### Provenance: Mukhabodha M00084 · CC BY-NC 4.0
### Source file: spandasandoha-M00084-IAST.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/spandasandoha.txt (research/education use; respect licence)
####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00084
Uniform title: spandasandoha
Secondary title: spandasaṃdoha (alternate spelling title)
Commentator : kṣemarāja
Author : kallaṭa attributed author spandakārikā
Editor : śāstrī m r
Description:
E-text transcribed from volume 16 of the Kashmir Series of Texts and Studies.
Notes:
This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 29, 2005
Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State
Publication year : 1917
Publication city : Srinagar
Publication country : India
####################################################
------------- page 1 -------------
|| oṃ namaḥ svātmāmṛtavapuṣe śaṃbhave ||
atha
spandasaṃdohaḥ |
śrīmanmahāmāheśvarācāryavarya - śrīkṣemarājācāryaviracitaḥ |
akalitamahimā yaḥ kṣmādisādāśivāntaṃ
kalayati hṛdi viśvaṃ citrasaṃyojanābhiḥ |
prathayati ca vicitrāḥ sṛṣṭisaṃhāralīlāḥ |
sa jayati śiva ekaḥ spandavānsvapratiṣṭhaḥ[1] || 1 ||
___________________________________________
(1)akalita iti , na kalitaḥ kalanāviṣayīkartumaśakyaḥ svasvarūpādbahiḥ
idanteyattāyāmaprakṣipto vā, mahimā
viśvābhinnaparāmarśamayasvātantryaśaktyātma aiśvaryaṃ yasya | yaśca
bhūmyādisadāśivaparyantaṃ bhavābhavātibhavātmakaṃ viśvaṃ, hṛdi
nikhilapratiṣṭhāsthānātmacitprakāśe, citrasaṃyojanābhiḥ
vividhollekhaparāmarśanaiḥ, kalayati upādānādi sāmagrīnirapekṣameva
svānatiriktatve'pi atiriktatayā darpaṇe pratibimbavadavabhāsayati | yaśca vicitrā
eva sṛṣṭisaṃhāralīlāḥ - ābhāsana - rakti - vimarśana - bījāvasthāpana -
vilāpanātmapañcavidhakṛtyāni prakhyāpayati | sa ekaḥ nirṇītanītyā
avabhāsitaviśvalīlāprapañcāntarbahiścāryapi advaitasvarūpaḥ san,
svābhinnasvātantryaśaktisamavetaḥ svasvarūpaviśrāntyavasthitaḥ, samudra iva
viśvakallolaprasare'pi avicalatsvasvarūpāvasthānaḥ, sarvotkṛṣṭatayā prasphurati
iti || 1 ||
___________________________________________
------------- page 2 -------------
caitanyābdheḥ prasaradamṛtaṃ troṭitāyāsatantraṃ
sarvasyāntaḥ sphuradapi mahāmudrayā mudritaṃ yat |
pūrṇānandapradamatitarāmetadunmudrya yuktyā
yo'ntarvaktraṃ rasayati jayatyeṣa vīraḥ kulendraḥ[1] || 2 ||
___________________________________________
(1) prathamena parāṃ devatāṃ parāmṛśya aparāṃ devatāṃ parāmṛśati
caitanyābdheriti, prakāśānandasāmarasyātmacitsvarūpasamudrasakāśāt
avicchinnapravāhaparipāṭyā niḥsaraṇaśīlaṃ yat alaukikaṃ
niratiśayasvātmānandamayamamṛtam unmūlitabhavakadarthanāvyūham, yacca
sarvasya saptavidhapramātṛvargasya
dhyānapūjādipāratantryadūṣitaniyantraṇārāhityenaiva svabhāvataḥ
antarunmiṣadapi sat mahāmudrayā ajñātayā śāmbhavamudrayā
nirodhāvasthāmāpāditam, tadetat amṛtaṃ niratiśayapūrṇāhantāhlādādhāyi
yuktyā paramaśivaśaktipātonmiṣacchāmbhavādyupāyapariśīlanena samyak
apunarantarāyāpatti yathā, tathā unmudrya svopabhogavidhitsayā prodghāṭya,
yaḥ antarvaktraṃ bāhyavṛttyullāsasaṃkocapuraḥsaramantarmukhatayā
yoginīhṛdayāparaparyāyaparaśaktidhāmni āsvādayati, sa eṣa vīraḥ
dalitatrividhapāśabandhaḥ, kulasya karaṇeśvarīcakrasya
prasarasaṃkocādhāyitvena adhīśvaratayā dedīpyamāno jayati |
___________________________________________
------------- page 3 -------------
[1]unmīlitaṃ spandatattvaṃ mahadbhirgurubhirya[2]taḥ |
tata eva tadābhoge[3] kiṃcitkautukamasti naḥ || 3 ||
tatra ādyameva sūtraṃ vimṛśyate,
paramādvayaprakāśānandamayamaheśvarasvarūpapratyabhijñāpanāya
samastaśāstrārthagarbhāṃ samucitāṃ stutimimāmupadideśa śrīmān
vasuguptaguruḥ
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ
jagataḥ pralayodayau |
taṃ śakticakravibhava -
prabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ || 1 ||
śam aśeṣopadra[4]varahitaparamānandādvayacaitanyaprakāśapratya-
bhijñāpanātmakam anugrahaṃ karoti yaḥ taṃ svātmaparamārthaṃ śaṃkaraṃ
stumaḥ[5] - samastadehaprāṇādiparimitapramātṛpadamadhaspadīkṛtya
___________________________________________
atha ca yathā laukikamamṛtaṃ kṣīrābdhau sphuradapi antarnigūḍhatayā
niyatiśaktyā niyamitamāsīt, tadapi yuktyā manthanādipariśīlanena niḥsārya
sarvadaivatendra āsvādayan
adhigatapūrṇānandasadbhāvādapagatajarāmaraṇādikadarthanaḥ samapādi iti ||
2 ||
___________________________________________
(1) rahasyātmatayā anuśiṣṭam |
(2) śrīvasuguptācāryapādaiḥ |
(3) taccamatkāraprakāśane |
(4) upadravo bhedaprathanātmakaḥ |
(5) stuma ityatra kartṛpadāpekṣāyāṃ vayamiti padaṃ bodhyam |
___________________________________________
------------- page 4 -------------
vikalpāvikalpādirūpāsu sarvāsu daśāsu sarvotkṛṣṭatayā parāmṛśāmaḥ
| bahuvacanam ātmīkṛtāśeṣānugrāhyajanābhedaprathanāya | tam iti ca
asādhāraṇasvarūpapratyabhijñāpanāya ko'sau śaṃkaraḥ ? ityāha yasyonmeṣa
iti | atra eke svarūpaprakāśanatadgopanābhyāṃ yatkartṛkābhyām
unmeṣanimeṣābhyāṃ jagato viśvasya pralayodayau vināśasargau iti
vyākhyātavantaḥ tadeke na sehire[1], tathāhi - unmeṣanimeṣau kādācitkau
kādācitkajagannāśodayahetū kathaṃ nitye bhagavati syātām ? ata
unmeṣanimeṣadharmakajagatkāraṇatvāt ekaiva bhagavacchaktiḥ
unmeṣanimeṣaśabdābhyāṃ vyavahriyate | tathā ca yathāsaṃkhyaṃ tyaktvā
yathāsaṃbhavaṃ yasya unmeṣāt jagadudayo, yannimeṣāt ca pralayaḥ iti
vyācacakṣire | atrāpi ca śāstrārthopadeśadṛśā śaṃkarasvarūpābhinnasya
jagato'pi kathaṃ kādācitkau vināśodayau bhavetām ? iti tulye prasaṅge, yadi
ābhāsapara[2]mārthānusāreṇa tathābhāsaparamārthasya
śaṃkarasvabhāvābhinnasya jagataḥ tathābhāsanamayāveva vināśodayau
iṣyete[3] unmeṣanimeṣāvapi
___________________________________________
(1) kādācitkasvarūpagopanatatprakāśanātmadharmavattvāt sadā ekarūpasya
bhagavato nityatāprasakteḥ |
(2) tattadvividhaviśvavaicitryeṇa prathamānaṃ sarvaṃ vastuta
ābhāsanamayameva, ābhāsāt bahiḥ anābhāsanarūpam avastutvāt na kiṃścit
prathetetyarthaḥ |
(3) paraprakāśātmamaheśvarasvātantryasvabhāvapañcakṛtyamayāveva |
___________________________________________
------------- page 5 -------------
tathābhāsaparamārthau bhagavati kiṃ na iṣyete | kā[1]lo'pi ābhāsanasāro,
na tu tadvyatiriktaḥ kaścit, iti kathamasau varākaḥ ābhāsayitari bhagavati
bhedaśaṃkāspadam |
eka[2]cintāprasaktasya (3 | 9)
iti ca unmeṣalakṣaṇamatraiva asti | tadanusāreṇa ca nimeṣalakṣaṇamapi
svarūpagopanārūpanārūpamūhyam iti yathāsaṃkhye'pi na kṣatiḥ ityapare |
tadalamākhyāyikāvarṇanena | prakṛtamucyate - yasyonmeṣa iti | iha
parameśvarasya mahāprakāśātmano vimalasyāpi ekaiva parāmarśaśaktiḥ
kiṃciccalattābhāsarūpatayā spandaḥ iti, sphurattā iti, ūrmiḥ iti, balam iti,
udyogaḥ iti, hṛdayam iti, sāram iti, mālinī iti, parā - ityādyanantasaṃjñābhiḥ
āgameṣu udgho[3]ṣyate | sā ca ekāpi yugapadeva unmeṣanimeṣamayī | tathāhi -
sadāśivādikṣitiparyantasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya yā saṃhārāpekṣayā
nimeṣabhūḥ saiva srakṣyamāṇabhedāpekṣayā unmeṣadaśā |
prāksṛṣṭabhedasaṃhārarūpā ca yā nimeṣadaśā saiva cidabhedaprathāyā
unmeṣabhūḥ | bhedā[4]sūtraṇa-
___________________________________________
(1) unmeṣanimeṣayoḥ paurvāparyaprāṇitaḥ kālo bhedaśaṅkākāritvena
prasakto'pi ābhāsasāratāparamārthatvāt tadantarnimagna eva naiva bhettumalam |
(2) ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || 3- 9 ||
(3) acalasya cidabdheḥ īṣat viśvasphurattātmanāmūrmīṇām ābhāsanāt |
(4) srakṣyamāṇanīlasukhādibhedaprathanasya ityarthaḥ |
___________________________________________
------------- page 6 -------------
rūpā ca yā unmeṣadaśā saiva cidabhedaprathāyā nimeṣabhūḥ |
māyā[1]pado'pi ca nīladidṛkṣātma[2]prāgbhūmirūpā unmeṣāvasthaiva
sphuritanīlapūrvapītāvabhāsanaviśrāntyātmakanimeṣarūpāṃ sarvasya
svasaṃvitsiddhā | api ca iyaṃ didṛkṣābhūmiḥ nīlasya
idantāvabhāsanāsūtraṇasvabhāvonmeṣarūpāpi, tadaiva tasyaiva
parameśvarābhinnasvabhāvanimeṣaparamārthāpi, vastutastu māyāpade'pi
nimeṣonmeṣopalakṣitasarvaśaktivilolatārūpā iyaṃ parā vimarśabhū[3]mireva
sarvadā sarvasya sphurantyapi māyādaśāyāṃ na nirūḍhiṃ lambhayati
saṃvidaṃ svātmani, tatrāpi madhye madhye prakaṭībhavati |
yatsvarūpābhijñānāya sphuṭayiṣyati
atikruddha------------- |4 (1 | 22)
ityādi
___________________________________________
(1) dehaprāṇādiṣu ahantābhimananasvīkaraṇātmani |
(2) didṛkṣaiva sisṛkṣā, saiva prāgbhūmiḥ icchārūpā, sa evonmeṣaḥ |
(3) lolībhūtā parā sthitiḥ iti nītyā nimeṣonmeṣayoreva sṛṣṭisaṃhārarūpayoḥ
antargatā viśvaśaktayaḥ ityāśayaḥ |
(4) atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vāmṛśan |
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ || 22 ||
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati |
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati || 23 ||
tāmāśrityordhvamārgeṇa somasūryāvubhāvapi |
sauṣumne'dhvanyastamitau hitvā brahmāṇḍagocaram || 24 ||
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ || 25 ||
___________________________________________
------------- page 7 -------------
------anāvṛtaḥ || (1 | 25) ityantaṃ ślokacatuṣṭayam |
paraśaktipātaprakāśadhvastamāyāvaraṇasya tu śivapadāvāptau karālambanaṃ
dadatyeva paraṃ pūrṇatayā sarvadā na parisphurati | yadvakṣyati
yadā kṣobhaḥ palīyeta-------------[1] (1 | 9)
ityādi
--------karoti ca || (1 | 10) ityantam |
tathā jāgradādi---(1- 3) ityārabhya tadasti paramārthataḥ [2] | (1- 5)
ityantam | ta[3]thāhi - yadā prathamāyāḥ śivātmanaḥ sāmarasyabhūmeḥ
pūrṇāhantātmasāmarasyāvasthitaṃ viśvaṃ yadi na bhavati avidyamānaṃ
kathaṃ sṛjyeta, nīla[4]didṛkṣārūpā tuṭipātāparaparyāyā daśā uditā, tadā
nīlamātrāpekṣayā ahantācchāditedantāsūtra[5]ṇarūpā tāvatī
sadāśiveśvaratā ucyate | tadaiva saiva ca
___________________________________________
(1) yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || 9 ||
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ |
yatattadīpsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca || 10 ||
(2) jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svarūpādupalabdhṛtaḥ || 3 ||
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam || 4 ||
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhako na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ || 5 ||
(3) prathamakalāyāṃ pūrṇāhantākhyāyāṃ yadi tatsāmarasyāvasthitaṃ
viśvaṃ nāsthāsyat tat kathamavidyamānamasrakṣyata iti | ataḥ prāksṛṣṭheḥ
svarūpābhinnasya viśvasya sattā avaśyamabhyupeyā ityayamāśayaḥ,
unmeṣasvarūpābhijñāpanāya spaṣṭīkriyate |
(4) viśvasisṛkṣāyā upalakṣaṇametat |
(5) srakṣyamāṇedantāyā āsūtraṇadaśā |
___________________________________________
------------- page 8 -------------
pūrṇāhantātmasāmarasyāvasthitaviśvāpekṣayā śivatāpi, yadi hi anyā
sadāśivaprakāśātmatayā nāvasthitā syāt katham uttarakālaṃ sṛjyeta
cidrūpavyatirekeṇa anyasya sraṣṭṭatvānupa[1]patteḥ | pramāpitaṃ ca etat
pratyabhijñāyām
cidātmaiva hi devo'ntaḥ sthitamicchāvaśādbahiḥ |
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || (1 | 5 | 7)
iti | ihāpi vakṣyati
yatra sthitamidaṃ viśvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam (1|2)
iti | te ca ete śivatāsadāśiveśvarate parasparavyāptyā avasthite ekarūpe eva |
yadā tadā iti hi upadeśyāpekṣayā vāci kramo'yaṃ, na vastuni | ata eva
yugapadeva iyaṃ saṃvit sraṣṭrī ca saṃhartrī ca iti sakramābhāsā,
asraṣṭṭasaṃhartṛrūpā śuddhāhantāprakāśamayī akramāpi ityalam |
upadeśadhanā eva enāṃ bhūmiṃ cinvate i[2]ti | ihāpi ca
didṛkṣayiva----------[3] (3 | 11) ityatra sūtre
tamadhiṣṭhātṛbhāvena[4]------------- (1 | 11)
___________________________________________
(1) cidrūpāt vyatiriktasya māyāprakṛtyādeḥ bhedābhedavikalpohatatvāt nāsti
sraṣṭṭatvopapattiḥ | tathā hi citprakāśāt bhinnatve aprakāśamānatvena asattvāt
abhede tu prakāśamānatayā cinmayatāsiddheḥ |
(2) upadeśyāvabodhanāya anākhyasvarūpāt ārabhya śivādibhūmyantata
khavarṇanakramaḥ | vastuto'kramameva viśvaprathanaṃ paramārthamayameva
ityāśayaḥ |
(3) didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || 3 -11 ||
(4) tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ || 1-11 ||
___________________________________________
------------- page 9 -------------
ityatra ca ayameva upadeśārthaḥ |
sa[1]dā sṛṣṭivinodāya ------------------|
pratikṣaṇamaviśrāntaḥ---------------|
prākāmyamātmani yadā-------------|
ityādau ca gurūṇāmayameva āśayaḥ | asti ca āgamaḥ
lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhā[2]sate |
ūrmireṣā vibodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ ||
iti | evamiyam ekaiva avibhāgā vimarśabhūmiḥ unmeṣanimeṣamayī
unmeṣanimeṣaśabdābhyāmabhidhīyate | tataśca unmeṣau ca nimeṣau ca iti
vigṛhya unmeṣasya nimeṣamayasya, nimeṣasya ca unmeṣamayasya,
prādhānyetaratāvibhaktasya dharaṇyādi - sadāśivāntaṃ jagat prati
pralayodayahetutvaṃ vyākhyātavyam | evaṃ ca pralayau ca, udayau ca iti vigṛhya
pralayodayau iti vyākhyeyam | tathāhi - nīlādeḥ yo bahīrūpatāyā udayaḥ sa eva
ahantārūpatāyāḥ pralayaḥ, evaṃ yo bahīrūpatāyāḥ pralayaḥ sa eva
ahantārūpatāyā udayaḥ iti pralayo'pi udayarūpaḥ, udayo'pi
pralayaparamārthaḥ | bhedābhedaprā-
___________________________________________
(1) sadā sṛṣṭivinodāya sadā sthitisukhāsine |
sadā tribhuvanāhāratṛptāya svāmine namaḥ ||
iti stotrāvalau | stavacintāmaṇau ca
pratikṣaṇamaviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ |
kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ ||
(2) kṛśatāyāmapi pūrṇaiva rājate ityarthaḥ |
___________________________________________
------------- page 10 -------------
dhānyetaratākṛtastu atra vivekaḥ | vastutaḥ cidātmaiva tathā bhāti iti
akramataiva atra ityuktam | samāsaśca itthameva upapannaḥ | tathā ca
dvandvasamāse bhāṣyam
yadi nidarśayituṃ buddhiḥ evaṃ
nidarśayitavyam dhavā ca khadirau ca |
ityādi | ihaiva ca svatantraśivādvayadarśane ekaikasya arthasya anekatvaṃ
saṃgac[1]chate | anyatra hi pratiniyatarūpā bhāvāḥ ityeko'pi dvyarthaḥ, aparo'pi
dvyarthaḥ iti kā saṃgatiḥ ityalam aprakṛtena | evaṃ ca vyākhyāte sati yat
pañcavidhakṛtyakāritvaṃ śrīsvacchandādiśāstreṣu parameśvarasya ucyate,
tada[2]pi svīkṛtam | tathā ca - bhedāsūtraṇatadullāsanarūpeṇa unmeṣeṇa[3]
kiṃcitsvarūpanimeṣamayena śuddhāśuddharūpā dvividhā ṣaḍadhvanaḥ
sṛṣṭiḥ | evaṃ dvividhabhedanimeṣeṇa kiñcidabhedaspṛgūrdhvonmeṣaṇarūpeṇa
saṃhāraḥ | tathā unmeṣanimeṣābhyāṃ lolībhūtābhyām
ābhāsanānābhāsanaprasaraparamārthā sthitiḥ | yathoktam
----------------------------lolībūtā parā sthitiḥ |
___________________________________________
(1) prakāśamayatāparamārthavādānusṛtyā ekasyaiva arthasya
ṣaṭtriṃśattattvamayatātmānekārthatvam āmnātamasti |
(2) unmeṣanimeṣābhyāṃ parameśvarasya sargādipañcavidhakāryamapi
svīkriyate |
(3) nirvikalpasavikalparūpeṇa unmeṣeṇetyarthaḥ |
___________________________________________
------------- page 11 -------------
iti siddhapādaiḥ | tathā utpannasvarūponmeṣābhāsarūpo vastuto
nirayādibhogamayo yaḥ pūrṇo nimeṣaḥ svasvarūpasya sa vilayaḥ | sarvātmanā
punaḥ yaḥ pūrṇaḥ unmeṣaḥ sa cāśeṣabhedopaśamanānnirūpitapūrvarddhito
nimeṣamayaḥ, so'nugra[1]haḥ iti parameśvarasya pañcavidhakṛtyakāritvam anenaiva
spṛṣṭam | ittham pralayodayāvapi saṃgamanīyau | pralayādikaṃ ca
ābhāsyaniṣṭhaṃ ābhāsasārameva, na tu prakāśātmano'sya parameśvarasya tat
kiṃcit | yadvakṣyati
ava[2]sthāyugalaṃ cātra-------------- (1 - 14)
ityārabhya
----------------------------------kartṛtvaṃ--| (1 - 14)
ityantam | māyāpramātṛbhūmāvapi parameśvarasya prakāśātmanaḥ idaṃ
pañcavidhakṛtyakāritvaṃ sthitameva, pūrṇa tu
tatsaṃbandha[3]sāvadhānavijñānaśālisaṃcetyam | evaṃbhūtasya hi bhagavato
nīlaprakāśādikāle nīlābhāse deśakālasaṃbhinne sraṣṭṭatā,
deśakālākārāntarasaṃbhinnaśaṃkāyāṃ
___________________________________________
(1) saṃskāravigalanena sarvabhedanāśe sati, yatra naṣṭasya bhedasyāpi saṃskāro
vinaśyati sa tādṛśaḥ pūrṇonmeṣātmā, sṛṣṭi - sthiti - saṃhāra - vilayeṣu
anyonyasya saṃskāraśeṣatā, vinā anugrahaṃ vastuto durucchedyā, saiva hi
saṃsārakāraṇam |
(2) avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam |
kāryatā kṣayiṇī cātra kartṛtvaṃ punarakṣayam ||
(3) tatra grāhyagrāhakasaṃbandhāvadhānavadbhi?ravagamyate pūrṇam |
___________________________________________
------------- page 12 -------------
saṃhāraḥ, prāksṛṣṭe nīlādyābhāsasāmānye sthitihetutā, tatraiva
abhedāṃśasarge vilayahetutā ityādi pītābhāsādāvapi yojyam, tathā
prathamābhāsitanīlatadgrāhaka[1]bhāvāpekṣayā saṃhartṛtvam,
avabhāsa[2]mānapītatadgrāhakabhāvāpekṣayā sṛṣṭṭatvam,
vicchinnatābhāsādyapekṣayā sthitihetutā,
antaḥsaṃskārarūpatāpāditā[3]bhāsāpekṣayā vilayakāritvam,
śuddhasaṃvidaikyāpanna[4]pravilāpitasmṛtyādibījabhāvābhāsāpekṣayā
anugrahītṛtvam ityevaṃ sarvadā sarvāsu daśāsu pañcavidhakṛtyakāritvaṃ
māheśvarameva ekarūpaṃ sarvatra jṛmbha[5]māṇamavasthitam iti | tatraiva
cicca[6]kraiśvaryātmani svasvabhāve śaṃkararūpe svaprakāśe keṣāṃcideva
anuttarasamādhidhanānāṃ dhiṣaṇā adhirohati, na tu anyeṣāṃ
dehādyahaṃbhāvabhāvinām | yaduktaṃ bhargaśikhāyām
vīrabhairavadevo'pi paramānandavigrahaḥ |
udeti mohapaṅkāṅke paśuhṛtkuhare katham ||
iti | evaṃ ca vyākyātopadeśaprakāraḥ ihaiva agre sphuṭī bhaviṣyati
___________________________________________
(1) nīlabhāvapramitibhājaḥ |
(2) sṛjyamānapītavastunaḥ |
(3) bhedāvabhāsamānapadārthasya |
(4) citsvarūpābhinnatāṃ prāptasya |
(5) vastutaḥ tathā tathā māheśvaryameva pañcadhā sṛṣṭyādivicitrakrīḍhayā
vilasatītyarthaḥ |
(6) ciccakraṃ citsvarūpasya tathā tathā viśvarūpatayā kacanaṃ, tadeva
aiśvaryaṃ tadātmaiva śaṃkaraḥ | tatra kaiścideva yogibhiḥ viśrāntirāsādyate
ityarthaḥ |
___________________________________________
------------- page 13 -------------
jāgradā[1]di------------------------------------------- (1 - 3)
ityārabhya
tadasti paramārthataḥ ------------------------------|| (1 - 5)
ityatra | tathā
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī | (1 - 17)
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye | (1 - 21)
iti vā yasya saṃvitti----------------------------[2] (2 - 5)
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet---[3]----------------- (3 -12)
ityādisthāneṣu | granthaprānte ca idameva saṃhariṣyati |
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodbhavau |
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet || (3 |19)
iti | layodayau hi atra vyākhyāta[4]paramārthāveva | idameva ca cakraiśvaryaṃ - yat
sarvadā pañcavidhakṛtyakāricinmayasvarūpā -
___________________________________________
(1) jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ || 3 ||
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam || 4 ||
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyo grāhako na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ || 5 ||
(2) iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || 2 - 5 ||
(3) prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālocya gocaram |
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate || 3 - 2 ||
(4) laya udayaparamārthaḥ, udayo'pi layaparamārthaḥ iti ubhayamapi
paramārthaprakāśamayam |
___________________________________________
------------- page 14 -------------
vasthānam iti alaṃ katipayajanahṛdayāśvāsadāyinībhiḥ kathābhiḥ |
api ca yasya cidānandaghanasya ātmanaḥ unmeṣanimeṣābhyāṃ
svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yadantaḥ tat bahiḥ i[1]ti kṛtvā jagataḥ
śarīrarūpasya, tadanuṣaṅgeṇa ca bāhyasyāpi viśvasya, pralayodayau
nimajjanonmajjane iti samāveśavyutthānāpekṣayā yathāsaṃkhyenāpi yojyam[2] |
nanu ca śrīmatsvacchandādyāgamoktaprakāreṇa yathā brahmā[3]dīnāṃ
svāpaprabodhāvasthayoḥ tadadharavartilokānāṃ vyatiriktānāmeva pralayodayau
bhavataḥ, tathā parameśvarāpekṣayāpi viśvasya vyatiriktasyaiva pralayodayau iti
tāvat uktam | dṛṣṭaṃ hi kumbhakārādināṃ vyatiriktakāryakāritvam iti
pramāṇasiddhameva kim abhyupagamyate, āhosvit anyathā[4] ? iti saṃśayaṃ
śamayituṃ viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha | śakticakravibhavaprabhavam iti |
śaktyo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |
___________________________________________
(1) anena nyāyena antaḥ sthitameva bahiḥ prakaṭīkriyate ityarthaḥ |
(2) cidātmano yat unmajjanaṃ sa samāveśaḥ, jagato yat unmajjanaṃ tat
vyutthānam, abhinnatāyā yaḥ unmeṣaḥ sa jagataḥ pralayaḥ |
(3) satyādilokavartinām |
(4) abhedarūpatayā |
___________________________________________
------------- page 15 -------------
ityāgamasthityā yāvat kiṃcit ābhāsate, tat sarvaṃ prakāśamathameva -
aprakāśasya prakāśanānupapatteḥ iti yuktivaśena svapnasaṃkalpādau saṃvida
eva ābhāsollāsanāhetutvaṃ dṛṣṭam iti | anubhavānusāreṇa ca prakāśasyaiva
bhagavataḥ prakāśamānaṃ viśvam asya śaktayaḥ, tāsāṃ yat cakraṃ
saṃyojanādivaicitryavyavasthitaḥ samudāyaḥ, sa[1] eva vibhavaḥ sphītatā, tasya
prabhavaḥ prabhavati asmāt iti kṛtvā tathātathāvabhāsanaparamārthaḥ
svasvabhāva eva yaḥ, tam | yadvakṣyati
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavaḥ |
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ || (2 - 3)
iti | tādātmyāt tatsaṃvedanaṃ, tasmāt hetoḥ ityādi |
yadvā śakticakrasya indriyavargasya, yo vibhavo
nijanijaviṣayapravṛttyādikaḥ, tasya prabhavaṃ prāgvat | yato vakṣyati
yataḥ karaṇavargo'yaṃ[2]----------------------------|
--------------------------------pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
labhate----------------------------------------------------| (1 | 6)
iti |
_________________________________________
(1) viśvasamudāyaḥ |
(2) yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
___________________________________________
------------- page 16 -------------
atha ca śakticakrasya karaṇeśvarīca[1]krasya yo vibhavo
vicitrasṛṣṭisaṃhārādikāritvaṃ, tasya prabhavaṃ
kramārthāvabhāsanakāritvakṛtamakramamahāprakāśamayam | yadvakṣyati
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
labhate-------------------------------| (1. 6)
iti āntaraṃ cakram atraitadeva vyākhyeyam, na tu antaḥkaraṇatrayam - tasya
karaṇavargeṇaiva svīkṛtatvāt | karaṇavargasya svātmanaḥ pravṛttyādimātratvam,
karaṇeśvarīcakrasya tu sṛṣṭyādikāritvameva pravṛttyādilābha iti vyākhyeyam
ityalam |
śakticakraṃ mantragaṇo mudrā[2]samūhaśca, tasya yo vibhavaḥ
trividhā[3]siddhisādhanasamarthatvaṃ, tasya prabhavam iti
prabhavopalakṣitotpattiviśrāntisthānam | yadvakṣyati
tadākramya balaṃ mantrāḥ----------------------------(2 | 1)
ityādi
------------------------------------------------nirañjanāḥ[4] (2 | 2)
ityantam | vyākhyātena ca śakticakravibhavena mantrā
___________________________________________
(1) karaṇaśaktivargasya |
(2) parāparamantramudrāgaṇaḥ śivasūtrādiṣu bodhyaḥ |
(3) para - parāpara - aparātmikā tridhā siddhiḥ |
(4) tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ||
tatraiva saṃpralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ |
___________________________________________
------------- page 17 -------------
disāmarthyātmanā prabhā dīptiḥ yasya sādhakacittasya, tat vāti gacchati
prāpnoti adhitiṣṭhati gandhayati ca vināśayati svātmani viśramayati yaḥ tam | yat
sphuṭībhaviṣyati |
sahārādhakacittena------------------------[1]| (2 | 2)
ityādi
śakticakreṇa dīkṣānugrahadhyeya[2]samāpattyādinā sāmarthyasaṃpadā
vibhavo yasyācāryasyodayastasya prabhavaṃ | yat abhidhāsyati |
ayamevodayastasya[3]-----------------------(2 | 6)
ityādi
-------------------------śivasadbhāvadāyinī (2 | 7)
ityantam |
api ca śaktayo brāhmyādidevyo[4] brahmādikāraṇamālā ca, tāsāṃ
saṃbandhi cakraṃ svabhāvaśūnya[5]paśupramātuḥ
advayarūpordhvabhūmyanārohaṇakṣamo
bhedamayādharasaraṇisaṃcāracaturaśca
___________________________________________
(1) sahārādhakacittena tena te śivadharmiṇaḥ ||
(2) dhyātavyadevatātmanā tādātmyam |
(3) ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā ||
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ |
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadīyinī ||
(4) kādikṣāntatattadvācakātmānaḥ |
(5) vismṛtacitsvabhāvasya paśoḥ |
___________________________________________
------------- page 18 -------------
vyūhaḥ, tasya yo vibhavaḥ tathākāryakāritvaṃ[1] tasya prabhavam |
yadvakṣyati
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya[2]-------------------(3 | 13)
ityādi
bandhayitrī----------------------(3 | 16)
ityantam |
tanmātrodaya------------------------------[3] (3 | 17)
ityādi
-------------------------------pracakṣmahe || (3 | 18)
ityantaṃ ca | tasyaiva śakticakrasya yo vibhavaḥ svasvabhāvapadāpekṣayā
adharādharabhūtyāgena ūrdhvordhvārohaṇakṣamatā, tasyāpi prabhavaṃ
prāgvat | yadatraiva vadiṣyati
-------------svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā || (3 | 16)
___________________________________________
(1) bhedamayādhyavasāyādi prasaranipatanādi kāryakaraṇaśīlatvam |
(2) śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ ||
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ ||
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ||
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī--------
(3) tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā |
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ||
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaratyataḥ |
saṃsṛtipralayayasyāsya kāraṇaṃ saṃpracakṣmahe ||
___________________________________________
------------- page 19 -------------
iti | kiṃ ca śakticakraṃ khecarī - gocarī - dikcarī - bhūcaryādiḥ -
bāhyāntaratābhedabhinno nānāyoginīgaṇaḥ, tadupala[1]kṣito vīravrātaśca, tasya
yo vibhavaḥ
atītānāgatajñānāṇimādiprāptisvaviṣayābhogasamayapūrṇaprathāvāptyā-
dyanantakṣudrākṣudrasiddhilābham aiśvaryaṃ prāti pūrayati yaḥ, sa
śakticakravibhavapraḥ sa ca asau bhavo bhavati tena tena rūpeṇa iti kṛtvā tam |
yadvakṣyati vibhūtispande
yathecchābhyarthito dhātā-----------------[2] (3 | 1)
ityādinā
kutaḥ sā syādahetukā || (3 | 8)
___________________________________________
(1) śakticakropalakṣitaḥ śaktimatāṃ saṃghaḥ vinā śaktimantaṃ śaktīnāṃ
sthityanupapatteḥ |
(2) yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān |
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ ||
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt |
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ||
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye ||
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ ||
tathā yatparamārthena yadā yatra yathā sthitam |
tat tathā balamākramya na cirātsaṃpravartate ||
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ ||
anenādhiṣṭhite dehaṃ yathā sarvajñatādayaḥ |
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ||
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ cet kutaḥ sā syādahetukā ||
___________________________________________
------------- page 20 -------------
ityantena ślokāṣṭakena | śrīvāmeśvaryādhiṣṭhitāni khecarī - gocarī -
dikcarī - bhūcarī - cakrāṇi āntarāṇi, bāhyāni ca vyākhyāyante yatra vamanti
viśvaṃ bhedābhedamayaṃ bhedasāraṃ ca, gṛṇanti uccairgiranti ca bhedasāraṃ,
bhedābhedamayaṃ ca abhedasāram āpādayanti iti saṃsāravāmācārāḥ
vāmāḥ śaktayaḥ, tāsām īśvarī svāminī ekaiva bhagavatī - tadadhiṣṭhitatvāt[1]
vāmācakramapi vāmeśvarīcakram abhidhīyate iti | khe bodhagagane caranti iti
khecaryaḥ pramātṛbhūmisthitāḥ, paraśaktipātapavitritānāṃ
cidānanda[2]prasarodvamanasārā
akālakalitatvādabhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvasvarūponmī-
lanaparamārthāḥ | māyāmohitā[3]nāṃ tu anānandapradāḥ
śūnyapramātṛbhūmicāriṇyaḥ kāla - kalā - śuddhavidyā - rāga -
niyatimayatayā bandhayitryaḥ | gauḥ vāk tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu
buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu caranti iti gocaryaḥ śaktipātavatāṃ
śuddhādhyavasāyābhimānasaṃkalpaprarohiṇyaḥ, pareṣāṃ tu viparyāsinyaḥ |
dikṣu ca daśasu bāhyendriyabhūmiṣu caranti iti dikcaryaḥ anugṛhītānāṃ
advayaprathanasārāḥ, pareṣāṃ tu dvayapratītipātinyaḥ | bhūḥ
rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ, tatra caranti
___________________________________________
(1) īśvaryādhiṣṭhitatvāt tatsthānāṃ vāmākhyaśaktīnāṃ
tadvatsāsarthyotpādāt
(2) svaśaktyavibhinnatayā parāmarśanāt |
(3) māyākhyayā pārameśvaryā śaktyā bhedaprathāmāpāditānāṃ
saṃkucitapramātṝṇām |
___________________________________________
------------- page 21 -------------
tadābhogamayya āśyānībhāvena tanmayatām āpannā bhūcaryaḥ
prabuddhānāṃ citprakāśaśarīratayā sphurantyaḥ, itareṣāṃ sarvato
vyavacchedakatāṃ darśayantyaḥ | ityevaṃ vāmeśvarīśaktyā prasāritāni
āntarāṇi aparaparāparaparaprathāhetutvāt aghoraghoraghorataranāmaniruktāni
catvāri khecarī - gocarī - bhūcarī - dikcarīcakrāṇi tathāvidhavīra[1]vrātasahitāni
tāni | yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre
viṣayeṣveva saṃlīnānadhodhaḥ pātayantyaṇūn |
rudrā[2]ṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ ||
miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ |
muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ[3] ||
pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ |
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ ||
iti | bāhyāni punaretadvāmeśvaryadhiṣṭhitānyeva khecarī - bhūcarī - gocarī -
dikcarīcakrāṇi | tatra ākāśe carantyo'śarīrāḥ khecaryaḥ,
yadicchāmātrādhiṣṭhitamithunasaṃyogajaḥ prabuddhaśuddhavidyodayo
yoginīgarbhodbhūto bhavati | yathoktaṃ śrītantrāloke
anyāśca gurutatpatnyaḥ śrīmatkālīkuloditāḥ |
anantadehāḥ krīḍantyastaistairdehairaśaṅkitaiḥ ||
prabodhitatādicchāke tajjaṃ kaulaṃ prakāśate |
___________________________________________
(1) vīrāḥ śaktimantaḥ |
(2) rodayanti paśūn adhaḥpātanena, saṃsārarujaṃ drāvayanti ceti vā rudrāḥ |
(3) bhogāpavargātmamiśrakarmaṇi yā āsaktiṃ janayanti muktimārgaṃ ca
nirundhanti tā ghorākhyāḥ parāparaśaktayaḥ procyante ityanvayaḥ |
___________________________________________
------------- page 22 -------------
iti | gocaryastu gośabdavācyapaśuhṛdayasārāharaṇaratāḥ tenaiva krameṇa
svātmanaḥ, paśūnāṃ ca tattatsiddhisādhanapravaṇā ekajanmanaḥ
prabhṛtisaptajanmāntamapi paśumāharantyaḥ | dikcaryastu bhrāntacakravat sarvatra
carantyaḥ parāparasiddhipravaṇāḥ | bhūcaryastu svasvabhāvatayaiva
kuṅkumanāri[1]kelādivat tattatpītādibhūmijātāḥ
pūrṇatvāpūrṇatvādinānābheditattaddevatāṃśakodbhūtāḥ |
api ca śakticakrasya
āgamasaṃpradāyaprasiddhanānādevatāparamārthasya
rāgadveṣakrodhavikalpādipratyayagrāmasya, tathā
dehāśritatattaddevatāparamārthanānādhātvādigaṇasya, yo vibhavaḥ
tattadupaniṣatsiddhaḥ prabhāvaviśeṣaḥ, māyāmūḍhān pratibandhahetutvaṃ ca,
tasya ubhayasyāpi prabhavam | tadetat upadekṣyati
guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt[2] (1 | 19)
ityādi |
--------------------------------saṃsāravartmani (1 | 20)
ityantam | tathā
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya-----------------(3 | 16)
ityādi | anyatrāpi āgameṣūktam
___________________________________________
(1) kuṃkumaṃ pītabhūmau, nārikelaṃ bhūmeragrabhāge jāyate iti prasiddhiḥ |
(2) guṇādispandaniḥḥpandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ ||
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ |
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani ||
___________________________________________
------------- page 23 -------------
kula[1]sāramajānanto hyadvaye nipatanti ye |
svacittotthavikalpāndhā niraye nipatanti te ||
iti | tathā
yena yena nibadhyante jantavo raudrakarmaṇā |
sopāyena tu tenaiva mucyante bhavabandhanāt ||
iti | evaṃprāyaṃ ca vyākhyānaṃ nānāgamasaṃvāditamasti,
granthagauravabhayāt tu na likhitam, svayameva ca paraśaktipātapavitritaiḥ
anusartuṃśakyam | anyeṣāṃ tu saṃvādaśatairapi pradarśyamānam idaṃ
vastutatvaṃ nidāghātapataptaśilāpatitajalabinduvat na kṣaṇamapi tiṣṭhati iti alam |
anyacca śakticakrasya
svatantrādvayanijamahāprakāśānupraveśakārisvamarīcinicayasya,
svāmodajṛmbhātmanā vibhavena prakāśitahṛdayasaṃtoṣakāriṇyalpā dīptiḥ,
mitayogijanaprayatnasādhyāpi ayatnena
svabhāvāvaṣṭambhamātrasiddhabindunādādiprakāśamayī kṣobhakatvena
utthitā yasya jñānijanasya, taṃ vayati anuttarādvayasaṃvittantusaṃtānitaṃ
saṃpādayati | yatprathayiṣyati
ato bindurato nādaḥ[2]--------------------|
ityādi |
------------kṣobhakatvena dehinaḥ || (3 | 10)
___________________________________________
(1) kulānāṃ dehākṣabhuvanādīnāṃ śaktirūpatayā parijñānameva sāraḥ |
(2) ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ||
___________________________________________
------------- page 24 -------------
ityantam | evaṃvidho yaḥ taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ
vyākhyātarūpaṃ śaṃkaraṃ svasvabhāvaṃ stumaḥ iti | evamanena
ślokabhāgena vartamānārthopakṣepagarbheṇa viśvottīrṇorviśvamayaśca
uttamākulatrikādyāmnāyopadeśadiśā svasvabhāva eva śaṃkaraḥ iti
upapāditam, na tu vedāntavādivat viśvaṃ yanna tadeva brahma ityevaṃ prāyaṃ,
nābhāvo bhāvyatāmeti--------------------------| (1 | 12)
ityādinā
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate | (1 | 13)
ityantena niṣedhāt | nāpi siddhāntadṛṣṭivat viśvottīrṇameva paraṃ tattvam
ityevaṃrūpam,
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī | (1 | 17)
ityādiviruddhatvāpatteḥ | nāpi aprakaṭitākulasvarūpakulaprakriyāśāstravat
viśvamayameva pūrṇaṃ rūpam ityevaṃ svabhāvam |
yadā kṣobhaḥ pralīyate tadā syātparamaṃ padam | (1 | 9)
ityādyasaṃgateḥ | iti samastaśāstrārthaṃ vākyaikavākyatayā paryālocya
sarvadā sarvāsu daśāsu dṛḍhaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipattyā
avasthātavyam, na tu atra manāgapi avajñā vidheyā | akhyātinirharaṇāyaiva tu
sarvadā yatna āstheyaḥ, na tu sā daśā'sti yatra śivatā na sphurati iti upadiṣṭaṃ
bhavati | yadādiṣṭaṃ parameṣṭhinā śrīsvacchandādiśāstreṣu
yatra yatra nilīyeta manastatraiva bhāvayet |
calitvā yāsyati kutra sarvaṃ śivamayaṃ yataḥ ||
___________________________________________
(1) nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā |
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ ||
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā |
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate ||
___________________________________________
------------- page 25 -------------
iti | ihāpi vakṣyati |
na sāvasthā na yaḥ śivaḥ (2 | 4)
ityādi | asti ca śivasūtram
sakṛdvibhāto'yamātmā pūrṇo'sya na kvāpi aprakāśasaṃbhavaḥ |
iti | tathā
cidghanamātmapūrṇaṃ viśvam
ityādinā iti | vyākhyātamidaṃ
samastaśāstrārthāsūtraṇaparamārthamatiprasannagambhīramādisūtraṃ, karotu
sarvasya śivam ||
śāstrābdherarthamātraṃ parimitamatayaḥ ke'pi saṃprāpya tuṣṭāḥ
kecinnaivāpnuvanti pravitatayatanāḥ pāramasyāpare tu |
poplūyante'rdhabhāge tṛṇavadatha pare majjanonmajjanābhiḥ
khidyante'nye tu netuṃ nikhilamidamathāpyarthiṣūdvāntamīśāḥ || 1 ||
smṛtipathajuṣi yasminpāśabandhaprabandhā
jhaṭiti vighaṭitāntargranthayo viślathante |
sphurati ca citicandrānandaniḥṣyandidhārā -
mṛtarasapariṣekastaṃ śivaṃ saṃśrayāmaḥ || 2 ||
sarvatra pratibodhaviddhamahaso vidyābdhiśītadyute -
rhelālokanakarmamocitanatānantārthisārthādguroḥ |
śrutvā samyagidaṃ prabhorabhinavātsmṛtvā ca kiṃcinmayā
kṣemeṇārthijanārthitena vivṛtaṃ śrīspandasūtraṃ manāk || 3 ||
iti spandasaṃdohaḥ samāptaḥ ||
kṛtirmahāmāheśvarācāryavaryaśrīmadabhinavaguptapādapadmopajīvino
rājānakakṣemarājasya ||
___________________________________________
------------- page 26 -------------
sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvad -
vyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte |
tattatsaddharmoddidhīrṣaikatāna -
satprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai || 1 ||
śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyai -
rdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya |
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbha -
granthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ || 2 ||
tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukunda -
rāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ |
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt
pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām || 3 ||
tilakam |
śrīśivārpaṇaṃ bhūyāt
########### END OF FILE #######