Spandanirnaya (whole Spanda)
at pupil Sura's request · full Sanskrit held · 53 verses comm.
### Provenance: Mukhabodha M00163 · CC BY-NC 4.0
### Source file: spandanirNaya-M00163-IAST.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/spandanirnaya.txt (research/education use; respect licence)
####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00163
Uniform title: spandanirṇaya
Main title: spandakārikā with commentary nirṇaya
Secondary title: spandakārikā
Commentator : kṣemarāja
Author : kallaṭa attributed author spandakārikā
Editor : śāstrī m k
Description:
E-text transcribed from volume 42 of the Kashmir Series of Texts and Studies.
Notes:
Photographed from volume 42 of the Kashmir Series of Texts and Studies.
Revision 1: December 16, 2013: Added searchable e-text.
Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State
Publication year : 1925
Publication city : Srinagar
Publication country : India
####################################################
oṃ
kāśmīrasaṃskṛtagranthāvaliḥ |
granthāṅkaḥ 42
spandakārikāḥ
kṣemarājakṛtanirṇayopetāḥ |
śrībhāratadharmamārtaṇḍa kaśmīramahārājaśrīpratāpasiṃhavarapratiṣṭhāpitā
pratnavidyāprakāśa (risarca) kāryālaye
tadadhyakṣapaṇḍitamadhusūdana kaulaśāstriṇā
uddiṣṭakāryālayasthapaṇḍitasahāyena
saṃgṛhya saṃśodhanāṅlabhāṣānuvādādisaṃskaraṇottaraṃ
pāścātyavidvatpariṣatsaṃmatādhunikasugamaśuddharātyupatyāsasaṃskāraiḥ
pariṣkṛtya
śrīnagare
kaśmīra pratāpa stīma presa mudraṇālaye mudrāpayitvā prakāśyaṃ nītāḥ |
khaistābda 1925
kāśmīra śrīnagara
asya granthasya sarve prakāśana mudrāpaṇādyadhikārāḥ proktamahārājavaryaiḥ
svāyattīkṛtāḥ santi
śrīsomānandanāthaprabhṛtiguruvarādiṣṭasannītimārgo labdhvā yatraiva
samyakpaṭimani ghaṭanāmīśvarādvaitavādaḥ |
kaśmīrebhyaḥ prasṛtya prakaṭaparimalo rañjayansarvadeśyān
deśe'nyasminnadṛṣṭo ghusṛṇavisaravatsarvavandyatvamāpa || 1 ||
tarata tarasā saṃsārābdhiṃ vidhatta pare pade padamavicalaṃ
nityālokapramodasunirbhare |
vimṛśata śivādiṣṭādvaitāvabodhasudhārasaṃ prasabhavilasatsadyuktyāntaḥ
samutplavadāyinam || 2 ||
1)
atha
spandanirṇayaḥ
śrīkṣemarājaviracitaḥ |
sarvaṃ svātmasvarūpaṃ
makuranagaravatsvasvarūpātsvatantrasvacchasvātmasvabhittau kalayati dharaṇītaḥ
śivāntaṃ sadā yā |
dṛgdevī mantravīryaṃ satatasamuditā śabdarāśyātmapūrṇā
hantānantasphurattā [g: nandeti pāṭhaḥ |] jayati jagati sā śāṅkarī
spandaśaktiḥ || 1 ||
spandāmṛte carvite'pi spandasaṃdohato manāk |
pūrṇastaccarvaṇābhogodyoga eṣa mayāśritaḥ || 2 ||
samyaksūtrasamanvayaṃ parigatiṃ tattve parasminparāṃ tīkṣṇāṃ
yuktikathāmupāyaghaṭanāṃ spaṣṭārthasadvyākṛtim |
jñātuṃ vāñchatha cecchivopaniṣadaṃ [k, kh, g: ciditi pāṭhaḥ |
] śrīspandaśāstrasya tadvṛttāvatra dhiyaṃ nidhatta sudhiyaḥ spandaśriyaṃ
māpnuta || 3 ||
iha hi viśvānujighṛkṣāparaparamaśivāveśonmīlitamahimā
svapnopalabdhopadeśaḥ śrīmānvasuguptācāryo
mahādevaparvatādbhagavadicchayaiva
2)
mahāśilātalollikhitānyatirahasyāni śivasūtrāṇyāsādya
prasannagambhīrairekapañcāśatā ślokairāgamānubhavopapattyaikīkāraṃ
pradarśayansaṃgṛhītavān | tatra 1 pañcaviṃśatyā svarūpaspandaḥ 2 saptabhiḥ
sahajavidyodayaspandaḥ 3 ekonaviṃśatyā vibhūtispanda uktaḥ iti
triniḥṣyandamidaṃ spandaśāstram | tatra prathamaniḥṣyande'smin stutipūrvaṃ
prakaraṇārthaḥ ślokenopakṣiptaḥ | tataścaturbhiḥ ślokaiḥ sopapattikaṃ
spandatattvaṃ vyavasthāpitam | tataḥ ślokābhyāṃ sābhijñānaṃ tatprāptāvupāya
uktaḥ | ślokenopāyavipratipattirnirastā | ślokenopāya
evopeyaprāptyānurūpyakathanenopodvalitaḥ | tata ekena tadupāyalabhyaṃ
yādṛgupeyasya svarūpaṃ tadupadarśitam | tatastadavaṣṭambhātsaṃsārābhāvaḥ
ślokenoktaḥ | dvayenābhāvavādimataṃ vyudasyatā tadvailakṣaṇyaṃ
spandatattvasyoktam | ślokena tadullāsitasya kāryasya kṣayitve'pi
tadakṣayamityākhyātam | etadeva ślokābhyāmupapādyābhāvavāda evonmūlitaḥ |
tata ekena suprabuddhasya sadaivaitatprāptiḥ prabuddhasya tu
pūrvāparakoṭyorityāveditam | ekena suprabuddhasya pratīterviṣayavibhāga uktaḥ |
tato'nyena suprabuddhasyāvaraṇābhāve yuktirupakṣiptā | ślokenāprabuddhasya
sthagitasvarūpatoktā | tata ekena suprabuddhatālābhāya satatamudyantavyamityuktam
| ślokena vyavahārāvasthā eva kāścittaditarasakalavṛttikṣayarūpā udyogasya
viṣaya ityāveditam | tato'pi prāptaprabodhena suprabuddhatāyai
yogyucitasauṣuptatamovaraṇavidalane prajāgaritavyamityuktaṃ ślokatrayeṇa iti
yasyonmeṣa ityādeḥ prabuddhaḥ syādanāvṛta ityantasya tātparyam | atha
granthārtho vyākhyāyate
3)
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau |
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ || 1 ||
śam upaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanya##-
śaṃkaraṃ stumastaṃ viśvotkarṣitvena
parāmṛśantastatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmaḥ
tatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ |
bahuvacanamanugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya |
tamityanena yadasya niḥsāmānyatvamapi dhvanitaṃ tatprathayati yasyetyardhena | iha
parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ
śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvāt
sadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmaka##-
svātantryaśaktiravibhaktāpyaśeṣasargasaṃhārādiparamparāṃ
darpaṇanagaravatsvabhittāveva bhāviyuktyānadhikāmapyadhikāmiva darśayantī
kiṃciccalattātmakadhātvarthānugamātspanda ityabhihitā tena bhagavānsadā
spandatattvasatattvo na tvaspandaḥ yadāhuḥ kecit aspandaṃ paraṃ tattvam iti | evaṃ
hi śāntasvarūpatvādanīśvaramevaitadbhavet |
sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ
śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhirnibaddham | etacca
vyaktībhaviṣyati | sā caiṣā
spandaśaktirgarbhīkṛtāmantasargasaṃhāraikaṣanāhantācamatkārānandarūpā
4)
niḥśeṣaśuddhāśuddharūpāmātṛmeyasaṃkocavikāsābhāsanasatattvā
sarvopaniṣadupāsyā yugapadevonmeṣanimeṣamayī | tathā hi śivādeḥ
kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā
nimeṣabhūrasāvevodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭṛrūponmeṣabhūmistathā
viśvanimeṣabhūściddhanatonmeṣasārā ciddhanatānimajjanabhūmirapi
viśvonmeṣarūpā yadāgamaḥ
lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate |
ūrmireṣā vivodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ ||
iti | śrīmānmaheśvaro hi svātantryaśaktyā
śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ
pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ
bhittibhūtatayā sthitāmapyantaḥ svarūpāvacchādanakrīḍayā
nimeṣayannevonmeṣayati uttarottararūpatāmavarohakrameṇa ārohakrameṇa
tūttarottararūpatāṃ nimeṣayanneva jñānayogināmunmeṣayati
pūrvapūrvarūpatāmata evottaramuttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṃkocātmatāṃ
jahadvikasitatvenāsāvābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ
nimajjayan saṅkucitatvena darśayati | evaṃ ca sarvaṃ sarvamayameva prathayati
kevalaṃ tadavabhāsitasaṃkocamātrata iyaṃ bhedapratipattiriva yaduddalanāyehatya
upadeśa ityāstāṃ tāvadetat | nīlasukhādyābhāsonmeṣamayyapi ca saṃvit
pramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhāra##-
pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvantu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya | ata
evonmeṣanimeṣābhyāmityejñatpadaṃ
5)
nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṃkalpamātreṇa
ityavibhaktamevecchāśaktirūpatayā vyākhyāyi | saṃgrahakṛtāpi [g:
pratyakṛteti pāṭhaḥ |]
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || (3|9)
ityatra prārabdhacintāsaṃharaṇameva parasvarūpodayaheturunmeṣa ityabhidhāsyate
pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayāmāvāt | etacca tatraiva
vitaniṣyāmaḥ |
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ || (3|14)
ityatrāpyudayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭameva vakṣyate |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam | (1|9)
ityatrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ityapi nirūpayiṣyate |
tadevamekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācidunmeṣapradhānatayā vyavahriyate
kadācinnimeṣapradhānatayā | tataśca yasya saṃbandhinyāḥ
svarūpanimeṣātmamaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakterhetorjagato viśvasya
śivāderdharaṇyantasyodayo'bhedasāratānimajjanasatattvo nānāvaicitryaśālī
bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaśca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ
śakterjagataḥ pralayo'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra iti
pralayo'pyudayarūpa udayo'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyam | vastutastu na
kiṃcidudeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktireva bhagavatyakramāpi
tathātathābhāsarūpatayā sphurantyudetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ |
sthitivilayānugrahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvānnādhikyamiti
pralayodayābhyāmeva
6)
pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṃgṛhītam | nirṇītaṃ caivaṃprāyaṃ
[g: evaṃ prāgiti pāṭhaḥ |] mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe
spandasaṃdohe | nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhireva vicitrā
jagataḥ pralayodayāḥ saṃpādyante tatkathametaduktaṃ yasyetyādi ityāśaṅkyāha
taṃ śakticakravibhavaprabhavamiti | śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcidevīnāṃ
cakraṃ dvādaśātmā samūhastasya yo vibhava
udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambarastasya prabhavaṃ hetum | etā
hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaramāliṅgya sarvadaiva
jagatsargādikrīḍāṃ saṃpādayantītyāmnāyaḥ | atha ca kasmātparameśvarasya
jagatsargasaṃhārādihetutvamityāśaṅkāyāmetadevottaraṃ [g: idamiti
pāṭhaḥ |] śakticakreti | yāvaddhi kiṃcidviśvaṃ saṃbhavati
tatprakāśamānatvena prakāśamayatvāt
svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam |
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate || (ī0 pra0 1|5|10)
iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥ prakāśaikātmyena prakāśamānaṃ
sthitaṃ sacchakticakramityucyate yataḥ
parameśvarasyāgameṣvanantaśaktitvamuddhoṣyate tasya
śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ
parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryamanantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam |
sa eva hi bhagavānvijñānadehātmakānsvātmaikātmyena
sthitānviśvānābhāsānanyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayanviyojayaṃśca
viśvodayapralayahetuḥ | taduktaṃ [g: tadetaditi pāṭhaḥ |]
śrībhaṭṭakallaṭena
vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotpattihetutvam |
ityetadvṛttyakṣarāṇāmatra vyākhyādvaye'pyānurūpyam | api ca
7)
śaktayo'sya jagatkṛtsnam |
ityāgamadṛṣṭyā
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4)
itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ
tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśigocaram |
iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpasya mayaiva
spandasandohe samyaṅnirṇītasya
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ | (1|20)
ityatrāpi
nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca
yataḥ karaṇavargo'yaṃ * * * * * * * * | (1|
6)
iti sthityendriyagrāmātmanaḥ
tadākramya balaṃ mantrāḥ * * * * * * * * |
(2|1)
iti nityamantrātmanaḥ
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya * * * ? (3|13)
iti nītyā [g: dṛṣṭyeti pāṭhaḥ |]
brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivamāderanantaprakārasyāpi [g: anyeti pāṭhaḥ |
] mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo
māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvatparatantram |
śakticakrasya raśmipuñjasya [g: svaraśmicakrasyeti pāṭhaḥ |] yo
vibhavo'ntarmukho vikāsastataḥ prabhava udayo'bhivyaktiryasyeti
bahuvrīhiṇā'ntarmukhatatsvarūpanibhālanādayatnena
parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatītyarthaḥ | kiṃ ca yasya
cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ
yadantastadbahiḥ iti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanupaṅgeṇa
8)
bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṃkhyaṃ majjanonmajjane bhavatastaṃ
śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ
bhaktibhājāmetatsvarūpaprakāśakaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ | tathā yasya svātmanaḥ
saṃbandhino bahirmukhatāprasararūpādunmeṣājjagata udayo'ntarmukhatārūpācca
nimeṣātpralayastaṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya
hetuṃ śaṃkaraṃ stuma iti yathāsaṃbhavamapi yojyam | dehādyāviṣṭo'pi
parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ
sargasaṃhārau karoti | yaduktaṃ rahasyatattvavidā
tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan |
bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedvahiḥ || (ī0 pra0 1|6|7)
iti | evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyā iti tyaktvā
yasyonmeṣanimeṣābhyām iti nyarūpi guruṇā | atra ca śaṃkarastutiḥ
samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakti cakravibhavātprabhavo yasyeti
bahuvrīhiṇā śakticakravikāsastatprāptāvupāya uktaḥ śakticakravibhavasya
parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakamiti tatpuruṣeṇa
phalamuktam | yadvakṣyati
tataścakreśvaro bhavet | (3|19)
ityabhidheyopāyayorupāyopeyabhāvaḥ saṃbandha
ityabhidheyopāyasaṃbandhaprayojanānyanenaiva sūtreṇa sūtritāni || 1 ||
nanvevaṃbhūtaśaṃkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ
kutaścopādānādihetuṃ vinā jagadasau janayati tasyaivopādānatve
mṛtpiṇḍasyeva ghaṭena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca
bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syāt punarunmajjane
9)
ca hetuścintyo jagadudaye ca dvaitaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā
ekaprahāreṇāpahartumāha
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam |
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit || 2 ||
tasyāsya śaṃkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe
kāla ākāre vā nirodhaḥ prasaravyāghāto'sti
anāvṛtarūpatvādasthagitasvabhāvatvāt | ayaṃ bhāvaḥ iha
yatkiṃcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ saṃbhāvyate
tadyadi na prakāśate na kiṃcit prakāśamānaṃ tu
prakāśātmakaśaṃkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ |
etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati | yatra yasmiṃścidrūpe
svātmani idaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ
yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ
śakyastannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādityāśayaśeṣaḥ [k:
kiṃcitsyāditi pāṭhaḥ |] | yathoktam
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (ajaḍa pra0 23)
ityajaḍapramātṛsiddhau | nanūtpannasya sthityātmā prakāśo bhavati utpattireva
tvasya kuta ityāha yasmācca nirgatamiti |
smṛtisvapnasaṃkalpayoginirmāṇadṛṣṭyā citaḥ svānubhavasiddhaṃ
jagatkāraṇatvamujjhitvā apramāṇakamanupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ
na tatkalpayituṃ [kh: na tatkalpanamiti pāṭhaḥ |] yujyate | kāryapadena
10)
cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu
jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya karaṇatvānupapatteḥ īśvarapratyabhijñoktanītyā
[kh: nyāyāt iti pāṭhaḥ |] | bhaviṣyati caitat
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam | [1|14]
ityatra | sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam | na ca kāryaṃ
ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhaddṛṣṭam | nanu
nirgatiravasthitasya bhavati tatkimetatkvacidādāveva sthitaṃ nānyatra sthitam api tu
tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti | āvṛttyā caitadyojyam | ayamarthaḥ yadi
cidātmani jagadahaṃprakāśābhedena na bhavettatkathamupādānādinirapekṣaṃ tata
udiyāt | yatastu
yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ |
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetacarācaram || (pa0 trī 0 24)
ityāmnāyasthityā
svāminaścātmasaṃsthasya | (ī0 pra0 1|5|10)
iti pūrvoktayuktyā ca tatraitadabhedena sphuratsthitaṃ tato'yaṃ cidātmā
bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagadunmajjayatīti yujyate | evaṃ ca yatra
sthitameva sadyasmānnirgatamityatra yojanā jātā | ca evārthe bhinnakramaḥ | nanu
yadi tasmātprakāśavapuṣa idaṃ jaganniryātaṃ tanna pratheta na hi prathāvāhyaṃ
ca prathate ceti yuktamityāśaṅkya yasmānnirgatamapi sadyatra sthitamityāvṛttyā
saṃgamanīyam | co'pyarthe bhinnakramaḥ | etaduktaṃ bhavati na
prasevakādivākṣoṭādi tattasmānnirgatamapi tu sa eva
bhagavānsvasvātantryādanatiriktāmapyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ
11)
svabhittau darpaṇanagaravatprakāśayansthitaḥ | nanu ca bhavatvevaṃ
sargasthityavasthayorjagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tvabhāvātmanā
suṣuptadeśīyayā jagataḥ saṃbandhinyā kathaṃ naitattirodhīyate nahi grāhyaṃ
jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidityāvṛttyaitadevottaraṃ yasmānnirgatamapi
sadyatraiva sthitamutpannamapi jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na
tvasyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ
bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ | yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre
aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate |
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ || [4|292]
iti | evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca
sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiṃcinnirodhakaṃ
yujyate iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktisvacitaṃ [kh: āvṛttyā iti pāṭhaḥ |
] svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti nāsya
siddhāvajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate
saṃbhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ |
taduktamasmadgurubhistatrāloke
pramāṇānyapi ? vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate |
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ || (taṃ0 1 ā0 55 ślo0)
iti | yasmānnirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ
tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ yatprakāśa eva yasya siddhyai
tyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tvanyajjagannāma kiṃcit | atra yatra
sthitamityāvartya dviryojyam | evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya
sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino'tidurghaṭakāriṇaḥ
12)
sarvadā sarvatrāniruddhatvam | yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ
parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā |
aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti || (u0 sto0 16|
30)
iti | atra hi bhāsamānameva jagadbhāsanaikaśeṣībhūtatvādbhāsanātiriktaṃ na
kiṃcidbhātītyarthaḥ | kiṃ ca yatra sthitamityuktyopaśamapade yasmācca nirgatamiti
prasarapade yato'sya na nirodhastato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā
svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam | yadvakṣyate
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam | [1|9]
iti | tathā
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | [2|4]
ityapi ca | kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracicca bādhakābhimate
pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yacca tasya
pratiṣedhakaṃ pramāṇaṃ tadyadi na siddhamabhittikametaccitraṃ siddhiścāsya
prakāśate iti [k, kh: ataditi pāṭhaḥ |] tatsiddhyaiva
bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtirastītyetatpratiṣedhāyoditenāpyanakṣara##-
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ | [1|16]
ityatrāntare | evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri
śāṃkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvamityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu
yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvānnādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva
tadupāsāvaicitryamābhāsyate |
13)
vastutastu etadvīryasāramevāśeṣam | yadvakṣyati
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ | [2|1]
ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam | evaṃ ca na kaściduktacodyāvakāśaḥ |
evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ
sarvairvivṛtikṛdbhirvyākhyāyi [kh: vṛttikṛdbhiriti pāṭhaḥ |]
yaccāsmābhiḥ kiṃcidvyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāśca svayameva
vicinvantu sacetaso na tu tadasmābhiruddhāṭya pratipadaṃ pradarśyate
granthagauravāpatteḥ || 2 ||
nanu jāgarādidaśāsvīdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna
kenacit nirudhyate tat jāgarādyavasthāsu svayameva nirotsyate iti śaṅkāta
uktamapyarthamapratipadyamānaṃ pratibodhayannupadiśati
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ || 3 ||
jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt | lokaprasiddhe
jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe
prasarpati anyānyarūpe pravahati sati arthāt tattattvaṃ nijādanapāyinaḥ
sarvasyātmabhūtāccānubhavitṛrūpātsvabhāvānnaiva nivartate | yadi hi svayaṃ
nivarteta tajjāgradādyapi tatprakāśavinākṛtaṃ na kiṃcitprakāśet |
upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā
14)
sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpyauttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā
siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvānna nivartate upalabhyaṃ tvavasthādi
tanmāhātmyānnivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ | evakāro'pyarthe
bhinnakramastadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ | jāgarādivibhedasya
viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinne iti tasmācchivasvabhāvādabhedena
prakāśamānatvātprakāśarūpe ityarthaḥ | yacca yadekātmakaṃ tatkathaṃ
tannivṛttāvavatiṣṭhate | yadvā taditi kartṛpadam | abhinna iti tu
kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva | arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi
sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tannaiva svabhāvānnivartata iti yojyam |
kiṃcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti
yatsāṃkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna
iti | avasthāprapañco'pi yadi cinmātrātpariṇāmatayā manāgapyatiricyeta cidrūpaṃ
vā tatpariṇatau manāgatiricyeta [k, g: riktamiti pāṭhaḥ |] tanna
kiṃciccakāsyāditi tāvanna pariṇāmo'sti | yathoktam
pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate |
iti śrīkiraṇe | na ca bhāsamāno'sāvasatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ
ityasatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṅgatam | anena
cātidurghaṭakāritvameva bhagavato dhvanitam | yasmājjāgarādivibhedaṃ ca
prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā
[g: ubhayamekhanātmaneti pāṭhaḥ |] ca
rūpeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa
sphuratītyanuttaraṣaḍardhatattvātmatayā
15)
bhagavāneva sphurati | ataśca jāgarādidaśāvasthito'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ
pariśīlayan yaścinute sa śaṃkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati || 3 ||
atha ye ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ [kh:
viśrāntamiti pāṭhaḥ |] paśyāma ityuktyā jñānasantāna eva tattvamiti
saugatā manyante ye cāhaṃpratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupādhitiraskṛta ātmeti
mīmāṃsakāḥ pratipannāstānekenaiva ślokenāpavadati
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam || 4 ||
ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvādrakto
duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa saṃbandhāddviṣṭaścetyādayaḥ [k, kh:
dveṣṭheti pāṭhaḥ |] saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātaryātmatattve
vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā | anyathā
kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāttatsaṃskārajanmanāmapi
vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusaṃdhānamidaṃ na dhaṭeta |
cakārāstulyayogitāparā anusaṃdhānaṃ dyotayanti | kīdṛśe'nyatra
sukhādyavasthā udayapralayinyo'nusyūtā dṛbdhā yasmiṃstasmin
sukhādyavasthānusyūte'ntaḥ sraksūtrakalpatayā sthite | tā
ityanenānusaṃdhīyamānāvasthānāṃ
16)
smaryamāṇatāmabhidadhatkṣaṇikajñānavādimate'nubhavasaṃskārotpannat##-
tvanubhavānubhūtātītakālārthavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe
tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān ityalaṃ
sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhirābhiḥ kathābhiḥ | etadarthibhiḥ
pratyabhijñā parīkṣyā | granthakṛtaiva tu yata iha yuktirāsūtritā tato'smābhiḥ
kiṃciduddhāṭitamiti [g: etaditi pāṭhaḥ |]
sacetobhirnāsmabhyamasūyayitavyam | mīmāṃsakaparihārāya tu etaditthaṃ
vyākhyātavyam | ahaṃ sukhītyādisaṃvido yāstā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe
pramātari sukhādyavasthābhiranusyūte otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ
vartante tiṣṭhanti na tvasmadabhyupagate'smiṃścidānandaghane śaṃkarātmani
svasvabhāve iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto'yamātmāpi tu cinmayaḥ | yadā
tu nijāśuddhyā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā
puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhastaiḥ
sukhādibhirasyetyuktameveti na tattiraskṛto'yaṃ kadācidapi | ahaṃ kṛśo'haṃ
sthūla ityādipratītiparihāreṇa ahaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato'yamāśayaḥ
sukhitvādipratītisaṃbhinnāṃ puryaṣṭakabhūmimantarmukhe pade
nimañjayaṃstadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭādergalanātpratyabhijānātyeva
svaṃ śivasvabhāvatvamiti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti || 4 ||
uktopapattisiddhāṃ samastavādānāmanupapannatāmanuvadannupapattisiddhaṃ
spandatattvamevāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ
17)
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ || 5 ||
iha yatkiṃcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ
yaccaitadvrāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavadasaṃcetyamānaṃ
sphuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam | yadāpi tu saṃcetyate tadā
saṃcetyamānasyāpyasya caitanyamayatvācaitanyamevāstītyāyātam | yadāhuḥ
prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati | (ī0 pra0 1|5|3)
iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ
śrīmadīśvarapratyabhijñāyām | ihāpi vakṣyate
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ (2|3)
ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadvrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ
tattvamasti | nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ
netyāha na cāsti mūḍhabhāvo'pi iti | mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi
yatra nāsti so'pi hi na prathate kathamasti prathate cettahiṃ prathātmakatvānnāsau
kaścitprathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidabhāvo bhavati tadabhāve
prathābhāvasyāpyasiddheḥ | bhaviṣyati caitat
na tu ṣo'ntarmukho bhāvaḥ | (1|16)
ityatra | api ca mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo
brahmarūpo'pi yatra nāsti yacchrutyantavidaḥ
18)
pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā
jaḍatvāt | yathoktaṃ pratyabhijñāyām
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā |
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || (ī0 pra0 1|5|11)
iti | bhaṭṭanāyakastotre'pi
napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phaletkiyat |
tvatpauruṣī niyoktrī cenna syāttvadbhaktisundarī ||
iti | evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti
taccāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva
cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivatkalpitena | yathoktaṃ mahāgurubhiḥ
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || (ajaḍapra0 13)
iti | tatrabhavadbhartṛhariṇāpi
yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā |
na yadābhāsate tasya satyatvaṃ tāvadeva hi ||
iti | sāvadhāraṇatvātsarvavākyānāmevakāro'tra triryojyaḥ | evamanena sūtreṇa
sukhādyākārasaṃvitsaṃtānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvādināṃ
grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣāmabhāvavādināṃ
niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ [kh: brahmatattvapādināmiti pāṭhaḥ |
] ca matamanupapannatvādasattvenānūdya pāramārthikaṃ
spandaśaktirūpameva tattvamastīti pratijñātam | atha ca yasminnasmin
sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati
duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikamidaṃ sadapi na kiṃcideva
sarvasyaitaccamatkāraikasāratvāttadevaitadastītyupadiṣṭam | yanmahāguravaḥ
19)
duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate |
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ || (u0 sto0 | 20|12)
iti | śāṃkaro mārgaḥ śaṃkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ
|| 5 ||
evamupapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānamupāyaṃ nirūpayati
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ || 6 ||
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt |
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā || 7 ||
tannirṇītaṃ tattvamādarāt śraddhayā prayatnena ca
udyamo bhairavaḥ (1|5)
iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā
nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā
bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam | yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya
śaṃkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā
sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ | kiṃ tattattvamityāha yata ityādi
labhata ityantam |
20)
ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparokṣatvenāyamiti
nirdeśābhāvāt karaṇavargastrayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho
māyāvaśājjaḍābhāsībhūto'ṇormūḍhādapyadhikaṃ mūḍhatvaṃ
prāpto'mūḍhavaccetanavatsvayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīrlabhate viṣayonmukhī
bhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ | kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa
ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥ karaṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārāt
na vakṣyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥ karaṇatrayasya vargaśabdenaiva
gṛhītatvāt tanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇāmupadeśyamayoginaṃ prati
sākṣātpravṛttyādikartṛtvenāsiddhe yoginastu sākṣātkṛtatanmātrasya
svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāt
tasmādetadekīyamatamasat | vimūḍho'mūḍhavadityanena karaṇavarga eva
saṃbandhyo natvāntaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt |
evamabhidadhānasyāyamāśayaḥ yadayaṃ śaṃkarātmā
svasvabhāvo'tidurghaṭakāriṇaḥ svātantryādyugapadeva saṃvittisāraṃ ca
karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargamekatayaiva nirbhāsayan
pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā
tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo'pi tatkārīva lakṣyate |
yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścijjaḍaḥ karaṇavargo'sti apitu vijñānadehāḥ
karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ
krameṇa rahasyārthopadeśe'nupraveśya ityevamuktam | evaṃ ca
golakādirūpakaraṇavargapravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ
nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṅkarātmakaṃ
21)
svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatastatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya [kh:
svatantraḥ sarvatrāsyeti pāṭhaḥ |] yoginaḥ syādityapyanenaivoktaṃ bhavati |
tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvāde tadeva ca parīkṣituṃ
śakyamuktayuktyā sukhopāyatvāt ata
evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena | atra
parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā | yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ
nijanijeṣu padeṣu pratantvimāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama |
kṣaṇamapīśa manāgapi maiva bhūttvadavibhedarasakṣati sāhasam || (u0 sto0 8|
7)
iti | parīkṣyamityarhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ | atha ca jaḍaḥ
karaṇavargo yadbalādamūḍhavatpravṛttyādi labhate iti
sarvasyānubhavasākṣikamabhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākapata##-
atha kathamuktaṃ tatastattvāccetanatāmivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi
labhanta iti yāvatāyameva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati |
yadapyuktaṃ tattattvaṃ prayatnena parīkṣyam iti tadapi kathaṃ yato'smākamicchā
vahirevānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitumutsahata ityāśaṅkyāha
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet || 8 ||
22)
ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena
karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmānna pravartate api tu ātmanaścidrūpasya
yadbalaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāttatkṛtātkiyanmātrādāveśāttatsamo
bhavet ahantārasavipruḍabhiṣekādacetano'pi cetanatāmāsādayatyeva | tatastattattvaṃ
na kevalaṃ karaṇāni yāvattatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ
cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyamabhimāno'haṃ
karaṇāni prerayāmīti | spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi
karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ
tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva | yadi punaricchākhyena pratodarūpeṇa
karaṇāntareṇa karaṇāni prerayet tadapīcchākhyaṃ karaṇaṃ
preryatvātkaraṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapyanyadityanavasthā syāt |
yattūktam asmākamicchā na tatra pravartitumutsahate iti tatrāpyādyaṃ
ślokārdhamabhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam | satyaṃ nāyaṃ
puruṣastattvaparīkṣārthamicchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ
viṣayīkartuṃ kṣamastasyāvikalpyatvādapi tu viṣayānanudhāvantīmicchāṃ
tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tvantarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ
svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavet
tatsamāveśāttadvatsarvatra svatantratāmāsādayatyeva yasmādevaṃ tasmāttattvaṃ
parīkṣyamityarthaḥ | śaktibhūmeḥ sparśapradhānatvādātmabalasparśādityuktam ||
8 ||
nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati
kasmādantarmukhātmabalasparśamapekṣata ityāśaṅkyāha
23)
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || 9 ||
nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā
icchāśaktiḥ saṃkucitā satyapūrṇammanyatārūpā aśuddhirāṇavaṃ malaṃ
tanmalotthitakañcukapañcakābilatvāt jñānaśaktiḥ krameṇa
bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥ karaṇabuddhīndriyatāpattipūrvamatyantaṃ
saṃkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhireva
kriyāśaktiḥ krameṇa
bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvamatyanta
ṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ
malamapyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūrṇajñatvakartṛtvavikalasya tata eva
kartavyeṣu
laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣvabhilāṣiṇo'bhīṣṭānavāpternityamabhilāṣa##-
uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato'bhilāṣavivaśagrāhakā##-
anātmanyātmābhimānanivṛttipuraḥsaramātmanyanātmābhimānopaśānti##-
pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyādityarthaḥ | na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt |
uktaṃ ca vijñānabhairave
mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam |
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ || (ślo0 138)
24)
iti | nijāśuddhiśabdena malaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtamastīti ye pratipannāste
dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ || 9 ||
nanu ca grāhakāhaṃbhāvātmani kṣobhe kṣīṇe
nistaraṅgajaladhiprakhyamaspandameva tattvaṃ prasaktamityāśaṅkāṃ śamayati
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ |
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca || 10 ||
tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ
prāṅnirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve
sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicārisvarūpaṃ
yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame'sya puruṣasya syādabhivyajyata ityarthaḥ | kuta
etadabhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvamīpsitamiti
yadyajjijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tatpravivikṣāyāmabhūt tattajjānāti ca karoti ca |
cakārāvatra yaugapadyamāhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ
jñānakriyayoraikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa
ityanenaivaikadharmaviśeṣaṇena saṃbandhinirdeśena
vāstavasvarūpābhidhāyinoktam || 10 ||
atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhīti
sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya
dṛḍhāvaṣṭambhādvyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo
bhavatītyāha
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
25)
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ || 11 ||
uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ
svabhāvamātmīyamadhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyāmapi
vyāpnuvantamavalokayaṃścinvānaḥ
na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsite |
nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛk || (vi0 bhai0 26)
iti tathā
sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak |
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhanviśvākāra eko'vabhāsi [kh:
vibhātīti pāṭhaḥ |] ||
iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasaṃpradāyayuktyā
nimīlanonmīlanasamādhinā
yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhādadhyāsitaitadubhayavisargāraṇi##-
antarlakṣyo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ |
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā ||
ityāmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo
mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ
cidākāśa evoditamapi tatraiva vilīyamānaṃ paśyan
janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānāt jhaṭiti
truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrānupraviṣṭa iva
mahāvikāsāsādanācca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo
26)
yo yogīndra āste tiṣṭhati na tvavaṣṭambhācchithilībhavati tasyeyamiti
sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ
kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetorabhāvānnaiva bhavatītyarthaḥ | yathoktaṃ
śrīpūrvaśāstre
tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi |
naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapatramivāmbhasā ||
viṣāpahārimantrādisannaddho bhakṣayannapi |
viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ || (mā0 vi0 18|120)
iti || 11 ||
atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye
viśvocchedarūpamabhāvātmakameva tattvamavaśiṣyata ityupādikṣan
tānpratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya
spandatattvasya nirūpayati
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā |
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ || 12 ||
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā |
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate || 13 ||
27)
asadevadamapra āsīt | [chā0 3|19|1]
ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā
bhāvyavastuviṣayatvādabhāvasya na kiṃcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiṃcittve
satyabhāvatvābhāvāt kiṃca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ
bhāvanīyaḥ bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo
bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvāditi na viśvābhāva eva tattvam | atha kalpito'yaṃ
bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau
bhāvyatādātmyādabhāvarūpaḥ saṃpadyata iti pakṣaḥ | tatrocyate
tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāstyamūḍhatā api tu moha evāsti
* * * * * * * * ? yadyadevātibhāvyate |
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam ||
iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati
| athocyate
sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ |
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ ||
iti nāgārjunoktamīdṛśaṃ tacchūnyamiti | satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā
pāramārthikī bhittibhūtā bhūrabhyupeyate yathā vijñānabhairavādau
pārameśvarīṃ
dikkālakalanātītā | (vi0 bhai0 14)
ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmimavasthāpya śūnyabhāvanoktā
anyathā na śūnyamiti śūnyaiveyamuktiḥ yadya devātibhāṣyate iti pratipāditatvāt |
yattu
28)
sāvasthā kāpyavijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate |
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī ||
ityālokamālāyāmuktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśāmavijñeyā
avijñeyatvādvaktumaśakyetyucyatāṃ śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca
yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvādasau vivejñaiya | yadi ca tvādṛśāṃ sā
jñātumaśakyā tat tatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu
śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe
nikṣeptavya ityalam | atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaramāha yata iti
| abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgahamāsamiti
tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāt tadvaśāddhetostadāsīditi
yato niścayaḥ gāḍhamūḍho'hamāsam iti yato'sti pratipattiḥ ato mohāvasthaiva sā
kalpitā tathā smaryamāṇatvāt sā cānubhūyamānatvādanubhavituḥ
pramāturavasthātṛrūpasya pratyuta sattāmāvedayate na tvabhāvamiti
viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti
nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati | nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ
nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo'sti
tatkathamuktaṃ tadāsīdityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti | ucyate
vedyasyaiṣā gatiḥ yasmāttadidantāsāramidantayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa
na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu
saṃkucito'pyasāṃketikāhantāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti
tanniścāyako vikalpaḥ ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedanenaiva siddhaṃ
śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṃkocasāraṃ
29)
saduttarakālaṃ smaryata iti na kācidanupapattiryasmādevamatastacchūnyātmakaṃ
padaṃ kṛtrimam
tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāṣyate |
iti taduktayaiva [k, kh: etaditi pāṭhaḥ |] nītyā
abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai
mūḍhānāmupeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ | jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ
ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ | ayaṃ bhāvaḥ sadā suṣuptaṃ
moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkimanena
samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ
dvayasyāpyavastutvāviśeṣāditi | prāyaścāsmin śūnye duruttare mahāmohārṇava
eva vedāntavidakṣapādasāṃkhyasaugatādiprāyā vahavo'nupraviṣṭāḥ |
spandatattvasamāvivikṣūṇāmapi ca śithilībhūtaprayatnānāṃ
śūnyametadvighnabhūtam | yadvakṣyati
tadā tasminmahāṣyomni | (1|25)
ityārabhya
sauṣuptapada *? mūḍha * * * * * * *
* ? (1|25)
iti | ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate | tathāceha
heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ * * * * * * * * ##?
ityatra | tato'smābhiretaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ
kāryo'trabhavadbhirupadeśanibhālanadattakarṇaiḥ [kh: liphāḍaneti pāṭhaḥ |
] | saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvāditi
nābhyadhikamuktam | tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ
30)
tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya
sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācidapyanupalabhyatvāyogāt | tathā cāhuḥ
vijñātaramere kena vijānīyāt | (bṛ0 ā0 u0 4|5|15)
iti | yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśātsmaryate tathāpi
na tāvadeva spandatattvamapi tu
sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpameva tat |
yadvakṣyati
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || 2|4)
iti | ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ
vā | yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa
svātantryāmuktamātmānaṃ * * * * * * * * ##?
iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu
tattvataḥ pāramārthikasya | na pratipadyate ityanenedamāha asya tattvasya
smaryamāṇatvena pratītireva nāstīti || 13 ||
nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ
tadhyānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ tenaiva gṛhītamiti
kathamasyānavacchinnacamatkārarūpamamūḍhatvamityāśaṅkāyāmāha
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam |
31)
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam || 14 ||
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmiṁllupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate [kh: buddhyate iti pāṭhaḥ |]
|| 15 ||
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt || 16 ||
atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa
bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva
svatantraprakāśavanaśaṃkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā
prakāśātmanā kriyayā vyāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ
tattvabhuvanaśarīravadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryamityucyate tadanyasya
kasyāpi kāraṇatvāyogāt | yathoktaṃ śrīmatyabhijñāyām
jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ |
kartṛkarmatvatatvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || (ī0 pra0 2|4|2)
iti | tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ
vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān
32)
dehanīlādyābhāsāṃścidātmanaḥ svarūpādanatiriktānapi
mukurapratibimbavadatiriktānivābhāsayati yāvacca kiṃcidābhāsayati
tatsarvamābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ
kṣayaścāsyedantābhāsanimajjanenāhantārūpatayāvasthānam ata eva
dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na
tvahantāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe'pi
bhagavadekarūpatvāt atastatra tayoḥ kāryakartṛtvayormadhyātkāryatā kṣayiṇī
kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayorapi tasya
svabhāvādacalanāt | calane tu jagadudayāpāyāvapi na kauciccakāsyātāmiti
mūḍhādyavasthāyāmapyakhaṇḍitacamatkārasāramamūḍhamevaitat |
nanvabhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe
kvacidapi pravṛttyadarśanāt | satyaṃ kāryonmukha
indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so'tra
kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmiṁllupte sati
abudho'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto'smīti manyate | yaḥ
punarantarmukho'hantāprakāśarūpaḥ svabhāvo'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadam
upalakṣaṇaṃ caitatsarvakartṛtvāderapi tasya lopo na kadācitsyādbhavatīti na
kadācidapi sambhāvanīyo'nyasya tallopamupalabdhuḥ kasyāpyanupalambhāt yadi sa
kaścidupalabhyate sa evāsāvantarmukhaścidrūpo na cedupalabhyate tarhi sā
lopadaśāstīti kuto niścayaḥ | atha cānyaḥ kaścittallopaṃ nopalabhate'pitu sa eva
prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ | evaṃ
cānyasyānupalambhanādityatrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvādityarthaḥ |
33)
atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanānniścīyate
tathaivātmābhāvo'pyātmaviviktasya kasyacidupalambhānniścīyeta
tadupalambhakasattāvaśyaṃbhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na siddhyati |
yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālamanyasya
kasyāpyupalambho na bhavet anyopalambhābhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ | api cānyasya
bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāvanupalambhāt kathamantarmukhasya tattvasya
vāliśairlopa āśaṅkito yato'nyasya lope'nyasya kiṃ vṛttam | atha cānyasya
kāryonmukhaprayatnasyānupalambhādanupalambhaprakāśanānna
kadācitprakāśātmano'ntarmukhasya tasyopalabdhurlopaḥ
yato'sāvantarmukhobhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tāmapyabhāvadaśāṃ
vettyeva anyathā saiva na sidhyediti | anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī | antarmukhe
kāryatvapratiyogitāmiva kartṛtvasya saṃbhāvyāvasthātvamuktaṃ vastutastu
uktayuktyā tasyāvasthātṛtvameva | antarmukha iti antaḥ pūrṇāhantātmakaṃ
mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yojyam || 16 ||
evamaprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe
grāhakasyāpyātmano'nupapannamapyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya
suprabuddhāprabuddhayoryādṛgātmopalambhastaṃ nirūpayati
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī |
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu || 17 ||
34)
tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiḥ anavacchinnaḥ prakāśaḥ sā
kathitayuktyavaṣṭambhātsuṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi
śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte
cāvyabhicāriṇī anapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṃkarātmakasvasvabhāvatayā
sphuratītyarthaḥ | parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ
svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekamadāvudbubhūṣāyāmante ca
viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade |
yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau
yāvatsamagrajñānāprajñātṛsparśadaśāsvapi |
sthitaiva lakṣyate sā tu taddviśrāntyāthavā phale || (śi0 *? 2|5)
iti | bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau |
bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena
sautramarthamativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitāḥ yata
evāsuprabuddhasya tadādyante'sti tadupalabdhiḥ ata evāyamihādhikārī
spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate | yadvakṣyati
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
jāgrat * * * * * * * * * * * *
* * ? || [1|21]
ityādi
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ | [1|25]
iti
tathā svapne'pi [3|2]
ityādi
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet | [3|12]
ityādi ca | atra hi jāgarāditriṣu padeṣu
ādyantakoṭivanmadhyamapyarthāvasāyātmakaṃ
35)
padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ
pravṛttaḥ etacca nirṇeṣyāmaḥ | tathā ca śivasūtram
jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasaṃbhavaḥ | (śi0 sū0 1|7)
iti | tathā
triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam | (śi0 sū0 3|20)
iti
tritayabhoktā vīreśaḥ | (śi0 sū0 1|11)
iti || 17 ||
suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśyupalabdhistāṃ vibhāgena darśayati
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ |
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ || 18 ||
suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade
jñānāgraparyantayostu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto
vibhuḥ śaṃkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti | tatra hi
viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavatpaśyati tadanyatra tu suṣupte na tu
yathānye suṣuptaturyayoriti tripadāvyabhicāriṇī iti prakānte turyasyāprastutatvāt
tadupalabdhereva ca turyarūpatvāt asau vibhuścinmaya evāsya bhāti
aśeṣavedyopaśamādityetatsuprabuddhābhiprāyameva na tu vastuvṛttānusāreṇa
tadanyatra tu cinmayaḥ ityasyānupapannatvāpatteḥ
36)
loke sauṣuptasya mohamayatvāt śivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt
evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt | itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ
prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitastathā parīkṣyatāṃ
svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ || 18 ||
yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati
guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ || 19 ||
guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūḥ te
māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ | yathoktaṃ śrīsvacchande
māyāmasūrakavinyāse
adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet |
madhye tamo vijānīyādguṇāstvete vyavasthitāḥ || [sva0 taṃ0 2|65]
iti | ta ādayo yeṣāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ
teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarāḥ nīlasukhādisaṃvidaśca tathā
yogyapekṣayā bindunādādayaste satataṃ jñasya suprabuddhasya
kasyacidevāpaścimajanmano'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti
niścayaḥ yataste sāmānyaspandamuktarūpamāśritya yatra sthitamityatra
nirṇītadṛśā labdhātmalābhāstata evotpannāstanmayāścetyarthaḥ |
37)
tathāhi
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || [ī0 pra0 3|3|4]
iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī
jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā
saṃkocaprakarṣātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato
nijacicchaktisphāramayatvāttadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānansuprabuddho
guṇādiviśeṣaspandānanucchindannapi spandatattvāveśamaya eva || 19 ||
yathā tvaprabuddhānbadhnantyete tatpratipādayati
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ |
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani || 20 ||
aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ
sarvānapratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvāndehātma##-
guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā
nityaṃ tadudyamaikasārāḥ duḥkhenottāryante'smāddaiśikairjantucakramiti
duruttāre laṅghayitumaśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti |
yathoktaṃ śrīmālinīvijaye
viṣayeṣveva saṃlīnānaṣo'thaḥ pātayantvaṇun ? |
rudrāṇūnyāḥ samāliṅghya ghoratarpo'parāḥ smṛtāḥ || [mā0 vi0 3|31]
iti | tathā hi pūrva patipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ
38)
saiva viśvasyāntarbahiśca vamanātsaṃsāravāmācāratvācca vāmeśvarīśaktiḥ
tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi
suprabuddhasya parabhūmisaṃcārīṇi aprabuddhānāṃ tu
adharādharasaraṇiprerakāṇi | tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane
carantyaḥ
khecaryo'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatva##-
kañcukarūpatayā sthitāḥ
kālakalitatvakiṃcitkartṛtākiṃcijjñatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ | gaurvāk
tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ
suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṃkalpāñjanayanti
mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān | dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo
dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārāḥ anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ | bhūḥ
rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryastadābhogamayyā
āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannāḥ bhūcaryaḥ suprabuddhasya
citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato'pyavacchinnatāṃ
prathayantyaḥ sthitāḥ ityevaṃ pramātrantaḥ karaṇavahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva
tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayānyaprabuddhabuddhīllauṁkikāṃstathā
bindunādādiprathāmātrasaṃtuṣṭān yoginastattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti ||
20 ||
yata evam
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
39)
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati || 21 ||
uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatamudyuktaḥ
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | [bha0 gī0 12|2]
iti gītoktadṛśā satatamevāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva
jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṃkarātmakaṃ
svasvabhāvamacireṇādhigacchati tathā asya śaṃkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ
svayamevonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanātsuprabuddho
jīvanmukto bhavatītyarthaḥ || 21 ||
yathāsyodyuktasya
balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu
yāsvavasthāsu spandanidhānamunmudritamabhimukhībhūtamāste tā etāḥ
prathamamudyogasya viṣayā ityupadeṣdumāha
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan |
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ || 22 ||
sarvatra tāvadupāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvamekāgrībhavanti
yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu
yadi spandatattvaviviktaye satatamudyukto
40)
jhaṭityantarmukhībhavanti yoginastatsamīhitamacireṇaiva labhante | ayoginastvatra
mūḍhā eveti tātparyam | tathāhi
samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanānmarmasparśitattadvacanā##-
prathamamevonmiṣatsaṃjihīrṣādevatāvalādantarmukhībhavadraśmicakro'ti##-
tatkṣaṇamevonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇa##-
karomīti mṛśanvikalpayansaṃśayadhārādhirohātmani pade'nupraviṣṭaḥ
kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā
mattavāraṇādyanuvadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣameva
svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyana##-
siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yadvṛttikṣayātmakaṃ
padaṃ gacchedadhitiṣṭhet spandatattvaviviktaye satatamudyukto yo yogijanastasya
tatra vṛttikṣayātmake pade'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ
spandatattvamabhimukhībhūtameva tiṣṭhati | tasmādetadvṛttikṣayapadaṃ saṃcetya
jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya
mahāvikāsavyāptiyuktyā vā
praharṣadhāvanavṛttīrvisphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā
yoginā bhāvyam | yathoktaṃ śrīvijñānabhairave
kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare |
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tattatvamavaśiṣyate || (vi0 bhai0 10|1)
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt |
41)
ānandamudgataṃ dhyātvā tadvayastanmanā bhavet || (vi0 bhai0 71)
kṣutādyaste bhaye śoke gahare vāraṇadrute |
kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā || (vi0 bhai0 11|8)
iti || 22 ||
evametāsvavasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu
tāmevānusaṃdadhatsarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ
jīvanmuktatāmāharet [k, kh: ārohayediti pāṭhaḥ |] satatodyukta
ityupadiśati
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ sama vakṣyati |
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati || 23 ||
tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi |
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram || 24 ||
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ || 25 ||
42)
ayaṃ śaṃkarātmā svabhāvo yanmama vakṣyati abhivyaktaṃ sat
yaccidānandaghanamanubhūtapūrvaṃ [k, g: samyagiti pāṭhaḥ |]
svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā
tatpravaṇa eva bhaviṣyāmi iti saṃkalpya niścitya
yāmatikrodhādyavasthāsvanubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ
spandātmikāmavasthāmavalambya [g: tamavalambyeti pāṭhaḥ |]
prāpyatvenābhisaṃdhāya tiṣṭhati
śamitavikalpagatimavikalpāmavasthāmavicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ
tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryau apānaḥ prāṇaścobhāvapi
hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani
brahmanāḍyāmūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ
brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā
brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvā ūrdhvakavāṭāntāṃ
dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike'ta eva prakarṣeṇa
līnāvuktarūpau śaśibhāskarau yatra tasminmahāvyomni
niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte'pi yaḥ śithilaprayatnatayā
khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvāt
sauṣuptapadavadbhavati sauṣuptena ca suptamapyupalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavat
yaḥ śūnyādibhūmimevādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo
mūḍha ityucyate | yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena
yāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya |
iti yoginaḥ |
iti ca
yasya svasvabhāvābhivyaktirna samyak vṛttā sa svapnādinā
muhyamāno'prabuddho niruddhaḥ syāt |
43)
iti | yastu tatrāpi prayatnapāṭavādudyantṛtābalāt kṣaṇamapi na śithilībhavati sa
tamasānabhibhūtatvāt cidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate ata eva
satatodyogavataiva yoginā bhavitavyam ityādiṣṭaṃ gurubhiḥ iti śivam || 25 ||
iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye svarūpaspandaḥ
prathamo niḥṣyandaḥ || 1 ||
44)
atha dvitīyo niṣyandaḥ |
evaṃ prathamaniḥṣyandena svasvarūpātmakaṃ yuktyupapannaṃ sābhijñānaṃ
nimīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ spandatattvaṃ pratipādya yathā satataṃ
tatsvarūpasamāsādanena suprabuddhatā prāksūcitā bhavati tathā idānīṃ tasyaiva
vaiśvātmyamunmīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ yuktito'pi nirṇetuṃ sarvatra
cidabhedaprakāśakaṃ sahajavidyodayākhyam imaṃ dvitīyaṃ niḥṣyandaṃ
tadākramya ityādinā śivasadbhāvadāyinī ityantena ślokasaptakena nirūpayati | tatra
viśvaṃ śuddhāśuddhabhedena dvidhā | tatra śuddhaṃ mantrādirūpaṃ tata
evotpannaṃ tanmayaṃ tatraiva viśrāmyati iti ślokadvayenoktam | aśuddhamapi
tanmayameva ityapareṇa ślokadvayenābhihitam | tatsaṃvedanādhirūḍho
jīvanmuktaḥ iti ślokenoktam | etattattvasamāsādanenaiva sādhakānāṃ
sveṣṭasiddhiḥ iti ślokadvayenābhihitamiti saṃkṣepaḥ | atha grantho vyākhyāyate |
yaduktam
atra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | (1|2)
iti tatra śuddhaṃ tāvanmantrādirūpaṃ tadyathā tata evotpannaṃ tadbalenaiva
prakāśamānaṃ tatraiva viśrāmyati
tatprathamaniḥṣyandaparighaṭitadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ nirūpayati
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām || 1 ||
tatraiva saṃpralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ |
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ || 2 ||
tat spandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayā
avaṣṭabhya bhagavanto'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena
sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ
pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ | sarvajñaśabdo
bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādyupalakṣayati | yathā dehināṃ
karaṇānyupapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartante iti
dṛṣṭāntaḥ | tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvānnivṛttādhikāramalāḥ
śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpāstatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā
prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante adhikāramalānmucyante ārādhakacittena
upāsakalokasaṃvedanena saha | yathoktam
46)
anugṛhyāṇusaṃghātaṃ yātāḥ padamanāmayam | [mā0 vi0 1|41]
iti | yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭāstatraiva līyante tenaite
mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo
vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ | nanu karaṇānāṃ
mantrāṇāṃ ca tata udayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi ? |
ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte
vidyāśaktyā tvākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrānmantrān | vācakasya
māyāpade'pi
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā || (1|5|20)
iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānterna
śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṃkocakatvamastīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi |
etacca
bhede tvekarase bhāte * * * * * * * * ? |
[3|1|8]
iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitasya darśitam | evaṃ
vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitadvyākhyeyam |
tathā dīkṣādipravṛttānāmācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve
mantrāstatspandatattvarūpaṃ balamākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya
ācāryādīnāmeva sambandhinārādhakacittena
47)
saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva
śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyak
pralīyante viśrāmyanti | atra vyākhyāne sahārādhakacittena iti pūrvaślokena
yojyam | evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāvapi bhittibhūtamiti
abhihitam | evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrāṇāṃ
spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati || 2 ||
evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti
pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva iti
upapādayan śrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭimapi upakṣipati
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt |
tatsaṃvedanarūpeṇa tādāmyapratipattitaḥ || 3 ||
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ |
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ || 4 ||
yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavadviśvarūpaḥ tena
48)
hetunā śabdeṣu vācakeṣu artheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsu
ādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva
śivasvarūpamityarthaḥ | yataścaivamato bhoktaiva cidātmā grāhako
bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade
samyaganūnādhikatayā sthitaḥ na tu bhogyaṃ nāma kiñcidbhokturbhinnamasti | jīva
ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko'pi bhedaḥ iti
dehādyavasthāsu na kāsucidapyapūrṇamanyatā mantavyā api tu
ciddhanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati | yathoktam śarīramapi ye
ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca te siddhyanti
ghaṭādikamapi tathābhiniviśya paśyanti arcayanti ca te'pīti nāstyatra vivādaḥ iti
śrīpratyabhijñāṭīkāyām | bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam
ālambya saṃvidaṃ yasmātsaṃvedyaṃ na svabhāvataḥ |
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet ||
iti | kasmāt jīvaḥ sarvamayaḥ ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ
samudbhavādutpattihetutvāt apādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ |
pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti
yasmāttvayi |
nivṛttavivṛhṛtau kvacittadapayāti tenādhvadhunā nayena punarīkṣyate jagati
jātucitkenacit ||
iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva pramṛtāyāṃ jagataḥ
49)
sadbhāvātsarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya yataśca jīvādeva udayati
viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat | nirṇītaṃ caitaddvitīyasūtravṛttau
| sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena | tasya sarvasya
nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādātmyapratipatteḥ
sarvamayatvasyopalambhāt | evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ
sarvabhedapādaponmūlanopapattiparighaṭitāśca jñānopadeśakathāḥ
prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa
ṣaḍardhaparamārthaḥ tadākramya ityanena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptamiti
spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ || 4 ||
athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || 5 ||
vāśabdaḥ | prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayan asyāḥ
samāpatterdurlabhatāṃ dhvanayati | tenāyamarthaḥ īdṛśī tāvatsaṃvittiḥ durlabhā
yasya kasyacidevāpaścimajanmano bhavati so'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyan
nijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃśca
maḍyāvaiśya ? mano ye māṃ nityayuktā upāsate | (bha0 gī0 12|2)
50)
iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvanneva prāṇādimānapi
vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śivaeva jīvaṃśceddṛṅmukta
eva na tu kathañcidapi baddhaḥ | na saṃśayaḥ ityanena idaṃ dhvanayati dīkṣādinā
gurupratyayato muktiḥ īdṛśāttu jñānātsamācārādvā svapratyayata eveti || 5 ||
iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnāmabhīṣṭaprāptihetuḥ iti
ślokadvayenāha
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā || 6 ||
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ |
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī || 7 ||
iha śivo bhūtvā śivaṃ yajet iti yaduddhoṣyate tatra dhyāyinaścetasi saṃvedane
tasyeti na sāvasthā na yā śivaḥ iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasya anyasya
vā kasyacittattatsiddhihetormantradevatāviśeṣasya ayamedhodayaḥ
51)
prakaṭībhāvaḥ yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4)
iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu
pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa
tadātmatāsamāpattiḥ api tu
icchato'vikalpaviśvāhantātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya |
etaduktaṃ bhavati ahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito
viśvaśarīraścidānandaghanaḥ śiva iti saṅkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena
phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati
sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt | yathoktamasmatparameṣṭhipādaiḥ
sākṣādbhavanmaye nātha sarvasminbhuvanāntare |
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ keṣāṃ na sidhyati || (gha0 sto0 1|4)
iti | iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiḥ
anyasmiṁstvamṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi
sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evetyevakārāśayaḥ | evaṃ
sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe
naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet |
ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikastatprāptiprakāraḥ
athavā paratattvasthaḥ sarvakālenaṃ bādhyate || [7|226]
ityādinā
52)
* * * * * * ? sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret |
iti madhyena
jīvanneva vimukto'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā |
yaḥ śivaṃ bhāvayennityaṃ na kālaḥ kalayettu tam |
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā |
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet |
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā | (7|258)
ityanena sahajasandarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ | ayamevātmano graho
jñānaṃ yaducyate ātmā jñātavya iti tatredameva
sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānamātmano jñānaṃ
na tu
puruṣa evedaṃ sarvam | (śveta0 u0 3|15)
iti śrutyantaviduktaṃ
ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam | (sva0 4|388)
ityāmnāyokteḥ | tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva
śiṣyātmano'nugrahaḥ imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive
yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ | iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ
sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā | yathoktam
evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī [gāminīti
mūlaparātrīśikāpustakasthaḥ pāṭhaḥ |] |
dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā || (pa0 trī0 25)
53)
iti | hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūtkasyacidanāśvāsa ityāśayenātraivakāro
na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam ||
iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye
sahajavidyodayaspando dvitīyo niṣyandaḥ || 2 ||
54)
atha tṛtīyo niṣyandaḥ |
evaṃ nimīlanonmīlanasamādhidvayasamādheya ubhayavisargāraṇībhūtaḥ
suprabuddhatābhivyaktaye spandatattvasamāveśo niḥṣyandadvayena nirṇītaḥ |
athedānīmetadavaṣṭabhyāmbhābhyāsena parāparavibhūtyudayo bhavatītyabhidhāya
saṃkṣepeṇa bandhamokṣasvarūpaṃ nirūpya prathamopakrāntaṃ nigamayati
yathecchetyādibhiḥ cakreśvaro bhavedityantairekonaviṃśatyā ślokairanena
vibhūtispandākhyena tṛtīyaniḥṣyandena | tatra ślokadvayena
jāgratsiddhasvātantryadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ svapnasvātantryam | ekena
tadviparyayamabhidadhatā satatodyuktataivāśrayaṇīyeti tātparyeṇoktam |
dvitayenābhīṣṭavastujñānāvirbhāvaḥ | ekena kartṛśaktyāvirbhūtiḥ
kṣudhādijayaśca | ekena sarvajñatāprāptiḥ | ekena glānināśaścetyaṣṭake
nirūpitam | tataḥ spandātmana unmeṣasyaikena svarūpaṃ lakṣitam | ekena
parasamādhivighnabhūtānāṃ siddhīnāṃ heyatoktā | ekena
dvitīyaniḥṣyandanirṇītaviśvātmatāsvabhāvaḥ samāveśa uktaḥ | tataḥ
samāviṣṭatālābhe yuktiruktaikena | trayeṇa paśupāśanirṇaya uktaḥ | ekena
spandatattvasyaiva bandhamokṣobhayapadākrāṃtiruktā |
55)
dvayenocchedyatvena bandhasvarūpamanūditam | ekena
taducchittyupāyamabhidadhatādisūtroktārtho nigamita iti saṃkṣepo niḥṣyandasya ||
atha grantho vyākhyāyate | yaduktaṃ suprabuddhasya satataṃ spandatattvopalabdhiḥ
iti | tatra ataḥ satatamudyukta ityanena jāgarāyāṃ tatpariśīlanena śikṣā
prabuddhasya suprabuddhatāprāptyarthamuktā | yāmavasthāmityādinā
pratipadopāyapariśīlanapāṭavena yogisuṣuptāvaraṇabhaṅga uktaḥ |
idānīṃ laukikasvapnasuṣuptavidalanena suprabuddhatāmeva sādhayituṃ
svapnocitāṃ vibhūtimasya darśayitumāha
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān |
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ || 1 ||
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt |
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet || 2 ||
dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṃkarātmā svabhāvaḥ sa
56)
yathā jāgrataḥ jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāyāmeva
prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ
sambandhinyecchayābhyarthito'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi
cetasi sthitānarthāniti bindunādādijñānapuraḥ (sara)
kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasaṃcārādiprayojanāni saṃpādayati |
kathaṃ somasūryayorjñānakriyāśaktyorudayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā
bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate |
samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyā##-
saṃpādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ | yathā caivaṃ tathā
anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare |
sāvasthā matasā gamyā parā devī prakāśate || [vi0 bhai0 75]
iti
pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyātvā dvādaśagocare |
praviśyaṃ hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryamāpnuyāt || [vi0 bhai0 55]
iti saṃpradāyasthityā
vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ
praṇayamanatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya
sphuṭataramanācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā
svapnai'pyabhīṣṭānevāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīnanyānapi
samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitānarthānnavaśyaṃ
prakaṭīkaroti
57)
nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayorvyāmoho bhavatītyarthaḥ | svapnena
sauṣuptamapyupalakṣitam | atrābhīṣṭārthaprakāśe āvṛttyā ayameva hetuḥ
praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsaṃpādyasya
māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt | parameśvaro hi
cidātmā yadyantarmukhocitasevākrameṇārthyate tattatsaṃpādayata eva jāgrataḥ iti
paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam || 2 ||
yadi punarevaṃ sāvadhāno [na] bhavati tadā nāsya yogitetyāha
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye || 3 ||
yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satataṃ
pratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino'pi jāgarāyāṃ svapne ca
sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī
sṛṣṭiḥ svatantrā syāt laukikavadyoginamapi saṃsārāvaṭa evāsau
pātayedityarthaḥ | yathoktam
58)
pravṛttirbhūtānāmaiśvarī |
iti | taddharmakatvataḥ iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ
svātantryasvabhāvādityarthaḥ || 3 ||
evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ svaprabuddhatāyai saṃsādhya
spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati
jijñāsitārthajñaptirapītthaṃ bhavatītyādiśati
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ || 4 ||
tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam |
tattathā balamākramya na cirātsaṃpravartate || 5 ||
hiśabdaḥ kilaśabdārthe | sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣairyathā kilārtho'sphuṭo
dṛṣṭo bhūyo'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśamālokito
na kevalaṃ sphuṭo yāvatsphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ
yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṃkarātmani svasvabhāve yatheti
abhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ
59)
tatheti svabalodyogena antarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena saṃbhāvitaṃ
śīghrameva sphuṭataratvena pravartate abhivyajyate | kathamākramyārādhakasya
kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvā atha ca
spandātmakaṃ balamākramya sthitasya
kalpitadehabuddhipramātṛbhūmimasakṛduttejayataḥ sādhakasya yogino
yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā
sanniveśena sthitaṃ tathā tadacirādeva prakāśate || 5 ||
kartṛśaktyādirapyamuta eva balātprādurbhavatītyāha
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ || 6 ||
yathā kṣīṇadhāturṛṣiprāyaḥ so'pi spandātmakaṃ balamākramya
spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmimasakṛduttejya
kārye'vaśyakartavye karmaṇi pravartate aśakyamapi vastu tadbalākramaṇenaiva
karotītyarthaḥ | tathā yo'ptyatiṣubhukṣitaḥ so'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi
śamayati | nahi ciddhanāṃ bhūmimanupraviṣṭasya dvandvābhibhavaḥ
kaścitprāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāśceha cidbhūmau nimagnatvāt || 6 ||
60)
yata evamuktasūtropapattikramānusāreṇedṛksiddhisamudāyo'smādbhavatītyataḥ
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ |
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati || 7 ||
anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā
tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā
āvirbhavanti dehinaḥ tathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṃkocavatsarvopasaṃhāreṇa
mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe adhiṣṭhānaṃ karoti
uktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti
śivādau kṣityante evamiti śaṃkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo
bhaviṣyati || 7 ||
idamapyetatprasādenetyāha
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā || 8 ||
61)
* * * * * * * * * * * * *
* * mnā ? sarvakeśānāmāspadaṃ tataśca dehe yā glāniḥ
arthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau vuluṇṭhikā
parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca
glānerajñānataścidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānātsṛtirudbhavo'va##-
nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvāt kutaḥ syānna
bhavedityarthaḥ | glānyabhāve ca dehe'vaśyaṃbhāvinyo vyādhyādisantāpāvasthā
api yathā yathā yogino'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivāti tāpyamānasya
kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva | evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā
glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ | yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā
bāladārakān prayogīkurvatyā
tvaṃ kañcuke śīrṣamāṇe nije'smindehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ |
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ || (sā0
pu0 25|14)
iti mitasidhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato
valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgavānena pratipāditam || 8 ||
atha yojyamunmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kimupāyalabhyaścetyākāṅkṣāyāmāha
62)
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || 9 ||
bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet |
tadā tanmadhyabhāvena vikaṃsatyatibhāvanā || (vi0 bhai0 62)
iti nītyā ekasyāṃ kasyāṃcidālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ
prasaktasya ekāgrībhūtasya yogino yata iti
tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratastadālambananimīlanājjhaṭiti
grastasamastacintāsantateragnī ṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara
evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syāt sa
taccamatkāronmeṣakatvādevonmeṣo vijñātavyo'nveṣaṇīyaḥ itthameva yoginā
jñātuṃ śakyaḥ tataśca svayamiti
idantāviṣayatvābhāvādakṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhantayaivopetyātmani
lakṣayet asādhāraṇena camatkārātmanā pratyabhijānīyāt | yata ekasyāṃ
viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasya aparasyāścintāyā jhaṭityudayaḥ syāt sa
cintādvayavyāpakaṃ unmeṣaḥ ityanye || 9 ||
idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyāsvapi tāsu tāsu
63)
siddhiṣūnmeṣapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvameva mantavyamityādiśati
ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ || 10 ||
ata unmeṣādupalakṣyamāṇādapralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya
yogino'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo
vinduraśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ
sakalavācakāvibhediśabdanarūpo'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre'pi
prakāśanaṃ tejaḥ rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena
spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsantoṣapradatvena vartante | yadāhuḥ
te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ | (pāta0 sū0 3|37)
iti | evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino bindunādādayaḥ
kṣobhakā bhavantītyuktam || 10 ||
idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi
parapramātṛtāṃ labhata ityāha
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
64)
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || 11 ||
yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito'rtho'ntarabhedena sphurati
tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino'śeṣānarthān
vyāpyeti sarvamahamiti sadāśivavat
svavikalpānusandhānapūrvakamavikalpāntamabhedavimarśāntaḥ
kroḍīkāreṇācchādya yadāvatiṣṭhate asyāḥ samāpatterna vicalati
tāvadaśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtā##-
svasaṃvidevānubhaviṣyati kimatra bahunā pratipāditena || 11 ||
tasyopalabdhiḥ satatam iti pratijñāya tadanantaramupapāditamupāyajātaṃ
pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti
tadanantaprameyasaṃbhinnatvādupadeśyahṛdaye
smārayannanupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram |
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate || 12 ||
sarvadā jāgarāsvamasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhastiṣṭhet
65)
unmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatāmeva bhajeta | kathaṃ
jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ
viṣayamālokya
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ (2|4)
ityupapāditadṛśā vimṛśya ekatra sraṣṭari śaṃkarātmani svabhāve
sarvamāropayet nimīlanonmīlanadaśayostadabhedena jānīyāt
pūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyānmadhyabhūmimapi
cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyedityarthaḥ | evaṃ ca na kenacidanyena vyatiriktena
vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt | yathoktaṃ
śrīpratyabhijñākāreṇa
yo'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ |
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam || (u0 sto0 13|
16)
iti || 12 ||
tato'nyena na pīḍhyate iti yaduktaṃ tatra ko'sāvanyaḥ pīḍakaḥ kaśca pīḍyaḥ yataḥ
śivātmakameva viśvamuktamitvāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ
nirṇetumāha
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ || 13 ||
66)
iha yo'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṃkara uktaḥ asau
vyavasthitaḥ karotyaiṣa viśvakāraṇamīśvaraḥ |
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tirodhānamanupraham || (sva0 |)
iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā
pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdairāgameṣūddhoṣyate |
svātantryaśaktirevāsya sanātanī pūrṇāhantā rūpā parā matsyodarī mahāsattā
sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhirasaṃkhyaiḥ
prakāraistatra tatra nirucyate | pūrṇāhantaiva
cāsyānuttarānāhataśaktisaṃpuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva
svīkṛtānantavācyavākarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakra##-
śeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva
nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk | eṣiva bhagavata
ityadviśvavaicitryacalattāmiva svātmani prathayantī spandate ityarthānugamāt
spanda iti ihocyate | evaṃ ceyadviśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ
svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāvevāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān
yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ
pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena
dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī
tadvimarśasārairaghoraghoraghorataraiḥ | saṃvittidevatātmabhiḥ
67)
rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati | yathoktaṃ
śrīmālinīvijayottare
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate || (3|5)
saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu |
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam ||
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate |
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā ||
jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate |
evamevā dvirūpāpi punarbhedairanantatām ||
arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī |
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate ||
dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī |
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svarā matāḥ ||
kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ |
pṛthagvarjyavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā ||
bījamanna śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate |
vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt ||
tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam |
śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṃkhyānāṃ varānane ||
rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā paramehinā |
tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṃkhyānāmanukramāt ||
ityādi | tathā
viṣayeṣyeva saṃjñīnānadho'dhaḥ pātayantyasūn | ?
rudrāśūnyāḥ samāchiṅgya ghoratarvo'parāstu tāḥ ||
miśrakarmacakrāsaktiṃ pūrvavajranavanti vāḥ | ?
68)
muktimārganirodhinyastāḥ syuryorāḥ parāparaḥ ||
pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ |
parāḥ prakathitāstajj~airaghorāḥ śivaśaktayaḥ || (3|33)
iti | evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ
śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ san sa eva śaṃkarātmā svabhāvaḥ
paśuḥ smṛtaḥ āgameṣu tathoktaḥ | nanu kathaṃ bhoktā maheśvaraḥ
imāmavasthāṃ prāptaḥ ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha
kalāviluptavibhava iti | kalayati vahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā
māyāśaktiḥ tayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ |
atha ca kalayā kiṃcitkartṛtvopodvalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena
kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ
sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ | bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau
śaktivargasya gataḥ ityatraitadevottaram |
kalābhirakārādivargādhiṣṭhāyikābhirbrāṅmyādibhistadvarṇa##-
kalābhirakārādivarṇairviluptavibhavaḥ saṃkucito'smi apūrṇo'smi karavāṇi
kiṃcididamupādade idaṃ jahāmi
ityādivicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣma##-
svarūpasthitiṃ na labhate yataḥ
69)
ato'sāvuktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśuruktaḥ | kalayā
akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṃkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā
svabhāvo'sya kvāpi gataḥ tadabhāve hi sa eva na sphuret | tathāvabhāsamānaireva
kalābhiḥ saṃkucitaiḥ śabdairjñānaiśca viluptavibhavastathārūpamātmānaṃ na
vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ || 13 ||
adhunā paśuḥ saṃkucitadṛkchaktibādhyaḥ pāśyaścetyetadvibhajati
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ || 14 ||
tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ
bhinnārthajñānānāṃ vikalpānāmapyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa
parasyāmṛtarasasya ciddhanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam | uditeṣu
bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpyaparāmṛśyamānatvādasthiteva
lakṣyate tata evamuktam | tena ca pratyayodbhavenāyamasvatantratāmeti tadvaśaḥ
sampadyate | yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandhaḥ (1|2) iti |
śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo trālye iti | śrīmadālasayāpi
70)
tāteti kiṃcittanayeti kiṃcit abhyeti kiṃciddayiteti kiṃcit |
mameti kiṃcinna mameti kiṃcit bhautaṃ saṃghaṃ bahudhā mā lapethāḥ ||
(mā0 pu0 25|15)
iti | pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya
tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ | anenedamāha yāvadiyaṃ
bhinnavedyaprathā tāvadbaddha eva yadā tūktopadeśayuktyā
sarvamātmamayamevāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti | yathoktaṃ
iti vā yasya saṃvittiḥ [2|5] ityādi | evaṃ ca yatpūrvamuktaṃ
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4) ityādi na tena
saha parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ (3|14) ityasya
vaiṣamyaṃ kiṃcit || 14 ||
nanu yadi pratyayodbhavo'pyasya parāmṛtarasāpāyaḥ tatkathamuktaṃ
śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ ityāśaṅkāṃ pariharati
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ || 15 ||
caḥ śaṅkāṃ dyotayan tatparihārarūpaṃ prageyāntaraṃ samuccinoti |
71)
asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi
samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatamutthitāḥ
yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānamasya na vṛttaṃ
tāvadetāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva | yato'sya yaḥ pratyayodbhavo
vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmi ityādinā
sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati iti
tiraścāmapyasāṃketikaḥ nirdeśaprakhyaḥ svātmani ca
śironirdeśaprakhyo'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo'styeva anyathā
bālasya prathamasaṃketagrahaṇaṃ na ghaṭeta
antarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt | sthūlaśabdānuvedhamayastu vikalpaḥ
sarvasya svānubhavasiddhaḥ || 15 ||
ślokatrayoktamarthamupasaṃharanniyataḥ prameyasya
sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktāmanubadhnan
tatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣau iti lakṣayati
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā || 16 ||
seti ślokatrayanirṇītatvāt iyamiti prameyaparyantena
72)
rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī
spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvāt kriyāśaktiḥ
prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā
prāṇapuryaṣṭakarūpamamuṃ kartṛtātmanāhantāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā
tathārūpeṇāpratyabhijñāya
svarūpāvārakatvāddhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati | yadā tu
svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ
śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā |
tadāsau śivarūpī syāccaivī mukhamihocyate || (20)
iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau
kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare'pi śivasvarūpasya
svātmanoṃ'śabhūtamevāśeṣavedyamanenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ
parāṃ siddhimupapādayati || 17 ||
itthaṃkāraṃ (paśuratra badhyate vakṣyamāṇopāyapariśīlanena ca mucyate iti
pratipādayan bandhasvarūpamucchedyatvenānuvadati)
tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā |
73)
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam [asya ślokasya ṭīkā na
labdhā |] || 17 ||
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ |
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ saṃpracakṣmahai || 18 ||
puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte | yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavaḥ
ata evāsau pratyayodbhavāt paśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade
brāhmyādidevībhirākṣipyamāṇaḥ na tu suprabuddhavat svatantraḥ tasya
puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsaret
tattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca |
yataścaivamato'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtistasyā yaḥ prakṛṣṭo
layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśaḥ tasya kāraṇaṃ samyak
sukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantarameva brūmaḥ tathā saṃpracakṣmahe
prakaraṇe'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ | vartamānasāmīpye vartamānavadvā
(pā0 sū0 3|3|131) iti vartamānaprayogaḥ || 18 ||
etat pratipādayan ādyasūtroktamarthaṃ nigamayati
74)
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau |
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet || 19 ||
yadā punarayamuktāḥ paratattvasamāveśopadeśayuktīḥ pariśīlayan ekatra
pūrṇāhantātmani spandatattve samyagavicalatvena rūḍhaḥ samāviṣṭastanmayo
bhavati tadā tasyeti pūrvasūtranirdiṣṭasya puryaṣṭakasya taddvāreṇaiva viśvasya
nimīlanonmīlanasamāveśābhyāṃ layodayau niyacchan
prathamasūtranirṇītadṛśā ekasmādeva śaṃkarātmanaḥ svabhāvāt saṃhāraṃ
sargaṃ ca kurvan bhoktṛtāmeti dharādiśivāntasamagrabhogyakavalanena
paramapramātṛtāṃ satīmeva pratyabhijñānakrameṇāvalambate | tataśca
prathamasūtranirṇītasya śakticakrasya svamarīcinicayasyeśvaro'dhipatirbhavet |
anenaiva ca dehena maheśvaratvamavāpnotyeveti yāvat | evaṃ
copakramopasaṃhārayormahārthasaṃpuṭīkāraṃ darśayan tatsāratayā
samastaśāṃkaropaniṣanmūrdhanyatāmasyāviṣkaroti śāstrasya
śrīmānvasuguptācāryaḥ iti śivam ||
iti śrīspandanirṇaye vibhūtispandastṛtīyo niḥṣyandaḥ samāptaḥ ||
75)
atha caturtho niṣyandaḥ
granthānte paramāṃ spandabhūmiṃ gurugiraṃ ca śleṣoktyā stauti
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm |
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm || 1 ||
tāmasāmānyāṃ bhagavatīṃ guruṃ śaivī mukhamihocyate (vi0 bhai0 20)
iti sthityā śivadhāmaprāptihetutvādācāryarūpām | atha ca guruṃ
paśyantyādikroḍīkārāt mahatīṃ bhāratīṃ parāṃ vācam tathā gurorācāryasya
sambandhinīmupadeṣṭrīṃ giraṃ citrāṃ lokottaracamatkārarūpāṃ vande
sarvotkṛṣṭatvena samāviśāmi | atha ca sarvāvasyāsu
sphuradrūrūpatvādamivadantīmudyantṛtāprayatnenābhivādaye
svarūpavimarśaniṣṭhāṃ tāṃ samāveṣṭhuṃ saṃmukhīkaromi | kīdṛśīmagādho
duruttaro yaḥ saṃśayaḥ pūrṇāhantāniścayābhāvātmā vicitraḥ
76)
śaṅkākalaṅkaḥ sa eva vitatatvenāmbhodhistasya samyaguttaraṇe yā tāriṇī
nauriva tāmityubhayatrāpi yojyam | tathā vicitrārthāni nānācamatkāraprayojanāni
padāni viśrāntayo yasyāṃ parasyāṃ vāci tāṃ vicitrāṇi
ramyaracanānupraviṣṭāni arthapadāni vācyavācakāni yasyāṃ guruvāci tām || 1 ||
prasiddhaprabhāvasvanāmodīraṇātsambhāvanāpratyayenārthinaḥ pravartayan
gūhanīyatayā mahāphalatāmasya śāstrasya nirūpayati śāstrakāraḥ
labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ |
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya || 2 ||
etacchāstroktametajjñānameva puruṣārthaprāptihetutvāddhanamalabhyamapi
duṣprāpamapi labdhvā śaṃkarasvapnopadeśasāraṃ śilātalādavāpya
prakāśavimarśātmakaṃ hṛdayameva viśvāntaḥ
praveśāvakāśapradatvādguhā tasyāmantena niścayena kṛtā nihitiḥ sthāpanā
yena arthāttasyaiva jñānadhanasya tasya svāminaḥ śrīvasuguptābhidhānasya
guroryathaiva tacchivāya jātaṃ
tadvadadhikāriniyamasaṃkocābhāvātsarvalokasyāpi
hṛduhāntakṛtanihiteryatnādasāmayikāt
77)
gopayataḥ hṛḍhapratipattyā ca svātmīkurvataḥ sadā śivāya bhavati
nityaśaṃkarātmakasvasvabhāvasamāveśalābhāya sampadyata iti śivam || 2 ||
yadyapyasmin vivṛtigaṇanā vidyate naiva śāstre lokaścāyaṃ yadapi matimān
bhūyasottānavṛttiḥ |
jānantyete tadapi kuśalāste'smadukterviśeṣaṃ
kecitsāragrahaṇanipuṇāścetanārājahaṃsāḥ || 1 ||
anantāparaṭīkākṛnmadhye sthitimamṛṣyatā |
vivṛtaṃ spandaśāstraṃ no guruṇā no mayāsya tu || 2 ||
viśeṣaleśaḥ sandohe darśitaḥ pūrvamadya tu |
rudraśaktisamāveśaśālinaḥ śivarūpiṇaḥ || 3 ||
śūranāmnaḥ svaśiṣyasya prārthanātirasena tat |
nirṇītaṃ kṣemarājena sphārānnijagurorguroḥ || 4 ||
yeṣāṃ no dhiṣaṇopadeśaviśadā saddaiśikairdarśitā
śrīmacchāmbhavaśāsanopaniṣadā yeṣāṃ na bhagno bhramaḥ |
ye nāsvāditapūrviṇo mṛdudhiyaḥ śrīpratyabhijñāmṛtaṃ te nātrādhikṛtāḥ
paraiḥ punaridaṃ pūrṇāśayaiścarvyatām || 5 ||
śivādikṣityanto vitatavitato yo'dhvavibhavaḥ
sphurannānāsargasthitilayadaśācitritatanuḥ |
iyadviśvaṃ yasya prasarakaṇikāsau vijayate paraḥ saṃvitspando
lasadasamasaukhyāyatanabhūḥ || 6 ||
78)
samāpto'yaṃ śrīspandanirṇayaḥ
kṛtiḥ śrīpratyabhijñākārapraśiṣyasya mahāmāheśvarācārya
śrīmadabhinavaguptanāthadattopadeśasya śrīkṣemarājasyeti śivam ||
śrīmatpratāpabhūbharturājñayā prītaye satām |
madhusūdanakaulena saṃpādyāyaṃ prakāśitaḥ ||
########### END OF FILE #######
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.