paraṃ cāparameva ca || 21-18 ||
paraṃ śuddho'dhvā, aparaṃ tvaśuddhaḥ || 18 ||
evaṃ ca
śivātmakāḥ śaktirūpā jñeyā mantrāstathāṇavāḥ |
tattvatrayavibhāgena vartante hyamitaujasaḥ || 21-19 ||
pārameśvarecchādiśaktiniviṣṭāḥ śivādirūpāḥ, ataśca amitamojaḥ
sarvatrānugrahādāvapratihataṃ śaktatvaṃ yeṣām || 19 ||
tadetat tattvatrayātmatvaṃ jagato vitatya nirūpayitumāha
paraṃ sarvātmakaṃ śuddhamanādyaṃ kāraṇaṃ dhruvam |
aprameyamanirdeśyamanaupamyamanāmayam || 21-20 ||
nirābhāsaṃ paraṃ śāntaṃ sarvāvayavavarjitam |
vyāpakaṃ sarvatobhadraṃ sārvajñyādiguṇairyutam || 21-21 ||
vijñānaghanasaṃpūrṇaṃ svānandānandananditam |
nirānandaṃ nirvikalpaṃ nirācāraṃ nirakṣaram || 21-22 ||
advaitaṃ kalpanāhīnaṃ cidghanaṃ cinmalāpaham |
cidacidvyāpakaṃ jñeyaṃ nityoditamanuttamam || 21-23 ||
nirvikāraṃ paraṃ nityaṃ nirmalaṃ nirupaplavam |
sarvopamānarahitaṃ sarvabhāvavivarjitam || 21-24 ||
sarvarūpakalātītamacalaṃ śāśvataṃ vibhum |
sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvabhūteṣu saṃsthitam || 21-25 ||
hṛdisthaṃ sarvabhūtānāṃ prerakaṃ sarvavastuṣu |
na tena rahitaṃ kiṃcid dṛśyate suravandite || 21-26 ||
tasmātsarvagataṃ viśvaṃ sa ekaḥ parameśvaraḥ |
sarvajño nityatṛptaśca tasya bodho hyanādimān || 21-27 ||
svatantro'luptaśaktiścānantaśaktirmaheśvaraḥ |
tasya cecchā maheśasya na vikalpyā kathañcana || 21-28 ||
ameyatvādanāditvāt kathaṃ kenopalabhyate |
kāryato hyanumānena vastutaḥ paribhāvyate || 21-29 ||
kāryaṃ tasya parā śaktiryathā sūryasya raśmayaḥ |
vahnerūṣmeva vijñeyā hyavinābhāvinī sthitā || 21-30 ||
sarvānandakarī bhadrā śivasyecchānuvartinī |
taddharmadharmiṇī śāntā nityānugrahaśālinī || 21-31 ||
vivarta etatsarvaṃ hi tacchakternānyato bhavet |
paraṃ dhāma sarvātmatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ jñeyam, tasya cecchākhyā
śaktistādṛśyeva kāryād jagadudayāderanumeyā, kāryamapi tasyaiva
bhagavataḥ parā'dvitīyā śaktirabhinnaiva | tena sarvametat
parameśaśaktervivarto vicitrātmatayā vartanamitīdamatra tātparyam |
padārthastu paraṃ yat prakṛṣṭaṃ prakṛtaṃ mṛtyujittattvaṃ cidghanam,
tat sarvamātmā svarūpaṃ yasya tādṛk | na tena sarveṇa ācchāditamiti
śuddham | svabhittau cānatirekiṇo'pyatirekiṇa iva śivādeḥ kṣityantasya
viśvasyonmīlakatvād dhruvaṃ niścitaṃ kṛtvā'nādyaṃ sarvādibhūtaṃ
kāraṇam | nahi paramamahaso'sya svasvatantracitprakāśātiriktaṃ kimapi
kāraṇaṃ siddhyati | taduktaṃ pratyabhijñāyām "yadasattadasadyuktā
nāsataḥ satsvabhāvatā | sato'pi na punaḥ sattālābhenārtho'tha cocyate ||
kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ |
ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ || (2-4-3-4)
iti | viśvakāraṇatvādevāprameyam | ataścedamīdṛgiti
nirdeṣṭumabhidhātumaśakyam | evaṃ cānaupamyaṃ na vidyate upamā'nyena
sādṛśyaṃ yasya, tadatiriktasyābhāvādityarthaḥ |
ābhāsādīṣatprakāśād niṣkrāntaṃ na saṃkucitacidvadīṣad
bhātītyarthaḥ | viśvasya tatsāmarasyena sthiterbhedopaśamāt paraṃ
śāntam | na ca sadāśiveśadaśāvadavayavakalpamapi tatra viśvamataḥ
sarvāvayavavarjitamityuktam | vyāpakaṃ sarvatobhadram |
"kena nāma na rūpeṇa kalyāṇakāri vyāpakam"
iti cidacidvyāpakamityanena sphuṭīkṛtam, sārvajñyādīti sarvajño
nityatṛptaścetyādinā vijñānaghaneti cidghanamityanena | svānandeti yathā
svaprakāśaḥ prakāśa ucyate, tathā svo'nanyāpekṣa
ānandaścamatkārātmā vimarśo yasya tādṛśā ānandena nanditaṃ
samṛddham, na tu viṣayasukhavad grāhakavimṛśyam | niṣkrāntā ānandā
avacchinnāścamatkārā yataḥ, vikalpebhya ācārebhya akṣarebhyaśca
niṣkrāntam; akṣaraṃ jīvo vācakamantrakalātmā ca | kalpanayā
hīnamadvaitaṃ pratipakṣarahitamanuttamam, cidghanamadvaitam | ataśca
teṣāṃ jīvānāṃ yanmalaṃ māyāśaktyutthitaḥ svarūpagopanātmā
saṃkocaḥ, tatpraśamakṛt | nityoditaṃ sadā sphurat | niṣkrāntā
vikārāḥ samagrajagadgatajanmasattāvipariṇatyādayo yasmāt | paraṃ
viśvāpūrakam | nityamakālakalitam nirmalamaspṛṣṭāṇavamalam |
nirupaplavamāgantukamāyīyakārmamalahīnam | yathā'dvitīyatvādupamā
sāmyamasya na kenacit, tathopamānamapi na kiṃcidasti |
sarvairbhāvairbuddhidharmairvivarjitam | sarveṣāṃ pṛthvyāditattvānāṃ
yā rūpakalāḥ kalyamānāni svarūpāṇi, tā atikramya sthitam | acalaṃ
śāśvataṃ ca prāgvat | vibhumīśvaram, sarvaṃ gacchati
gamayatyupasaṃharatīti sarvagam | gamiratrāntarbhāvitaṇickaḥ | sarveṣu
bhaveṣu jaḍeṣu cājaḍeṣu sthitaṃ tadvinā teṣāṃ sthiterayogāt |
etadeva hṛdisthamityādinā vyaktīkṛtam sarvabhūtānāṃ hṛdi
grāhakapade'ntaranuprāṇakatvena sthitaṃ sat sarvavastuṣu prerakaṃ
tattadgrāhyakāryaniṣṭhaṃ grahītṛkartṛtāpradamityarthaḥ | ataśca tena
rahitaṃ na kiṃcid dṛśyate prakāśamānasya tatprakāśyaikyāt | yat evam,
tasmāt sarvagataṃ devam, yat viśvaṃ tat sarvameva parameśvara eko'dvitīya
ityuktyā paramādvaitarūpatā nirvāhitā | sarvajña ityādi prāgeva
vyākṛtam | evamīdṛśo nāthasyecchākhyā śaktirīdṛśī eva | kāryata
iti jagatsargasaṃhārādikāryādeva kartuścinnāthasya sāmarthyātmā
sā'numīyate | yathoktaṃ pratyabhijñāyām
"phalabhedādāropitabhedaḥ padārthātmā śaktiḥ |"
iti | tasyaiva śaktimatastat kāryaṃ parā'dvitīyā
śaktirābhāsyatvādābhāsanātmajñānaśaktimayamiti yāvat, ata eva
sūryaraśmyādivadabhinnaiva | evaṃrūpatayaiva hi sphuritā'sau
sarveṣāmānandakarī śivāveśahetuḥ | ataśca bhadrā kalyāṇinī
proktaśivecchānugatatvena vartamānā | ataśca tatsvabhāvatvāt śāntā
nirvikārā ata evaṃrūpatvādeva nityamanugrāhikā | sarvaṃ ca
kriyāśaktyā nirmitametajjagat tasyā eva viśvābhāsātmanaḥ śaktervivarto
vicitrarūpatayā vartanam, ataśca nānyato bhavet, tacchaktikṛtatvaṃ
vinā'nyasyaivābhāvāt | yathoktaṃ śivasūtreṣu
śvaśaktipracayo'sya viśvam" (3-30)
iti | śrīsarvamaṅgalāyāmapi
"śaktayo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |"
iti ||
tadittham
sānandā tu parā śaktirnirānandaḥ paraḥ śivaḥ || 21-32 ||
saha ānandena ulbaṇena harṣeṇa vartate sānandā | niḥśeṣeṇa
mahāsāmarasyaviśrāntyātmā āndo yasya, sa nirānandaḥ || 32 ||
ānandolbaṇatvādeva ca śaktiḥ samullasantī
sarvajñatādiguṇaṣaṭkābhāsarūpetyāha
sārvajñādiguṇā ye ca śivasya paramātmanaḥ |
śāktāste nānyato dṛṣṭā hyanyathānupapattitaḥ || 21-33 ||
paraśaktericchāpramukhaṃ jñānarūpatāpattau sarvajñatvādivyakteḥ
śāktā eva ete guṇā ityarthaḥ ||
tadittham
ekaḥ śivastathaikā tu śaktireva hi śāśvatī |
abhinnādvaitasaṃsthānā saivaikā samudāyinī || 21-34 ||
abhinnaṃ dvaitapratiyogi yadadvaitam, tena saṃsthā yasyāḥ | samudāyinī
aśeṣaviśvasāmarasyātmā ||
sarvajñatādiguṇavaicitryeṇa vartamānā'pi kathamabhinnetyāha
icchārūpā śivasyaiṣā hyabhinnā sarvatomukhī |
kiñciducchūnatāpatteḥ sārvajñādiguṇāstataḥ || 21-35 ||
kiñciducchūnatayā jñānakriyāśaktirūpatāpannā parā śaktireva
sarvajñatādirūpatayā sthitetyarthaḥ ||
ata evāha
jñānarūpā tu saivaikā yadā saṃbodhayatyalam |
bodho hyanādiratyantaḥ paraṃ jñānaṃ tu sā smṛtā || 21-36 ||
jñānaśaktiriti khyātā sārvajñādiguṇāspadam |
yadā svatantrāluptā sā kriyā karaṇarūpiṇī || 21-37 ||
varṇarūpāṣṭabhedena sphoṭādidhvanirūpiṇī |
mātṛkā sā vinirdiṣṭā kriyāśaktirmaheśvari || 21-38 ||
kriyākhyā paramā sā tu sarvavāṅmayarūpiṇī |
saiveti prakrāntā parā śaktiḥ | yadā saṃbodhayatītyekaiva hi
śaktistattatkṛtyopādhivaśāt tattadrūpā ucyate | bodho hīti yato bodho
dikkālādyanavacchedādādyantarahitastādṛk paraṃ yad jñānaṃ, tat saiva
parā śaktirjñānaśaktiriti khyātā prathitā, ataśca
proktasarvajñatvādiguṇāspadaṃ smṛtā, jñānaśaktyavinābhāvitvāt
sarvajñatātṛptyanādibodhānantaśaktyākhyānāṃ guṇānām | saiva ca
parā śaktirgṛhītajñānaśaktibhūmikā yadā viśvasargādau svatantrā
(ata eva) sadaivāluptaśaktirbhavati, tadā saiva karaṇarūpiṇī
nirmāṇarūpā satī kriyāśaktirucyate | kathamakramāyā api jñānaśakteḥ
sakramakriyārūpatā ityāśaṅkya āha varṇarūpetyādi | bodho hi
svātantryasārasphurattātmavimarśaśaktiparamārthaḥ, anyathā'sya ca
matkartṛtvātmabodhakatvānupapattāvākāradhāritvamātreṇa
jaḍasphaṭikāditulyataiva | ākāronmajjanāderapi
cānupapattirbodhaviviktasya taddhetoraprakāśanenāsiddheriti bodhaḥ
sphurattātmaparavāgrūpāhaṃvimarśātmakartṛtvasatattva eva | uktaṃ ca
pratyabhijñāyām
śvabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ vidu |" (9-5-11)
iti,
"citiḥ pratyavamarśātmā parā vāk |" (9-5-13)
ityādi ca | vākyapadīye'pi
"vāgrūpatā cedutkrāmedavabodhasya śāśvatī |
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī ||" (1-125)
iti |
taditthaṃ bodhasvātantryātmā paraiva vākśaktiḥ
paśyantyādiparyantasūkṣmasthūlaśabdanātmā dhvanirūpā
"ghoṣo rāvaḥ svanaḥ śabdaḥ sphoṭākhyo dhvanireva ca |
jhāṃkāro dhvaṅkṛtiścaiva hyaṣṭau śabdāḥ prakīrtitāḥ ||"
(11-6-7)
iti śrīsvacchandoktadṛśā, "dīptāgnyābhaḥ prathamaḥ
bheditakāṃsyaprabho'tha vaṃśanibhaḥ | bhramarīrava iva
pañcamatantrīsadṛgakhilatantrīgaḥ ||
ghaṇṭāsamo'mbudasadṛgvātāhatatantrikāsamānaśca |
śravyo daśadhā nādaḥ krameṇa sūkṣmatayā ||"
ityasmadguruniruktanītyā'ṣṭavidhaśabdavyāptirādikṣāntapañcāśadvarṇ
abhaṭṭārakarūpatayā samastamantrādimayaśuddhāśuddhajagajjananī,
ajñātā mātā mātṛkā pa()rameśvarī kriyāśaktiḥ | eṣaiva
cākramā'pi samastavācyavācakātmavāṅmayābhāsarūpatayā sakramā kriyā
ucyate | taduktaṃ pratyabhijñāyām
śakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ |
ghaṭate naiva śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhoriva ||" (2-1-2)
iti ||
taditthaṃ svasvātantryābhāsitakramātmā
evaṃ kriyeti sā proktā ekānanyasvabhāvajā || 21-39 ||
svabhāvotthā svabhāvārthā svā svataḥ svoditā śivā |
ekā'dvayātmā'pi, evamityuktadṛśā kramārūṣitā satī pārameśvarī
śaktiḥ kriyetyuktā | sā ca na kevalaṃ nānyasmāt svabhāvājjāyata
ityananyasvabhāvajā, api tu svabhāvādevotthānaṃ viśvarūpocchalattā
yasyāstādṛśīti vyatirekeṇānvayena ca svātantryamasyā darśitam |
svayaṃ viśvātmatayocchalitāpi svata iti svatra rūpe sthitā | na ca
viśvena ācchāditā, api tu svoditā svaprakāśā, ata eva sve svānatiriktā
bhāvā bhavanto'rthā viśve padārthā yasyāḥ sā tathā | ataśca svā
ātmabhūtā viśeṣābhāsanād viśvasya | tataśca śivā
svacchasvacchandaprakāśātmaśivarūpā | taduktaṃ pratyabhijñāyām
"yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā |
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ ||" (1-7-1)
iti ||
etat sphuṭayati
vyatiriktā na caivaiṣā kartṛtvaṃ śaktirucyate || 21-40 ||
co hyarthe bhinnakramaḥ | yataḥ kartuḥ svatantrasya bhāvaḥ svarūpameva
dharmāntarapratikṣepeṇa kartṛtvam | tadeva ca śaktiḥ śakanaṃ
sāmarthyaṃ samarthādanatiriktamucyate | ato vyatiriktā eṣā na bhavati |
taduktaṃ śrī vijñānabhairave
"śaktiśaktimatoryasmādabhedaḥ saṃvyavasthitaḥ |
atastaddharmadharmitvāt parā śaktiḥ parātmanaḥ ||" (18)
iti || 40 ||
nanu yadi śivaḥ śaktimān jagadrūpatayā sphurati, tadayaṃ vikāritvād
māyātattvavadupādānaṃ jāta iti tadadhiṣṭhātrā nimittakāraṇarūpeṇa
kartrantareṇa bhavitavyam, tathā
"bhogasādhanasaṃsiddhyai bhogecchorasya mantrarāṭ |
jagadutpādayāmāsa māyāṃ vikṣobhya(āviśya)śaktibhiḥ ||" (1-25)
iti śrīpūrvanirūpitanītyā tatkṣobhakena
kenacidanantabhaṭṭārakakalpenāpi bhāvyam ityāśaṅkayāha
śivasya paripūrṇasya svatantrasya vibhoryataḥ |
kaḥ kartā kṣobhakaḥ ko vā tasmādadvaitatā śive || 21-41 ||
"śaktayo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |" iti sthityā
viśvātmatvāt paripūrṇasya śivasya cidānandaghanasya bhagavato
mṛtyujitaḥ pāripūrṇyenānyānapekṣatvāt svatantrasya vibhorvyāpakasya
kaḥ kartā, kaśca kṣobhakaḥ? na kaścit,
svatantracidbhairavatātiriktasyānyasyābhāvāt | yata evam, tasmāt śive
śivabhaṭṭārake'dvaitatā paramādvayarūpatvam; na tu dvaitasya nāmāsti |
taduktaṃ śrībhagavatā kātyena śrīpūrvavārtike śiddhe vyāptṛtve
bhedavirodhāt tadabhedo viśvasya |" iti | bhagavataścidātmatvena
cetyadharmadeśādyanavacchedād yāvad vyāptṛtvaṃ siddhaṃ tāvat | etenaiva
paramāṇoḥ paramamahata ākāśāderapi cāntarbahiśca otaprotatvāt kathaṃ
bheda iti bhedavirodhāt tenaiva vyāpinā viśvasya cetanācetanasyābhedaḥ ||
41 ||
taditthaṃ viśvātmatvena
yattasya sarvaśaktitvaṃ sā śaktirupacaryate |
tayā tu kurute sṛṣṭiṃ sthitiṃ saṃhṛtimeva ca || 21-42 ||
karoti bhagavān sarvaṃ tirobhāvamanugraham |
yat sarvaśaktitvaṃ bhagavataḥ, saivāsya śaktiḥ svātantryam
svasvātantryādeva viśvaśaktirbhagavān | yaduktaṃ śivasūtreṣu
śvaśaktipracayo'sya viśvam |" (3-30)
iti | upacaryata iti bhedena śivāt paraṃ vyavahriyate na tu tāttviko
jagataḥ śivaśakterapi śivāt kaścid bhedo ghaṭate | taduktaṃ
pratyabhijñāyām
"phalabhedādāropitabhedaḥ padārthātmā śaktiḥ |"
iti tayā ca svāvyatiriktayā śaktyā bhagavān sarvaṃ karoti | etadeva
sṛṣṭyādipañcakaṃ kuruta iti viśeṣoktyā sphuṭīkṛtam ||
etadeva vibhāgena darśayati
kriyāśaktyā tu sṛjati jñānaśaktyā jagatsthitim || 21-43 ||
saṃhāraṃ rudraśaktyā tu tirobhāvaṃ tu vāmayā |
anugrahaṃ jyeṣṭhayā tu kurute nātra saṃśayaḥ || 21-44 ||
ekaiva śaktimataḥ śaktiḥ kṛtyabhedājjyeṣṭhādirūpatayocyate ityāha
kṛtyaṃ pañcavidhaṃ śambhorjagato dṛśyate yataḥ |
kriyamāṇaṃ vikalpyaṃ tat sarvajñasya viceṣṭitam || 21-45 ||
jagati kṛtyaṃ kāryaṃ sṛṣṭyādibhedena pañcadhā kriyamāṇaṃ yato
dṛśyate, tat tasmāt śaṃbhorviceṣṭitaṃ spanditaṃ vikalpyaṃ
jyeṣṭhādiśaktibhedenocyate || 45 ||
tadittham
yatastataḥ śaktireṣā śivasyaivānumīyate |
sarvasmādābhāsamānādābhāsanarūpā śaktirābhāsakasya śivanāthasya
cidātmanaḥ na tvanyasya kasyacidanumīyate niścīyate ||
yataḥ sarvasya kāryasya pārameśvarī śaktireva kāraṇam, tataḥ
ātmāṇavo hyanantāśca malenaiva nirodhitāḥ || 21-46 ||
te'nugṛhītāḥ parayā parameśasya cecchayā |
pūrvanirṇītamāyāśaktisaṅkocātmanā malenāṇavena nirodhitā
grāhitāpūrṇaṃmanyatābhimānāḥ, ata evā'nantā ātmāṇavaḥ | te ca
parayā parameśecchayā'nugṛhītāḥ prāpitaparameśvarābhedāḥ ||
tadittham
śivaḥ śaktistathātmā ca tritattvaṃ cetyanuttamam || 21-47 ||
śivaśaktyostāvaduktadṛśā paramotkṛṣṭatvam, ātmanastu
saṅkocābhāsavato'pi citprakāśātmatayaiva grāhakatvāduttamatvam || 47 ||
tadevaṃ paramaśivabhaṭṭārakaḥ śivaśaktyātmākhyatattvatrayātmanā
sphuritvā punarapi svātantryāt
trisvarūpastathā devo rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ |
karoti ṣaḍvidhāṃ sṛṣṭiṃ caturbhedavibheditām || 21-48 ||
trisvarūpa ityeka eva trimūrtiḥ | sṛṣṭimiti
sthitisaṃhṛtyupalakṣaṇaparam || 48||
ṣaḍvidhatvaṃ caturbhedatvaṃ ca darśayati
pretanārakatiryañcasadevamunimānuṣam |
jarāyujāṇḍajaṃ devi tathā saṃsvedajodbhijam || 21-49 ||
śaktyā tu bhagavān sarvaṃ karoti hi vibhutvataḥ |
pretanārakasṛṣṭistāmasī, kiṃcidapacitatamaskā tu
paśupakṣisarīsṛpātmatiryaksṛṣṭiḥ | daivī sṛṣṭiḥ sāttvikī |
maunī rajaḥsattvamayī | mānuṣī rajastamomayī | taduktaṃ śrīsvacchande
"prathamaṃ tāmasīṃ sṛṣṭiṃ karoti tamasotkaṭām |
narakān vividhākārān paśūn vai sthāvarāntakān ||
tamorajaḥsamāveśān mānavān saṃsṛjet punaḥ |
rajaḥ sattvasamāviṣṭaḥ sṛjenmunivareśvarān ||
gatanidraḥ prabuddhastu sattvāviṣṭo jagatpatiḥ |
sṛjeddevān salokeśān pūrvayaiva vyavasthayā ||"
iti jarāyujā mānuṣādyāḥ | aṇḍajāḥ pakṣyādyāḥ | svedajā
maśakādyāḥ | udbhijāni sthāvarāṇi, munidevāstu manojā bāhulyena |
śaktyā svātantryātmanā yad vibhutvamaiśvaryam, tataḥ ||
etadevopapādayati
nimittakāraṇaṃ devo yathā sūryo maṇeḥ kriyā || 21-50 ||
upādānaṃ tu sā śaktiḥ saṃkṣubdhā samavāyataḥ |
nimittaṃ sannidhimātreṇopakāri, na tu vyāpārāveśena, kāryate
svaśaktyā ābhāsyate'nena viśvamiti kāraṇaṃ kartā devo
dyotanādisatattvaḥ parameśvaraḥ | tasya ca saṃbandhinī saiva parā
śaktirupādānam | sā ca samavāyataḥ śivasāmarasyāvasthiteḥ
saṃkṣubdhā viśvajagajjananānuguṇā kiṃciducchūnatākalpā
samanābhūmimāśritavatī | yathā sūryo nimittakāraṇam, yathā maṇeḥ
kriyā upādānamarthād vahnijanane iti dṛṣṭāntaḥ |
śivaśaktisāmarasyameva svānatiriktamapyatiriktamevedam
śvaśaktipracayo'sya viśvam" (3-30)
iti śivasūtrādiṣṭanītyā jagadunmīlayati, na tu vyatiriktaṃ
kimapyapekṣate, prayojanābhilāpena vā kenacit pravartate | etāvataiva ca
sūryakāntādinā saha dṛṣṭāntadārṣṭāntikabhāvaḥ, na tu
sarvasarvikayā, yena sūryādivad bhedo jāḍyaṃ vā śivaśaktyoḥ syāt ||
tadeva sphuṭayati
yathārkaraśmisaṃyogāt sūryakānto maṇirmahān || 21-51 ||
tejaḥ prakirate'tyarthamubhayornaiva kāmitā |
ayaskāntamaṇiṃ dṛṣṭvā lohaḥ prakurute kriyām || 21-52 ||
ubhayornaiva kāmo'sti nimittaṃ tu tathā śivaḥ |
ubhayorityarkasūryakāntayoḥ | kriyāmiti spandanātmikām |
ubhayorityayo'yaskāntayoḥ | nimittaṃ saṃnidhimātreṇa svaśaktita eva
viśvamunmīlayati ||
nanvahetūnāṃ deśakālaprakṛtiniyamāyogādavaśyaṃ
sūryakāntāderniyāmakaḥ kaścidasti |
satyamasti, kintvasau
sūkṣmatvānnopalabhyeta yastayostu pracodakaḥ || 21-53 ||
parameśa ityarthaḥ | sūkṣmatvādityavedyatvāt || 53 ||
tādṛksarvasya jagato nānubhūtaṃ tu kāraṇam |
yuktaṃ caitat, yataḥ yadi tu viśvakāraṇaṃ parameśo'nubhūyeta, sa eva
sūryakāntāderapi pracodako nirūpyeta na tvasāvanubhūyate,
anubhavitrekarūpatvāt ||
nanu ca
ṅa hi jñānādṛte bhāvāḥ kenacidviṣayīkṛtāḥ |
jñānaṃ jñeyātmatāṃ yātametasmādavasīyate ||"
iti kālikākramoktanītyā cicchaktireva viṣvasyāvabhāsane heturanubhūyate,
kriyāśaktiriva nirmāṇe, tat kathamuktaṃ ṅānubhūtaṃ tu kāraṇam" iti
satyaṃ, bahiḥ prasarantī śaktirviśvāvabhāsakatayā'nubhūyate, āntaraṃ
tu viśvakāraṇaṃ śivaśaktisāmarasyamuktayukterna paricchettuṃ
śakyamityāha
upādānaṃ tu sā śaktiḥ sarvatraiva vibhāvyate || 21-54 ||
yathā sarvaṃ suniṣpannaṃ kriyāśaktyā pradṛśyate |
kṣobhyakṣobhakabhāvastu pratyakṣo naiva kasyacit || 21-55 ||
saṃkṣubdhaṃ samavāyāttu kāraṇaṃ tadvidurbudhāḥ |
vibhāvyate sphuṭamanubhūyate | atraiva yathetyanena dṛṣṭāntaḥ |
sarvamiti ghaṭapaṭādi | kṣobhyakṣobhakabhāvaḥ śivaśaktyoḥ
sargādyābhāsanocita ādyaḥ spandaḥ | tadeva ca samavāyāditi sāmarasyāt
saṃkṣubdhamiti sargādyābhāsanaucityena sphurat | budhāḥ
śrīkaṇṭhānanteśasadāśivādyāḥ | kāryate svaśaktyā ābhāsyate'nena
viśvamiti kṛtvā kāraṇaṃ kartṛ viduḥ samāveśena sākṣātkurvanti |
taduktaṃ śrīsvacchande
"akāmāt sa sṛjet sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |
svatejasā varārohe vyoma saṃkṣobhya līlayā ||
upādānaṃ tu tatproktaṃ saṃkṣubdhaṃ samavāyataḥ |" (11-3-4)
iti | śrīśrīkaṇṭhyāmapi
"pravarteteśvarātsarvam |"
iti ||
ihāpyetadeva
akāmataḥ sṛjet śarvaḥ śaktyā sarvaṃ carācaram || 21-56 ||
paripūrṇatayā nāsya kāmaḥ phalābhilāṣaḥ kaścidityakāmāt śaktyeti
svasvātantryādeva, na tu bhedeśvaravadupādānādyapekṣayā | yathoktam
"upādānaṃ tu sā śaktiḥ |" (21-54)
iti | sarvaṃ carācaramiti | acaramiva caramapi jīvajātaṃ
rudrakṣetrajñarūpaṃ sarvaṃ bhagavān sṛjati svarūpagopanāvaicitryeṇa
bhāsayati, na tvanādisiddhaṃ tadityāśayaḥ || 56 ||
etat prakṛte yojayati
evamuktena vidhinā mantrāḥ sarve tritattvajāḥ |
śivākhyāḥ śaktirūpāśca tathaivātmasvarūpakāḥ || 21-57 ||
trisvabhāvāḥ samuddiṣṭāḥ sarvatra balaśālinaḥ |
bhavanti sarvadā sarve sarvagāḥ sarvarūpiṇaḥ || 21-58 ||
yata uktadṛśā paramaśiva eva svabhittau svaśaktyā viśvamābhāsayati,
tato mantrāstriṣu śivāditattveṣu jāyante śivādyākhyāḥ
śivādisvabhāvāśca tathaiva sarvasāmarthyādiyuktāḥ na tu yathā
mugdhadhiyaḥ
"ekaḥ śivo'vikārī tacchaktiścāpyato na tau śaktau |
bahudhā sthātuṃ yadvā caitanyavinākṛtau vikāritvāt ||" (nā.
kā. 16)
iti śivasvātantryamaparāmṛśyāṇvapekṣatvameva mantrāṇāmāhuḥ || 58 ||
etad vitatya sphuṭayati
śivo hyanādimān dhāma śāśvataḥ prathamo'calaḥ |
etat prāgeva vyākṛtaprāyam |
sa ca
icchayā ca yadā devi prasaratyavilambitaḥ || 21-59 ||
tadā cāsyecchākhyā
sā śaktiḥ paramā sūkṣmā unmanā śivarūpiṇī |
mana utkramya gatā'navacchinnasvaprakāśasphurattā ||
eṣaiva ca
astitvamātramātmānaṃ kṣobhyaṃ kṣobhayate yadā || 21-60 ||
samanāsau vinirdiṣṭā śaktiḥ sarvādhvavartinī |
kroḍīkaroti yā viśvaṃ saṃhṛtya sṛjate punaḥ || 21-61 ||
astitvamātraṃ prakāśātmamahāsattārūpam, ataḥ kṣobhyaṃ
samastasūtraṇāsahiṣṇumātmānaṃ yadā śaktiḥ kṣobhayate
śūnyātiśūnyādidharāntasamagrajagadāsūtraṇātmanā sphurati, tadā
parapramātṛpadāvarūḍhā āsūtritāśeṣamantavyamananamātrarūpatvāt
samanetyuktā | ata eva sarvādhvani vartate prathamollekhakalpatayā sphurati,
ataśca viśvaṃ kroḍīkaroti | ayaṃ cāsya kroḍīkāro yadetat saṃhṛtya
svābhedātmanā nimajjanena śūnyābhāsatayā ābhāsya sṛjati, idantayā
prathayati,
garbhīkṛtāśeṣaviśvasṛṣṭisaṃhāraprapañcamahāsṛṣṭiśaktirūpatayā
sphuratītyarthaḥ | etadeva punaḥśabdena dyotitaṃ punaḥ punaḥ saṃhṛtya
sṛjatīti yāvat | saṃhṛtyetyanena ca śūnyātiśūnyātmavyāpinī
bhūruktā, sṛjatītyanena tu śaktibhūmiḥ || 61 ||
yadāha
kuṇḍalākhyā mahāśaktistṛtīyāpyupacaryate |
kuṇḍalākhyetyanenāntaḥśūnyabahiṣkṛtapāravaśyātmatākhyāpanena
vyāpinyatra kroḍīkṛteti darśitam | upacaryate saivetthaṃ vyavahriyate ||
yā caiṣonmanākhyā śaktiḥ samastabhāvābhāvāsūtraṇād
bhāvābhāvasāmānyāvabhāsātmasamanāvyāpinīśaktirūpatayā sphuritā,
saiva vācyavācakātmaśāktarūpaṃ viśvamavabibhāsayiṣuḥ
kroḍīkṛtavācyaspandavācakasāmānyanādarūpatayā prathamaṃ spandata
ityāha dhvanirūpo yadā sphoṭastvadṛṣṭācchivavigrahāt || 62 ||
prasaratyativegena dhvaninā''pūrayan jagat |
sa nādo devadeveśaḥ proktaścaiva sadāśivaḥ || 21-63 ||
sphuṭatyabhivyajyate'smād viśvaḥ śabdagrāma iti sphoṭaḥ śabdabrahma,
ata eva dhvanirūpaḥ śabdanasvabhāvaḥ,
adṛṣṭādityanākṛterdraṣṭerkarūpāt paranādāmarśātmanaḥ
prakāśānandaghanāt śivasvarūpādativegenāvyucchinnadrutanadīghoṣavat
prasarati | kīdṛk ? dhvaninā ghaṇṭānuraṇanarūpeṇa nādāntena jagad
viśvamāpūrayan āmarśanena ātmasātkurvan | sa eva
nādabhaṭṭārako'kṛtakāhantedantāsāmānādhikaraṇyavimarśātmakaparacit
prakāśarūpa iti nādaḥ, sadāśiva iti sāmānādhikaraṇyokterāśayaḥ |
prasaratītyuktyā paravākśaktireva pārameśvarī iyaṃ sphuratītyādiśati
| atra ca nādānto'pyanupraviṣṭaḥ || 63 ||
atha
dhvaniradhvagato yatra viśrāmyatyanirodhitaḥ |
nirodhinīti vikhyātā sarvadevanirodhikā || 21-64 ||
adhvagato'śeṣavyāpako'nirodhito'nāhato nādabhaṭṭārako yatra
viśrāmyati svavyāptinimajjanenādharavyāptimunmajjayati, sā nirodhikākhyā
mantrakalā vikhyātā | kīdṛśī ? sarveṣāṃ brahmādidevānāṃ nirodhikā
ūrdhvavyāptyā dhārikā yathoktaṃ śrīsvacchande
ṅirodhayati yā devān brahmādīṃśca surādhipe |
nirodhiketi sākhyātā |" (10-1223)
iti || 64 ||
paramaśivābhedākhyātireva brahmādernirodha ityāha
niruddhasya maheśatvamahimā na pravartate |
ataścābhedākhyātyaiva tatrasthānāṃ nānātvamityāha
asaṃkhyātāstu koṭyo vai mantrāṇāṃ tatra saṃsthitāḥ || 21-65 ||
kiṃ ca
labhante tatpraviṣṭā vai..........
ye tad nirodhikāpadaṃ praviṣṭā yoginaḥ, te tadeva labhante, na
ūrdhvamabhedavyāptim | tadityāvṛttyā yojyam ||
yā ceyaṃ dhvanimātrātmanādāntavyāptinirodhikākhyā māntrī kalā
.............ṣa binduśceśvaraḥ smṛtaḥ |
paraiva śaktiricchāśaktivyāptyā samanātaḥ śaktyantaṃ padamunmīlya
jñānaśaktivyāptyā śaktiprādhānyamunmīlayantī
samastavācakābhedinādāmarśamayatāṃ
dhvanimātrātmanādāntavyāptyābhāsitāṃ nirudhya
samagravācyābhedaprakāśarūpāṃ
sphuṭedantāhantaikyavimarśātmeśvararūpabindvātmatāṃ
gṛhṇāti ||
na ca nirodhikāpadābhāsanasamanantarameva bindvātmatāṃ gṛhṇāti, api tu
madhye
yadā śivāmṛtaṃ mūrdhni patati sṛṣṭikāraṇam || 21-66 ||
āpyāyastu bhavettena so'rdhacandra iti smṛtaḥ |
vimarśapravaṇanādakalāvācyasaṃhārapradhānā svasattānirodhena
nirodhinīpadaṃ śritvā samastavācyābhedavedanātmabindudaśāṃ sisṛkṣuḥ
prathamaṃ kiṃcidunmajjadvācyapradhānāmardhacandradaśāṃ śrayatīti
tātparyam | padārthastu śivasya nādātmanaḥ sadāśivanāthasya saṃbandhi
amṛtaṃ sphuṭedantābhāsātma sṛṣṭivīryaṃ sraṣṭavyasya
viśvasattātmano virndomūrdhni patati, bindūdayāt prathamamunmiṣati yadā,
tadā sa mantrāvayavo'rdhacandra ityucyate, yatastena āpyāyo bhavet
tadbhūmikārūḍhasya pūrṇacandrākārā sraṣṭrī bindvātmā
kriyāśaktidaśā udayate ||
eṣa(ṣāṃ) cārdhendurbindupadādūrdhvamārohatām
saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ............
nādādadho'varohatāṃ tu
............ṣṛṣṭikāraṇameva ca || 21-67 ||
taditthaṃ bindbātmakriyāśaktau sphuṭībhūtāyāṃ
pṛthagbhūtavācyavācakamantradaśādarśanāyāha
makāro hyatra vai rudro varṇasaṅghaṭṭa uttamaḥ |
eṣa binduḥ pṛthagbhāvamavabhāsayan prathamaṃ
māyāśrayapumāmarśimakārarūpeṇa bhavati | atra ca rudro'dhiṣṭhāteti
śeṣaḥ | eṣa ca makāraḥ prastutapraṇavāpekṣayā'kārokārābhyām,
mantrāntarāpekṣayā tu varṇāntarebhyo'pyuttama utkṛṣṭo'tiśayena
udgata ūrdhvavartī ca varṇānāṃ saṅghaṭṭo viśrāntisthānam,
piṇḍākṣarasaṃbandhino hi varṇāstattattattvavācakatāṃ bhajamānā
yāvanna māyāgranthyudbhediplutoccāramakāradhvanirūpatāmāviṣṭāḥ,
tāvanna viśvavedyāvibhedivedanātmabinduvyāptimāviśanti | plutāntaṃ ca
dīrghahrasvatadvarṇanīyavācyasattā'stītyapi ca varṇasaṅghaṭṭaḥ ||
itthaṃ ca pūrvoktā
śaktirmāyāgranthyāśrayamakārātmamantrāvayavarūpatāmāpannā
viśvajagadātmatayā
yadā sthitiṃ ca labhate svonmukhaṃ sṛṣṭikāraṇam || 21-68 ||
pratiṣṭhākhya ukārastu viṣṇuḥ sākṣād bhavatyasau |
svonmukhamiti svatra saṃvidrūpe unmukhaṃ kṛtvā pramāṇapradhānatvāt
sthitidaśāyāḥ pramāṇasya ca jñeyācchuritasaṃvidrūpatvādevamuktam, ata
eva sṛṣṭermeyapradhānāyā daśāyāḥ kāraṇam |
pramāṇarūpasaṃvidantarvartina eva hyābhāsāḥ pṛthagvimṛśyamānāḥ
prameyatayā sṛjyante | atra ca "matsyavalanasaṃyogād galake mīnamāśritā
|" iti śrīmīnakuloktadṛśā pūrvāparakoṭyordolanena galakoṭare
kṛtapadā saṃvidunmiṣanmeyātmakokārāmarśarūpā ukārākhyo mantrāvayava
ucyate | sa ca pratiṣṭhāyāṃ
garbhīkṛtābādiprakṛtyantatrayoviṃśatitattvāyāṃ
pratiṣṭhākalākhyāyāṃ saṃkhyānaṃ prathā yasya, ata eva
tatpadādhiṣṭhātṛsthitisaṃvinmayaviṣṇubhaṭṭārakāmarśitvāt sākṣād
viṣṇuḥ | evaṃ tāṃ vadan makārakalāyāḥ saṃhāradaśāprādhānyaṃ
garbhīkṛtapumādimāyāntatattvasaptakaṃ
vidyākalāvyāptirityādyanumantavyamiti śikṣayati ||
atha kaṇṭhādavaruhya hṛtpadmaprāptāyāṃ saṃvidi
nivṛttistu yadā sarvaṃ niṣpannaṃ praṇavaṃ vibhuḥ || 21-69 ||
akārākhyaṃ paraṃ dhāma brahmā sa kamalāsanaḥ |
pṛthvyantatattvasarganivṛtternivṛttiḥ | ataścāvarohakrameṇaitadantatvāt
praṇavasya akāra ā samantāt khyānaṃ tasya tadakārākhyaṃ paraṃ dhāma |
prakarṣeṇa nūyate stūyate'bhedena vimṛśyate'nena paraṃ dhāmeti kṛtvā
praṇavaikadeśo'pyakāraḥ "pradeśo'pi brahmaṇaḥ
sārvarūpyamanatikrāntaḥ |" iti sthityā praṇavaparadhāma
sāmānādhikaraṇyena nirdiṣṭam | yaccaitadakārātmarūpam, tad
brahmarūpavācitvāt sṛṣṭipradhānasaṃvidāmarśitvād
hṛtkamalakarṇikārūḍhatvācca brahmā kamalāsana iti cocyate |
dvādaśāntavad hṛdo'pi pūrṇasaṃvittvāt paradhāmetyucitaivoktiḥ ||
tadittham
mantrasṛṣṭirbhavedeṣā śivasya paramātmanaḥ || 21-70 ||
"śivo hyanādimān |" (21-59)
ityataḥ prabhṛti "kuṇḍalākhyā mahāśakti |" (21-62)
ityantaṃ śivatattvarūpatayā, nādāntād bindvantaṃ śaktitattvarūpatayā,
makārādakārāntamātmatattvātmatvena mantrasṛṣṭiruktā || 70 ||
evaṃ paropakramapaśyantīvākpradhānāṃ
praṇavātmamahāmantrasṛṣṭimuktvā madhyamāprādhānyena
mātṛkāsṛṣṭimāha
tato'ṣṭavidhabhedena pañcāśadvarṇarūpiṇī |
jñānaśaktiḥ parā sūkṣmā mātṛkāṃ tāṃ vidurbudhāḥ || 21-71
||
vargabhedādaṣṭadhātvam, vargyabhedāttu pañcāśadrūpatvam
bhedapradhānatayā cāsyā vākpradhānatā mantavyā | evamapi
samagravācyavācakakroḍīkārāt parā pūrṇā
vaikharījanyaśrotragrāhyavarṇavailakṣaṇyāt sūkṣmā
viśvavācyavācakasūtihetutvādajñātā mātā mātṛkā | budhāḥ
"mātṛkācakrasaṃbodhaḥ |" (2-7) iti śivasūtrasthityā
mātṛkājñānaśālinaḥ || 71 ||
kiṃ caiṣā bhagavatyabhedapradhānatayā parāvāgrūpā satī
sā yoniḥ sarvamantrāṇāṃ sarvatrāraṇivat sthitā |
tadevaṃ sṛṣṭikramasya prastutatvād yadyapi praṇavasya vyāptiḥ
prātilomyenoktā, tathāpyānulomyena hṛtto dvādaśāntaṃ
bhedadaśāsaṃhārakrameṇa "gṛhṇāti praṇavaḥ sarvaṃ
kalābhiḥ kalayecchivam |" (22-14) iti,
"akāraśca ukāraśca |" (22-21)
iti vakṣyamāṇasthityā tamuccārya dvādaśāntād hṛdantamuktayuktyā
tattatsthānapariśīlanenāvarohetḥ śivāmṛtena
viśvamāplāvyāśeṣakroḍīkārimātṛkāprasaraprathamāṅkurakalpākāravim
arśādanuttarāṃ bhūmiṃ sṛṣṭvā parāmṛtasekasaṃskārata
āpāditamahāyajñāhutiyogyabhāvaṃ tadeva viśvaṃ
dvitīyabījoccārāmarśena paradhāmni
hutvā'gnīṣomātmanyūrdhvādharasamagrasṛṣṭisaṃhārasāmarasyasatattve
unmanāparamaśivābhedamaye prakāśānandasvarūpe svadhāmni tṛtīyabīje
sthityā viśrāmyedityāha juhoti vīryamatulamamṛtaṃ sṛṣṭisaṃyutam || 72
||
pādadvayena bījadvayavīryamatrāsūtritam || 21-72 ||
yata evam
tenāsau devadeveśo hyamṛteśaḥ parāparaḥ |
asāviti ihatyamantrarājaḥ | paraśca aparaśca parāparaśceti tantreṇa
vaiśvātmyamasyoktam ||
kiṃ ca
mṛtyoruttārayedyasmānmṛtyujittena cocyate || 21-73 ||
bharaṇāt prakriyāṇḍānāṃ sa bhairava iti smṛtaḥ |
prakriyāyāṃ puratattvādiparipāṭyāmaṇḍāni
brahmaprakṛtimāyāśaktyaṇḍāni, teṣāṃ bharaṇāt
svātmasātkārāt | evamihatyamantranāthasyāmṛteśādirūpatāṃ nirucya
prakṛtānāṃ sarvamantrāṇāṃ tritattvātmatāṃ prastutāṃ
nirvāhayitumupakramate
evamādyāḥ smṛtā mantrāḥ sarve hyamitatejasaḥ || 21-74 ||
adhikāraṃ prakurvanti sarvasya jagataḥ priye |
mocayanti ca saṃsārādyojayanti pare śive || 21-75 ||
mananatrāṇadharmitvāt tena mantrā iti smṛtāḥ |
evaṃśabdaḥ proktamantranāthaṃ tadvīryaṃ cāmṛśati | tena proktā
amṛteśādyāḥ prāṅnirūpitanītyā ca tadvīryapradhānāḥ sarve
mantrāḥ, amṛtamavināśi parāmṛtasāraṃ ca tejo yeṣām, ata eva
citprakāśātmatvādadhikāraṃ sṛṣṭyādi jagataḥ kurvanti, mukhyatastu
pāśamocanaśivatvavyaktyātmānugrahakṛto'taśca niruktasthityā
mananatrāṇadharmayogād mantrā ucyante ||
yata evam
tasmāt sarvagatā mantrāḥ sarvadāste tritattvajāḥ || 21-76 ||
śivaśaktyātmarūpāstu nityānugrahaśālinaḥ |
kṣetrajñavadavacchedābhāvāt sarvagatā vyāpakāḥ, vijñānākalavat
kartṛtvātirobhūteḥ sarvadāḥ, nityānugrahaśālinaśca
śivaśaktyātmarūpatvāt triṣu tattveṣu jāyante'bhivyajyante ||
kiṃ ca
śivaśaktiprabhāvāśca śivadāśivahārakāḥ || 21-77 ||
nigrahānugrahakṛtaḥ śivadāśivahārakāśceti viśeṣaṇasamāsaḥ || 77 ||
yogijñānināṃ tu
jñātamātrā hi phaladā bhogamokṣapradāyinaḥ |
mantrāṇāṃ śivaśaktyātmarūpatvaṃ vibhāgena prathayati
yatteṣāṃ sarvaveditvaṃ sarvaśaktitvameva ca || 21-78 ||
tacchivatvaṃ samākhyātaṃ.........
sarvaśaktitvaṃ vaiśvātmyāt ||
..........śaktitvaṃ sarvakartṛtā |
śakyate yeneti śaktiḥ svātantryam ||
tadeva sphurayati
sarvānugrahakartṛtvaṃ sarvatra phaladāyakam || 21-79 ||
sarvatra tatra tatra tattvādau phalapradatvamiti bhāvapradhāno nirdeśaḥ ||
79 ||
ātmatvaṃ tatsvarūpaṃ tu trividhaṃ sādhanaṃ smṛtam |
mantro dhyānaṃ tathā mudrā.........
yat svarūpaṃ yasya sādhanasya mantradevatārādhanasya, tat
prāṇabuddhidehāśrayamantroccāradhyānamudropāyatvāt trividhaṃ
mantrāṇāmātmatvamaṇutvam | yathoktam "uccārakaraṇadhyāna |" (mā. vi. 2-
21) ityādi śrīpūrve ||
tacca etat trividham
..........ṣādhanaṃ śāstracoditam || 21-80 ||
etacca trayaṃ prapañcato darśayati
dīkṣāmaṇḍalasaṃskāraṃ yajanaṃ japanaṃ tathā |
homakriyā tathā lekhyaṃ dhyānadhāraṇayoḥ kriyā || 21-81 ||
mudrābandhastathā yogo yajanaṃ tu kriyaikatā |
dīkṣā ca, maṇḍalaṃ ca, saṃskāraścādhivāsādyātmeti samāhāraḥ |
lekhyaṃ yantram | etadanto mantrasya prapañcaḥ | dhāraṇā
dhyānaprapañcaḥ | mudrābandhaścittaikāgryātmayogāya, yogo yojanāyai
paryavasyatītyetad mudrāprapañcatvena uktam | kriyaikatā
mantrasaṃdhānanāḍīsaṃdhānaparamīkaraṇarūpā tritayasyāpi prapañcaḥ
||
itthaṃ mantrāṇāṃ tritattvamayatvamupapādyopasaṃharati
evaṃ mantrāḥ samākhyātāḥ sarvatraivādhikāriṇaḥ || 21-82 ||
tattvatrayānusāreṇa bhogamokṣayorbhoge ceti śivam ||
samuccārād vyāpteḥ paramapadaviśrāntivaśato
dadad bhuktiṃ muktiṃ dvayamapi yadadvaitamasamam |
jagattrāṇānnetraṃ nikhilamanucakraprabhu paraṃ tritattvātmaiśaṃ
tajjayati parabodhāmṛtamayam || ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote ekaviṃśo'dhikāraḥ || 21 ||
dvāviṃśo'dhikāraḥ
" netrodyotaḥ "
dvayadhvaṃsi sphūrjatparatarasvadhāsāravisarair
niṣicyāśeṣaṃ yat paraśivahutāśo visṛjati |
prakāśānandaikyasphuraṇamayamābhāsayati ca
stumaḥ śārvaṃ netraṃ nikhilamanunāthaṃ kimapi tat ||
pūrvādhikāropakrāntamapi madhye'nantaprameyavyāmiśrībhūtaṃ
mantratattvaṃ nigamayituṃ
śrīdevyuvāca
asaṃkhyātāstu koṭyo vai mantrāṇāmamitaujasām |
uktā devena sarvajñāḥ sarvagāḥ sarvadā śubhāḥ || 22-1 ||
sarvāḥ sarveśvarāḥ śastāḥ sarvatraivādhikārikāḥ |
tāsāmeva hi sarvāsāṃ kathamabhyadhiko balī || 22-2 ||
mantrarāṭ parameśānaḥ kathaṃ mṛtyuñjayaḥ paraḥ |
saṃśayo me samutpanno hṛdi deva vada sva me || 22-3 ||
pūrvoktamantrasadbhāvo hṛto devena me katham |
tadadya śrotumicchāmi paraṃ kautuhalaṃ hi me || 22-4 ||
he hṛdideva hṛdayeśvara sva ātman sarvā mantrakoṭyaḥ prāya
etanmantranyūnādhikamāhātmyāt śāstreṣu tvayā uktāḥ, tataḥ
kathamayaṃ mantrarājo'bhyadhika ityayaṃ me saṃśayo jāto yataḥ, tasmād
vada nirṇayavākyaṃ brūhi, yataḥ pūrvoktameva mantrasadbhāvaṃ
bahvadhikāroktaṃ nānāprameyoktiśabalīkṛtatvādapahṛtamiva
sāragrāhiṇyā dhiyā'dhigantumicchāmi | atrārthe sarvasārarūpe'tīva me
kautukamiti || 4 ||
devyā pṛṣṭo bhairava uvāca
śrūyatāṃ saṃpravakṣyāmi saṃśayaṃ te hṛdi sthitam |
saṃpravacanaṃ nirṇayaḥ ||
tadāha
mantrakoṭyo hyasaṃkhyātā sarvāḥ sarvādhikārikāḥ || 22-5 ||
śivaśaktiprabhāvāśca sarvaśaktisamanvitāḥ |
bhogamokṣapradāḥ sarvāḥ svaśaktibalabṛṃhitāḥ || 22-6 ||
svasya śivarūpasya ātmano yat śaktibalaṃ svātantryamāhātmyaṃ tena
bṛṃhitā yadyapi, tathāpyasya mantranāthasyāsti viśeṣa ityupakramate
vaktum
kintu devaḥ paraḥ śānto hyaprameyaguṇānvitaḥ |
śivaḥ sarvātmakaḥ śuddho bhāvagrāhyo hyanuttamaḥ || 22-7 ||
āśrayaḥ paramasteṣāṃ vyāpakaḥ parameśvaraḥ |
devo dyotanādisatattvaḥ, paro'nuttaraḥ, śānto dvaitopaśamāt, aprameyā
guṇā abhedasarvajñatvādayastairanvitaḥ, sarvātmakaḥ
kroḍīkṛtadvaitādvaitaparamādvaitarūpā, śuddho
viśvaikātmye'pyanāvṛtaḥ, bhāvagrāhyaścidghanatvena svaprakāśaḥ |
teṣāmiti mantrāṇāṃ tenaiva tathā vaicitryeṇāvabhāsitānāmāśrayaḥ
paraprakāśabhittimayaḥ, parama iti yadyapi proktadṛśā
śaktirapyeṣāmāśrayastathāpi prakṛṣṭo'yaṃ tasyā api
śakterviśrāntidhāmetyarthaḥ, ata eva vyāpakaḥ
parameśvarastattanmantrāvabhāsanatatsaṃyojanaviyojanādisvatantraḥ,
ata eva na vidyate'nyaduttamaṃ
yasmāttādṛgayamihatyamahāsāmānyātmapūrvopakrāntasarvavīryasārarūpo
mantranātha ityarthaḥ | nirṇītaprāyaṃ caitat prāgeva ||
ataśca
tadicchayā samutpannāstacchaktyā saṃpracoditāḥ || 22-8 ||
bhavanti saphalāḥ sarve sarvatraivādhikāriṇaḥ |
tasya śaktyā svātantryasphurattayā samyakpracoditā anugrahādau niyuktāḥ,
ataśca sarvatrādhikāriṇo mantrāḥ phaladā bhavantyeva | evo bhinnakramaḥ
||
yadyapi śivaśaktyā sarve mantrā janitā niyuktāśca, tathāpyasyānyebhyo
mahān viśeṣa iti prastutaṃ nirvāhayati
yadetatparamaṃ dhāma sarveṣāmālayaḥ śivaḥ || 22-9 ||
asmādeva samutpannā mantrāścāmoghaśaktayaḥ |
prathamādhikārāt prabhṛti cidānandātmamahāsāmānyaṃ yadetad
mṛtyujidrūpaṃ paraṃ dhāma śāktam, tadeva śivātmakaṃ
viśvasyāśrayaścidbhattyātmatāṃ vinā kasyāpyaprakāśāt | asmādeva, na
tvanyata eva tadanyasyāprakāśamānatvenābhāvānmantrāśceti cakārād
māyādiviśvamasmādetadadhiṣṭhānādeva cāmoghaśaktayo mantrā iti
bhinnakramo'pi ||
yuktaṃ ca tat yataḥ
nityo niyāmako hyeṣāṃ netāraṃ nirupaplavaḥ || 22-10 ||
niṣprapañco nirābhāsastrāyakastāraṇaḥ śivaḥ |
trāṇaṃ karoti sarveṣāṃ tāraṇaṃ trastacetasām || 22-11 ||
niyataṃ bhavaḥ sarvadikkālākrāntikṛt tadaparāmṛṣṭaśca, eṣāṃ
mantrāṇāṃ niyāmako niyoktā, araṃ śīghramicchāmātrādeva netā
bahirābhāsakaḥ svātmasātkārakṛcca, ataśca pradhānabhūto nāyako'pi
anupaplava ityāṇavādimalebhyo niṣkrāntaste ca niṣkrāntā yataḥ | evaṃ
niṣprapañco nirābhāsaśceti yojyam, prapañco jagadvaicitryam, ābhāsāḥ
saṃkucitāḥ prakāśāḥ, trāyakaḥ sarvarakṣākarastāraṇo mocakaḥ,
ataśca śivaḥ śreyomayaparamaśivasvarūpo mṛtyujinnāthaḥ | etadeva
trāṇamityardhena sphuṭīkṛtam | trāṇaṃ rakṣā trastacetasāṃ
saṃsārabhītānām | etaccākṣaravarṇasārūpyeṇa netranāthasya nirvacanam
|| 11 ||
yadāha
nayate mokṣabhāvaṃ tu tārayenmahato bhayāt |
nayanācca tathā trāṇānnetramityabhidhīyate || 22-12 ||
kiṃ ca, etat
jīvanaṃ sarvabhūteṣu netrabhūtaṃ prakīrtitam |
yathā netraṃ cakṣurbhāvaprakāśakam tathedaṃ
cinnetramaśeṣaprakāśakatvānnetrabhūtamityuktam ataḥ sarveṣāṃ jīvanam
| uktaṃ ca śrīpratyabhijñāyām "jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ jīvatāṃ
jīvanaṃ matam |" (1-1-4) iti ||
taditthamayaṃ nāthaḥ
samastamantrajātasya svāmivat parameśvaraḥ || 22-13 ||
nirṇītaṃ caitat prāgeva || 13 ||
evaṃ sāmānyavyāptyā'sya mantranāthasyānyamantrebhyo
viśeṣamuktvā'kṣaravyāptyā'pyāha
praṇavaḥ prāṇināṃ prāṇo jīvanaṃ saṃpratiṣṭhitam |
gṛhṇāti praṇavaḥ sarvaṃ kalābhiḥ kalayecchivam || 22-14 ||
ṣaṭprakāraṃ mahādhvānaṃ ṣaṭkāraṇapadasthitam |
juhoti vidyayā sarvaṃ juṃkāreṇa pracoditam || 22-15 ||
svarūpaṃ yat svasaṃvedyaṃ samyaksaṃtṛptilakṣaṇam |
sarvāmṛtapadādhāraṃ savisargaṃ paraṃ śivam || 22-16 ||
pūrṇaṃ nirantaraṃ tena pūrṇāhutyā tu pūrṇayā |
svoccārā yā svabhāvasthā svasvarūpā ca svoditā || 22-17 ||
icchājñānakriyārūpā sā caikā śaktiruttamā |
tayā prakurute nityaṃ śaktimān sa śivaḥ smṛtaḥ || 22-18 ||
prāṇināṃ sarvajīvatāṃ
sarvajñeyakāryajñānakaraṇaprathamābhyupagamakalpānāhataparāmarśātmasa
amānyaspandarūpaḥ praṇava eva prāṇāstaṃ vinā jñānakriyā'ghaṭanāt
| etasmin hi sati teṣāṃ jīvanaṃ prāṇāpānādiprasarātma samyak
pratiṣṭhāmeti, anyathā bhastrāvāyuvadapratiṣṭhitameva syāt |
tadevaṃbhūto'pyayamantaḥkṛtamaśeṣaṃ
vakṣyamāṇākārokārādikalābhiḥ saha svātantryāt pṛthagābhāsya
tābhireva gṛhṇāti vimarśayuktyā samanāntamātmasātkaroti, śivaṃ ca
kalayet parāvāgvṛttyā vimṛśet, atha ca
kalayedekaviṃśādhikāranirūpitadṛśā'varohakrameṇa hṛdante kṣipet
tatparāmṛtasiktaṃ viśvaṃ vidadhīta | evaṃ
śivāmṛtasekasarasīkṛtapuratattvādirūpaṃ ṣoḍhā'dhvānaṃ
brahmādiśivāntakāraṇaṣaṭpadāvasthitaṃ sa eva
pūrvoktaprathamābhyupagamarūpaḥ praṇavo madhyamantrākṣarātmanā vidyayā
vedanapradhānayā śaktyā pracoditaṃ madhyadhāmordhvārohāvarohayuktyā
juhoti paradhāmamahānale kṣipati | tato'pi
pūrvanirṇītasvarūpādiśabdavācyaṃ yat śivaṃ paramaśivākhyaṃ
cidghanaṃ dhāma, savisargamiti parasvātantryātmonmanāśaktisamarasaṃ
tena tṛtīyabījayuktyavaṣṭambhāsāditena śivāmṛtarasena yā
icchādiśaktitrayasāmarasyātmā svoditā svaprakāśā svoccārā ca
parāhaṃvimarśayuktyā svasminnātmīya eva svabhāve, na
tvicchājñānādiśaktyātmani kiṃcitsaṃkucite, tiṣṭhantī svasya
ātmanaścinnāthasya svarūpabhūtā ekaivottamā śaktiḥ parābhaṭṭārikā
saiva, pūryate paramaśivatacchaktisāmarasyamāpādyate'nayā viśvamiti
vyutpattyā paripūrṇā pūrṇāhutistayā, tat cidagnau hutaṃ viśvaṃ
nirantaraṃ pūrṇaṃ sarvaṃ sarvarasātmaparaśaktitadvatsāmarasyātma kurute
| taditthaṃ mantroccārayuktyā prāptaparadhāmā yo mantrī, sa sākṣāt
śaktimān śiva eva smṛta iti vyavahitasaṃbandhāḥ ||
"gṛhṇāti praṇavaḥ" ityuktiṃ sphuṭayati
udgīthākṣarasaṃbaddhaṃ tattvavarṇapadātmakam |
bhuvanāni kalā mantrāḥ kāraṇāni ṣaḍeva tu || 22-19 ||
brahmā viṣṇuśca rudraścāpīśvaraśca sadāśivaḥ |
śivaśceti........
ūrdhvaṃ sarvatrādibhūtatvena gīyata ityudgīthaḥ praṇavaḥ,
tadrūpe'kṣare vimale dhāmni, adhvaṣaṭkaṃ kāraṇaṣaṭkaṃ ca
saṃbaddhamantaḥkroḍīkṛtamavasthitam ||
ataśca
.....ṣvaśaktyā tu ṣaṭtyāgāt saptame layaḥ || 22-20 ||
svayā'napāyinyā parasphurattātmanā śaktyā ṣaṇṇāmadhvanāṃ
kāraṇānāṃ ca tyāgāt saptame'dhvakāraṇātīte paradhāmni
praṇavoccāraṇānte viśramitavyamityarthaḥ || 20 ||
etadeva praṇavakalāpradarśanakrameṇa vibhajati
akāraśca ukāraśca makāro bindureva ca |
ardhacandro nirodhī ca nādo nādānta eva ca || 22-21 ||
kauṇḍalī vyāpinī śaktiḥ samanāśceti sāmayāḥ |
kauṇḍalīti śaktiviśeṣaṇam | ityekādaśa mantrāvayavāḥ
prāṅnarṇītatattvāḥ sāmayā heyā ityarthaḥ | taduktaṃ śrīsvacchande
śamanāntaṃ varārohe pāśajālamanantakam |" (4-432) iti ||
tadūrdhvam
niṣkalaṃ cātmatattvaṃ ca śaktiścaiva tathonmanā || 22-22 ||
sābhāsaṃ tat........
samanāntāt kalanāmayād niṣkrāntam, taduccāraṇānte
nirāvaraṇamapyanunmiṣitaśivaśaktivyāptikaṃ śuddhamātmatattvam, tadeva
tu pronmiṣadabhedena sārvajñyādirūpamunmanāśaktyātma | tadetat
prameyadvayaṃ paramaśivaviśrāntyanāsādanāt
sābhāsamatyaṇīyaḥsaṅkocam | yad
viyatparyantāśeṣaviśvottīrṇaviśvamayatābhāsakaṃ tat
.......ṇirābhāsaṃ paratattvamanuttamam |
nirābhāsamiti prāgvat ||
taditthaṃ kramāt kramamārohayuktyā
ṣaṭtyāgāt saptamaṃ proktaṃ layamālayamuttamam || 22-23 ||
pūrvoktādhvakāraṇaṣaṭ(ka)tyāgāt saptamaṃ dhāma uttamam, līyate
vicalatyasmin sarvamiti kṛtvā layam, ālīyate paraṃ sāmyamāsādayatīti
kṛtvā ālayaṃ ca || 23 ||
layamityādyuktiṃ sphuṭayati
tatra sarve pralīnāstu tatsamāstatprasādataḥ |
tacchaktibṛṃhitāḥ śāktāḥ paripūrṇā bhavanti hi || 22-24 ||
tacchaktibṛṃhitatvādeva śāktāstanmayā evetyarthaḥ || 24 ||
tadatra laye
kramaṃ teṣāṃ pravakṣyāmi........
yena krameṇa te kāraṇādyāḥ
.................ḷīyante surasundari |
tamakārādivācakakramaṃ
vācyadevatātadāśrayatadadhiṣṭhātṛbrahmakalātadadhiṣṭheyatattvādiprap
añcena saha ādiśati
akāraṃ brahmadaivatyaṃ hṛdayaṃ yāvadadhvani || 22-25 ||
kalāṣṭakena saṃyuktaṃ kalayet sarvajantuṣu |
akāravimarśātmakaṃ dhāma sṛṣṭisaṃvitsvarūpaṃ brahmadevatākaṃ
pādāṅguṣṭhād hṛdantaṃ yāvad
garbhīkṛtānantabhuvanādiprapañcapṛthvītattvādhiṣṭhātṛvakṣyamāṇasa
dyojātabrahmakalāṣṭakena yuktaṃ sarvajantuṣu kalayet
"īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyeva vasate'rjuna |1 bhramayan sarvabhūtāni
yantrāruḍhāni māyayā ||" (bha. gī. 18-61)
iti sthityā teṣāṃ vicitrāṃ vikalpāvikalpasaṃvitsṛṣṭiṃ kurute ||
sadyojātakalā nāmato nirdiśati
siddhirṛddhirdyutirlakṣmīrmedhā kāntirdhṛtiḥ svadhā || 22-26 ||
sadyobrahmakalā etāḥ paścimaṃ vyāpya saṃsthitāḥ |
paścimamiti kroḍīkṛtapṛthvīvyāptikaṃ vaktram śrīsadyojātasya
sthitikāritvāt tacchaktayastathocitābhidhānāḥ ||
athokāraparāmṛśyavācyadevatādiprapañcaṃ kalānāmagrahaṇapūrvaṃ
pradarśayati
rajā rakṣā ratiḥ pālyā kāmyā tṛṣṇā matiḥ kriyā || 22-27 ||
vṛddhirmāyā ca nāḍī ca bhramaṇī mohanī tathā |
vāmadevakalā hyetā vaiṣṇavāṃśe vyavasthitāḥ || 22-28 ||
kaṇṭhāntayāvattad vyāptamāpo vyāpya sthitāstvimāḥ |
śrīvāmadevasya sṛṣṭikāritvāt śaktayaḥ samucitābhidhānāstrayodaśaḥ
etāḥ śrīsvacchande vṛddhikāyā ekaiva paṭhitā manonmanī ca
trayodaśītyetāvān bhedo dṛśyate | vaiṣṇavāṃśe iti
prakṛtyantatattvādhiṣṭhātari viṣṇvākhye sthitisaṃvidātmani
bhagavadaṃśe | etacca sarvamukāreṇa vimarśayuktyā'ntaḥkroḍīkṛtam ||
makāraparāmṛśyaṃ tathaivāha
tamo mohā kṣudhā nidrā mṛtyurmāyā bhayā jarā || 22-29 ||
aghorasya kalā hyetā raudrāṃśe tu vyavasthitāḥ |
tālvantayāvattad vyāptaṃ.........
aghorasya saṃhārakatvāt tatkālastatsamucitasaṃjñāḥ | raudrāṃśa iti
tālvantavyāpimāyātattvādhiṣṭhāturmakārakalāvimṛśyasyāsya
saṃhartṛsaṃvidātmano bhagavadaṃśasya rudrabhaṭṭārakasyaitā aṣṭau
kalā ityarthaḥ ||
eṣā ca tattvasthityā
.............ṭaijasī vyāptiruttamā || 22-30 ||
"kalānāṃ yāvatī vyāptistattvānāṃ tadvadeva hi" (5-13)
iti śrīsvacchandādiṣṭanītyā vidyākalāvyāptisāretyuttamapadāśayaḥ
|| 30 ||
etadupari bhrūmadhye
nivṛttiśca pratiṣṭhā ca vidyā śāntistathaiva ca |
puruṣasya kalā hyetā īśvare tu vyavasthitāḥ || 22-31 ||
vāyyāvaraṇamāśritya bindvantaṃ yāvadujjvalāḥ |
puruṣabhaṭṭārakasya vaiśvātmyād
nivṛttyādiśāntyantakalākroḍīkārāḥ | īśvara iti vinduvimṛśya
īśvaratattvādhiṣṭhātarīśvarabhaṭṭāraka ityarthaḥ | ujjvalā iti
sāmarasyāpādanād dīptāḥ ||
eṣā ca daśā kalāpañcakasthityā
śāntyavasthā tu turyākhyā........
athaitadupari lalāṭādārabhya
...............ṇādante saṃpracakṣmahe || 22-32 ||
māntraṃ prameyam || 32 ||
yaccaitannādākhyaṃ padam
vyāptiḥ sādāśivī sā tu vyomākhyā śūnyarūpiṇī |
paravyomavyāptyātmetyarthaḥ ||
tārā sutārā taraṇī tārayantī sutāriṇī || 22-33 ||
dvādaśāntapadārūḍhāsturyāntāstu kalāḥ smṛtāḥ |
īśānasya kalā hyetāḥ pañca vai kāraṇātmikāḥ || 22-34 ||
hiryasmādarthe | yata īśānasya kalā hyetāḥ
tatasturyāntāsturyātītarūpāḥ, ataśca saṃsāratārakatvāt
tārādyucitanāmnyaḥ kāraṇātmikāḥ pañcakṛtyakaraṇe sādhakatamāḥ ||
34 ||
tadīdṛśo'yam
sthūlastvevaṃ samākhyāto hyadhvā vai brahmabhūtajaḥ |
brahmāṇi īśānādīni, bhūtāni vyomādīni,
tajjstatprapañcavyāptirūpaḥ ||
athātraivāntarbhūtam
sūkṣmaṃ caivamato vakṣye hyadhvānaṃ tu yathāsthitam || 22-35 ||
tamupakramate vaktum
yaścārdhacandraḥ kathitaḥ plāvako bindumūrdhani |
tacchaktyamṛtamuddiṣṭaṃ kalāyuktaṃ maheśvari || 22-36 ||
kathita iti
"yadā śivāmṛtaṃ ramūdhni patati sṛṣṭikāraṇam |
āpyāyastu bhavettena............................ ||" (21-66)
ityatra || 36 ||
etatkalā darśayati
jyotsnā jyotsnāvatī caiva suprabhā vimalā śivā |
ardhacandrakalā hyetāḥ sarvajñapadasaṃsthitāḥ || 22-37 ||
vidyāvaraṇasaṃbaddhā mantrakoṭivibhūṣitāḥ |
kriyāśaktisvarūpāstu saṃsthitā vimalāḥ śubhāḥ || 22-38 ||
sarvajñaṃ yat padam, tatra saṃsthitāstadrūpāstatprasādāścetyarthaḥ |
atha ca sarvajñatākhyaguṇaprapañcarūpā etā ardhacandrasya
prakāśaprādhānyāt tacchaktayo'pi jyotsnādyucitasaṃjñāḥ,
vidyābhirmālāmantraiḥ kṛtenāvaraṇena parivṛtya vyavasthānena
saṃbaddhā yuktāḥ, mantrāḥ kūṭākṣarādirūpāḥ sṛṣṭikāritvāt
kriyāśaktirūpāsteṣāṃ koṭyā vibhūṣitāḥ, tathāpi
kāryeṇānābilīkṛtatvād vimalāḥ, anugrahapravaṇatvāt śubhāḥ || 38 ||
atha etadupari rundhanī rodhanī raudrī jñānabodhā tamopahā |
nirodhikā kalā hyetā sarvadevanirodhikāḥ || 39 ||
nityatṛptā mahābhāgā vāmāśaktisvarūpikāḥ |
anāyātaparaśaktipātānāṃ sarveṣāṃ brahmādīnāmapi nirodhikā
nādādidaśāsamāveśaparipanthinyo'nurūparundhanyādināmnyaḥ,
paraśaktipātapūtān prati tu jñānaprabodhāttamonāśahetutvād
jñānabodhādyākhyā etāḥ, buddhābuddhānāmadha
ūrdhvaprasaraṇanirodhitvānnirodhikā kalā nityatṛptikākhyaguṇavyāptikā
vāmādhiṣṭhitatvāt tatsvarūpā etāḥ śaktayaḥ ||
atha tadūrdhvaṃ vimarśaprādhānyena paradīptimaye nādapade
samucitasamākhyāḥ śaktīrāha
indhikā dīpikā caiva rocikā mocikā tathā || 22-40 ||
ūrdhvagāminya ityetāḥ kalā nādasamudbhavāḥ |
etāḥ svatantratāyuktāḥ sakale niṣkale sthitāḥ || 22-41 ||
jñānaśaktisvarūpāstu jñātāḥ sārvajñyadāyikāḥ |
ūrdhvagāminī nādāntapadasthā śaktiraśeṣaśaktiśreṇīśobhitatvād
bahuvacanena nirdiṣṭā, nāde nādadhāmni samudbhava ullāso yāsām, sakale
ghoṣādyaṣṭavidhaśabdaśaktimati nāde mocikāntāḥ, niṣkale tu
susūkṣmadhvanimātrātmani nādānte
ūrdhvagāminīcchāśaktipradhānaśāktadaśāpraveśavyāpṛtā
tatpraveśapradā ca śaktiriti vibhāgaḥ | svatantratāyuktā ityuktyā
svātantryaguṇaprapañcatāmāsāṃ darśayati | jñānaśaktisvarūpā iti
vadan nirodhikāntaṃ kriyāśakteḥ, nādordhvaṃ cecchā
śaktervyāptirityādiśati ||
ata ūrdhvam
sūkṣmā caiva susūkṣmā ca hyamṛtāmṛtasaṃbhavā || 22-42 ||
vyāpinī caiva vikhyātā śaktitattvasamāśritāḥ |
aluptaśaktisaṃbandhāccicchaktisamadhiṣṭhitāḥ || 22-43 ||
śaktitattve sthitā hyetāścinmātrā api lakṣitāḥ |
icchāśaktipradhānāyā bhuvo jñānaśaktyādyapekṣayā sūkṣmateti
tacchaktīnāmapi sūkṣmatvāt tatprakarṣādānandasparśaprādhānyāt
tatpradatvād vyāpttikṛttvācca sūkṣmādyāḥ saṃjñāḥ | vyāpinīti
viśeṣeṇa khyātā brahmabilordhvadhāmaniviṣṭaśaktipadādupari tvakśeṣe
sthitā | śaktitattvamiti śaktivyāpinyākhyasthānadvayavyāpi, na tu
śaktisthānameva vyāpinyāḥ śaktipadordhvagaśūnyātiśūnyāśrayatvāt |
etāśca cicchaktyadhiṣṭhitatvādeva cinmātrarūpā api lakṣitā
mahāmāyākṛtatāvanmātrābhedākhyātirūpatvādīṣatprameyatāmiva
prāptāścinmātrarūpatvaṃ jñānaśaktyatiśayyanādibodhatvam ||
atha vyāpinīśaktīrdarśayan śaktipadena sarvagatvaṃ vyanakti
vyāpinī vyomarūpā ca hyanantā'nāthasaṃjñitā || 22-44 ||
anāśritā maheśāni vyāpinyāstu kalāḥ smṛtāḥ |
vyāpteranākṛtitvāt kālānavacchedādananyasvāmikatvādananyāśrayatvācca
evamākhyā etāḥ, vyāpinyā iti śūnyātiśūnyadaśāyāḥ | āsāṃ ca
pūrvanirdiṣṭacinmātrarūpatayā'nādibodhākhyaguṇaprapañcarūpatvam ||
atha vyāpinīpadordhvaṃ samanādhāmani
śamanā rūpavijñānam |" (4-394)
iti śrīsvacchandoktyā sūcitāḥ samanāśaktīrdarśayati devaḥ
sarvajñā sarvagā durgā savanā spṛhaṇā dhṛtiḥ || 22-45 ||
samanā ceti vikhyātā etāḥ śivakalāḥ smṛtāḥ |
vyāpinyantasya sarvasya jñānād vyāpterduradhigamatvāt
prātaḥsaṃdhyāviśrāntidatvāt spṛhaṇīyatvāduktaviśvadhāraṇād
viśvasya mananamātrātmatāpādanādetā evamākhyāḥ śivasya
śivatattvādhiṣṭhāyinaḥ paraśivabhaṭṭārakasya kalāḥ śaktayaḥ ||
etāśca
icchāśaktimadhiṣṭhāya icchāsiddhipradāyikāḥ || 22-46 ||
śivatattvaṃ samāśritya susaṃpūrṇārṇavaprabhāḥ |
anantaśaktisaṃsthānāḥ sūkṣmāścātyantanirmalāḥ || 22-47 ||
etadantatvādicchāśaktivyāptericchāśaktimadhiṣṭhāyaitāḥ sthitāḥ,
tataśca etatpadārādhakasyecchāmātreṇābhīṣṭapradā vyāpinyantasya
viśvasya kroḍīkṛteḥ susaṃpūrṇārṇavasyeva prabhā prakāśo yāsām,
ataścānantaśaktisaṃsthānamiva sthitiryāsām,
anantaśaktyākhyaguṇaprapañcarūpāśca |
taditthamardhacandranirodhikānādanādāntaśaktivyāpinīsamanāsthāḥ
śaktayaḥ
sarvajñatātṛptisvatantratāluptaśaktyanādibodhānantaśaktyākhyabhagavadgu
ṇaṣaṭkaprapañcamayya ityādiṣṭam | sūkṣmā iti
dhārādhirūḍhasaukṣmyā, ityarthaḥ, atyantanirmalā iti
nādanādāntakalāpekṣayā śaktikalāḥ, tato'pi vyāpinīkalā nirmalā,
imāstu vyāpinyantamantavyavyāptipraśamārthamananamātrātmatayā tato'pi
nirmalā ityante nairmalyamāpekṣikamāsām, vastutastvetadantasya padasya
mananamātrātmatāpāditāśeṣatve'pi
mantrarūpaśuddhātmonmanāparamaśivākhyaparatritattvīnim
eṣātmakatvāt kuto'tyantanairmalyam || 47 ||
yadāha
samanāntaṃ varārohe pāśajālamanantakam |
ṣaṭkāraṇapadākrāntaṃ sthūlasūkṣmaprabhedataḥ || 22-48 ||
samanātaḥ prabhṛtyakhyātyāsūtraṇādetadantasyādhvanaḥ pāśajālatvaṃ
ṣaṇṇāṃ brahmādikāraṇānāṃ padairviśrāntibhirākrāntaṃ yuktam |
sthūlatvaṃ nādāntānāṃ pāśānām, sūkṣmatvaṃ tu
śaktyādisamanāntānāmiti || 48 ||
uktamarthaṃ smārayati
śaktyādisamanāntaṃ hi sūkṣmavijñānagocaram |
prakṛṣṭayogigamyam ||
atha praśāntapāśavyāptiṃ parāṃ tritattvīsthitiṃ darśayitumāha
tadūrdhve tu paraṃ śāntamaprameyamanāmayam || 22-49 ||
tattvatrayaṃ paraṃ devi jñātvā mocayate guruḥ |
jñātveti samāviśya | yathoktaṃ śrīsvacchande
"vyāpāraṃ mānasaṃ tyaktvā bodhamātreṇa yojayet |
tadā śivatvamabhyeti paśurmukto bhavārṇavāt ||" (4-437)
iti ||
trīṇi tattvāni vibhāgena darśayati
tatrāsau nirmalo hyātmā svaśaktyādhārasaṃsthitaḥ || 22-50 ||
jñānakriyāsamāviṣṭaścinmātro niranuplavaḥ |
sarvabhāvapadātītaḥ sarvendriyavivarjitaḥ || 22-51 ||
tatreti samanordhve | samanāvadhisaṅkocātmāṇavamalasaṃskārānniṣkrānto
nirmalaḥ, ataśca svaśaktyātmanyādhāre samyak sthitaḥ | śaktiścāsya
jñānakriyātmeti jñānakriyāsamāviṣṭa ityanenoktam | cinmātraḥ, na tu
cidānandaghanasvatantraparamaśivātmā | anu plavate āṇavamalānantaraṃ
prasaratītyanuplavaḥ kārmo māyīyaśca malastato niṣkrāntaḥ | yataḥ
sarvabhāvapadaṃ samanāntaṃ dhāma atītaḥ, ataḥ
sarvairantarbahīrūpairindriyairvarjitastadatītastadagocaraḥ
svaprakāśasvarūpaśca || 51 ||
taditthamayam
nirmalaḥ sphaṭikākāraḥ svātmanyātmā vyavasthitaḥ |
viśvapratibimbakṣamatvānnirmalaḥ sphaṭikākāraḥ samanāntātikramāt
svātmanyātmā vyavasthitaḥ ||
samanāntapāśottīrṇasyāsya
tatrasthasya ca sā śaktistasyānugrahakāriṇī || 22-52 ||
yāvanna bhavate devi tāvadātmā śivo na hi |
tatra śuddhatritattvādyapade sthitasyāpi, setyunmanākhyā parā śaktiḥ
svāveśātmānugrahakāriṇī yāvanna āvirbhavati, tāvad
viśvottīrṇapadāvasthito'pyasāvātmaiva, na tu śivaḥ | taduktaṃ
prāk
"ye vadanti na caivānyaṃ vindanti paramaṃ śivam |
ta ātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paraṃ padam ||" (8-30)
iti ||
yuktaṃ caitat, yatastatpadārūḍho'pyasau
īṣatprasāritaḥ śuddhaḥ...........
samanāntapāśapraśamasaṃskārotthaparamaśivābhedākhyātyātmabhinnaśivar
ūpatvādīṣatprasāritaḥ, samanāntottīrṇatvācca śuddhaḥ ||
etad dṛṣṭāntapramukhaṃ ghaṭayati
..........kamalaṃ vārkaraśmibhiḥ || 22-53 ||
yāvannodbhāsitaṃ sarvaṃ tāvadīṣatpravistaram |
dārṣṭāntike'rkasthānīyaḥ paramaśivaḥ | udbhāsanamutkṛṣṭatayā
svābhedena prakāśanam ||
evaṃ vyatirekata uktvā, anvayato'pyāha
yathārkaraśmisaṃyogāt kamalaṃ prasaret kṣaṇāt || 22-54 ||
śivaśaktyā tathātmā vai gṛhītaḥ sarvataḥ śivaḥ |
saṃyogaḥ sarvata āśleṣaḥ | gṛhītaḥ svasamāveśalambitaḥ ||
eṣa ca
sārvajñyādiguṇairyukto bhavatyeva śivo yathā || 22-55 ||
nirābhāsaḥ paraṃ śānto hyapratarkyo hyanuttamaḥ |
śāmbhavapadasamāveśāsāditasarvajñatvādiguṇaḥ, tata eva
vyutthānabījabhūtadehādisaṃskārāgalanāt śivo yathetyuktam,
dehādisaṃskāravigalane tu pūrvoktanītyā'sāveva paramaśivo nirābhāsa
iti gatārtham ||
etadeva sphuṭayati
yāvanna pūrṇatāṃ prāptastāvat sābhāsa ucyate || 22-56 ||
yadā tu sarvabhāvena śaktyātmā saṃprasāritaḥ |
tataḥ prasararūpiṇyā gṛhītastu parastadā || 22-57 ||
śivo bhavati deveśi hyavibhāgena sarvaśaḥ |
saha ābhāsena nirṇītadṛśā īṣatprakāśena vartata iti sābhāsaḥ, tata
iti lyablope pañcamī, taṃ śivamāśritya, tadavibhedabhājā
prasararūpiṇyā vikasvarayonmanāśaktyā yadā gṛhītaḥ svasamāveśena
svātmaikyaṃ prāptastadā sarvaśo'vibhāgena
bhedadṛgutthabhinnaśivatāvilakṣaṇaparamādvayadṛṣṭyā eka eva
paramaśivo'sau bhavati | yathoktaṃ śrīsvacchande
"tasmin yuktaḥ pare tattve sārvajñyādiguṇānvitaḥ |
śiva eko bhaved devi hyavibhāgena sarvaśaḥ ||"(4-402) iti ||
taditthaṃ madhyadhāmārohāvarohayuktaḥ paramaśivāveśarūpāmuktāṃ
parādvayātmatām
evaṃ jñātvā tu mantrāṇāṃ mantratvaṃ kurute sadā || 22-58 ||
etajjñānayuktasya mantrā mantrā bhavantītyarthaḥ ||
asya mantravīryajñasya mantrāḥ
śaktisthāḥ śaktidāḥ sarve bhogamokṣaphalapradāḥ |
śaktirunmanā | śaktidāḥ parasvātantryonmīlinaḥ, ataśca yathecchaṃ
bhogam, mokṣam, dvayaṃ vā pradadati ||
etad vyatirekato'nvayataśca ghaṭayati
na vindati yadā mantrī sṛṣṭisaṃhāravartmanī || 59 ||
udayāstamarūpeṇa mantrā alpaphalapradāḥ |
bhogaṃ mokṣaṃ na yacchanti japtā dhyātāstu pūjitāḥ || 22-60 ||
īṣatphalaṃ prayacchanti śivājñāsaṃpracoditāḥ |
yadā tu vetti vai mantrī hyutpattisthitisaṃhṛtīḥ || 22-61 ||
udayāstamarūpeṇa mantrāṇāmamitaujasām |
tadā kiṅkaratāṃ yānti madājñānuvidhāyinaḥ || 22-62 ||
saṃmukhāśca bhavantyete sādhakasya bhavāntare |
(na) vindati madhyadhāmāpraveśe na labhate mantrītyetannāmamātramasya,
uktasthityā'varohārohakramau sṛṣṭisaṃhārasargau |
udayāstamarūpeṇetyatra yaśabdalopa eśvaraḥ | ārohakrameṇa udayadhāma
hṛdayamastamayapadaṃ dvādaśāntaḥ, avaroheṇa viparyayaḥ | taduktaṃ
śrīsvacchande japaprakaraṇe
"japaḥ prāṇasamaḥ kāryo dinastho muktikāṅkṣibhiḥ |
saṃhāraḥ sa tu vijñeyaḥ śivadhāmaphalapradaḥ ||
vyomni prāpto yadā nādaḥ punareva nivartate |
śarvarī sā tu vijñeyā hṛdayaṃ yāvadāgataḥ ||
sṛṣṭireṣā samākhyātā sarvasiddhiphalodayā |" (2-140-142)
iti |
alpaphalapradatvādīṣatphalaṃ prayacchanti, na tu bhogamokṣau |
īṣatphaladāne ca śivājñaivaiṣāṃ hetuḥ | hṛddvādaśāntāntarālaṃ
mantrāṇāṃ sthitipadam | udayaśca astamayaśca rūpaṃ ca
pūrvāparakoṭyantarāle samuccaradrūpamiti saṃhāraḥ | kiṅkaratāṃ
yatheṣṭaṃ kāryakaraṇe preryatvam, bhavāntare saṃsāramadhye
tattattattvabhogabhūmau ca sādhakasya saṃmukhāḥ samāveśābhivyaktihetavo
bhuktabhogasya muktidāśca bhavanti ||
etat prakṛte yojayati
evaṃ śivājñayāviṣṭāḥ śivībhūtāḥ śivapradāḥ || 22-63 ||
bhavanti vigatāyāsā nirlepā niranuplavāḥ |
mantrasyāsya prabhāveṇa śivasya paramātmanaḥ || 22-64 ||
amṛteśasya devasya mṛtyujidbhairavasya tu |
śivasya ājñā sphurattātmā parā śaktiḥ, tayā
vīryātmakaitanmantraprabhāvātmanā, āviṣṭāstanmayībhūtāḥ, lepāt
tāvanmātrasaṅkocātmāṇavamalasaṃskārād anuplavācca
bhinnavedyaprathālakṣaṇād māyīyānnirgatāḥ, ataśca śivībhūtāḥ |
evamityuktodayādikrameṇa viditatattvāḥ | vigata āyāso yebhyastathā
śivapradā bhuktimuktipradā bhavanti | bhairavāntāḥ śabdāḥ pūrvameva
niruktāḥ ||
tantrārthaṃ nigamayati
parāparavibhedaṃ tu yo vindetāsya sarvadā || 22-65 ||
so'cirādamṛteśatvamāpnuyānnātra saṃśayaḥ |
parasūkṣmasthūladhyānadṛśā paraṃ parāparamaparaṃ ca viśeṣaṃ yo'sya
mantranāthasya labhate, asāvetattādātmyamevaiti ||
ataśca
prapannā ye'sya mantrasya kṛtakṛtyā bhavanti te || 22-66 ||
parajīvanmuktyāsādanāt ||
kiṃ caitanmantrārādhanapravaṇaḥ
yena yena hi bhāvena yadyatphalajigīṣayā |
yadyadāśrayate bhaktyā tattatphalamavāpnuyāt || 22-67 ||
yena yeneti dvaitādvaitādirūpeṇa | yadyaditi bhuktimuktyādi | yadyaditi
śrīsadāśivādidaivatam ||
na cātra māyāpramātṛdaurātmyāt saṃśayitavyamityāha
satyametat samākhyātaṃ mayā tubhyaṃ na cānyathā |
mayā tubhyamiti vaktṛpraṣṭrerucitatāṃ dhvanati | yaduktamanyatra
śaṃbandho'tīva durghaṭaḥ |" iti || tadasmin sarvasrotaḥsārasaṃgrahe
mahāśāstre tvayā
yadahaṃ codito devi sarvānugrahakāraṇāt || 22-68 ||
gūḍhapraśnena tatsarvaṃ mayā te prakaṭīkṛtam |
atyuttamatvāccedam
iti saṃkṣepataḥ proktaṃ vidhānaṃ bhuvi durlabham || 22-69 ||
na cedaṃ pāpaśīlānāṃ krodhināṃ kāmināṃ tathā |
gurunindāparāṇāṃ ca devamantrādidūṣiṇām || 22-70 ||
nāstikānāṃ śaṭhānāṃ ca kriyādharmabahiṣkṛtām |
śaṭhāḥ kadabhiniveśāḥ | kriyādharmād bhagavatpūjāderbahirbāhyaṃ
viṣayasevanādirūpaṃ kṛt karaṇaṃ yeṣām ||
taditthamaparīkṣitānanāyātaśaktipātānayogyān tyaktvā
deyametat svaśiṣyāṇāṃ svaputrāṇāṃ na cānyathā || 22-71 ||
svadīkṣitānāṃ bhaktānāṃ gurudevāgnipūjinām |
svayaṃ śāsitumarhāṇāṃ śiṣyāṇāṃ ca, na cādhyāpitamantrāṇām, api
tu svayaṃ dīkṣitānāṃ bhaktyādiyujāṃ svaputrāṇāmapi
tādṛśāmevaitad deyamārādhanāya tattvataḥ prakāśanīyam ||
śāsanārhāya, api cātyantamanunmiṣitavivekāya, asaṃbhavadvittāya vā
vinā samayadīkṣāṃ ca na dadyāt........
"brahmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyā vā vīravandite |
napuṃsakāḥ striyāḥ śūdrā ye cānye'pi tadarthinaḥ ||
dīkṣākāle na mīmāṃsyā jñānadāne vicārayet |
jñānamūlo gururyasmāt saptasatrīpravartakaḥ ||"
iti śrīkāmikoktasthityonmiṣacchivabhaktaye suparīkṣitāmālyavittāya api
vā kṛtasamayadīkṣāya tad vidhānaṃ deyameva, na tu dīkṣāṃ vinā
jātucit | uktaṃ ca śrīmālinīvijaye ṅa cādhikāritā dīkṣāṃ vinā
yoge'sti śāṅkare |" ityupakramya "api mantrādhikāritvaṃ muktiśca
śivadīkṣayā |" (4-6-8) iti ||
...........ṣvapriye'pi ca || 22-72 ||
sarvathā naiva dātavyamityājñā pārameśvarī |
ayogyāya priyaputrakalatrādyāya hemavastrādivat pārameśvaraṃ
saṃsāradaurgatyaharaṃ paraṃ dhanaṃ naiva dadyādityeṣā pārameśvaryeva
ājñetyādyuktyā sarvathā samayamimaṃ pālayedityādiśati ||
anyathā tu dṛṣṭapratya(vā)yastāvadityāha
ājñābhaṅgena deveśi dehapāto bhavedyataḥ || 22-73 ||
tata ājñāṃ pālayet || 73 ||
apālayatastvadṛṣṭapratyavāyamapyāha
dadāti yadi mohena snehena dhanalipsayā |
yaḥ kadācit ||
asāvullaṅghitājñaḥ
gamyate narakaṃ ghoramityājñā pārameśvarī || 22-74 ||
gamyate nīyate, gamirṇijanto'tra || 74 ||
evamanullaṅghyā bhagavadājñeti kṛtvā
etasyāḥ parameśāni pālanāt siddhimāpnuyāt |
ājñāpālanenaiva paraṃ jñānadhanamupabhuñjānasya karatalagatāḥ
siddhaya iti na vismayaḥ ||
yataḥ
pālanācca bhaveddevi mṛtyujit parameśvaraḥ || 22-75 ||
śrīmṛtyujidbhaṭṭārakātmaparamadhāmasamāveśābhyāsāt tadrūpa eva
bhavati yogīndra iti śivam ||
yasyonmeṣanimeṣayoginikhilonmeṣādisaṃdarśyapi
yacca dvaitadṛgandhakāraśamanaṃ pūrṇādvayānanditam |
yaccāṇūnnayati svadhāma mahatastrāsācca yat trāyate
uddyotātma samagraśakti śivayornetraṃ paraṃ tannumaḥ || 1 ||
viśvābhāsanataḥ sitaṃ nijarucā raktaṃ tadāmarśanāt
tatsañcarvaṇataḥ sitāsitamalaṃ tadgrāsataścāsitam |
bhāsā cakramayaikyataśca na sitaṃ naivāsitaṃ nobhayaṃ
no raktaṃ na ca naitadātma tadidaṃ netraṃ jayatyaiśvaram || 2 ||
iti śrīnetratantre śrīmahāmāheśvarācāryavaryaśrīkṣemarājaviracita-
netrodyote dvāviṃśo'dhikāraḥ || 22 ||
tvatto naiśatamaḥ praśāmyati jagajjātaprabodhaṃ sadā
sāphalyaṃ dadhate dṛśaḥ sadasatī samyag vyavasthāpite |
yattvaṃ sūkaraghūkacarmacaṭakaprāyaistu no manyase
bhāsvaddyota sa doṣa eṣa viṣamasteṣāṃ dṛśastādṛśaḥ || 1 ||
saṃsāraripunirmāthaśūraḥ śūrasamāśrayaḥ |
śrīrāmādigurugrāmastathāntevāsino'pare || 2 ||
bhaṭṭaraktikagarbheśakeśavādyā ihārthanām |
akārṣurme tataḥ kiṃcididamudyotitaṃ mayā || 3 ||
gatānugatikaproktabhedavyākhyātamo'panut |
parādvaitāmṛtasphīto netrodyoto'yamutthitaḥ || 4 ||
abhinavaguruvāṇīsanmadhūnāṃ supūrṇāṃ
pariṇatimasamāṃ svāṃ kṣemarājo vimṛśya |
vikasitasumanaḥśrīśrīmaduccotpalāntaḥ-
parimalasarasānāṃ vyākarocchāstrametat || 5 ||
grasto'yaṃ sakalo bhavo vigalitāḥ karmāṇumāyāmalāḥ
prāptānandaghanā sthitiḥ kimaparaṃ labdhaḥ prakāśaḥ paraḥ |
śrīmannetramaheśvarastutirasāsvādena labdhodayair
asmābhirvimale hṛdambaratale niryantraṇaṃ sphī(sthī)yate || 6 ||
yattatprāhuḥ prathayadakhilaṃ vartanīṃ saṃvidhatte
yaccollekhādvilikhadakhilaṃ sūtrasaṃsthāḥ karoti |
netradvandvaṃ tadiha kalayacchāṅkaraṃ taccidātma
jyotirnetraṃ jayati paramānandapūrṇaṃ tṛtīyam || 7 ||
a samāpto'yaṃ netroddyotākhyo granthaḥ a ||
kṛtirmahāmāheśvaraśrīmadabhinavaguptapādapadmaparāgāsvāda-
tatparaśrīkṣemarājasyeti śivam ||
########### END OF FILE #######
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.