Sivasutravimarsini
· full Sanskrit held · 77 sutras comm.
### Provenance: Mukhabodha M00349 · CC BY-NC 4.0
### Source file: zivasUtravimarzinI text version-M00349-IAST.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/sivasutravimarsini.txt (research/education use; respect licence)
####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00349
Uniform title: śivasūtravimarśinī text version
Secondary title: śivasūtra
Commentator : kṣemarāja
Author : vasugupta author śivasūtra
Editor : Chatterji J C
Description:
E-text transcribed from volume 1 of the Kashmir Series of Texts and Studies.
Notes:
Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski.
Revision 0: jUNE 26, 2016
Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State
Publication year : 1911
Publication city : Srinagar
Publication country : India
####################################################
oṃ namaḥ saccidānandātmane
atha śivasūtravimarśinī |
prathama unmeṣaḥ |
rudrakṣetrajñavargaḥ [rudreti pramātṛprameyamayasya jagataḥ
sṛṣṭisthitisaṃhārakāriṇo rudrāḥ patirūpāḥ | kṣetrajñāḥ paśavo brahmādayaḥ
|] samudayati yato yatra viśrāntimṛcched
yattattvaṃ yasya viśvaṃ sphuritamayamiyadyanmayaṃ viśvametat |
svācchandyānandavṛndocchaladamṛtamayānuttaraspandatattvaṃ
[svācchandyena svātantryeṇa yat ānandavṛndaṃ sarvaśaktikāraṇabhūtā
akārādi-kṣakārāntā raśmikalāḥ śaktimātrasamūhaḥ ucchalat atiśayena
nirgacchat yasmāt iti bahuvrīhiṇā vimarśarūpaṃ viśeṣaṇam uktvā
prakāśarūpaviśeṣaṇam āha amṛteti | etādṛśānandasvabhāvaśca asau
anuttaraḥ anirvacanīyaśca asau spandaḥ kāraṇakāraṇam ādyaḥ kiñciccalattātmā
tattvaṃ svarūpaṃ yasya tat caitanyaṃ jayati |] [spandakārikārtham
avalambya etat nirūpitam iti vyajyate |]
caitanyaṃ śāṅkaraṃ tajjayati yadakhilaṃ dvaitabhāsādvayātma
[vastuta iti śeṣaḥ |] ||
āsamañjasyamālocya vṛttīnāmiha [śivasūtravṛttiriti granthāntaramasti |
] tattvataḥ |
śivasūtraṃ vyākaromi gurvāmnāyavigānataḥ
[gurorvacanasya viśeṣaṇa gānaṃ vigānaṃ tasmāt | athavā viruddhatvena
gānaṃ jñānaṃ vigānaṃ | nindā vā vigānaṃ vacanīyatvam iti kośāt | tasmādeva
āsamañjasyam iti saṃbandhaḥ | ata eva aham etat vyākaromi | vacana iti vaktavye
āmnāyagrahaṇaṃ prāmāṇyārtham |] ||
p. 2)
iha kaścit
[kaściditi maheśvarānugrahaviśeṣaprāptamahaddaśākaḥ ata eva apūrvaḥ |
]
śaktipātavaśonmiṣanmāheśvarabhaktyatiśayāt
anaṅgīkṛtādharadarśanastha-nāga[nāgabodhī bauddhācāryaḥ |
]-bodhyādi-siddhādeśanaḥ śivārādhanaparaḥ pārameśvara##-
]satsaṃpradāya-pavitritahṛdayaḥ śrīmahādevagirau mahāmāheśvaraḥ
[īśasya aikyena vimarśanāt mahān] śrīmān vasuguptanāmā gururabhavat
|
kadācicca asau dvaitadarśanādhivāsitaprāye jīvaloke rahasyasaṃpradāyo
[saṃpradāyo hi paramparopadeśaḥ so'pi karṇātkarṇanyāyena ata eva mā
vicchedi |]
mā vicchedi ityāśayataḥ anujighṛkṣāpareṇa paramaśivena svapne anugṛhya
unmiṣitapratibhaḥ
[svapne unmiṣitapratibhaḥ kṛta ityasya agnimeṇa iti-śabdena anvayaḥ |
]
kṛtaḥ yathā atra mahībhṛti mahati śilātale rahasyam asti tat adhigamya
anugrahayogyeṣu prakāśaya iti |
p. 3)
prabuddhaśca asau anviṣyan tāṃ mahatīṃ śilāṃ karasparśanamātraparivartanataḥ
saṃvādīkṛtasvapnāṃ [pramāṇīkṛtasvapnām |] pratyakṣīkṛtya
imāni śivopaniṣatsaṃgraharūpāṇi [śivarahasyāgamaśāstrasaṃgraharūpāṇi
|] śivasūtrāṇi tataḥ samāsasāda [tathā ca vārtikam
śrīmanmahādevagirau vasuguptaguroḥ purā |
siddhādeśātprādurāsañśivasūtrāṇi tasya hi ||
iti |] | etāni ca samyak adhigamya bhaṭṭaśrīkallaṭādyeṣu sacchiṣyeṣu
prakāśitavān spandakārikābhiśca saṃgṛhītavān | tatpāramparya[tasmāt
vasuguptāt guruparamparayā yathāyathaṃ prāptāni |]-prāptāni
spandasūtrāṇi asmābhiḥ spandanirṇaye samyak nirṇītāni | śivasūtrāṇi tu
nirṇīyante ||
tatra prathamaṃ nareśvarabhedavādi[narā ātmānaḥ pṛthak īśvaraśca
pṛthak iti vādināṃ prātipakṣyeṇa vaiparītyena |]-prātipakṣyeṇa
caitanyaparamārthataḥ śiva eva viśvasya ātmā iti ādiśati-
p. 4)
caitanyamātmā [atra vārtikam
caitanyamātmano rūpaṃ siddhaṃ jñānakriyātmakam |
tasyānāvṛtarūpatvācchivatvaṃ kena vāryate || iti] || 1 ||
iha acetitasya [acetitasya aprakāśitasya | prakāśāt bāhyaṃ yat tat avastu |]
kasyāpi sattvābhāvāt citikriyā sarvasāmānyarūpā [sarvatra asti ityarthaḥ |
] iti cetayate iti cetanaḥ sarvajñānakriyāsvatantraḥ tasya bhāvaḥ caitanyaṃ
[caitanyaṃ citiḥ cetana ātmā iti rāhoḥ śira itivat kālpanikam vastutaḥ ekameva
sarvam | citikriyā prakāśābhimarśaḥ tasya bhāvaḥ svātantryam |]
sarvajñānakriyāsaṃbandhamayaṃ [citikriyāsaṃbandhamayam | saṃbandhasya
saṃbandhiviśrāntasya pratīteḥ citikriyāsaṃbandhamayaṃ caitanyamiti vyañā
niṣkṛṣṭam |] paripūrṇaṃ svātantryam ucyate | tacca paramaśivasyaiva
bhagavataḥ asti anāśritāntānāṃ [sakalādīnāṃ śivatattvāntānāṃ nāsti tat |
śivatattvamapi vastutaḥ tato nyūnaṃ sṛjyamānam anāśritasaṃjñam
acchedyākledyāśoṣyādidharmakam |] tatparatantravṛttitvāt | sa ca yadyapi
nityatva-vyāpakatvāmūrtatvādyanantadharmātmā tathāpi nityatvādīnām
anyatrāpi [ākāśaparamāṇvādau |]
p. 5)
saṃbhāvyatvāt anyāsaṃbhavinaḥ svātantryasyaiva uddhurīkārapradarśanamidam |
itthaṃ dharmāntarapratikṣepataśca caitanyamiti bhāvapratyayena darśitam
[itthamiti svātantryasya uddhurīkārapradarśanataḥ | tathā ca
ācāryābhinavaguptapādāḥ
caitanyamiti bhāvāntaḥ śabdaḥ svātantryamātrakam |
anākṣiptaviśeṣaṃ sad āha sūtre purātane || iti |
mātraśabdasya arthamāha anākṣipteti | bhāvapratyayānto hi śabdaḥ
sahacāridharmāntaranivṛttimeva brūte | yadāhuḥ
dharmāntarapratikṣepāpratikṣepau tayordvayoḥ ||
saṃketabhedasya padaṃ jñātṛvāñchānurodhataḥ |
bhedo'yameva sarvatra dravyabhāvābhidhāyinoḥ ||
iti |
citiḥ pratyavamarśātmā .............|
iti śrīpratyabhijñāyām | cetayate ityatra yā citiḥ citikriyā tasyāḥ pratyavamarśaḥ
svātmacamatkāralakṣaṇaḥ ātmā svabhāvaḥ | tathā hi ghaṭena svātmani na
camatkriyate svātmā na parāmṛśyate na svātmani tena prakāśyate na
aparicchinnatayā bhāsyate tato na cetyate ityucyate | caitreṇa tu svātmani ahamiti
saṃrambhodyogollāsa-vibhūtiyogāt camatkriyate svātmā parāmṛśyate
svātmanyeva prakāśyate idam iti yaḥ paricchedaḥ
etāvadrūpatayātadvilakṣaṇībhāvena nīla-pīta-sukha-duḥkha##-
ityucyate|] | tadetat [etat caitanyaṃ svātantryameva ātmā |] ātmāḥ na
punaranyaḥ ko'pi bhedavādyabhyupagato
p. 6)
bhinnabhinnasvabhāvaḥ | tasya [tasya bhinnabhinnasvabhāvasya |] acaitanye
jaḍatayā anātmatvāt | cidātmatve bhedānupapatteḥ cito deśakālākāraiḥ
cidvyatirekāt acetyamānatvena [aprakāśyamānatvena |] asadbhiḥ
cetyamānatvena tu cidātmabhiḥ [cidavyatirekāttu na bhinnabhinnasvabhāvaiḥ |
] bhedasya [karmaṇi ṣaṣṭhī | bhedasya ādhātum ityatra bhedaṃ kartum
ityarthaḥ |] ādhātum aśakyatvāt cinmātratve tu ātmanāṃ svabhāvabhedasya
aghaṭanāt vakṣyamāṇanītyā [malasthiterdṛśyatvāt bhedaśaṅkāyāṃ
prāptāyāṃ tasya avyatiriktatvena vakṣyamāṇatvāt na bhedāvasthitiḥ ityarthaḥ |
] avyatiriktamalasaṃbandhayogenāpi bhedasya anupapatteḥ prāk [mukteḥ
prāk |] malasya sattve'pi muktidaśāyāṃ tadupaśamanāt nānātmavādasya
vaktum aśakatvāt malasaṃskārasaṃbhave [malaśāntāvapi |] vā
anādiśivāt kathaṃcit apakarṣe [nyūnatāyāṃ vā | muktidaśāyāṃ
malasaṃskārasaṃbhavo vā īdṛśī nyūnatā yā bhavituṃ nārhati | tadaṅgīkāre
muktireva na syāt kintu saṃsāra eva ityarthaḥ |] vā muktaśivāḥ saṃsāriṇa eva
syuriti | yathoktam
caitanyameka evātmā ......................
p. 7)
iti nānātmavādasya anupapattiḥ sūcitā [ātmanāṃ bhedo nāsti iti kathitam |
] |
atha ca ātmā [laukikāḥ śarīraṃ cārvākāśca vaidikāḥ prāṇam yogācārā
bauddhāśca buddhim mādhyamikāḥ śūnyam ātmānam abhyupagacchanti | teṣāṃ
matanirākaraṇāya atheti praśnapūrvakam upadiśati |] ka iti jijñāsūn
upadeśyān prati bodhayituṃ na śarīra-prāṇa-buddhi-śūnyāni
laukika-cārvāka-vaidika-yogācāra-mādhyamikādyabhyupagatāni
ātmā api tu yathoktaṃ caitanyameva [ātmā iti śeṣaḥ |] | tasyaiva śarīrādi
[śarīrādayaśca prakāśamānatvenaiva gṛhītāḥ |]
kalpitapramātṛpade'pi akalpitāhaṃvimarśamaya-satyapramātṛtvena
sphuraṇāt | taduktaṃ śrīmṛtyujidbhaṭṭārake
paramātmasvarūpaṃ tu sarvopādhivivarjitam |
caitanyamātmano [dehādimataḥ | yogavāsiṣṭhe'pi
yadyajjñeyamidaṃ tattvaṃ saṃtyajya yuktibhiḥ |
prapyāvaśiṣṭaṃ cinmātraṃ so'sm so'smīti bhāvaya ||
aṣṭāvakroktau ca
prakāśo me nijaṃ rūpaṃ nātirikto'smyahaṃ taḥ |
yadā prakāśate viśvaṃ tadāhaṃ bhāsa eva hi ||] rūpaṃ sarvaśāstreṣu
paṭhyate ||
iti | śrīvijñānabhairave'pi
p. 8)
ciddharmā [ciddharmā ātmā | viśeṣaḥ bhedaḥ |] sarvadeheṣu viśeṣo
nāsti kutracit |
ataśca tanmayaṃ sarvaṃ bhāvayan bhavajijjanaḥ ||
iti | etadeva
yataḥ karaṇavargo'yaṃ ......................... |
iti kārikādvayena saṃgṛhya upadeśyān prati sābhijñānaṃ [iyameva cit
sarvadeheṣu sphuratīti sābhijñānam |] guruṇā upadiṣṭaṃ śrīspande |
kiṃca yadetat caitanyam uktaṃ sa eva ātmā svabhāvaḥ viśeṣācodanāt [asyaiva
ātmā iti viśeṣo na coditaḥ (asyaiva ātmā iti viśeṣācodanāt viśvasya iti
kathyate) |] bhāvābhāvarūpasya viśvasya jagataḥ | nahi acetyamānaḥ
[acetyamāna iti svabhāva ityanena saṃbadhyate | acetyamānaḥ
aprakāśyamānaḥ | avimṛṣṭaṃ hi yat tat āstu iti ]] ko'pi kasyāpi
kadācidapi svabhāvo bhavati | cetyamānastu svaprakāśacidekībhūtatvāt
caitanyātmaiva [caitanyasvabhāva eva svabhāvaḥ |] | taduktaṃ
śrīmaducchuṣmabhairave
yāvanna vedakā ete tāvadvedyāḥ kathaṃ priye |
vedakaṃ vedyamekaṃ tu tattvaṃ nāstyaśucistataḥ [tataḥ tasmādeva hetoḥ |
] ||
iti | etadeva
p. 9)
yasmātsarvamayo jīvaḥ .................. |
iti kārikādvayena saṃgṛhītam |
yataḥ caitanyaṃ viśvasya svabhāvaḥ tata eva tatsādhanāya pramāṇādi varākam
anupayuktam [anupayuktamiti
prakāśo nāma yaścāyaṃ sarvatraiva prakāśate |
anapahnavanīyatvātkiṃ tasminmānakalpanaiḥ ||
ityabhinavaguptapādaistantrāloke pramāṇānupapatterāmnātatvāt |] tasyāpi
[pramāṇavarākasyāpi
pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate |
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ ||
ityabhinavaguptapādaiścaitanyādhīnaiva siddhirnirdiṣṭāsti |]
svaprakāśacaitanyādhīnasiddhikatvāt caitanyasya ca proktayuktyā kenāpi āvarītum
aśakyatvāt sadā prakāśamānatvāt | yaduktaṃ śrītrikahṛdaye
svapadā svaśiraśchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate |
pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā ||
iti | yo laṅghitum īhate tasya yathā pādoddeśe śiro na syāt tathā iyamiti atra
saṃbandhaḥ | anenaiva āśayena spande
p. 10)
yatra sthitam ....................... |
ityādi upakramya
................. tadasti paramārthataḥ ||
ityantena mahatā granthena śaṅkarātmaka-spanda-tattvarūpaṃ caitanyaṃ
sarvadā svaprakāśaṃ paramārthasat asti iti pramāṇīkṛtam || 1 ||
yadi jīvajaḍātmano viśvasya paramaśivarūpaṃ caitanyameva svabhāvaḥ tat katham
ayaṃ bandha ityāśaṅkāśāntaye saṃhitayā itarathā [paraḥ saṃnikarṣaḥ
saṃhitā iti śliṣṭasaṃdhikāreṇa caitanyamātmājñānaṃ bandhaḥ
ityakārapraśleṣapāṭhena ekaṃ sūtram | itaratheti pṛthak sūtradvayena
akārāpraśleṣāt saṃhtāyā abhāvāt ityārohāvarohakrameṇa atra jñānam ātmani
anātmābhimānalakṣaṇam anātmani ātmābhimānalakṣaṇaṃ ca malam
viyuktasaṃyuktapāṭhatayā darśitam | tathā ca ācāryābhinavaguptapādāḥ
caitanyamātmā jñānaṃ ca bandha ityatra sūtrayoḥ |
saṃśleṣetaraygoābhyāmayamarthaḥ pradarśitaḥ ||
caitanyamiti bhāvāntaḥ śabdaḥ svātantryamātrakam |
anākṣiptaviśeṣaṃ sad āha sūtre purātane ||
dvitīyena tu sūtreṇa kriyāṃ vā karaṇaṃ ca vā |
bruvatā tasya cinmātrarūpasya dvaitamucyate ||
dvaitaprathā tadajñānaṃ tucchatvādbandha ucyate |
tata eva samucchedyamityāvṛttyā nirūpitam ||
iti |] ca akārapraśleṣāpraśleṣapāṭhataḥ sūtram āha -
p. 11)
jñānaṃ bandhaḥ || 2 ||
iha uktayuktyā citprakāśavyatiriktaṃ na kiñcid upapadyata iti [iyamuktiḥ
siddhāntivādānusāreṇa bhedavādinaḥ |] malasyāpi kā sattā kīdṛg vā
tannirodhakatvaṃ [malāvārakatvaṃ malācchādakatvaṃ citsvarūpasya |]
syāditi bhedavādoktaprakriyāparihāreṇa
[bhedavādenoktasiddhāntānusārameva yā uktā codyaprakriyā tatparihāreṇa
siddhāntī vakti |]
malamajñānamicchanti [malamiti ajñānaṃ timiraṃ
pārameśvarasvātantryamātrasamullasitasvarūpagopanāsatattvam
ātmānātmanoranyathābhimānasvabhāvamapūrṇaṃ jñānaṃ tadāṇavaṃ malam
saṃsāreti saṃsārasya bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ ....... ityādyukta
svarūpasya māyīyasya malasya saṃsārakāraṇaṃ karma saṃsārāṅkura ucyate iti
nītyā aṅkuraḥ kāraṇaṃ kārmamalaṃ tasya kāraṇam | māyīyasya kārmamalaṃ
tasya cāṇavaṃ kāraṇamiti bhāvaḥ | ajñānasya pauruṣabauddhātmakatvena
dvaividhye'pi iha pauruṣameva vivakṣitaṃ nānyaditi saṃsārāṅkurakāraṇamiti
viśeṣaṇena sūcitam | tathā cācāryābhinavaguptapādāḥ
viśeṣaṇena buddhisthe saṃsārottarakālike |
saṃbhāvanāṃ nirasyaitadabhāve mokṣamabravīt || iti |]
saṃsārāṅkurakāraṇam ||
iti |
ajñānādbadhyate lokastataḥ sṛṣṭiśca saṃhṛtiḥ ||
iti śrīmālinīvijaya-śrīsarvācāroktasthityā
p. 12)
yaḥ parameśvareṇa svasvātantryaśaktyābhāsitasvarūpagopanārūpayā
mahāmāyāśaktyā [mahāmāyāśaktyeti māyopari mahāmāyā
ityāmnāyanītyā māyā śivatattvamekaṃ parityajya sarvatra kṛtavyāptiḥ anyathā
māyopari vartamānatvātkathamavasthābhedaḥ syāditi bhaṭṭotpalamatam |]
svātmanyākāśa[svātmana ākāśasāmyaṃ svacchatvāt
māyāmeghāvṛtyasaṃkocāt |]kalpe'nāśritāt[śivatattvāt |
]prabhṛti māyāpramātrantaṃ saṃkoco'vabhāsitaḥ sa eva
śivābhedākhyātyātmakā[śivābhedasya akhyātiraprathanaṃ
svātantryahānirūpam |]##-
bandhaḥ | yathā ca vyatiriktasya malasyānupapannatvaṃ tathā asmābhiḥ
śrīsvacchandoddyote pañcamapaṭalānte dīkṣāvicāre vitatya darśitam | eṣa ca
sūtrārthaḥ
nijāśuddyāsamarthasya ....................... |
iti kārikābhāgena saṃgṛhītaḥ | evamātmani [evamiti uktaprakāreṇa ātmani
paramātmani |] anātmatābhimānarūpākhyāti[svātantryahānirbodhasya......
ityanena svarūpagopanā vijñānākaleṣu pratyabhijñāyāmuktā |]##-
p. 13)
jñānaṃ na kevalaṃ bandho yāvad anātmani śarīrādau ātmatābhimānātmakam
ajñānamūlaṃ [svātantryābhimāne ca svātantryasyāpyabodhatā ityevaṃ
rūpam |] jñānamapi bandha eva | etacca
parāmṛtarasāpāya........................ |
iti kārikayā saṃgṛhītam |
evaṃ caitanyaśabdenoktaṃ yatkiñcit svātantryātmakaṃ rūpaṃ tatra cidātmanyapi
svātantryāprathātmavijñānākalavad apūrṇammanyatāmātrātmanā rūpeṇa
svātantrye'pi dehādau [dehādau yatsvātantryaṃ tatra |] abodharūpeṇa
anātmanyātmatābhimānātmanā rūpeṇa dviprakāramāṇavamalam anena sūtreṇa
sūtritam | taduktaṃ śrīpratyabhijñāyām |
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā |
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ ||
iti || 2 ||
kim īdṛgāṇavamalātmaiva bandhaḥ ? na ityāha -
yonivargaḥ [yonivargaḥ māyāmalam kalā kārmamalam |] kalāśarīram ||
3 ||
p. 14)
bandha ityanuvartate yo'yaṃ yonerviśvakāraṇasya māyāyāḥ saṃbandhī vargaḥ
sākṣāt pāramparyeṇa ca taddhetuko dehabhuvanādyārambhī
kiñcitkartṛtādyātmakakalādikṣityantastattvasamūhaḥ tadrūpaṃ [sa eva
māyāmūla iti malabandhaḥ |] māyīyam tathā kalayati [kalayati
svarūpamāveśayati |] svasvarūpāveśena tattad vastu paricchinattīti kalā
[vastuni vā tatra tatra pramātari svakalanameva kalā |] vyāpāraḥ śarīraṃ
svarūpaṃ yasya tat kalāśarīraṃ kārmaṃ malamapi bandha ityarthaḥ | etadapi
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ |
ityanenaiva saṃgṛhītam | yathā caitat tathā asmadīyāt
spandanirṇayādavaboddhavyam | eṣāṃ ca kalādīnāṃ [tattvānām ādinā
vidyākālarāganiyatyādīni gṛhyante |] kiñcitkartṛtvādilakṣaṇaṃ
svarūpamāṇavamalābhittilagnaṃ [vastutaḥ
āṇavamevetarayormalayormūlabhūtamityarthaḥ |] puṃsāmāvarakatayā
malatvena [kalādīni tattvāni ca malānyevetyāśayaḥ |] siddhameva |
yaduktaṃ śrīmatsvacchande
p. 15)
malapradhvastacaitanyaṃ [svātantryahānirbodhasya
ityādyuktalakṣaṇenāṇavamalenaiva prathamaṃ caitanyasaṃkocaḥ saṃjāyate |]
kalāvidyāsamāśritam |
rāgeṇa rañjitātmānaṃ kālena kalitaṃ [kalitaṃ paricchinnam | yamitaṃ
niyamitam | puṃbhāvena puruṣatattvena | guṇeti guṇatrayavibhāgena | buddhikarmeti
buddhīndriyaiḥ karmendriyaiśca | tanmātraiḥ śabdādibhiḥ | sthūlabhūtakaiḥ
kṣityantaiḥ |] tathā ||
niyatyā yamitaṃ bhūyaḥ puṃbhāvenopabṛṃhitam |
pradhānāśayasaṃpannaṃ guṇatrayasamanvitam ||
buddhitattvasamāsīnamahaṅkārasamāvṛtam |
manasā buddhikarmākṣaistanmātraiḥ sthūlabhūtakaiḥ ||
iti | kārma[iyatparyantamāṇavamāyīyamaladvayameva proktaṃ
bhavatītyāśayenāha kārmeti yataḥ gopitasvamahimno'sya
saṃmohādvismṛtātmanaḥ |
yaḥ saṃkocaḥ sa evāsya āṇavo mala ucyate ||
tataḥ ṣaṭkañcukavyāptivilopitanijasthiteḥ |
bhūtadehe sthitiryāsau māyīyo mala ucyate ||
yadantaḥkaraṇādhīnārabdhikarmendriyādibhiḥ |
bahirvyāpriyate kārmaṃ malametasya tanmatam ||
ityadhyātmanaye |]malasyāpyāvarakatvaṃ [jyotiṣṭomayājyahaṃ
svargagantā aśubhakārī narakagantā iti dvirūpaṃ kārmamāvarakameva |]
śrīmālinīvijaye pradarśitam
dharmādharmātmakaṃ karma sukhaduḥkhādilakṣaṇam |
iti | tadetat māyīyaṃ kārmaṃ ca malam
p. 16)
bhinnavedyaprathātraiva [atra āṇave |] māyākhyaṃ janmabhogadam |
kartaryabodhe kārmaṃ ca .............................. ||
iti śrīpratyabhijñāyām āṇavamalabhittikaṃ saṃkucitaviśiṣṭajñānatayaivoktam
[sarve malā hi saṃkucitaviśiṣṭajñānarūpā eva |] || 3 ||
atha kathamasyājñānātmakajñāna-yonivarga-kalāśarīrarūpasya
trividhasya malasya bandhakatvamityāha -
jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā || 4 ||
yadetat trividhamalasvarūpam apūrṇammanyatābhinnavedyaprathā##-
[akārādikṣakārāntarūpā |] ajñātā mātā mātṛkā [ajñātā mātā
mātṛkā ajñāte kaḥ pratyayaḥ | iyameva bandhayitrī jñātā cet siddhyupapādikā |
] viśvajananī tattatsaṃkucitavedyābhāsātmano jñānasya apūrṇo'smi
[apūrṇo'smi ityādinā āṇavamāyīyakārmamalānyudāhriyante |] kṣāmaḥ
sthūlo vāsmi agniṣṭomayājyasmi
ityāditattadavikalpakasavikalpakāvabhāsaparāmarśamayasya
[sthūlasūkṣmaśabdaparāmarśamayasya jñānasya |] tatta-
p. 17)
dvācakaśabdānuvedhadvāreṇa [na so'sti pratyayo loke yaḥ
śabdānugamādṛte | iti-sthityā śabdasaṃbhinnameva jñānam |]
śoka-smaya-harṣa-rāgādirūpatāmādadhānā
karandhracitimadhyastha [ke vyomni cidgagane yā citiḥ tanmadhyasthāḥ
cicchaktirūpā eva | vastutaḥ brahmapāśa eva durgranthirabhedyatvāt | brāhmyādyā
ghoratarāḥ |] brahmapāśāvalambikāḥ |
pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ ||
iti śrītimirodghāṭaproktanītyā varga[vargāḥ aṣṭau kalā nivṛttyādayaḥ |
ādinā ṣaḍadhvānaḥ |]##-
śrīsarvavīrādyāgamaprasiddhalipikramasaṃniveśotthāpikā ambā-jyeṣṭhā##-
mātṛkāśaktirityarthaḥ |] śaktiradhiṣṭhātrī tadadhiṣṭhānādeva hi
antara'bhedānusaṃdhivandhyatvāt [antaḥ pūrṇāhantāyāṃ
yo'bhedānusaṃdhiścidabhedaparāmarśastacchūnyatvāt |] kṣaṇamapi
alabdhaviśrāntīni bahirmukhānyeva jñānāni iti yuktaiva eṣāṃ [jñānānām |
] bandhakatvoktiḥ | etacca
p. 18)
śabdarāśisamutthasya ..................... |
iti kārikayā
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
iti ca kārikayā saṃgṛhītam || 4 ||
atha etadbandhapraśamopāyamupeyaviśrāntisatattvamādiśati [satattvaṃ
saparamārtham |] -
udyamo bhairavaḥ || 5 ||
yo'yaṃ prasaradrūpāyā [viśvamayaḥ prasaraḥ viśvottīrṇaśca saṃvidaḥ
ityanena anuttararūpasya yo'yaṃ vimarśa ānandarūpaḥ sa unmeṣaḥ svarūpavikāsa
ityevaṃ-rūpo vimarśaḥ |] vimarśamayyāḥ saṃvido jhagiti
ucchalanātmakaparapratibhonmajjanarūpa [śaktipātavaśādākasmikī
sphurattātmakasvarūpaprathā navanavā |] udyamaḥ sa eva
sarvaśaktisāmarasyena [samarasatāpādanena kroḍīkāreṇaikātmyena
mayūrāṇḍarasavat |] aśeṣaviśvabharitatvāt
sakalakalpanākulālaṃkavalanamayatvācca [saṃskāraśeṣasyāpi |] bhairavo
[ghṛtamāyuritivat udyamasya bhairavasvarūpāvabhāsahetutvāt udyama eva
bhairava iti | bhairava iti bharaṇavaṇavamanarūpaḥ bhīruṇāmabhayamiti vyutpattyā
saṃsāriṇāmabhayadaḥ | bhīrbhayaṃ saṃsāratrāsaḥ tayā janito rava ākrandaḥ
bhīravaḥ tato jātaḥ tadākrandavatāṃ sphuritaḥ asyaiva bhīravasya
saṃsārabhayavimarśanasya ayaṃ śaktipātavaśena utthāpakaḥ | bhāni nakṣatrāṇi
īrayatīti bhīraḥ kālaḥ taṃ vāyantīti bhīravāḥ kālagrāsasamādhirasikā
yoginasteṣāmayamityāntaraḥ svabhāvaḥ | bhiye paśujanatrāsāya ravaḥ
śabdarāśisamutthākārādikalāvimarśo yāsāṃ khecaryādisaṃviddevīnāṃ tā
bhīravaḥ tāsāmayaṃ svāmī bhairavaḥ | tathā bhairavo bhīṣaṇaḥ
saṃsāravṛttavighaṭanapara evamāgameṣu niruktatvāt śrībṛhaspatipādaiḥ
śivatanāvanvarthavyākhyātasvarūpatvācca |]
bhairavātmakasvasvarūpābhivyaktihe-
p. 19)
tutvāt bhaktibhājām antarmukhaitattattvāvadhānadhanānāṃ jāyate ityupadiṣṭaṃ
bhavati | uktaṃ ca śrīmālinīvijaye
akiṃciccintakasyaiva [yadāhurācāryābhinavaguptapādāḥ
akiñciccintakasyeti vikalpānupayogitā |
tathā ca jhaṭiti jñeyasamāpattirnirūpyate ||
sa kathaṃ bhavatītyāha guruṇātigarīyasā |
jñeyābhimukhabodhena drākprarūḍhatvaśālinā ||
tṛtīyārthe tasi vyākhyā vā vaiyadhikaraṇyataḥ |
āveśaścāsvatantrasya svatadrūpanimajjanāt ||
paratadrūpatā śambhorādyā śakyavibhāginaḥ |
tenāyamatra vākyārtho vijñeyaṃ pronmiṣatsvayam ||
na vinā niścayena drāṅ mātṛdarpaṇabimbitam |
mātāramadharīkurvan svāṃ vibhūtiṃ pradarśayan |
āste hṛdayanairmalyātiśaye tāratamyataḥ || iti |] guruṇā pratibodhataḥ |
jāyate yaḥ samāveśaḥ śāmbhavo'sāvudīritaḥ ||
iti | atra hi guruṇā pratibodhataḥ ityatra
p. 20)
gurutaḥ svasmāt pratibodhataḥ ityasyārtho gurubhirādiṣṭaḥ | śrīsvacchande'pi
uktam
ātmano bhairavaṃ rūpaṃ bhāvayedyastu [bhramarakīṭanyāyena tanmaya eva
pariśiṣyate iti |] pūruṣaḥ |
tasya mantrāḥ prasiddhyanti nityayuktasya sundari ||
iti | bhāvanaṃ hi atra antarmukhodyantṛtāpadavimarśanameva
[udyanturbhāvaḥ udyantṛtā tasya padamudyamakartṛtvam |] | etacca
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ||
ityanena saṃgṛhītam || 5 ||
evaṃ jhagiti parapratibhonmeṣāvaṣṭambhopāyikāṃ bhairavasamāpattim
ajñānabandhapraśamaikahetuṃ pradarśya etatparāmarśaprakarṣād
[parapratibhābhyāsadārḍhyāt |] vyutthānamapi praśāntabhedāvabhāsaṃ
bhavatītyāha -
śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ || 6 ||
yo'yaṃ parapratibhonmajjanātmodyantṛtāsvabhāvo bhairava uktaḥ asyaiva
antarlakṣyabahirdṛṣṭyātmatayā niḥśeṣaśakticakrakramākramākrāmiṇī
[kramaḥ sṛṣṭisthitisaṃhārāṇāmābhāsavicchedanasvabhāvaḥ akramaḥ
yugapatteṣāmavabhāsaḥ tau kramākramāvākrāmatīti kramākramākrāmiṇī |
yaduktaṃ jñānagarbhe
kramatrayasamāśrayavyatikareṇa yā saṃtataṃ
kramatritayalaṅghanaṃ vidadhatī vibhātyuccakaiḥ |
kramaikavapurakramaprakrṭireva yā śobhate
karomi hṛdi tāmahaṃ bhagavatīṃ parāṃ saṃvidam ||
iti sṛṣṭyādikramatrayarūpatāmavabhāsayantyapi tadativartanena parisphurantī
kramākramavapuḥ paraiva anākhyā pārameśvarī saṃvitparāmṛṣṭā
bhavatyatretyarthaḥ |] atikrā-
p. 21)
ntakramākramātiriktāriktatadubhayātmatayāpi [ubhayātmatā
kṛśapūrṇarūpatā |] abhidhīyamānāpi anetadrūpā anuttarā parā
svātantryaśaktiḥ kāpyasti | yayā svabhittau mahyullāsāt prabhṛti
parapramātṛviśrāntyantaṃ śrīmatsṛṣṭyādiśakticakrasphāraṇātmā
[sṛṣṭyādiśakticakrasya parāśaktirūpatvamevāstītyarthaḥ |]
krīḍeyamādarśitā | tasyaitadābhāsitasya śakticakrasya rahasyāmnāyāmnātanītyā
yatsaṃdhānaṃ yathocitakramavimarśanaṃ [prakāśavimarśāntargata eva
kramo yatra |] tasmin satiḥ kālāgnyādeścaramakalāntasya viśvasya saṃhāro
dehātmatayā bāhyatayā ca avasthitasyāpi sataḥ parasaṃvidagnisādbhāvo
bhavatītyarthaḥ | uktaṃ ca śrībhargaśikhāyām
mṛtyuṃ ca kālaṃ ca kalākalāpaṃ
vikārajālaṃ pratipattisātmyam |
p. 22)
aikātmyanānātmyavikalpajātaṃ [bhinnānāmātmanāmaikātmyam |]
tadā sa sarvaṃ kavalīkaroti ||
iti | śrīmadvīrāvalāvapi
yatra sarve [sarve tattvasaṃcayāḥ saṃskāraśeṣatayāpi līyante iti | citiṃ
mahāśmaśānam |] layaṃ yānti dahyante tattvasaṃcayāḥ |
tāṃ citiṃ paśya kāyasthāṃ kālānalasamatviṣam ||
iti | śrīmanmālinīvijaye'pi
uccārarahitaṃ vastu [vastu parāvāgrūpam ata evānuccāram uccārāspadaṃ hi
vaikharī | vicintayanniti śakticakravedyaprakāśasamanantarameva jhagiti vimṛśan
tādṛgvedyavimarśanameva śākta upāya ityarthaḥ |] cetasaiva vicintayan |
yaṃ samāveśamāpnoti śāktaḥ so'trābhidhīyate ||
ityuktyā etadeva bhaṅgyā nirūpitam |
etacca sadgurucaraṇopāsanayā [yathoktaṃ kenāpi
jñeyatvamapyupagatā hṛdaye na roḍhuṃ
śaktāḥ pramūḍhamanasāmupadeśavācaḥ |
ārdratvamādadhatiṃ kiṃ nalinīdalānāṃ
śliṣṭā nirantaratayāpi nabho'mbudhārāḥ ||
ityato'yamupāyaḥ sadgurūpāsayaivābhivyaktimāyātītyalamāyāsadāyinā vistareṇa
|] abhivyaktimāyātīti nādhikamunmīlitam [śakticakrānusaṃdhānaṃ
nādhikyena prakāśitamiti bhāvaḥ |] |
p. 23)
etadeva
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ ................... |
iti
yadā tvekatra saṃrūḍhaḥ .................... |
iti ca prathamacaramaślokābhyāṃ saṃgṛhītam || 6 ||
evamupasaṃhṛtaviśvasya na samādhivyutthānabhedaḥ ko'pi ityāha -
jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasaṃbhavaḥ || 7 ||
samanantaranirūpayiṣyamāṇānāṃ jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede nānārūpe
pṛthaktvāvabhāse udyamo bhairavaḥ (1-5) iti lakṣitasya
[lakṣaṇaparyālocitasya |] sphurattātmanaḥ sarvadaśānusyūtasya turyasya
ya ābhogaścamatkāraḥ tasya saṃbhavo nityameva turyacamatkāramayatvaṃ
proktamahāyogayuktasya bhavatītyarthaḥ | kecit saṃbhava ityatra
[turyābhogasaṃviditi |] saṃviditi spaṣṭārthaṃ paṭhanti | etacca
yathenduḥ [avīcau vāso'stu śivapade vā na tasya prakāśānandavicchedaḥ
turyābhogamayatvāt yathendostucchātucchajagadāhlādanaṃ sarvatra
samatayāhlādanāt jagadāhlādanaṃ ca bāhyacandravat
svarūpasphūrtivibhavātmakaṃ sphuṭamevetīyān artho'tra vivakṣitaḥ |]
puṣpasaṃkāśaḥ samantādavabhāsate |
āhlādanasamūhena jagadāhlādayetkṣaṇāt ||
p. 24)
tadvaddevi mahāyogī yadā paryaṭate mahīm |
jñānendukiraṇaiḥ sarvairjagaccitraṃ samastakam ||
āhlādayetsamantāttadavīcyādiśivāntakam |
ityādinā śrīcandrajñāne jāgarādau turyābhogamayatvaṃ mahāyogino darśitam |
spande tu
jāgarādivibhede'pi ........................ |
iti kārikayā saṃgṛhītam || 7 ||
etajjāgradāditrayaṃ sūtratrayeṇa lakṣayati -
jñānaṃ jāgrat || 8 ||
svapno vikalpāḥ || 9 ||
aviveko māyāsauṣuptam || 10 ||
sarvasādhāraṇārthaviṣayaṃ
[ekasyaiva ghaṭasya nirvikalpasavikalpakatayā pramitiviṣayībhavanaṃ
jāgratsvapnau tatraiva svarūpānabhijñānaṃ sauṣuptam | anyatra tu
akṣairyo'rthagrahaḥ puṃsāṃ tajjāgraditi kathyate |
yattairvinārthasmaraṇaṃ manasā svapnasaṃjñitam |
yatrārthasmaraṇe na stastatsauṣuptamudāhṛtam ||
iti |]
bāhyendriyajaṃ jñānaṃ lokasya jāgrat jāgarāvasthā | ye tu manomā-
p. 25)
trajanyā asādhāraṇārthaviṣayā vikalpāḥ sa eva svapnaḥ svapnāvasthā tasya
evaṃ-vidhavikalpapradhānatvāt | yastu aviveko vivecanābhāvo'khyātiḥ etadeva
māyārūpaṃ mohamayaṃ sauṣuptam | sauṣuptaṃ lakṣayatā prasaṅgāt
ucchedyāyā māyāyā api svarūpamuktam [māyāsvarūpaṃ tu sarvatra
mukhyatayā mohamayatvena nirūpitam |] |
itthamapi ca īdṛśenāpyanena lakṣaṇena tisṛṣvapi jāgarādidaśāsu
trairūpyamastīti darśitam | tathā cātra yadyat svapnadaśocitaṃ
prathamamavikalpakaṃ jñānaṃ sā jāgarā | ye tu tatra vikalpāḥ sa svapnaḥ |
tattvāvivecanaṃ sauṣuptam | sauṣupte yadyapi vikalpā na saṃcetyante tathāpi
tatpravivikṣāyāṃ [tatra sauṣupte praveṣṭumicchāyām |]
tathocitajāgrajjñānamiva tadanantaraṃ saṃskārakalpavikalparūpastaducitaḥ
svapno'pyastyeva |
kiṃ ca yogyabhiprāyeṇa prathamaṃ tattaddhāraṇārūpaṃ [dhāraṇā
jñānapravāharūpāḥ ahaṃ vāyurahaṃ śūnya ityādipratyayarūpaḥ pravāhaḥ |
] jñānaṃ jāgrat tataḥ tatpratyayapravāharūpā vikalpāḥ
p. 26)
svapnaḥ grāhyagrāhakabhedāsaṃcetanarūpaśca samādhiḥ sauṣuptam ityapyanayā
vacoyuktyā darśitam | ata eva śrīpūrvaśāstre jāgarādīnāṃ
parasparānuvedhakṛto [jāgrati trairūpyaṃ svapne trairūpyaṃ sauṣupte
trairūpyamityanuvedhanam | yathā jāgare'pi jāgratsvapnasuṣuptāni evaṃ svapne'pi
jāgratsvapnasuṣuptāni suṣupte ca jāgratsvapnasuṣuptāni kiṃtu
suṣuptarūpamanatikrāntāni tādṛśānītyarthaḥ |] yogyabhiprāyeṇāpi
.................'buddhaṃ buddhameva ca |
prabuddhaṃ suprabuddhaṃ ca .......... ||
ityādinā [abuddhamityādinā jāgratsvapnasuṣuptaturyāṇi kathyante |] bhedo
nirūpitaḥ || 8 || 9 || 10 ||
evaṃ lokayogyanusāreṇa vyākhyāte jāgarāditraye
śakticakrasaṃdhānādviśvasaṃhāreṇa yasya
turyābhogamayatvamabhedavyāptyātmakaṃ sphurati sa taddhārādhiroheṇa
turyātītaṃ pūrvoktaṃ caitanyamāviśan -
tritayabhoktā vīreśaḥ || 11 ||
etajjāgarāditrayaṃ śakticakrānusaṃdhānayuktyā turyānandācchuritaṃ yaḥ
tatparāmarśānupraveśaprakarṣādvigalitabhedasaṃskāramānandarasapravāhamaya
meva paśyati sa tritayasyāsya bhoktā camatkartā |
p. 27)
tata eva
triṣu [triṣu dhāmasu jāgarādiṣu grāhyagrāhkayugalaṃ parāmṛśati yaḥ sa
bhoganirato'pi karmabhirna lipyate jalasthapadmapatravadityarthaḥ |] dhāmasu
yadbhogyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate ||
iti nītyā niḥsapatnasvātmasāmrājyo'yaṃ paramānandaparipūrṇo
bhavabhedagrasanapravaṇānāṃ vīrāṇāmindriyāṇāmīśvaraḥ svāmī
śrīmanthānabhairavasattānupraviṣṭo [mathnāti tattadvedyaṃ svātmāntarlīnaṃ
kṛtvā piṇḍīkṛtya utthāpayatīti manthānābhidhānaḥ svacchandabhairavaṃ
ityarthaḥ |] mahāmnāyeṣūcyate | yastu evaṃ-vidho na bhavati sa
jāgarādyavasthābhirbhujyamāno laukikaḥ paśureva | yogyapi imāṃ
dhārāmanadhirūḍho na vīreśvaraḥ api tu mūḍha evetyuktaṃ [yadāhuḥ
vinā svabhāvānubhavena puṃsaḥ
kaivalyamutkrāntibalādyadi syāt |
atrāpi pakṣe nanu mokṣabhāksa
udbandhanaṃ yatkurute pramūḍhaḥ ||
tathā
videhā api badhyante pralaye guṇavāsitāḥ |
śarīriṇo'pi mucyante viśuddhajñānasaṃśrayāt ||
jñānagarbhe'pi
mayi sthitamidaṃ jagat sakalameva sarvatra vā
sthito'hamiti dhāraṇādvitayabhāvanāveśataḥ |
jagattritayanāthatānaticireṇa saṃprāpyate
nṛbhistava saparyayā dalitakilviṣopaplavaiḥ || iti] bhavati |
p. 28)
etacca
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā
[paratattvavṛttyavasthityātmanā svātmapratiṣṭhayā svacchandagatyā
caratyavaśyaṃ yo'yaṃ paratattvaikyapratītimayatvāt svacchandaśabdavācyo
mahāyogaḥ tena śrīsvacchandabhairavasya pade dhāmni yukto'bhiniviṣṭaḥ syāt sa
tatsāmyameti |] |
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet ||
ityādinā śrīsvacchandādiśāstreṣu vitatya darśitam | spande'pi
tasyopalabdhiḥ [tasya tattvasya upalabdhiḥ jñānam satataṃ sarvāvasthāsu
yaduktaṃ jñānagarbhe
bahiṣkaraṇabuddhyahaṃkṛtimanaḥsuṣumnāśrayāc-
caturdaśasu caṇḍike pathiṣu yena yena vrajet |
kalā śivaniketanaṃ janani tatra sā tādṛśī
daśodayati durlabhā jagati yā surairapyaho ||
iti | śivaniketanaṃ śivasya vedyasya niketanamāśrayaḥ |] satataṃ
tripadāvyabhicāriṇī [triṣu padeṣu jāgarādiṣu bhoktṛrūpeṇa na vyabhicaratīti
turye tu nirbhrāntaiva | uktaṃ ca
kāpyavasthā na te sāsti yasyāṃ saṃvinna vartate |
tena ciddhanameva tvāṃ yoginaḥ paryupāsate || iti |] |
iti kārikayā saṃgṛhītametat || 11 ||
p. 29)
kimasya mahāyoginaḥ kāścit tattvādhirohapratyāsannā [adhirohaṇasya
bhūmikāḥ sthānāni yābhiḥ ṣaṭtriṃśattattvopariṣṭhaṃ sthānaṃ lakṣyate iti
vākyārthaḥ |] bhūmikāḥ santi ? yāhbistattvordhvavartinī bhūmirlakṣyate |
santi ityāha -
vismayo yogabhūmikāḥ || 12 ||
yathā sātiśayavastudarśane kasyacit vismayo bhavati tathā asya mahāyogino nityaṃ
tattadvedyāvabhāsāmarśābhogeṣu [etadrūpacarvaṇeṣu
sāmānyāhantāviśramaṇeṣu |]
niḥsāmānyātiśayanavanavacamatkāraciddhanasvātmāveśavaśāt
smerasmerastimitavikasitasamastakaraṇacakrasya [smerasmereti
sāścaryaniḥspandam |] yo vismayo'navacchinnānande svātmani
aparitṛptatvena muhurmuhurāścaryāyamāṇatā tā eva yogasya paratattvaikyasya
saṃbandhinyo bhūmikāḥ tadadhyārohaviśrāntisūcikāḥ parimitā bhūmayo na tu
kandabindvādyanubhavavṛttayaḥ [kandaḥ mūlādhāraḥ
bindurbhrūmadhyasthānam |] | taduktaṃ śrīkulayuktau
p. 30)
ātmā caivatmanā jñāto yadā bhavati sādhakaiḥ |
tadā vismayamātmā vai ātmanyeva prapaśyati ||
iti | etacca
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ ||
iti kārikayā saṃgṛhītam || 12 ||
īdṛgyogabhūmikāsamāpannasyāsya yoginaḥ [īdṛśīṃ bhūmikāṃ
prāptasya yoginaḥ ]]-
icchā śaktirumā kumārī || 13 ||
yoginaḥ parabhairavatāṃ samāpannasya yā icchā sā śaktirumā paraiva
pārameśvarī svātantryarūpā sā ca kumārī viśvasargasaṃhārakrīḍāparā kumāra
krīḍāyām iti pāṭhāt |
atha ca kuṃ bhedotthāpikāṃ māyābhūmiṃ mārayati anudbhinnaprasarāṃ karoti
tacchīlā | kumārī ca parānupabhogyā bhoktrikātmyena [bhartāraṃ kadā
prāpsye ityabhiprāyeṇa |] sphurantī |
athavā yathā umā [giritanayā pārvatī |] kumārī parihṛtasarvāsaṅgā
maheśvaraikātmyasādhanārādhanāya nityodyuktā
p. 31)
tathaiva asyecchā ityasmadgurubhiritthameva pāṭho dṛṣṭo vyākhyātaśca |
anyaistu śaktitamā [icchā śaktitamā kumārī iti |] iti paṭhitvā
jñānakriyāpekṣo'syāḥ [icchāśakteḥ |] prakarṣo vyākhyātaḥ |
evaṃ na laukikavat asya yoginaḥ sthūlecchā api tu parā śaktirūpaiva
sarvatrāpratihatā | taduktaṃ śrīmatsvacchande
sā [yogātparatattvaikyādutthitā yā māyā svarūpagopanā tayā praticchannā
sthagitaparasvarūpā sarvadevīnāṃ saṃbandhināmarūpaprapañcena sthitetyarthaḥ |
kiṃ caiṣā brahmāṇḍamavatīrṇā satī bhagavacchaktiḥ
pareṣāmanupabhogyatvātkumārītvamāśritya sthitā tādṛśī cāsau
lokānbhāvayati abhīṣṭaphalena saphalānsaṃpādayati iti |] devī sarvadevīnāṃ
nāmarūpaiśca tiṣṭhati |
yogamāyāpraticchannā kumārī lokabhāvinī ||
iti | śrīmṛtyuñjayabhaṭṭārake'pi
sā mamecchā parā śaktiraviyuktā [yadevaṃ bhūtaṃ vīryaṃ pūrvoktaṃ sā
mama saṃbandhinī parā śaktiricchā icchārūpatāṃ prāptā kīdṛśī svabhāvajā
sahajā śaktiyuktā garbhīkṛtāśeṣaviśvaśaktyabhedavimarśeti yāvat
svabhāvajeti sphuṭayati vahneriti śaktiyukteti ca vyanakti sarvasyetyanena
kāraṇātmikā nirmātrī svā ātmīyā cidānandasvarūpasaṃbandhinī śaktiḥ na tu
vyatiriktā iti kṣemarājapādāḥ śaktiyuktā svā śaktiḥ iti pāṭhāntarāṇyanūdya
vyācakṣate |] svabhāvajā |
p. 32)
vahnerūṣmeva vijñeyā raśmirūpā raveriva ||
sarvasya jagato vāpi sā śaktiḥ kāraṇātmikā |
iti | tadetat
nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet ||
iti kārikayā bhaṅgyā pratipāditam || 13 ||
īdṛśasya mahecchasya [mahecchasya yoginaḥ |] -
dṛśyaṃ śarīram [śarīraṃ svāṅgakalpamityarthaḥ |] || 14 ||
yadyad dṛśyaṃ bāhyamābhyantaraṃ vā tattat sarvam ahamidam iti##-
svāṅgakalpaṃ viśvaṃ svaśaktipracayo'sya viśvam (3-30) iti
vakṣyamāṇanītyā svasvabhāvāvyatiriktameva parāmṛśataḥ |] sphurati na
bhedena |
śarīraṃ ca dehadhīprāṇaśūnyarūpaṃ nīlādivad dṛśyaṃ na tu
paśuvaddraṣṭṛtayā [śarīre ahaṃ-bhāvaḥ draṣṭṛtā |] bhāti |
evaṃ dehe bāhye ca sarvatrāsya mayūrāṇḍarasavadavibhaktaiva pratipattirbhavati
[pratipattirjñānam |] | yathoktaṃ śrīvijñānabhairave
p. 33)
jalasyevormayo vahnerjvālābhaṅgyaḥ [samudrakalpasya cidātmana īśvarasya
viśvaṃ taraṅgakalpam abhinnaṃ bhinnamivābhāsamānaṃ
tatraivodayavyayāvāpnoti iti dhyāyediti śeṣaḥ |] prabhā raveḥ |
mamaiva bhairavasyaitā viśvabhaṅgyo vinirgatāḥ ||
iti | etacca
bhaktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ [bhogyaṃ hi nāma
prameyamucyate na ca prameyaṃ tadupasarjanavṛttitvāt pramāṇadatiricyate | tacca
evaṃ-vidhaṃ bhogyaṃ bhokturatiriktaṃ na bhavet vastutaḥ sarvavastūnāṃ
pramātaryeva viśrānteḥ ataśca bhoktaiva tadubhayātmanā rūpeṇa prasphurati iti
bhāvaḥ |] |
ityanena saṃgṛhītam || 14 ||
yaccedaṃ sarvasya dṛśyasya śarīratayā śūnyāntasya ca dṛśyatayā ekarūpaṃ
prakāśanamuktaṃ naitat durghaṭam api tu-
hṛdaye cittasaṃghaṭṭāddṛśyasvāpadarśanam || 15 ||
viśvapratiṣṭhāsthānatvāt citprakāśo hṛdayaṃ tatra cittasaṃghaṭṭāt
[samantāt ghaṭanāt calataḥ cittasyaikāgrabhāvanādityanvayaḥ | citireva
saṃkocavatī cittaśabdenocyate tasya citprakāśe samantādviṣayajātaṃ parihṛtya
samavadhānatā iti vākyārthaḥ |] calataścalataḥ tadekāgrabhāvanāt
dṛśyasya nīladehaprāṇabuddhyātmanaḥ svāpasya
p. 34)
ca etadabhāvarūpasya [nīlādyabhāvarūpasya |] śūnyasya darśanaṃ
tyaktagrāhyagrāhakavibhedena yathāvastu svāṅgakalpatayā prakāśanaṃ bhavati |
citprakāśatāmabhiniviśamānaṃ hi cittaṃ tadācchuritameva viśvaṃ paśyati |
taduktaṃ śrīvijñānabhairave
hṛdyākāśe [cittattve vedye dhṛtadhīndriyaḥ
pramāṇaprameyayormadhyagaḥ saubhāgyaṃ svātantryamupaitītyarthaḥ | atha vā
ūrdhvādharapadmasaṃpuṭamadhyaṃ gato bhāvanayānupraviṣṭaḥ ata eva
hṛdayākāśe nilīnamakṣaṃ manaḥ taddvāreṇa ca anyendriyacakraṃ yasya saḥ |
] nilīnākṣaḥ padmasaṃpuṭamadhyagaḥ |
ananyacetāḥ subhage paraṃ saubhāgyamāpnuyāt ||
iti | paraṃ hi atra saubhāgyaṃ viśveśvaratāpattiḥ | tattvavṛttisamāpannaṃ
mahāyoginamuddiśya śrīmatsvacchande'pi
sa ca [sa ceti sa eva prāptaparasāmarasya eva sthāvaramacetanaṃ jaṅgamaṃ
sacetanaṃ ca iti saṃkṣepeṇa dvidhā sthitaṃ ṣaḍvidhamadhvānaṃ vyāpya ṣoḍhā hi
vācyavācakarūpo'dhvā tadantarvartiṣu sarveṣu devayonyādiṣu caturdaśasu bhūteṣu
bhāveṣu dharmādiṣu ghaṭādiṣu ca tattveṣu pṛthivyādiṣu bhogasādhaneṣu ca
karaṇeṣu sāmarasyena sthitaḥ sarvāsvavasthāsu aviluptaparabhairavasamāpattiḥ |
eṣaiva ca nirvyutthānasamādhyātmā mahārahasyabhūriti |] sarveṣu bhūteṣu
bhāvatattvendriyeṣu ca |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva cetanācetanaṃ sthitam ||
adhvānaṃ vyāpya sarvaṃ tu sāmarasyena saṃsthitaḥ |
p. 35)
iti [atra dṛṣṭapratyayo yathā
janaḥ svadehakaṇḍūtiṃ vijānāti yathā tathā |
parabrahmasvarūpī ca vetti viśvaviceṣṭitam || iti |] | spande tu
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ||
ityanenaiva etatsaṃgṛhītam || 15 ||
atraiva upāyāntaramāha -
śuddhatattvasaṃdhānādvā'paśuśaktiḥ || 16 ||
śuddhaṃ [śuddhamiti māyopari mahāmāyā iti rahasyāmnāyadṛśā
sarvatra māyāśaktiḥ kṛtavyāptiḥ ityataḥ śuddhaṃ tattvaṃ
paramaśivākhyameva | tatra tattvanirdeśa upadeśyajanāpekṣayā |] tattvaṃ
paramaśivākhyaṃ tatra yadā viśvamanusaṃdhatte [śivamayamevaitadviśvam
iti vimṛśati |] tanmayameva etat iti tadā avidyamānā paśvākhyā
bandhaśaktiryasya tādṛgayaṃ sadāśivavat viśvasya jagataḥ patirbhavati |
taduktaṃ śrīmallakṣmīkaulārṇave
dīkṣāsiddhau tu ye proktāḥ pratyayāḥ stobhapūrvakāḥ [pratyayāḥ
deśādivyavahitaviprakṛṣṭavastujñānāni stobhaḥ cittattvāvaraṇam |
saṃdhānasya śuddhatattvavimarśasya ṣoḍaśāṃśamapi aiśvaryaprakaṭanaṃ
nārhati yatastasya bhūmikāvighnasamākrāntatvam |] |
saṃdhānasyaiva te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm ||
p. 36)
iti | śrīvijñānabhairave tu
sarvaṃ [āpādātkeśāntaṃ sarvaṃ dehaṃ pratyaṃśaṃ cidekarūpam yugapat
akrameṇa jagadvā sphuracciccamatkāravyāptyā antarbahiḥ prakāśamānaṃ na
pṛthak prakāśāt anyathā cetyamānatvānupapatteḥ iti nyāyāt prakāśaḥ
prakāśate iti bhāvayet |] dehaṃ cinmayaṃ hi jagadvā paribhāvayet |
yugapannirvikalpena manasā paramodbhavaḥ ||
iti | tadetat
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ||
iti kārikayā saṃgṛhītam || 16 ||
īdṛgjñānarūpasya asya yoginaḥ -
vitarka ātmajñānam || 17 ||
viśvātmā śiva evāsmi iti yo vitarko vicāraḥ etadeva asya ātmajñānam | taduktaṃ
śrīvijñānabhairave
sarvajñaḥ sarvakartā ca vyāpakaḥ parameśvaraḥ |
sa evāhaṃ śaivadharmā iti dārḍhyācchivo bhavet [śivasyāyaṃ śaivo
dharmaḥ svacchasvātantryādiḥ sa evāhamahameva sa ityasaṃdigdhatvena
bhāvanācchivatā iyaṃ śāktī bhūḥ |] ||
iti | spande'pi
.................. ayamevātmano grahaḥ |
p. 37)
ityanena etaduktam | tatra hi ātmano grahaṇaṃ graho jñānam etadeva
yadviśvātmakaśivābhinnatvam eṣo'pi artho vivakṣitaḥ || 17 ||
kiṃ ca asya -
lokānandaḥ samādhisukham || 18 ||
lokyate iti loko vastugrāmaḥ lokayati iti ca loko grāhakavargaḥ tasminsphurati
[grāhyagrāhakavarge sāmānyalokaparikalpite sphuratyapi yoginaḥ ahamidam iti
vikalpābhāvāt ya ānadaḥ tadeva samādhisukham |
avikārobhayapārśve cāṣapicchasadṛśe'rthe |
antarmukho yogī bahirmukha iti kalanā kutaḥ ||
ahantedantātmabhāgayorvikārarahite svātmarūpe arthe ityarthaḥ |] sati
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe [sarvadehināṃ sakalapramātṛṇāṃ
vedyavedakasaṃvedanaṃ nirviśeṣam | yogināṃ tu tatra
ādyantamadhyadaśāvagāhipramātṛsvarūpāvismaraṇarūpā samādhānateti |
] sāvadhānatā ||
iti śrīvijñānabhaṭṭārakanirūpitanītyā
pramātṛpadaviśrāntyavadhānāntaścamatkāramayo ya ānanda etadeva asya
samādhisukham | taduktaṃ tatraiva
sarvaṃ [svānandabharitaṃ tyaktaviṣayātmānandaṃ svāmṛtena svānandena
bharitaṃ svakīyacidānandapūrṇaṃ sarvaṃ cintayet | atra āśyānacidrasarūpasya
jagato'pi bhāsanamanyadhāraṇāto viśeṣādhāyakamiti |] jagatsvadehaṃ vā
svānandabharitaṃ smaret |
yugaptsvāmṛtenaiva parānandamayo bhavet ||
p. 38)
iti | etacca
iyamevāmṛtaprāptiḥ ................... |
ityanena saṃgṛhītam |
atha ca yat asya svātmārāmasya samādhisukhaṃ tadeva [yogisaṃbandhi
svānandamayaṃ samādhisukhaṃ svānubhavagocaram |] tattādṛśam
avalokayatāṃ lokānām ānandasaṃkramaṇayuktyā svānandābhivyaktiparyavasāyi
[tallokān paryavasāyayati paryavasyataḥ prayojayati | teṣāṃ
svānandābhivyaktau viśrāntipradamityarthaḥ |] bhavati | etadapi
śrīcandrajñānagranthena prāguktena (23 pṛ0 sū0 7) susaṃvādam || 18 ||
atha īdṛśasya asya yogino vibhūtiyogaṃ [aṇimādyaiśvaryeṇa
yatheṣṭanirmāṇavaicitryasaṃpādanasāmarthyam |] darśayati -
śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ || 19 ||
icchā śaktirumā kumārī (1-13) iti sūtreṇa yā asya śaktiruktā
tāmeva yadā anusaṃdhatte dārḍhyena [rudraśaktiparyāya##-
] tanmayībhavati tadā tadvaśena
p. 39)
asya yathābhimataṃ śarīramutpadyate | taduktaṃ śrīmṛtyuñjayabhaṭṭārake
tataḥ pravartate śaktirlakṣyahīnā [lakṣyahīnā vedyarahitā parasphurattātmā
niṣkrānta āmayo mahāmāyā yasyāḥ tādṛśī mahāmāyādyullāsikā
parāśaktiḥ | tata eva dvādaśāntadhāmnaḥ pravartate samunmiṣati icchā##-
icchā sā tu vinirdiṣṭā jñānarūpā kriyātmikā ||
ityupakramya
sā yoniḥ sarvadevānāṃ śaktīnāṃ cāpyanekadhā |
agnīṣomātmikā yonistasyāṃ sarvaṃ [prāptaparatattvābhedasya yogino yā
unmiṣantī parāśaktiruktā sā yataḥ
sarvadevānāmanāśritasadāśiveśvarānantarudrādīnāṃ śaktīnāṃ
vāmājyeṣṭhādīnāṃ brāhmyādīnāṃ ca agnīṣomātmikā yoniḥ tata eva
somapradhānā yatastasyāḥ sarvaṃ pravartate ata eva agnīṣomātmaprakṛti viśvam
agnīṣomamayamiva | tathā ca agnirapi āhlādayati himamapi ca dahatīti tattvavida
āhuḥ iti sṛṣṭisthitisaṃhartṛtvaṃ śakteḥ pradarśitam |] pravartate ||
iti | śaktisaṃdhānamāhātmyaṃ lakṣmīkaulārṇave
na [yadi mantrādināpi yathābhimataśarīrotpattirdṛśyate tathāpi na
svābhāvikī vyabhicārāt kṛtrimatvāt | ataḥ saṃdhānameva śarīrāntarotpattau
kāraṇamityarthaḥ |] saṃdhānaṃ vinā dīkṣā na siddhīnāṃ ca sādhanam |
na mantro mantrayuktiśca na yogākarṣaṇaṃ tathā ||
ityādinā pratipāditam | etacca
p. 40)
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthānhṛdi sthitān |
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ [dehābhimānavataḥ |] ||
ityanena saṃgṛhītam | dehinaḥ atyaktadehavāsanasya yogino hṛdi sthitān arthān
tattadapūrvanirmāṇādirūpān dhātā maheśvaraḥ prakāśānandātmatayā
somasūryarūpavāhonmīlanena [prāṇāpānavikāsanena |]
somasūryasāmarasyātmanaśca śakterudayaṃ [samānaśakteḥ
prāṇanarūpiṇyā dehavyāpinyāḥ |] kṛtvā bahirmukhavāhitvena tāmāsādya
saṃpādayati iti hi asyārthaḥ
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān...................... |
ityetacchlokapratipāditasvapnasvātantryaṃ prati dṛṣṭānte yojitaḥ iti
spandanirṇaye mayaiva darśitam || 19 ||
anyā api asya yathābhilaṣitāḥ siddhaya etanmāhātmyenaiva ghaṭante ityāha -
bhūtasaṃdhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṃghaṭṭāḥ || 20 ||
bhūtāni śarīraprāṇabhāvādyātmakāni teṣāṃ
p. 41)
kvacit āpyāyanādau saṃdhānaṃ paripoṣaṇaṃ vyādhyādyupaśamādau
pṛthaktvaṃ śarīrāderviśleṣaṇaṃ [bhūtānāṃvyādhyādeḥ sakāśāt |]
deśakālādiviprakṛṣṭasya [nitya-vibhu-svatantra##-
tadāveśasadbhāvāt na tadvyavahitaṃ kiṃcit iti bhāvaḥ |] ca viśvasya
saṃghaṭṭo jñānaviṣayīkāryatvādikaḥ asya pūrvoktaśaktisaṃdhāne sati jāyate |
etacca sarvāgameṣu sādhanādhikāreṣu asti | tadeva spande
durbalo'pi [durbalaḥ kṣīṇadhātuḥ tat spandatattvam bubhukṣānivṛttirapi
siddhiṣu gaṇiteti bhāvaḥ |] tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ ||
iti |
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ [tat ajñānam sā glāniḥ tasyā hi heturajñānam | ataśca
yogināṃ valīpalitādyabhāvaḥ śarīradārḍhyaṃ cāsti | glānirvilumpikā dehe iti
mūlapāṭhaḥ |] cetkutaḥ sā syādahetukā ||
iti |
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ [svabalodyogaḥ
saṃvidbalaprayatnaḥ |] ||
p. 42)
tathā [tatheti tena saṃvidbalaprayatnena yadvastu prātisvikarūpeṇa
deśakālaviśiṣṭena saṃsthitaṃ tadvastu saṃvidbalamāśritavato janasya āśu
pratibhātīti | ato'tra deśakālavyavahitavastuno jñānaviṣayībhavanaṃ no
durghaṭamiti bhāvaḥ |] yatparamārthena yena yatra yathā sthitam |
tattathā balamākramya na cirātsaṃpravartate ||
ityādinā vibhūtispande sopapattikaṃ darśitam || 20 ||
yadā tu mitasiddhiranabhilaṣyan viśvātmaprathāmicchati tadā asya -
śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiḥ || 21 ||
vaiśvātmyaprathāvāñchayā yadā śaktiṃ saṃdhatte tadā ahameva sarvam iti
śuddhavidyāyā udayāt viśvātmakasvaśakticakreśatvarūpaṃ māheśvaryamasya
siddhyati | taduktaṃ svacchande
tasmātsā [māyāntāvadhikātmatattvordhvastha##-
parā vidyā yasmādanyā [anyetyaparā īdṛśī ityarthāt
etayaivāśeṣaviśvakroḍīkārāt |] na vidyate |
vindate hyatra yugaptsārvajñyādiguṇānparān [parāniti abhedarūpān
sārvajñyādīn yato yugapt atra unmanāyāṃ yogivaro labhate tata iyaṃ parā vidyā
vidḷ lābhe iti dhātvarthānugamāt | yadāhuḥ
sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ
svatantratā nityamaluptaśaktiḥ |
anantaśaktiśca vibhorvidhijñāḥ
ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya || iti |] ||
p. 43)
vedanānādidharmasya [anādidharmaḥ svātantryaśaktyātmā svabhāvaḥ tasya
vedanā vicāraṇā ātmanaśca yatparamātmatvaṃ śivarūpatvamasti tasya bodhanā
avagamahetuḥ ata eva aparamātmatve atadviṣaye iyaṃ varjanā saṃpadyate tasmāt
vida vicāraṇe vida jñāne iti dhātvarthānugamāt iyaṃ vidyocyate iti
kṣemarājapādāḥ |] paramātmatvabodhanā |
varjanāparamātmatve tasmādvidyeti socyate ||
tatrastho [tatreti unmanākhyāyāṃ vidyāyāṃ vyañjayet ātmīyamevonmīlayet
pratyabhijānīyāt tejaḥ cijjyotiḥ param asaṃkucitaṃ paramakāraṇaṃ
paramaśivarūpam ataśca śivatāṃ vrajet tadaikātmyamiyāt iti
śrīkṣemarājapādāḥ |] vyañjayettejaḥ paraṃ paramakāraṇam |
parasmiṃstejasi vyakte tatrasthaḥ śivatāṃ vrajet ||
iti | tadetat
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate ||
ityanenaiva saṃgṛhītam || 21 ||
yadā tu svātmārāmatāmeva [svātmani ā samantāt ramate iti svātmārāmaḥ |
] icchati tadā asya -
p. 44)
mahāhradānusaṃdhānānmantravīryānubhavaḥ || 22 ||
parā bhaṭṭārikā saṃvit icchāśaktipramukhaṃ sthūlameyaparyantaṃ viśvaṃ
vamantī khecarīcakrādyaśeṣavāhapravartakatva-svacchatvānāvṛtatva##-
[khecarīgocaryādyaśeṣapravāhapravartakatvāt viśvapratibimbasahatvena
svacchatvāt pratibimbasahatvepi viśvānāvṛtatvāt durlakṣatayā gabhīratvāt
saṃvido mahāhradasādharmyamuddiśyate |] tasyānusaṃdhānāt
antarmukhatayā anārataṃ tattādātmyavimarśanāt vakṣyamāṇasya
śabdarāśisphārātmakaparāhantāvimarśamayasya [śabdānāṃ
padavākyādyātmanā vibhaktānāṃ sthūlānāmavibhāgasvabhāvaḥ kāraṇātmā yo
rāśiḥ tasya sphāraḥ nāma sphuraṇakartṛtā tattadāmarśātmanā svabhittau
viśvarūpatāvabibhāsayiṣā iti |] mantravīryasyānubhavaḥ [mantrāṇāṃ
vīryabhūtasya mahāmantrasya pūrṇāhantāyāḥ |] svātmarūpatayā sphuraṇaṃ
bhavati | ata eva śrīmālinīvijaye
yā sā śaktirjagaddhātuḥ ..................... |
ityupakramya icchādipramukhapañcāśadbhedarūpatayā
[ādikṣāntapañcāśadvarṇarūpeṇa |]
p. 45)
mātṛkā-mālinīrūpatām [parapramātraviyuktatvāt tadanatiriktā
akṣubdhaiva parāśaktiḥ paśubhiḥ sarvamantravidyānāṃ yonitvena ajñātā
mātṛkā ityuktā | kṣubdhā tu bījayoniṣu parasparasaṃghaṭṭātmalolībhāvāt
nādi-phāntarūpā mālinī iti-saṃjñā malate viśvamantardarpaṇavat dhatte
iti viśvasvarūpiṇī ityarthaḥ |] aśeṣaviśvamayīṃ śakteḥ pradarśya tata eva
mantroddhāro darśitaḥ iti paraiva śaktirmahāhradaḥ tataḥ tadanusaṃdhānāt
[anusaṃdhānaṃ vimarśanam |] mātṛkā##-
tadākramya balaṃ mantrāḥ .................... |
ityādyuktyā bhaṅgyā pratipāditam |
tadevaṃ caitanyamātmā (1-1) ityupakramya
tatsvātantryāvabhāsitatadakhyātimayaṃ [caitanyākhyātimayam
āṇavamalasvarūpamityarthaḥ |] sarvameva bandhaṃ
yathoktodyamātmakabhairavasamāpattiḥ praśamayantī viśvaṃ
svānandāmṛtamayaṃ karoti sarvāśca siddhiḥ mantravīryānupraveśāntā dadāti |
iti śāmbhavopāyaprathanātmā [śambhau prakāśarūpe bhavaḥ śāmbhavaḥ
tata āgata iti vā |] ayaṃ prathama unmeṣa uktaḥ | atra tu madhye
śaktisvarūpamuktaṃ tat śāmbhavarūpasya
p. 46)
śaktimattāpradarśanābhiprāyeṇa [śaktimattā svātantryasāratā |] iti
śiva || 22 ||
iti śrīmanmahāmāheśvarācāryābhinavaguptapādapadmopajīvi##-
nāma prathama unmeṣaḥ || 1 ||
śivasūtravimarśinī |
atha
dvitīya unmeṣaḥ |
idānīṃ śāktopāyaḥ pradarśyate | tatra śaktiḥ [parā saṃvicchaktiḥ
pūrṇāhantā yā viśvasphuraṇakartṛtārūpā |] mantravīryasphārarūpā iti
prathamonmeṣāntasūtritatatsvarūpavivecanapuraḥsaramunmeṣāntaramārabha##-
cittaṃ mantraḥ || 1 ||
cetyate vimṛśyate anena paraṃ tattvam iti cittaṃ pūrṇasphurattāsattvaprāsāda##-
tṝ pālane ityetābhyāṃ niruktatayā nirvacanīyatvena nirṇītatayā ucyate |]
guptam antar abhedena vimṛśyate parameśvararūpam anena iti kṛtvā mantraḥ |
ata eva ca parasphurattātmakamananadharmātmatā
bhedamayasaṃsārapraśamanātmaka-trāṇadharmatā ca asya nirucyate |
atha ca mantradevatāvimarśaparatvena prāptatatsā-
p. 48)
marasyam [mantrādhidevatābhiḥ saha prāptaikyam |] ārādhakacittameva
mantraḥ na tu vicitravarṇasaṃghaṭṭanāmātrakam | yaduktaṃ
śrīmatsarvajñānottare
uccāryamāṇā ye mantrā na mantrāṃścāpi tānviduḥ |
mohitā devagandharvā mithyājñānena garvitāḥ ||
iti | śrītantrasadbhāve'pi
mantrāṇāṃ jīvabhūtā tu yā smṛtā śaktiravyayā
[pūrṇāhaṃvimarśanātmikā saṃvicchaktiḥ |] |
tayā hīnā varārohe niṣphalāḥ śaradabhravat ||
iti | śrīśrīkaṇṭhīyasaṃhitāyāṃ tu
pṛthaṅmantraḥ pṛthaṅmantrī na siddhyati kadācana |
jñānamūlamidaṃ sarvamanyathā naiva siddhyati
[vācyavācakayorabhedopacārāt mantro mantradevatā | evaṃ
mantrimantradevatāsu ārādhyārādhakabhāvena pṛthagdhīḥ siddhiṃ naiti |
mananatrāṇadharmakatvāt tu mantrāḥ jñānaśaktau sthitāḥ
prāptajñānaśaktyātmamahāvīryāḥ sarvasiddhidāḥ
pratiniyatakāryasaṃpādanasamarthā bhavanti ityarthaḥ |] ||
ityuktam | etacca spande
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ [śivasya parameśvarasya
ananyasādharaṇaḥ sarvajñatvādirguṇo dharmo vidyate yeṣāṃ te mantrāḥ
mananatrāṇarūpāḥ śivādabhinnasvarūpā ityarthaḥ |] ||
iti bhaṅgyā pratipāditam || 1 ||
asya ca -
prayatnaḥ sādhakaḥ || 2 ||
p. 49)
yathoktarūpasya mantrasya anusaṃdhitsāprathamonmeṣāvaṣṭambhaprayatanātmā
[anusaṃdhātumicchā anusaṃdhitsā tasyāḥ prathamaṃ parapratibhonmajjane yo
nirodhaḥ tatra prayatanasvabhāvaḥ |] akrṭako yaḥ prayatnaḥ sa eva sādhako
mantrayiturmantradevatātādātmyapradaḥ | taduktaṃ śrītantrasadbhāve
āmiṣaṃ tu yathā svasthaḥ saṃpaśyañśakuniḥ priye |
kṣipramākarṣayedyadvadvegena sahajena tu ||
tadvadeva hi yogīndro mano binduṃ vikarṣayet [vikarṣayet iti dvikarmakaṃ
kriyāpadam | binduḥ avibhaktaprakāśarūpaḥ | yaduktam
uditāyāṃ kriyāśaktau somasūryāgnidhāmani |
avibhāgaḥ prakāśo yaḥ sa binduḥ paramo hi naḥ || iti |] |
yathā śaro dhanuḥsaṃstho yatnenātāḍya dhāvati ||
tathā bindurvarārohe uccāreṇaiva dhāvati ||
iti | anyatrāpi
tadgraho [tajjñānameva mantrasadbhāvaḥ mantravīryamityarthaḥ |]
mantrasadbhāvaḥ ..................... |
iti | atra hi tadvat iti akṛtakanijodyogabalena yogīndro manaḥ karma binduṃ
vikarṣayet paraprakāśātmatāṃ prāpayet iti | tathā binduḥ
p. 50)
paraprakāśaḥ akṛtakodyantṛtātmanā uccāreṇa [uccāreṇa vimarśarūpeṇa
na tu sthāna-karaṇa prayatnarūpabījākṣaroccāreṇa
tasyāṇavopāyaparyavasāyitvāt parapramātṛviśrāntyarthaṃ
sahajodmamanakartṛtātmanā vimarśena sphurati iti |] dhāvati prasarati
ityarthaḥ | etacca spande
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā [tadātmatāsamāpattiḥ
mantradevatātmatāyāḥ samāpattiḥ | idamatra tātparyam | nyāsādihetoḥ
mantraruddhānyadevatākārāyāṃ mantroccāraṇavasthāyāṃ sādhakacetasaḥ
svayamaprayatnena saṃpadyamānaṃ yadabhinnarūpatvaṃ sa eva
parāmarśakṣamasaṃvido dhyātuḥ ārādhyadevatāyāḥ pratyakṣadarśanarūpo
mukhya udayaḥ na tu vyatirekavibhāvyamānākāratā iti anayaiva saṃvidā
śivarūpatāpatteḥ śivo bhūtvā śivaṃ yajet ityasya vidheḥ caritārthatvam |] ||
ityanenoktam || 2 ||
īdṛśasādhakasādhyasya mantrasya pūrvopakṣiptaṃ vīryaṃ lakṣayati -
vidyāśarīrasattā mantrarahasyam || 3 ||
vidyā parādvayaprathā śarīraṃ svarūpaṃ yasya sa vidyāśarīro bhagavān
śabdarāśiḥ tasya yā sattā aśeṣaviśvābhedamayapūrṇāhaṃvimarśanātmā
sphurattā sā mantrāṇāṃ rahasyam [vīryamityarthaḥ |] upaniṣat |
p. 51)
yaduktaṃ śrītantrasadbhāve
sarve varṇātmakā mantrāste ca śaktyātmakāḥ priye |
śaktistu mātṛkā jñeyā sā ca jñeyā śivātmikā ||
iti | tatraiva [śrītantrasadbhāve |] ca ayamarthaḥ atirahasyo'pi vitatya
sphuṭīkṛtaḥ [vakṣyamāṇāgamena |] | tathā ca
na jānanti guruṃ devaṃ śāstroktānsamayāṃstathā |
dambhakauṭilyaniratā laulyārthāḥ [lolā rasanā tasyā idaṃ rasāsvādanaṃ
laulyaṃ tadeva artho yeṣāṃ te rasāsvādāsaktāḥ | upalakṣaṇametat
śabdādiviṣayacamatkāraniratā ityarthaḥ |] kriyayojjhitāḥ ||
asmāttu kāraṇāddevi mayā vīryaṃ pragopitam |
tena guptena te guptāḥ śeṣā varṇāstu kevalāḥ ||
iti-pīṭhākābandhaṃ [pīṭhikābandho mūlabandhaḥ śāstrādau
saṃkṣepeṇa saṃbandhādikathanarūpaḥ |] kṛtvā
yā sā tu mātṛkā devi paratejaḥsamanvitā [paratejaḥ parāhantā |] |
tayā vyāptamidaṃ viśvaṃ sabrahmabhuvanāntakam [anāśritaśivādārabhya
sthūlameyaparyantam |] ||
tatrasthaṃ [tatrasthamiti mātṛkāsthaṃ paraṃ tejaḥ | avarṇastha iti
anuttarasthitaḥ |] ca yadā devi vyāpitaṃ ca surārcite |
avarṇastho yathā varṇaḥ sthitaḥ sarvagataḥ priye ||
tathāhaṃ kathayiṣyāmi nirṇayārthaṃ sphuṭaṃ tava |
p. 52)
ityupakramya
yā sā śaktiḥ parā sūkṣmā nirācāreti kīrtitā |
hṛdbinduṃ veṣṭayitvāntaḥ suṣuptabhujagākṛtiḥ [anuttaraśaktiḥ
svasvātantryāt grāhyagrāhyakātmabhāvajātasya iyattāparicchedanena
svarūpagopanātmasaṃkocāvalambanāt svātmānaṃ sarvodyatatayā avasthiteḥ
prakaṭaṃ kurvāṇāpi bindusvarūpiṇī | vettīti vinduḥ vidikriyāyāṃ svatantraḥ
pramātā tasya rūpamavibhāgaḥ prakāśaḥ tatsvabhāvaiva ata eva parā saṃvidrūpā
sūkṣmā prāṇanārūpā niyatātmadhyānapūjādikāt ācārāt niṣkrāntā nirācārā
hṛdbinduṃ hṛtpadmamaṇḍalāntaḥsthaṃ saṃkucitātmatāprādhānyāt
bahīrūpatayā bhedabhūmāveva prāptaprarohaṃ narātmakaṃ bindum
antarveṣṭayitvā svātmāntarlīnaṃ vidhāya suṣuptabhujagākṛtiḥ
bahirbhāvaunmukhyavirahitatvāt svātmamātraviśrāntā ityarthaḥ | idamatra
tātparyam | vinduḥ paraprakāśātmā svātantryāt viśvamavavibhāsayiṣuḥ
dvādaśānta-bhrūmadhya-hṛdayalakṣaṇeṣu sthāneṣu viśrāntibhedāt
naraśakti śivatmako bodhyaḥ icchādyātmaka-śiva-vidyā##-
atra prakāśamātraṃ yatsthite dhāmatraye sati |
uktaṃ vindutayā śāstre śivavindurasau mataḥ || iti |] |
tatra suptā mahābhāge na kiñcinmanyate ume ||
candrāgniravinakṣatrairbhuvanāni caturdaśa [pramā-pramāṇa##-
svātmasātkṛtya viṣeṇa mohitā iva saṃbhavantī svātmānamapi ajānatī bhavati
ityarthaḥ |] |
kṣiptvodare tu yā devī viṣamūḍheva sā gatā ||
p. 53)
prabuddhā sā ninādena [vindureva tattatparāmarśatāmullilāsayiṣuḥ
nādātmakaśabdarūpatayā sphurita śabdayati svābhedena viśvaṃ parāmṛśati iti
śabdaḥ parāvāgrūpo vimarśaḥ sa eva nadati sarveṣāmeva jīvakalātvena sphurati iti
nādātmā | yaduktam
yo'sau nādātmakaḥ śabdaḥ sarvaprāṇiṣvavasthitaḥ | iti |] pareṇa
jñānarūpiṇā |
mathitā codarasthena bindunā varavarṇini ||
tāvadvai bhramavegena mathanaṃ śaktivigrahe |
bhedāttu prathamotpannā vindavaste'tivarcasaḥ ||
utthitā [paraiva sūkṣmā amākalārūpā kuṇḍalinī śaktiḥ śivena saha
parasparasāmarasyarūpamathyamanthakabhāvātmakaṃ saṃghaṭṭamāsādya utthitā
satī icchā jñāna-kriyārūpatāmāśritya raudrītvamunmudrayantī
śṛṅgāṭakākāratāmambikātvamavalambamānā
ukārātmakaśaśāṅkaśakalākāratāṃ jyeṣṭhātvamadhitiṣṭhantī ca
śivavindūditakālāgnirūparephātmakavinduviśrāntaspaṣṭarekhākāratāmā##-
ekaivetthamityantasya ślokapañcakasya tātparyārtho nirūpitaḥ |] tu yadā tena
kalā sūkṣmā tu kuṇḍalī |
catuṣkalamayo vinduḥ śakterudaragaḥ prabhuḥ ||
mathyamanthanayogena ṛjutvaṃ jāyate priye |
jyeṣṭhāśaktiḥ smṛtā sā tu vindudvayasumadhyagā ||
vindunā kṣobhamāyātā rekhaivāmṛtakuṇḍalī |
rekhiṇī nāma sā jñeyā ubhau vindū yadantagau ||
tripathā sā samākhyātā raudrī nāmnā tu gīyate |
rodhinī sā samuddiṣṭā mokṣamārganirodhanāt ||
p. 54)
śaśāṅkaśakalākārā ambikā cārdhacandrikā |
ekaivetthaṃ parā śaktistridhā [anuttarecchonmeṣarūpā |] sā tu prajāyate ||
ābhyo yuktaviyuktābhyaḥ saṃjāto navavargakaḥ |
navadhā ca smṛtā sā tu navavargopalakṣitā ||
pañcamantragatā devi sadya[sadyojāta-vāmadeva-īśāna##-
tena pañcavidhā proktā jñātavyā suranāyike ||
svaradvādaśagā devi dvādaśasthā udāhṛtā |
akārādikṣakārāntā sthitā pañcāśatā bhidā ||
hṛtsthā [parāvāgrūpasya ahamātmanaḥ parāmarśasya hi ananyāpekṣaṃ
paratvamiti parāvāgrūpaiva parameśvarī svasvātantryāt bahīrūpatāmullilāsayiṣuḥ
vācyavācakakramānudayāt vibhāgasya asphuṭatvāt cijjyotiṣa eva prādhānyāt
draṣṭṛrūpatayā paśyantīśabdavyapadeśyā | tadanu vācyavācakakramasya
āsūtritavibhāgatve'pi sphuṭāsphuṭarūpatvena buddhimātraniṣṭhatayā
darśanaprādhānyāt draṣṭṛdṛśyayorantarālavartitvena madhyamāpadavācyā |
tato'pi sthānakaraṇaprayatnabalāt tattadvarṇakramopagrahāt vibhāgasya sphuṭatvāt
dṛśyasyaiva prādhānyāt vikhare śarīre bhavatvāt vaikharīśabdavyapadeśyā | iti
viśvarūpatāvabhāsane para sūkṣma-sthūlarūpatayā traividhyam iti
hṛtsthetyādiślokadvayasyāyaṃ tātparyārtho nirūpitaḥ |] ekāṇavā proktā
kaṇṭhe proktā dvitīyakā |
trirāṇavā tu jñātavyā jihvāmūle sadā sthitā ||
jihvāgre varṇaniṣpattirbhavatyatra na saṃśayaḥ |
evaṃ śabdasya niṣpattiḥ śabdavyāptaṃ carācaram ||
ityādinā granthena parabhairavīyaparāvākśaktyātmakamātṛkā ata eva
jyeṣṭhā-raudrī-ambā-
p. 55)
khyaśaktiprasarasaṃbhedavaicitryeṇa sarvavarṇodayasya uktatvāt
varṇasaṃghaṭṭanāśarīrāṇāṃ mantrāṇāṃ saiva bhagavatī vyākhyātarūpā
vidyāśarīrasattā rahasyam - iti pradarśitam | pratyāgamaṃ ca
mātṛkāmālinīprastārapūrvakaṃ mantroddhārakathanasya ayameva āśayaḥ |
rahasyāgamasārasaṃgraharūpatvāt śivasūtrāṇām āgamasaṃvāde bharaḥ
asmābhiḥ kṛta iti nāsmabhyam asūyitavyam | evamapi saṃvādite āgame yadi
rahasyārtho na buddhyate tasmāt sadgurusaparyā kāryā | eṣa ca sūtrārthaḥ
tadākramya [taditi nirāvaraṇacidrūpabalamadhiṣṭhāya mantrāḥ anugrahādau
adhikāre dehināṃ karaṇāni iva svādhikāre pravartante | nivṛttādhikārāṇāṃ tu
teṣām ārādhakacittena saha svasvabhāvavyomni saṃlīnatayā
māyākāluṣyarāhityāt śivadharmitāsamāpattiḥ |] balaṃ mantrāḥ ................ |
ityanena kārikādvayena spande darśitaḥ || 3 ||
yeṣāṃ tu evaṃ-vidhametanmantravīryaṃ
proktamahāhradānusaṃdhānaupayikamapi parameśvarecchāta eva na
hṛdayaṅgamībhavati api tu ānuṣaṅgikamātravindunādādikalājanitāsu
mitasiddhiṣu cittaṃ rohati teṣām -
p. 56)
garbhe cittavikāso'viśiṣṭavidyāsvapnaḥ || 4 ||
garbhaḥ akhyātirmahāmāyā tatra tadātmake mitamantrasiddhiprapañce yaścittasya
vikāsaḥ tāvanmātre prapañce saṃtoṣaḥ asāveva aviśiṣṭā
sarvajanasādhāraṇarūpā vidyā kiñcijjñatvarūpā aśuddhavidyā saiva svapno
bhedaniṣṭho vicitro vikalpātmā bhramaḥ | taduktaṃ pātañjale
te [te prātibhādayaḥ samāhitacittasya utpadyamānā upasargāḥ
taddarśanapratyanīkatvāt vyutthitacittasya utpadyamānāḥ siddhaya ityanumīyate |
tatra yogajadharmānugṛhītebhyo manaḥ-śrotra-tvak-cakṣuḥ##-
sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭātītānāgatajñānam śrāvaṇāt divyaśabdajñānam
vedanāt divyasparśādhigamaḥ ādarśāt divyarūpadarśanam āsvādāt
divyarasasaṃvit vārtāt divyagandhajñānam | idamatra sūtrabhāṣyayoḥ prayojanam |
vyutthitacitto hi tāḥ siddhīrabhimanyate janmadurgata iva dravyakaṇikāmapi
draviṇasaṃbhāram yoginā tu samāhitacittena upanatābhyo'pi tābhyo viraktavyam |
abhisaṃhita tāpatrayautpattikopaśamarūpaparamapuruṣārthaḥ sa khalu ayaṃ
tatpratyanīkāsu siddhiṣu virajyeta iti |] samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ
|| (3-37)
iti | tadetat
p. 57)
ato vindurato [vinduḥ bhrūmadhyādau pradeśe
dhyānābhyāsaprakarṣapravardhamānottarottaraprasādaḥ tejoviśeṣaḥ yo
vindubhedābhyāsāt dharātattvadhyāyināmabhivyajyate | tathā nādo
vegavannadyoghanirghoṣaghanopakramaḥ
kramasūkṣmībhāvābhivyajyamānamadhumatta-madhukaradhvanitānukārī
svoccarito dhvaniviśeṣaḥ yaṃ vyomatattvābhyāsinaḥ śṛṇvanti | tathā rūpaṃ
saṃtamasādyāvaraṇe'pi sati tattaddṛśyavastvākāradarśanaṃ yat tejastattve
nyakṣanikṣaptamatibhiḥ nirīkṣyate | tathā raso rasavadbhogyavastuvirahe'pi
amṛtāsvādo mukhe yo lolāgralambikādidhāraṇānirataiḥ
aptattvadhyāyibhirupalabhyate | pavanatattvadhyāyināṃ sparśasukhaviśeṣo'pi
asmādeva pravartate iti draṣṭavyam | unmeṣābhyāsayoginā nātra saṃtoṣiṇā
bhāvyam niruttarapadārohapratyūhabhūtatvāt |] nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ||
ityanena darśitam || 4 ||
yadā tu āgatāmapi mitasiddhiṃ khilīkṛtya parāmeva sthitimavaṣṭabhnāti yogī
tataḥ -
vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī
śivāvasthā || 5 ||
prāṅnirdiṣṭasatattvāyā vidyāyāḥ svābhāvike samutthāne
parameśecchāmātraghaṭite mitasiddhinyagbhāvini sahaje samunmajjane khe
bodhagagane carati iti khecarī mudrā abhivyajyate | kīdṛśī
p. 58)
khecarī śivasya cinnāthasya avasthātuḥ saṃbandhinī avasthā
svānandocchalattārūpā | na tu
baddhvā padmāsanaṃ yogī nābhāvakṣeśvaraṃ nyaset |
daṇḍākāraṃ tu tāvattannayedyāvatkakhatrayam [ke śirasi khatrayaṃ śakti##-
brahmarandhraṃ saṃsthitam | tatra tat manaḥ avaṣṭabhya khatrayeṇa
ūrdhvagamanāya prerayediti |] ||
nigṛhya tatra tattūrṇaṃ prerayet khatrayeṇa tu |
etāṃ baddhvā mahāyogī khe gatiṃ pratipadyate ||
ityevaṃ saṃsthānaviśeṣānusaraṇarūpāḥ api tu
............................... parām |
gatimetyarthabhāvena kulamārgeṇa [kulamārgeṇa akṣakuladvāreṇetyarthaḥ |
] nityaśaḥ ||
carate sarvajantūnāṃ khecarī nāma sā smṛtā |
iti-śrītantrasadbhāvanirūpitaparasaṃvittisvarūpā | evamiha
bhedātmakamāyīyasamastakṣobhapraśāntyā cidātmakasvarūponmajjanaikarūpaṃ
mantravīryaṃ mudrāvīryaṃ ca ādiṣṭam | taduktaṃ kulacūḍāmaṇau
ekaṃ sṛṣṭimayaṃ [sṛṣṭimayaṃ bījamiti mantravīryarūpam ahamiti bījam |
mudrā parabhairavīyātmā |] bījamekā mudrā ca khecarī |
dvāvetau yasya jāyete so'tiśāntapade sthitaḥ ||
p. 59)
iti | spande tu mantravīryasvarūpanirūpaṇenaiva mudrāvīryaṃ saṃgṛhītam |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam |
ityardhena anyapareṇāpi cūḍāmaṇyuktaṃ khecarīsvarūpaṃ bhaṅgyā sūcitam || 5 ||
tadatra mudrāmantravīryāsādane'pi -
gururupāyaḥ || 6 ||
gṛṇāti upadiśati tāttvikamarthamiti guruḥ so'tra vyāptipradarśakatvena
[vyāptiratra mudrāvīrya-mantravīryasvarūpā |] upāyaḥ | taduktaṃ
śrīmālinīvijaye
sa gururmatsamaḥ prokto mantravīryaprakāśakaḥ |
iti | spande tu evamādiprasiddhatvāt [gurvādiprasiddherityarthaḥ | tathā
anyatrāpi
yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ |
ubhayorantaraṃ nāsti gurorapi śivasya ca || iti |] na saṃgṛhītam |
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm |
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm ||
iti-pāryantikoktyā ca etadapi saṃgṛhītameva |
p. 60)
gururvā pārameśvarī anugrāhikā śaktiḥ | yathoktaṃ śrīmālinīvijaye
śakticakraṃ tadevoktaṃ guruvaktraṃ taducyate |
iti | śrīmantriśirobhairave'pi
gurorgurutarā śaktirguruvaktragatā bhavet |
iti | saiva avakāśaṃ dadatī upāyaḥ || 6 ||
tasmādguroḥ prasannāt -
mātṛkācakrasaṃbodhaḥ || 7 ||
śiṣyasya bhavatīti śeṣaḥ | śrīparātriṃśakādinirdiṣṭanītyā
ahaṃvimarśaprathamakalā [iha khalu anākhyaparāmarśātmā anuttaraḥ
śivaśaktyādipratiniyatavyapadeśāsahiṣṇuḥ paraprakāśa eva paraṃ tattvaṃ sa eva
ca svātantryāt viśvamavabibhāsayiṣuḥ svātmani śivaśaktirūpatāmavabhāsayati
tasya śivalakṣaṇasya tattvasya avyabhicaritasvabhāvā pūrṇāhantātmā anuttarā
kulasvarūpā śaktirastīti | evaṃ ca akāralakṣaṇaṃ kulaṃ śarīramasya - iti
ādyavarṇo'bhihitaḥ |] anuttarākulasvarūpā prasarantī ānandasvarūpā
[ākārarūpā |] satī iccheśanabhūmikābhāsanapuraḥsaraṃ [irūpām
īrūpāṃ ca | icchāntaṃ tāvat ahaṃ-vimarśa eva prathamakalārūpa ityarthaḥ |
] jñānātmikāmunmeṣadaśāṃ jñeyābhāsāsūtraṇādhikyena ca ūnatāṃ
[unmeṣadaśām ukārarūpām ūnatām ūkārarūpām |]
p. 61)
pradarśya icchāmeva dvirūpāṃ [yathā vidyotanaṃ tasyā eva manāk
ādhikyam tathā saiva icchā ṛkāratāmāpanna vidyudiva tasyā eva vidyotanaṃ
manāgādhikyaṃ ca ṛ iti ra-śrutiśca vahnibījaṃ tejorūpam | evaṃ
vidyutkalpā eva icchā ḷ iti tasyā vidyotanakalpaṃ ḷ iti manāgadhikaṃ la##-
icchāyā rañjitatvāt ṣaṇḍhasvarāṇāṃ caturṇāṃ tejomātrarūpe ra-śrutau
sthairyarūpe la-śrutau vā sāmarthyaṃ dvitaya eva nānyatra iti |]
vidyudvidyotanakalpatejomātrarūpeṇa sthairyātmanā ca eṣaṇīyena rañjitatvāt ra##-
amṛtarūpeṇa meyābhāsārūṣaṇamātrataśca bījāntaraprasavāsamarthatayā
ṣaṇḍhākhyabījacatuṣṭayātmanā rūpeṇa prapañcya
proktānuttarānandecchāsaṃghaṭṭena trikoṇabījam [trikoṇabījam ekāraḥ sa
eva yonibījamiti |] anuttarānandonmeṣayojanayā ca
kriyāśaktyupagamarūpamokāraṃ [nirmāṇaśaktyaṅgīkārarūpam |]
proktaitadbījadvayasaṃghaṭṭena [e-o ityetadbījadvayam |] ṣaṭkoṇaṃ
śūlabījaṃ [triśūlabījam ai-au ityevamātmakamityarthaḥ |] ca
icchājñānaśaktivyāptapūrṇakriyāśaktipradhānatvāt
śaktitrayasaṃghaṭṭanamayaṃ pradarśya iyatparyantaviśvaikavedanarūpaṃ
vindumunmīlya
p. 62)
yugapadantarbahirvisarjanamayavindudvayātmānaṃ visargabhūmimuddarśitavatī ata
eva antarvimarśanena anuttare eva etadviśvaṃ viśrāntaṃ darśayati
bahirvimarśena tu kādi-māntaṃ pañcakapañcakaṃ a-i-u-ṛ##-
varṇasaṃniveśollāsikā ityarthaḥ |] puruṣāntaṃ samastaṃ prapañcayati |
ekaikasyāśca śakteḥ pañcaśaktitvamasti ityekaikataḥ pañcakodayaḥ | ābhya eva
śaktibhyaḥ [uktacidādibhyaḥ sarvavarṇamūlabhūtābhyaḥ ityarthaḥ |]
śikṣoktasaṃjñānusāreṇa [vyākaraṇādi-śikṣoktakrameṇa
pramātṛbhūmau niyati-kalā-vidyā-rāga-ityādibhiḥ
antaravatiṣṭhamānatvāt antaḥsthasaṃjñāmupalabhamānān ya-ra-la##-
antaḥpuṃbhūmau niyatyādikañcukatvena avasthānāt
antasthākhyānpramātṛbhūmidhāraṇena viśvadhāraṇāt dhāraṇāśabdena
āmnāyeṣu uktān tadupari bhedavigalanena abhedāpattyā unmiṣitatvāt
ūṣmābhidhānān caturo varṇānābhāsitavatī | atra [atreti ūṣmākṣareṣu śa##-
paripūrṇamamṛtavarṇaṃ [meyarūpaṃ bhogyam |]
p. 63)
pradarśya tadante prāṇabījapradarśanaṃ kṛtam tat
anuttaraśaktyāpyāyitānāhatamayam [ha-kalātmakam |]
iyadvācyavācakarūpaṃ [vācakaṃ mantra-varṇa-padādhvarūpaṃ
vācyaṃ kalā-tattva-bhuvanādhvarūpam |] ṣaḍadhvasphāramayaṃ
viśvam iti pratyabhijñāpayitum | ata eva pratyāhārayuktyā
anuttarānāhatābhyāmeva śivaśaktibhyāṃ garbhīkṛtam etadātmakameva
viśvam iti mahāmantravīryātmano'haṃvimarśasya tattvam |
yathoktamasmatparameṣṭhiśrīmadutpaladevapādaiḥ
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |
uktā saiva ca viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ ||
svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca |
iti | tadiyatparyantaṃ yanmātṛkāyāstattvaṃ tadeva kakāra [anuttarātmakaḥ
kakāraḥ visargātmakaḥ sakāraḥ tatsaṃghaṭṭātmā kṣa-iti kūṭavarṇaḥ |]
sakārapratyāhāreṇa anuttaravisargasaṃghaṭṭasāreṇa kūṭabījena pradarśitamante
ityalaṃ rahasyaprakaṭanena | evaṃ-vidhāyāḥ
........................ na vidyā mātṛkāparā |
ityāmnāyasūcitaprabhāvāyā mātṛkāyāḥ saṃbandhinaścakrasya
p. 64)
proktānuttarānandecchādiśaktisamūhasya
cidānandaghanasvasvarūpasamāveśamayaḥ samyak bodho bhavati | etacceha
diṅmātreṇoṭṭaṅkitam [uṭṭaṅkitaṃ sūcitam | tathā ca ayamatra sphuṭo
varṇanirṇayaḥ | a-iti anuttaraprathamakalā akulasvarūpā pūrṇāhantā | ā##-
| ī-iti saiva īśitrī satī svātmaviśrānteva ata eva ikāra-dvitayasaṃdhirūpatā
| u iti icchāyāṃ bahiraunmukhye sati viśvonmeṣarūpā jñānaśaktiḥ | ū iti tasyāṃ
darpaṇanagaravat abhinnāyāṃ satyāṃ jñeyasyādhikyāt saṃvittattvasya
ūnatāvabhāsitvam | ṛ-ṛ-iti icchāyāḥ khalu dviprakārāyāḥ
śūnyabhuvamadhiśayānāyā jñānaśaktisācivyena tejaḥsparśitvāt ra##-
atyantaṃ śūnyabhuvi prasarantyāḥ kiṃcit jñānaśaktirāhityena
kāṣṭhapāṣāṇarūpatāmiva ādadānāyā la-śrutyā sthairyātmakatvena
vidyudvidyotanakalpamavabhāsanam ata eva svātmamātraviśrāntitvena
eṣāmamṛtātmakatvam bahiraunmukhyābhāvāt bījāntaraprasavāsamarthatvena
napuṃsakatāvyapadeśaḥ | e-iti anuttarānandayoricchāyāṃ prasaratoḥ
anuttaraprādhānyāt trikoṇabījam icchājñānakriyāṇāṃ sāmyāt | ai-iti
tayoreva icchāyāmīśitryāṃ ca atyantaprasaraṇāt dīrghībhavanaṃ mātrādhikyāt |
o-iti anuttarānandayoḥ bahirullasitumicchayā jñānaśaktau
viśvonmeṣāvasthāyāṃ prasaraṇarūpam | au-iti asyaiva atyantaṃ dairghyāt
icchājñānakriyāṇāṃ sphuṭatayā triśūlabījatvam | aṃ-iti
evamiyatparyantasya viśvasya vedanātmakatvena vindutayā prathamaṃ
śaktimatparāmarśaḥ | aḥ-iti pūrvoktasya anuttarasyaiva
ānandaśaktyavibhaktasya visargarūpatayā śaktiprādhānyaparāmarśaḥ |
parameśvarasya śaktayaḥ pañca | tāsāmekaikasyāḥ api śakteḥ pañcakayogaḥ |
tena anuttarāt prasṛtasya kavargasya icchāyāḥ svarūpasthāyā jātasya cavargasya
alubdhalubdhātmadviprakārāyā icchāyā udbhūtasya ṭavargasya tavargasya ca
unmeṣāt utpannasya pavargasya pañcakatvam | tatra avargasya adhiṣṭhātrī brāhmī |
kavargasya māheśvarī pṛthvī-jala-tejo-vāyu-ākāśāni iti
bhūtapañcakasvabhāvatā ca | cavargasya vārāhī adhiṣṭhātrī kaumārī
upasthapāyu-pāda-pāṇi-vācaḥ iti karmendriyapañcakatā ca |
tavargasya adhiṣṭhātrī cāmuṇḍā ghrāṇa-jihvā-cakṣuḥ-tvak##-
mano-buddhi-ahaṃkāra-prakṛti-puruṣatattvāni iti pañcakatvaṃ
ca | antasthānāṃ niyati-rāga-kalā-vidyātattvacatuṣkatvam
māyākālayoratraiva antarbhāvaḥ | śa-ṣa-sakārāṇāmīśvara##-
tadevamanuttara-hakārayoḥ pratyāhāre nikhilaṃ vācyavācakamayaṃ
ṣaḍadhvarūpaṃ viśvam anuttara eva viśrāmyati iti- darśayitum
anuttarātmakasya kakārasya sakārasya ca śaktimayasya saṃghaṭṭātmatayā
kūṭabījasya ante pradarśanaṃ kṛtamiti varṇanirṇayaḥ |] | vitataṃ tu
asmatprabhupādaiḥ śrīparātriṃ-
p. 65)
śakāvivaraṇa-tantrālokādau prakāśitam | uktaṃ ca śrīsiddhāmṛte
sātra [sā pārameśvarī saṃvinmātrarūpā visargaśaktireva
garbhīkṛtanikhilaviśvatvāt kuṇḍalinīśabdavyapadeśyā anackakalārūpā
vācyavācakātmani atra viśvatra avidyādeḥ tatkāraṇatve dūrāpāstatvāt bījabhūtā
tattve'pi saṃvinniṣṭhatvāt sarvavyavasthitīnāṃ jīvabhūtā nahi saṃvidamantareṇa
kiṃcidapi sphurediti bhāvaḥ | tadevaṃ-vidhāyāśca tasyāḥ sakāśāt
anuttarecchājñānākhyaṃ parāmarśatrayaṃ jātam tataśca parāmarśatrayāt
uktanītyā nikhilaparāmarśāntarodayaḥ |] kuṇḍalinī bījajīvabhūtā cidātmikā |
tajjaṃ dhruvecchonmeṣākhyaṃ trikaṃ varṇāstataḥ punaḥ ||
p. 66)
ā ityavarṇādityādi [ekaḥ iti śabdaḥ svarūpaparāmarśakaḥ aparaḥ prakāre
tena anuttarāt ānando yathā jātaḥ evamicchātaḥ īśitrī unmeṣādūnatā yāvat
kakārādiḥ sakarānto yasyāḥ evaṃ-vidhā hakārātmikā vaisargikī kalā jātā
nikhilameva varṇajātamuditamityarthaḥ | makārānteti vaktavye kakārādi##-
janmāpi dyotayitumuktam | a-ku-ha-visarjanīyānāṃ kaṇṭhaḥ
ityādinītyā kavargahakāravisarjanīyānāmakārādeva utpattiḥ | vaisargikī kalā iti
sāmānyokteḥ parāparo hi visarjanīyātmā visargaḥ kaṭākṣitaḥ | etacca sarvaṃ
visargādutpannaṃ visarga eva tattadāmarśātmanā sphurita ityarthaḥ | sa eva hi
parapramātrekarūpa'śeṣaviśvakroḍīkāreṇa anuttarahakārātmanā prasphuran
antarbahīrūpatayā nara-śakti-śivātmatāmābhāsayet ata āha pañcadhā
sa ca iti | co hetau yataḥ sa visarga eva binduḥ vidikriyāyāṃ svatantraḥ pramātā
bahīrūpatayā hṛdaye nararūpatayā bahīrūpatve'pi antārūpatāyāmeva viśrānteḥ
nāde śaktitayā antārūpatayā parame pade dvādaśānte śivatayā prasphuran
pañcaprakāraḥ | ata eva śarīre'pi hṛdayāt mūrdhāntaṃ hṛtkaṇṭha##-
pañcadhātve'pi asya vastutaḥ trairūpye eva paryavasānamiti na
pūrvāparavyāhatatvaṃ kiṃcidāśaṅknīyam | nanu eka eva asau kathaṃ hṛdādau
vartate ? ityata āha vyāpako hi saḥ iti | ā ityavarṇeti padyadvayasyārtho
nirdiṣṭaḥ |] yāvadvaisargikī kalā |
kakārādisakārāntādvisargātpañcadhā sa ca ||
bahiścāntaśca hṛdaye nāde'tha parame pade |
vindurātmani mūrdhānte hṛdayādvyāpako hi saḥ ||
ādimāntyavihīnāstu [na kevalaṃ mātṛkāyā eva paramantravīryātmatvena
ajñātāyā naiṣphalyaṃ yāvat mananatrāṇadharmāṇāṃ mantrāṇāmapi ityāha
ādimeti tuśabdaḥ cārthe | ādimaḥ anuttaraḥ antyo hakāraḥ tena mantrāḥ
ahaṃparāmarśarūpādimāntyavihīnāḥ tadrūpatvena aparijñāyamānāḥ
śaradabhravat syuḥ akiṃcitkarā eva ityarthaḥ | anyathā punaḥ ahaṃ##-
tattatsvakāryakāriṇo bhaveyuḥ iti tātparyārthaḥ |] mantrāḥ syuḥ
śaradabhravat |
p. 67)
gururlakṣaṇametāvadādimāntyaṃ [etatparijñānameva gurormukhyaṃ
lakṣaṇamityāha guroriti | evaṃ-jñānitvādiyogāt dyotanasvabhāvo
viśvanirbharaḥ ahamiva sarveṣāṃ pūjyaḥ iti bhagavaduktiḥ |] ca vedayet ||
pūjyaḥ so'hamiva jñānī bhairavo devatātmakaḥ |
ślokagāthādi [evaṃ-vidho guruḥ na kevalaṃ svabhāvata eva
parisphuratparaśaktivīryātmano mantrāneva vetti yāvat kiṃcana laukikamapi
ślokādi ityāha śloketi | sa khalu guruḥ tasmāt niratiśayajñānayogāt sarvaṃ
yatkiṃcana bāhyaṃ ślokādi tathā ahaṃ-parāmarśatvena parāmṛśan
mantratvenaiva sarvavettṛtvātmakamanana-saṃsāryanugrahātmaka##-
ahaṃparāmarśarūpameva ityarthaḥ | nahi
prakāśātmaparapramātṛrūpatāmantareṇa kiṃcidapi sphurediti bhāvaḥ |]
yatkiñcidādimāntyayutaṃ yataḥ ||
tasmādvidaṃstathā sarvaṃ mantratvenaiva paśyati |
iti | etacca spande
seyaṃ [mātṛkātattvaparijñānavatāmeva yoginām iyaṃ śaktiḥ
bhuktimuktilakṣaṇāṃ siddhiṃ yacchet anyathā tattadvācakānuvedhadvāreṇa
harṣaśokādirūpatāmādadhānā bandhakāriṇī eva paśūnām iti
bhuktimuktilakṣaṇaphalāyogāt niṣphalaiva bhavediti piṇḍārthaḥ |] kriyātmikā
śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ||
ityanenaiva bhaṅgyā sūcitam || 7 ||
p. 68)
īdṛśasya asya mātṛkācakrasaṃbodhavataḥ -
śarīraṃ haviḥ || 8 ||
sarvairyatpramātṛtvena abhiṣikaṃ sthūlasūkṣmādisvarūpaṃ śarīraṃ tat
mahāyoginaḥ parasmin cidagnau hūyamānaṃ haviḥ
śarīrapramātṛtāpraśamanena sadaiva cinmātṛtābhiniviṣṭatvāt | yaduktaṃ
śrīvijñānabhairave
mahāśūnyālaye vahnau bhūtākṣaviṣayādikam |
hūyate manasā sākaṃ sa homaḥ srukca cetanā [mahāśūnyasya
śūnyātiśūnyapadasya ā samantāt layo yatra paratattvātmani vahnau tatra
bhūtendriya-viṣaya-bhuvana-tattvādirūpaṃ jagat
tadvibhāgakalpanāhetunā manasā saha cetanā viśvānusaṃdhātrī śaktireva sruk
tayā hūyate yat sa homaḥ agnau havirdānamityarthaḥ | cittiḥ sruk cittamājyam ityādi
śruteḥ |] ||
iti | śrītimirodghāṭe'pi
yaḥ priyo yaḥ suhṛdbandhuryo dātā yo'tivallabhaḥ |
tadaṅgabhakṣaṇāddevi [svātmārthānukūlyasya āśrayabhūteṣu priya##-
bhakṣaṇāt tadahantādipraśamanāt yogī pratyayasṛṣṭiṃ bhuṅkte ityarthaḥ |
] hyutpatedgaganāṅganā ||
iti | atra hi dehapramātṛtāpraśamanameva piṇḍārthaḥ | śrīmadbhagavadgītāsvapi
p. 69)
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite [sarvān indriyavyāpārān
mānasān mukhanāsikānirgamanādīn vāyavīyān vyāpārān ca ātmano manasaḥ
saṃyamahetau yoganāmni aikāgrya vahnau samyak jñānaparidīpite niveśayanti
gṛhyamāṇaṃ viṣayaṃ saṃkalpyamānaṃ yā tadekāgratayaiva
parityaktānyavyāpāratayā buddhyā gṛhṇanti iti tātparyam |] ||
iti | spande tu
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam |
ityanenaiva saṃgṛhītam | kṣobho dehādyahaṃpratyayarūpaḥ iti hi tadvṛttau
bhaṭṭaśrīkallaṭaḥ || 8 ||
asya ca -
jñānamannam || 9 ||
yatpūrvaṃ jñānaṃ bandhaḥ (1-2) ityuktaṃ tat adyamānatvāt
grasyamānatvāt yogināmannam | yatsaṃvāditaṃ prāk
mṛtyuṃ ca kālaṃ ca kalākalāpaṃ
vikārajātaṃ pratipattisātmyam |
aikātmya-nānātmyavitarkajātaṃ
tadā sa sarvaṃ kavalīkaroti ||
iti |
atha [uktārthaviṣaye arthāntaramādiśati |] ca yatsvarūpavimarśātmakaṃ
jñānaṃ tat
p. 70)
asya annaṃ pūrṇaparitṛptikāritayā svātmaviśrāntihetuḥ | taduktaṃ
śrīvijñānabhairave
atraikatamayuktisthe [dvādaśottaraśatabhūmikāsu ekatamasyāṃ
bhūmikāyāṃ samāhitamanaso yogino yā viśvabharitātma-bhairavāvasthā sā
tṛptirityarthaḥ |] yotpadyeta dināddinam |
bharitākāritā sātra tṛptiratyantapūrṇatā ||
iti | yuktirhi [śāmbhava-śāktāṇavākhyopāyatrayasya bhinnatayā
nirdiṣṭatvāt iyatsaṃkhyāka-bhūmikāpratyayātmikā |] tatra
dvādaśottaraśatabhūmikājñānarūpaiva | etacca spande
prabuddhaḥ [asaṃkucitasvātantryaśaktirityarthaḥ |] sarvadā
tiṣṭhet ...................... |
ityanayā kārikayā saṃgṛhītam || 9 ||
yadā tu evaṃ satatāvahito na bhavati tadā jñānavato'pi asya avadhānāvalepāt -
vidyāsaṃhāre tadutthasvapna-
darśanam || 10 ||
proktajñānasphārarūpāyāḥ śuddhavidyāyāḥ saṃhāre nimajjane tadutthasya
kramātkramanyakkṛtavidyāsaṃskārasya svapnasya bhedamayasya
vikalpaprapañcarūpasya darśanaṃ sphuṭam unmajjanaṃ bhavati | taduktaṃ
śrīmālinīvijaye
p. 71)
na caitadaprasannena śaṅkareṇopadiśyate |
kathañcidupadiṣṭe'pi vāsanā naiva jāyate ||
ityupakramya
vāsanāmātralābhe'pi yo'pramatto na jāyate |
tamanityeṣu bhogeṣu yojayanti vināyakāḥ [vināyakāḥ tattaddivyagaṇa##-
ṛtambharāprajñāvato brāhmaṇasya sattvaśuddhimanupaśyantaḥ
sthānairupanimantrayante | bho ihāsyatāṃ kamanīyo'yaṃ bhogaḥ kamanīyeyaṃ
kantā rasāyanamidaṃ jarāmṛtyū bādhate vaihāyasamidaṃ yānaṃ amī
kalpadrumāḥ puṇyā mandākinī siddhā maharṣayaḥ uttamā anukūlā apsarasaḥ
divye śrotracakṣuṣī vajropamaḥ kāyaḥ svaguṇaiḥ sarvamidamupārjitamāyuṣmatā
pratipadyatāmidamakṣayyamajaramamarasthānaṃ devānāṃ priyam iti
pātañjaladarśanoktaprakāreṇa savinayādarapūrvaṃ
divyavastuguṇānukīrtanatatpradarśanena yoginamanityabhogeṣu pralobhayante |
tasmāt parasiddhiprāptau pratyūhabhūtatvāt bhogebhyo virajyeteti bhāvaḥ |] ||
iti | tadetat
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye [ekasya svatantraparameśituḥ
mamaiva idaṃ viśvam - iti viśvabharitasaṃvitsvarūpasamādhānaparityāgena
yoginaḥ padadvaye prasaraddṛkkriyātmakatayā vicitrabhramadānasamarthaṃ
nānābhāvavaicitryanirmāṇaṃ paśoriva durnivāraprasaramasti
nīlasukhādisṛṣṭyaiva ayaṃ svāyattīkriyate ityarthaḥ | samāhitacetasastu tatra
jñānajñeyātmabhāvena sphurantī pārameśvarī śaktiḥ
cinmayasvarūpāvaraṇapratibandhāya na pragalbhate iti bhāvaḥ |] ||
ityanena spande saṃgṛhītam | ataśca nityaṃ śuddhavidyāvimarśanapareṇaiva
yoginā bhāvyam ityupadiṣṭaṃ bhavati | yathoktam
p. 72)
tasmānna teṣu saṃsaktiṃ kurvītottamavāñchayā |
iti-śrīpūrve | śrīspande'pi
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati [śāktatattvasya
svarūpāvirbhāvāya satatamudyuñjāno jāgarāvasthāyāmeva
nirāvaraṇacidrasaghanabhairavaparamārthasattāṃ saṃvedayate iti |] ||
iti | evaṃ cittaṃ mantraḥ (2-1) ityataḥ prabhṛti mantravīrya##-
uccārarahitaṃ vastu cetasaiva vicintayan [dṛḍhaikāgryeṇa
vimarśanaviṣayīkurvan |] |
yaṃ samāveśamāpnoti śāktaḥ so'trābhidhīyate ||
ityāmnātaṃ śāktopāyaṃ vivicya avadhānāvaliptaṃ prati vidyāsaṃhāre
tadutthasvapnadarśanam (2-10) iti sūtreṇa etadanuṣaṅgeṇa
[bhedamayaprapañcadarśanasya nimajjane ka upāya iti prasaṃgena |]
āṇavopāyapratipādanasya avakāśo dattaḥ | iti śivam || 10 ||
āditaḥ sūtrasaṃkhyā || 32 ||
iti śrīmanmāheśvarācāryābhinavaguptapādapadmopajīvi##-
nāma dvitīya unmeṣaḥ || 2 ||
śivasūtravimarśinī |
atha tṛtīyonmeṣārambhaḥ |
idānīmāṇavopāyaṃ [āṇavopāyo nāma pāśavyāpāraḥ | yadā tu aṃsau
vikalpaḥ svasaṃskārārthamupāyāntaramapekṣate tadā buddhiprāṇādikān
parimitarūpān upāyatvena gṛhṇan aṇutvaṃ prāpta āṇavaṃ
jñānamāvirbhāvayati | tat hi cittaviśrāntyātmakam | yaduktam
pūrvaṃ visṛjya sakalaṃ kartavyaṃ śūnyatānale |
cittaviśrāntisaṃjño'yamāṇavaḥ parikīrtitaḥ ||] pratipipādayiṣuḥ aṇoḥ
tāvatsvarūpaṃ darśayati -
ātmā cittam || 1 ||
yadetat viṣayavāsanācchuritatvāt nityaṃ
tadadhyavasāyādivyāpārabuddhyahaṅkṛnmanorūpaṃ [taditi teṣāṃ
viṣayāṇāṃ niścayābhimānavikalpāḥ |] cittaṃ tadeva atati [ata
sātatyagamane iti pāṭhāt |] cidātmakasvasvarūpākhyātyā
sattvādivṛttyavalambanena [prakāśacāñcalyāvaraṇādīnāṃ
sattvādiguṇakāryāṇāṃ vṛttyāśrayeṇa prakāśo buddhivyāpāraḥ cāñcalyaṃ
manasaḥ āvaraṇamahaṃkṛteḥ |] yonīḥ saṃcarati iti
p. 74)
ātmā aṇurityarthaḥ | na tu cidekarūpasya asya atanamasti [nahi vastuto
nityavibhubuddhasvarūpasya ātmanaḥ kvacit deśādyantare gatirityarthaḥ |] | ata
eva caitanyamātmā (1-1) iti##-
idānīṃ tu etadīyasaṃkocāvabhāsapradhānāṇavadaśaucityena iti na
pūrvāparavaiṣamyam || 1 ||
asya cittasvarūpasya aṇvātmanaḥ -
jñānaṃ bandhaḥ || 2 ||
sukhaduḥkhamohamayādhyavasāyādivṛttirūpaṃ [adhyavasāyo niścayaḥ
ādinā vikalpanābhimānādi gṛhyate |] taducitabhedāvabhāsanātmakaṃ yat
jñānaṃ tat bandhaḥ | tatpāśitatvādeva hi ayaṃ saṃsarati | taduktaṃ
śrītantrasadbhāve
sattvastho rājasasthaśca tamastho guṇavedakaḥ |
evaṃ paryaṭate dehī sthānātsthānāntaraṃ vrajan ||
iti | etadeva
tanmātrodayarūpeṇa [tanmātrāṇi sthūlabhūtakāraṇabhāvena
īśvarecchayaiva avabhāsitāḥ sūkṣmā śabdādayaḥ teṣāmudayaḥ
sthūlaśarīrabhāvapariṇatākāśādyātmanā abhivyaktiḥ tathā ca yadyat nāḍyādi
suṣiraṃ tadākāśaṃ śabdatanmātrodayaḥ | yadyat sakriyaṃ prāṇādi sa vāyuḥ
sparśatanmātrodayaḥ | yadyat uṣṇabhāsvarādirūpamagnyādi tattejoṃ
rūpatanmātrodayaḥ | yadyat dravarūpaṃ rudhirādi tā āpaḥ rasatanmātrodayaḥ |
yadyat kaṭhinaṃ māṃsāsthisnāyvādi sā pṛthivī gandhatanmātrodayaḥ iti
tanmātrodayo rūpamākāro yasya tena mano'haṃbuddhivartinā anubhūyamānasya
ātmalābho'nubhavaśca antaḥkaraṇaniviṣṭaḥ iti manasi rajoguṇodaye ahaṃkāre
tamoguṇodaye buddhau ca sattvaguṇodayarūpāyāṃ vṛttirvartanaṃ yasya
tādṛśena puryāṃ sūkṣmaśarīre tanmātrapañcakaṃ guṇatrayamiti
sthūlaśarīrakāraṇabhūtamaṣṭakaṃ yat saṃniviṣṭaṃ tanmukhyaṃ puryaṣṭakaṃ
tatkāryatvāt sthūlamapi śarīraṃ tena saṃruddhaḥ tāvanmātrameva
ātmatvenābhinayamāno vismṛtasarvātmakatvādisvasāmarthyavaśāt baddhaḥ ata
eva paravaśaḥ sarvaśaktisvabhāvavyatirikta##-
māyābhāsitānādinijakarmpacita-vāsanānuguṇa##-
puryaṣṭakodbhūtaṃ dehabandhe bhoganirvṛtteḥ hetutaḥ pratyayodbhavaṃ
niyatasvaviṣayajñānotpādarūpaṃ yataḥ ayaṃ paśurbhuṅkte anubhavati
svaviṣayamātrabhoktṛtābhimānapratyayotpādasya bhogasadbhāvāt ataḥ tasya
sthūlasūkṣmātmapuryaṣṭakasya vidyamānatvāt aprabodhe sati anucchedāt saṃsaret
anavarataṃ nānāśarīrabhogavāsanā-karmacakrabhramamanubhavet ā
prabodhapratyudayāt |] mano'haṃbuddhivartinā |
p. 75)
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ||
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaret........ |
ityanenānūditam |
............................................ ataḥ |
saṃsṛtipralayasyāsya [aho hetoḥ asya paśoḥ saṃsṛtikṣayasya kāraṇamiti
vaiyadhikaraṇyena ṣaṣṭhyau vyākhyeye |] kāraṇaṃ saṃpracakṣmahe ||
ityetatpratibidhānāya [etaditi bhoktṛtvābhimānātmasaṃsṛtikāraṇasya
nirākaraṇāya |] spandaśāstre || 2 ||
p. 76)
nanu ca
jñānaṃ prakāśakaṃ loke ātmā caiva prakāśakaḥ |
anayorapṛthagbhāvājjñāne jñānī prakāśate [jñāna iti
nīlādyupalambhādhyavasāyādipade jñānī prakāśātmā ātmaiva prasphurati
anayoḥ jñānijñānayorekasvabhāvāt | yaduktam
prakāśamānaṃ na pṛthak prakāśāt
sa ca prakāśo na pṛthagvimarśāt |
nānyo vimarśo'hamiti-svarūpād
ahaṃsvarūpo'smi cidekarūpaḥ || iti |
punaśca | prakāśamāne paramārthabhānau
naśyatyavidyātimire samaste |
tadā budhā nirmaladṛṣṭayo'pi
kiṃcinna paśyanti bhavaprapañcam || iti |
jñānaṃ na bhavato bhinnaṃ jñeyaṃ jñānātpṭhaṅ nahi |
ato na tvitaratkiṃcittasmādbhedo na vāstavaḥ || iti ca |] ||
iti-śrīvijñānabhairavoktadṛṣṭyā jñānamapi prakāśamayameva iti##-
pratyabhijñāyeta yadā tu tanmāyāśaktito naivaṃ vimarśastadā -
kalādīnāṃ tattvānāmaviveko
māyā || 3 ||
kiñcitkartṛtādirūpakalādikṣityantānāṃ tattvānāṃ kañcuka-puryaṣṭaka##-
p. 77)
tānāṃ yo'yamavivekaḥ [paramārthasvarūpasya apathanasvabhāvaḥ |]
pṛthaktvābhimatānāmeva apṛthagātmatvena pratipattiḥ sā māyā
tattvākhyātimayaḥ prapañcaḥ | taduktaṃ śrītantrasadbhāve
kalodvalitacaitanyo [kalayā kiṃcitkartṛtvalakṣaṇena kalātattvena
udvalitamapūrṇatāṃ prāptaṃ caitanyaṃ sarvakartṛtvalakṣaṇaṃ yasya saḥ |
vidyayā alpajñatātmakena vidyātattvena darśitāḥ kamanīyatayā
prameyabhūmikāṃ nītā gocarā indriyārthāḥ | rāgeṇa rāgatattvena rañjito
viṣayeṣu sābhilāṣīkṛta ātmā yasya | tasya paśoḥ darātmako
mitāhantātmamāyīyamalasvarūpo bandhaḥ | tadāśrayeti māyīyabandhāśrayaḥ
śubhāśubhakarmavāsanāsvabhāvaḥ | tatraiva ubhayarūpe male asau badhyate
ityarthaḥ |] vidyādarśitagocaraḥ |
rāgeṇa rañjitātmāsau buddhyādikaraṇairyutaḥ ||
evaṃ māyātmako bandhaḥ proktastasyo(sya da-)darātmakaḥ |
tadāśrayaguṇo dharmo'dharmaścaiva samāsataḥ ||
tatrāsau saṃsthitaḥ pāśyaḥ pāśitastaistu tiṣṭhati |
iti | spande tu
aprabuddhadhiyastvete [aprabuddhā parameśvaraparānugrahavirahāt
avigalitagāḍhājñānanidrā dhīḥ yeṣāṃ tān guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasmin
paramātmani sāmānyaspandamātrakarmake sthitiḥ nirvikalpapratipattiprabhavā
suthirā pratiṣṭhā tasyāḥ sthagane sadya eva ācchādane gṛhītodyogāḥ
pratipakṣabhūtasya prabodhasya abhāvāt labdaprasaratvat evamupacaritāḥ dāruṇe
durlaṅghye janmādiprabandhamārge pātayanti ityuttareṇānvayaḥ | ayamāśayaḥ
yathā kāṃścit rājādīn pramāditvādyavasthāsattvāt sadapi
sainyādisvasāmarthyaṃ sattvena apratipadyamānān antaraprekṣiṇo vipakṣāḥ
svapadavyaparopaṇabaddhābhiyogā mahati vyasane pātayanti ā
svasāmarthyasadbhāvapratipatteḥ | evamaprabuddhasya sarvakartṛtvādilakṣaṃ
nijaṃ mahimānaṃ sāmānyaspandarūpaṃ vidyamānamapi apratibuddhyamānasya
sarvakāryaparatantraṃ dehādisargameva ātmatvena avagacchataḥ ete labdhaprasarāḥ
sukhito'hamityādayo guṇapradhānāḥ pratyayapravāhāḥ satye svātmani sthitiḥ
vyavadhāya saṃsārameva āsādayanti ā prabodhaprāpteḥ iti prabuddhā eva
asyopadeśasya viṣayā na aprabuddhāḥ ||] svasthitisthaganodyatāḥ |
ityanena etat bhaṅgyā uktam || 3 ||
p. 78)
ataśca etatpraśamāya [etaditi māyābandhanivṛttyai |] -
śarīre saṃhāraḥ kalānām || 4 ||
mahābhūtātmakaṃ puryaṣṭakarūpaṃ samanāntaṃ yat sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ
śarīraṃ tatra yāḥ pṛthivyādiśivāntatattvarūpāḥ kalā bhāgāḥ tāsāṃ
saṃhāraḥ svakāraṇe layabhāvanayā [yathā upaniṣadi tasmādvā
etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpa adbhyaḥ
pṛthivī pṛthivyāḥ puruṣaḥ puruṣa evedaṃ sarvam iti yathākramaṃ
yathāsvakāraṇamutpadyante | evaṃ vyutkramaṃ tattvānāṃ
pṛthivyādiśivāntānāṃ svakāraṇe layo bhāvyate ārohaṇakrameṇa |]
dāhādicintanayuktyā [nijāpasavyāpādāṅguṣṭhāt bhāvanayā utthāpitena
kālāgnirudreṇa racitavapuḥploṣaṇādiyuktiḥ |] vā dhyātavyaḥ iti śeṣaḥ |
yaduktaṃ śrīvijñānabhairave
p. 79)
bhuvanādhvādirūpeṇa [bheda-bhedābheda-abhedasthityā vā
bhuvana-tattva-kalādhvasthityā anta iti bhāvanāvasāne
nirvikalpapadaviśrāntiḥ | dhyānākhyo'yamāṇavopāyaḥ |]
cintayetkamaśo'khilam |
sthūlasūkṣmaparasthityā yāvadante manolayaḥ ||
iti | tathā
kālāgninā kālapadādutthitena [dakṣapādāṅguṣṭhāt puramiti śarīram
ābhāsaḥ parimitaprameyādijñānam |] svakaṃ puram |
pluṣṭaṃ vicintayedante śāntābhāsaḥ prajāyate ||
iti | evamādi ca sarvāgameṣvasti | ata eva
uccārakaraṇadhyānavarṇasthānaprakalpanaiḥ [uccāraḥ
sthūlasūkṣmobhayarūpeṇa prāṇavyāpāraḥ karaṇaṃ dehasaṃniveśaviśeṣātmā
mudrādivyāpāraḥ dhyānaṃ buddhivyāpāraḥ yadetat sarvatattvāntarbhūtaṃ
svaprakāśaṃ paratattvaṃ tasyaiva nijahṛdayabodhe vibhāvanam varṇaḥ
sūkṣmaprāṇoccāre sphuran avyaktānukṛtiprāyo dhvaniḥ
sṛṣṭisaṃhārabījātmā sthānaṃ trikoṇakandahṛdādi etadabhyāsāt
parasaṃvittilābho bhavati |] |
yo bhavetsa samāveśaḥ samyagāṇava ucyate ||
iti-śrīpūrvaśāstre dhyānādi eva āṇavatvena uktam | etacca sthūlatvāt
śāktopāyaprakāśātmani spandaśāstre na saṃgṛhītam | yattu atra
paryavasānabhaṅgyā [vikalpasaṃskāreṇa sphuṭatamavikalponmukhaprekṣiṇi
cittasaṃbodhalakṣaṇe śāktopāye cittaviśrāntilakṣaṇasya āṇavopāyasya
paryavasānam ityarthaḥ |] śāktādi asti tat asmābhiḥ
p. 80)
atrāpi spandagranthāt saṃvāditaṃ saṃvādayiṣyate ca kiṃcit || 4 ||
evaṃ dhyānākhyamāṇavamupāyaṃ pradarśya tadekayogakṣemān [aprāptasya
prāptirnāma yogaḥ prāptasya parirakṣaṇaṃ nāma kṣemaḥ |] prāṇāyāma##-
nāḍīsaṃhāra-bhūtajaya-bhūtakaivalya-
bhūtapṛthaktvāni || 5 ||
yoginā bhāvanīyāni iti śeṣaḥ | nāḍīnāṃ prāṇāpānādivāhinīnāṃ suṣīṇāṃ
saṃhāraḥ prāṇāpānayuktyā [pūrakādipariśīlanena
bāhyāntaraprasaradrūpatāparivarjaṃ saṃmelanam |] ekatra udānavahnyātmani
madhyanāḍyāṃ vilīnatāpādānam [cirakālaṃ kumbhakābhyasanena
sarvanāḍīṣu visaraṇaḥ prāṇavāyurudāne vilīyate tadvāhitvāt tāsāṃ
nāḍisaṃhāra ityupacaryate ityarthaḥ |] | yaduktaṃ śrīmatsvacchande
apasavyena [savyena dakṣanāśāpathena recakaṃ kuryāt apasavyena vāmena
pūryet vāyupūraṇaṃ kuryāt evamanavarataṃ kriyamāṇametat nāḍīnāṃ
mokṣamārgapathasya vā madhyadhāmnaḥ śodhanaṃ mārutapraśamanaṃ bhavati |
] recyeta savyenaiva tu pūrayet |
nāḍīnāṃ śodhanaṃ hyetanmokṣamārgapathasya ca ||
p. 81)
recanātpūraṇādrodhātprāṇāyāmāstridhā [prāṇāyāma iti prāṇasya
yathāsthitavāhavijayena svāyattatānayanam | ete trayaḥ prāṇāyāmāḥ
sarvasādhāraṇyena nāsikāpathe krameṇa nirvartyamānāḥ sādhāraṇā
bāhyāścetyarthaḥ |] smṛtāḥ |
sāmānyā bahirete tu punaścābhyantare trayaḥ ||
ābhyantareṇa [madhyapathena atra rocanaṃ dvādaśānte pūraṇaṃ hṛdi
niṣkampaṃ kumbhakamiti nirāyāsaṃ praśāntakumbhakamityarthaḥ kāryā iti
nirvartanīyā bhavanti |] recyeta pūryetābhyantareṇa tu |
niḥspandaṃ kumbhakaṃ kṛtvā kāryāścābhyantarāstrayaḥ ||
iti | bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ jayo dhāraṇābhirvaśīkāraḥ | yathoktaṃ tatraiva
vāyavī [pādadeśe tiryaggateḥ nābhau jāṭharāgneḥ kaṇṭhe sthitipade
dharaṇyāḥ ghaṇṭikāyāṃ rasasya brahmarandhre ca vyomnaḥ sadbhāvāt tathaiva ca
dhāraṇā uktāḥ | atra ca varṇamaṇḍalalāñchanākṣarātmakatvaṃ
dhāraṇādhyeyam prathamaṃ kaṇṭhe pārthivīṃ dhāraṇāṃ baddhvā hṛdayāt
udghātapañcakena pañcaguṇaṃ pārthivaṃ tattvaṃ bhindyāt | tato'nenaiva krameṇa
hṛdayādeva caturbhirudghātaiḥ caturguṇamasattvaṃ tato hṛdayādeva
nābhikṣetre tribhiḥ triguṇamagnim anantaraṃ hṛdayādeva dvābhyāṃ
pādāṅguṣṭhagataṃ vāyuṃ tato'pi aṅguṣṭhāt saṃkocayuktyā
prāṇaśaktimūrdhvamudbodhya hṛdayādeva ekodghātayuktyā śaravat
brahmarandhrasthamekaguṇaṃ vyomagranthiṃ bhittvā dvādaśānte sarvāḥ siddhayo
bhavanti |] dhāraṇāṅguṣṭhe āgneyī nābhimadhyataḥ |
māheyī kaṇṭhadeśe tu vāruṇī ghaṇṭikāśritā ||
ākāśadhāraṇā mūrdhni sarvasiddhikarī smṛtā |
iti | bhūtebhyaḥ kaivalyaṃ cittasya tataḥ pratyāharaṇam | yaduktaṃ tatraiva
p. 82)
nābhyāṃ [niṣkampakumbhakānantaraṃ śanaiḥ śanaiḥ hṛdayādadhaḥ
saṃcārayuktyā prāṇaṃ nābhyāmeva niyamyetyarthāt tathā indriyagocarāt
tatpratyāhārayuktyā nābhyāmeva mano niyamya manoniyamapūrvakaṃ prāṇaṃ
nābhau niyacchato yoginaḥ supraśāntaḥ prāṇāyāmo bhavati tadanu
niruddhavāyuprakopaharaṇāya nābhito vāmanāsāpuṭena mandaṃ mandaṃ
virecayet iti bhāvaḥ |] hṛdayasaṃcārānmanaścendriyagocarāt |
prāṇāyāmaścaturthastu supraśānta iti smṛtaḥ ||
iti | hṛdayānnābhau prāṇasya viṣayebhyo manasaśca tatraiva
saṃcāraṇādityarthaḥ | bhūtebhyaḥ pṛthaktvaṃ
tadanuparaktasvacchasvacchandacidātmatā | yaduktaṃ tatraiva
bhittvā [hṛtkaṇṭhādīni sarvāṇi udgataṃ mano yasmāt unmanā tatparyantāni
sthānāni pūrvoktalakṣaṇaiḥ pañcapraṇavādhikāroktaiḥ bhittvā atha etatsarvaṃ
tyaktvā svacchandatāmeti gāḍhagāḍhonmanāpadaviśrāntiprakarṣāt
turyātītadaśālābhāt cidānandaghanaparabhairavasamāveśamanubhavati yogīndra
ityarthaḥ |] krameṇa sarvāṇi unmanāntāni yāni ca |
pūrvoktalakṣaṇairdevi tyaktvā svacchandatāṃ vrajet ||
iti | bhūtasaṃdhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṃghaṭṭāḥ (1-20) iti yat
pūrvamuktam tat śāmbhavopāyasamāviṣṭasya ayatnato bhavati | idaṃ tu
āṇavopāyaprayatnasādhyamiti viśeṣaḥ || 5 ||
evaṃ dehaśuddhi [svakāraṇe layabhāvanayā kālāgninā
dagdhadehādibhāvanayā vā dehaśodhanamabhihitamasti |] bhūtaśuddhi##-
p. 83)
ra-dhāraṇā-dhyāna-samādhibhiryā tattattattvarūpā siddhirbhavati sā
mohāvaraṇāt na tu tattvajñānādityāha -
mohāvaraṇātsiddhiḥ || 6 ||
mohayati iti moha māyā tatkṛtādāvaraṇāt proktadhāraṇādikramasamāsāditā
[ādipadena dhyānasamādhī grāhyau |] tattattattvabhogarūpā siddhirbhavati |
na tu paratattvaprakāśaḥ | yaduktaṃ śrīmallakṣmīkaulārṇave
svayambhūrbhagavāndevo
[ananyonmukhaprekṣitvātmasvātantryaśaktisamaveto bhagavān
viśvodayavilayādikrīḍanaśīlo dyotanādisatattvaśca devaḥ cidghanaḥ parameśvara
eva svayaṃ svecchayaiva na tu prayojanāntarāpekṣayā
tattadrudrakṣetrajñādyanantapramātṛrūpavaicitryeṇa bhavanaśīlaḥ sphuran
māyāpramātṛtāṃ samullāsya vismṛtasvatantracidghanasvabhāvo
vicitrapaśu-pakṣi-nṛ-sarisṛpādijanmanāṃ saṃskāreṇa vāsanayā
varjitaḥ svāyattīkṛtya asvatantratāṃ prāpitaḥ ata eva mohito
bhinnavedyaprathātmamāyīyapāśena malinitaḥ sarvajantūnāṃ
śivaprakāśamantareṇa sattāsphurattānupapatteḥ pratyakṣaṃ
citprakāśasvabhāvaṃ svātmānaṃ na paśyati na ca parāmṛśati iti vākyārthaḥ |
] janmasaṃskāravarjitaḥ |
nirvikalpaṃ paraṃ dhāma anādinidhanaṃ śivam ||
pratyakṣaṃ sarvajantūnāṃ na ca paśyati mohitaḥ |
iti | vigalitamohasya tu
p. 84)
madhyamaṃ [udānarūpaṃ jñānaśaktirūpam udānasya
prāṇīyabhāvanimajjanena cidvyāptyunmajjanāt jñānaśaktirūpatvam | na ca
bhramitavyaṃ buddhyabhāve kathaṃ jñānaṃ ? iti tasya sadoditatvāt | yadāhuḥ
akhyātyullasiteṣu bhinneṣu bhāveṣu buddhirucyate abhede cinmaye bodha iti |
śrīsomānandapādā api
buddhiṃ vinā kathaṃ bodhaḥ sā buddhiḥ prakṛteḥ prajā |
na ca tasya tayā yoga iti cedaparasthitau ||
sā buddhiryatpunaḥ sūkṣmaṃ sarvadikkaṃ vyavasthitam |
jñānaṃ bodhamayaṃ tasya śivasya sahajaṃ sadā ||
iti | tāṃ jñānaśaktim unmiṣatsphurattārūpāṃ saṃvidamālambya tatsthameva
āsanaṃ yogī labhate nijajñānaśaktyāsīnaḥ cinmaheśarūpo bhavati |]
prāṇamāśritya prāṇāpānapathāntaram |
ālambya jñānaśaktiṃ ca tatsthaṃ caivāsanaṃ labhet ||
prāṇādisthūlabhāvaṃ [prāṇāpānasamāneṣu yaḥ sthūlo
recakapūrakādisvabhāvaḥ taṃ tyaktvā atheti
etatsthūlaprāṇāyāmānantarabhāvinaṃ sūkṣmam āntaraṃ madhyapathena
recanācamanādirūpaṃ ca tamujjhitvā yasmāt sūkṣmamapi atītaṃ paramam
aprāṇādyacitsphurattātma spandanaṃ labhyate tasmāt tadeva paraṃ spandanaṃ yat
sa eva sthūlasūkṣmabhedabhājāṃ prāṇānām āyāmaḥ
praśamitaprādhānyāvabhāsātmā niyamaḥ nirdiṣṭa utkṛṣṭatayā nirūpitaḥ |
yasmāditi yaṃ prāṇāyāmamāsādya na punaḥ cyavate citpramātṛmayatāṃ na
kadācit jahātīti |] tu tyaktvā sūkṣmamathāntaram |
sūkṣmātītaṃ tu paramaṃ spandanaṃ labhyate yataḥ ||
prāṇāyāmaḥ sa nirdiṣṭo yasmānna cyavate punaḥ |
śabdādiguṇavṛttiryā [śabdasparśādīnāṃ guṇānāṃ sattvādirūpāṇāṃ
yā kācit vṛttirdaśā cetasā saṃvidā anubhūyate tāmanādareṇa apahastya
svacetasā avikalpasaṃvitparāmarśanenaiva paraciddhāmapraveśaḥ hi iti yasmāt
bhūmeḥ prasṛtasya cittasya tatpratīpaprāpaṇātmā pratyāhāraḥ ataśca
bhavapāśānāṃ nikṛntakaḥ ityarthaḥ |] cetasā hyanubhūyate ||
p. 85)
tyaktvā tāṃ paramaṃ dhāma praviśettatsvacetasā |
pratyāhāra iti prokto bhavapāśanikṛntanaḥ ||
dhīguṇānsamatikramya [buddheḥ satvādiguṇān samāveśena praśamayya
nirdhyeyaṃ dhyeyebhyo niyatyākṛtyādirūpebhyo niṣkrāntaṃ niṣkrāntāni ca tāni
yasmāt taṃ vibhuṃ vyāpakamavyayaṃ nityaṃ svasaṃvedyaṃ svaprakāśaṃ
dhyeyaṃ dhyānārham | atha ca adhyeyam adhyetavyaṃ vimraṣṭavyam smartavyaṃ ca
arthāt cidānandaghanaṃ parameśvaraṃ dhyātvā vimṛśya tattvajñāḥ
tadvimarśāmaiva dhyānam avicchinnena pāramparyeṇa jānanti ca evārthe |]
nirdhyeyaṃ paramaṃ vibhum |
dhyātvā dhyeyaṃ svasaṃvedyaṃ dhyānaṃ tacca vidurbudhāḥ ||
dhāraṇā [yena yoginā sarvadā paramātmatvaṃ caitanyaṃ samāveśena
avalambyate tasya yā dhāraṇā caitanyavimarśanātmā vṛttiḥ sā
bhavabandhavināśe hetuḥ dhāraṇā anyadhāraṇāvailakṣyeṇa vinirdiṣṭā | atha ca
yathā cidghanānandaparamātmaprakāśopacayo bhūyiṣṭho bhavati sā dhāraṇā na
tu bhūtānāmadhikaraṇeṣu tattattryasracaturasrādisvarūpānubhavanam |]
paramātmatvaṃ dhāryate yena sarvadā |
dhāraṇā sā vinirdiṣṭā bhavapāśanivāriṇī ||
svaparastheṣu bhūteṣu jagatyasminsamānadhīḥ |
śivo'hamadvitīyo'haṃ samādhiḥ sa paraḥ smṛtaḥ [grāhya##-
ityahantedantāsāmānādhikaraṇyātmaka-śuddhavidyotthādhyavasāyarūpaḥ
samādhiḥ |] ||
iti śrīmanmṛtyujidbhaṭṭārakanirūpitanītyā dhāraṇādibhirapi
paratattvasamāveśa eva bhavati na tu mitasiddhiḥ || 6 ||
p. 86)
tadāha -
mohajayādanantābhogātsahaja-
vidyājayaḥ || 7 ||
mohasya akhyātyātmakasamanāntapāśātmano māyāyā jayād abhibhavāt |
kīdṛśāt ? anantaḥ saṃskārapraśamaparyantaḥ ābhogo vistāro yasya
tādṛśāt
vedanānādidharmasya........................... |
ityādinā nirūpitarūpāyāḥ sahajavidyāyā jayo lābho bhavati | āṇavopāyasyāpi
śāktopāyaparyavasānādityuktatvāt [dhyānaupayikasya āṇavasamādhānasya
śuddhavikalpopāye śākte pariviśramaṇāt ityarthaḥ |] | tathā ca
śrīsvacchande
samanāntaṃ [ekādaśavidho māntro dhvaniḥ yathā akāraḥ ukāro makāro
binduḥ ardhacandro nirodhī nādo nādāntaḥ śaktiḥ vyāpinī samanā iti etadavadheḥ
sakāraṇaṣaṭkasya bhedaprathātmatayā pāśajālakalpasya heyatā ata ūrdhvam
abhedavimarśātmatayā upādeyatā | varāroha iti vara utkṛṣṭa ārohaḥ
śaktidvādaśānte viśramaṇaṃ yasyāḥ tatsaṃbuddhiḥ |] varārohe
pāśajālamanantakam |
ityupakramya
p. 87)
pāśāvalokanaṃ [pāśānāṃ samanāntānām avalokanam ātmatvena
abhimananam svarūpaṃ pāśottīrṇacinmātratvaṃ yat etāvatparyantā ātmavyāpitḥ |
] tyaktvā svarūpālokanaṃ hi yat |
ātmavyāptirbhavatyeṣā śivavyāptistato'nyathā ||
sārvajñādiguṇā [ye sarvajñatva-sarvakartṛtvādirūpā guṇā dharmāḥ
paramopādeyatvena arthyamānatvāt arthāḥ tān vyāpakān aśeṣamantarabhedena
kroḍīkurvato yadā svān bhāvayet tadā tadbhāvanāpariniṣpattiḥ ātmanaḥ
śivavyāptiḥ sā ca bhāvakasya caitanye heturūpiṇī prayojikā tatprasādādeva
śuddhātmanaḥ tadbhāvanāprarūḍheḥ |] ye'rthā vyāpakānbhāvayedyadā |
śivavyāptirbhavatyeṣā caitanye heturūpiṇī ||
iti-granthena ātmavyāptyantasya mohasya jayāt unmanāśivavyāptyātmanaḥ
sahajavidyāyāḥ prāptiruktā | yaduktaṃ tatraiva
ātmatattvaṃ tatastyaktvā vidyātattve niyojayet |
unmanā sā tu vijñeyā manaḥ saṃkalpa ucyate ||
saṃkalpātkramato jñānamunmanaṃ yugapatsthitam [yojayet
ātmānamityadhyāhāraḥ sā vidyā saṃkalpa icchā sā ca
īśitavyaviśvakramāsūtraṇātmatvāt kramato jñānam ityuktam | unmanam
utkrāntam utkarṣaṃ ca manaḥ prāptaṃ yatra tat unmanam yugapat iti viśvasya
āsūtraṇāvabhāsananirmāṇādyanantaśākhāśatabhinnasyāpi atra
nityoditānandaghanasvātantryaśaktyābhāsātmatvena avasthānāt ata īdṛk
unmanaṃ jñānameva unmanāśaktiḥ |] |
tasmātsā ca parā vidyā yasmādanyā na vidyate ||
p. 88)
vedanānādidharmasya paramātmatvabodhanā |
varjanāparamātmatve tasmādvidyeti cocyate ||
tatrastho [tatrastho vidyāstho'saṃkucitaparamaśivarūpaṃ pratyabhijānīyāt |
] vyañjayettejaḥ paraṃ paramakāraṇam |
iti || 7 ||
evamayamāsāditasahajavidyaḥ -
jāgraddvitīyakaraḥ || 8 ||
labdhvāpi śuddhavidyāṃ tadaikadhyavyāptau [tasyāṃ vidyāyām
ekadhābhāva aikadhyaṃ tadaikāgryam |] jāgarūkaḥ
pūrṇavimarśātmakasvāhantāpekṣayā yat dvitīyamidantāvamṛśyaṃ
[svānubhūtiprakāśāpekṣayā dvitīyaṃ śaktirūpam |]
vedyāvabhāsātmakaṃ jagat tat karo raśmiryasya tathāvidho bhavati | viśvamasya
svadīdhitikalpaṃ sphurati ityarthaḥ | yathoktaṃ śrīvijñānabhairave
yatra [yatra yatra nīlasukhādau akṣamārgeṇa cakṣurādisuṣiramārgeṇa vibhoḥ
parabhairavasya ātmanaḥ caitanyaṃ citprakāśo vyajyate sphurati tasya nīlādeḥ
tanmātradharmitvāt caitanyavyatireke cetyatvābhāvāpatteḥ
darpaṇamātrātmakavicitrapratibimbavat caitanyamātrasvabhāvatvaṃ vimṛśya
viśvabhittibhūtāyāṃ citāveva yo līyate tasya parabhairavataiva yathā ghanībhūtaḥ
prakāśa eva sūryamaṇḍalaṃ jātaṃ tathā cideva hi āśyānībhūtā jagadātmanā
bhāti ityāmnāyaḥ |] yatrākṣamārgeṇa caitanyaṃ vyajyate vibhoḥ |
tasya tanmātradharmitvāccillayādbharitātmatā ||
p. 89)
iti | śrīsarvamaṅgalāyāmapi
śaktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate |
śaktayo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ ||
iti || 8 ||
īdṛśaścāyaṃ sarvadā svasvarūpavimarśāviṣṭaḥ -
nartaka ātmā || 9 ||
nṛtyati antarvigūhitasvasvarūpāvaṣṭambhamūlaṃ
tattajjāgarādinānābhūmikāprapañcaṃ [ādinā svapnasuṣupte grāhye |
icchādiśaktivijṛmbhaṇapūrvaṃ nirupādānahetunicayaṃ nānābhūmīḥ
cidbhittāveva unmīlayatītyarthaḥ |] svaparispandalīlayaiva svabhittau prakaṭayati
iti nartaka ātmā | taduktaṃ śrīnaiśvāsadevīmaheśvaranartakākhye saptamapaṭale
devīkṛtastave
tvamekāṃśenāntarātmā [ātmaiva puryaṣṭakasaṃbandhāt vāsanārūpaiḥ
śubhāśubhaiḥ nibaddhaḥ san yoneryonyantaraṃ paryaṭan ātma bāhyātmanorantaḥ
vyavaśitatvāt antarātmā jñeyaḥ kośarakṣiteti
svasvarūpaparamātmatvarakṣitetyarthaḥ |] nartakaḥ kośarakṣitā ||
iti | bhaṭṭaśrīnārāyaṇenāpi
visṛṣṭāśeṣasadbījagarbhaṃ [visṛṣṭamaśeṣaṃ satāṃ bhāvānāṃ bījaṃ
māyāprakṛtyādi garbhe yasya tat nāṭakapakṣe bījādisaṃjñā
tacchāstraprasiddhā saṃhartuṃ praśamayituṃ mukhasaṃdhinā prastotuṃ
nirvahaṇasaṃdhinā nirvāhayituṃ ca bhavantamṛte anyaḥ kaviḥ kavayitā kaḥ
prajāpatiśca kṣamaḥ na ko'pi ityarthaḥ |] trailokyanāṭakam |
prastāvya hara saṃhartuṃ tvattaḥ ko'nyaḥ kaviḥ kṣamaḥ ||
p. 90)
iti | sarvāgamopaniṣadi śrīpratyabhijñāyām
saṃsāranāṭyapravartayitā supte jagati jāgarūka
eka eva parameśvaraḥ ||
iti || 9 ||
evaṃ-vidhasya asya jagannāṭyanartakasya bhūmikāgrahaṇa##-
raṅgo'ntarātmā || 10 ||
rajyate'smin jagannāṭyakrīḍāpradarśanāśayenātmanā iti raṅgaḥ
tattadbhūmikāgrahaṇasthānam antarātmā saṃkocāvabhāsasatattvaḥ
śūnyapradhānaḥ prāṇapradhāno vā puryaṣṭakarūpo dehāpekṣayā antaro
[prāṇapuryaṣṭakaniyantrito jīvaḥ jīvabhāvasya puryaṣṭakaprāṇa eva
mukhyatvāt |] jīvaḥ | tatra hi ayaṃ kṛtapadaḥ svakaraṇaparispandakrameṇa
[sahajasvātantryaśaktivisphuraṇātmā āntarendriyaspandaḥ |]
jagannāṭyamābhāsayati | uktaṃ ca śrīsvacchande
p. 91)
puryaṣṭakasamāveśādvicaransarvayoniṣu [ya eṣa kañcukamātraśarīraḥ
prakṛtilīna ātmā ayameva āntarasūkṣmaśarīrārambhaka##-
saṃbandhāt vāsanāvalito yonyantaragāmī ityarthaḥ |] |
antarātmā sa vijñeyaḥ .......................... ||
iti || 10 ||
itthaṃ antarātmaraṅge nṛtyato'sya-
prekṣakāṇīndriyāṇi || 11 ||
yoginaścakṣurādīni indriyāṇi hi saṃsāranāṭyaprakaṭanapramodanirbharaṃ
svasvarūpam antarmukhatayā sākṣātkurvanti tatprayogaprarūḍhyā vigalitavibhāgaṃ
camatkārarasasaṃpūrṇatāmāpādayanti
[ahantārasacamatkārapariśīlanadārḍhyāt ahamidaṃ camatkaromi iti
vibhāgaparivarjaṃ svātmānaṃ śivo'hamasmi iti parāmṛśan camatkurute
ityarthaḥ |] | yacchrutiḥ
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣad āvṛttacakṣuramṛtatvamaśnan ||
(kaṭhopaniṣadi a0 2| va0 4 | maṃ0 1) |
iti || 11 ||
asya ca -
dhīvaśātsattvasiddhiḥ || 12 ||
dhīḥ tāttvikasvarūpavimarśanaviśāradā (viśadā)
p. 92)
dhiṣaṇā tadvaśāt sattvasya sphurattātmanaḥ sūkṣmasya āntaraparispandasya
siddhirabhivyaktirbhavati | nāṭye ca sāttvikābhinayasiddhirbuddhikauśalādeva
[sāttvikarūpasya abhinayasya siddhirityanvayaḥ | sāttvikaḥ stambhasveda##-
rāmayudhiṣṭhirādīnāmavasthānukaraṇam | sāttviketyupalakṣaṇaṃ vācika##-
evaṃ sphurattātmakasattvāsādanādeva [svātantryaśaktivisphuraṇātmanaḥ
sattvasya prāpterityarthaḥ |] asya yoginaḥ -
siddhaḥ svatantrabhāvaḥ || 13 ||
siddhaḥ saṃpannaḥ svatantrabhāvaḥ sahajajñatva-kartṛtvātmakam
aśeṣaviśvavaśīkāri svātantryam | yaduktaṃ śrīśrīnāthapādaiḥ
śrayetsvātantryaśaktiṃ [puruṣe ṣoḍaśakale tāmāhuramṛtāṃ kalām |
ityuktasvarūpā svātantryaśaktiḥ kalayati parāmṛśati kṣipati visṛjati saṃharati
ca gaṇayati jānīte ca iti-kālī viśvasya antarbahīrūpatayā pālana##-
iti | śrīsvacchande'pi
p. 93)
sarvatattvāni [sarvavedyollāsasya śivābhinnasvātmaikyena parāmarśanāt
jalāgnyādīni tattvāni bhūtāni hiṃsrādijantavaḥ varṇāḥ śabdarāśiśarīrasthāḥ
nityaṃ vaśe tiṣṭhanti |] bhūtāni mantravarṇāśca ye smṛtāḥ |
nityaṃ tasya vaśāste vai śivabhāvanayā sadā ||
iti || 13 ||
eṣa svatantrabhāvo'sya -
yathā tatra tathānyatra || 14 ||
yatra dehe yoginaḥ svābhivyaktirjātā tatra yathā tathā anyatra sarvatra sadāvahitasya
sā bhavati [avahitasya yoginaḥ śarīrāntarasaṃkrānti samutkrāntyādiṣu api
svātantryāvirbhāvāt ityarthaḥ |] | yathoktaṃ śrīsvacchande
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā [yogaprakarṣāt tu
nityam ādimadhyāntakoṭiṣu ayaṃ śrīsvacchandabhairava eva sphuran sthita iti yāvat
|] |
iti | śrīspande'pi
labhate tatprayatnena [ayamāśayaḥ prākṛtaṃ jaḍamapi etat
bāhyābhyantaramindriyacakraṃ pravṛttyādicetanavyāpārasamarthaṃ
yatsaṃsparśabalāt bhavati tat tattvamātmatvena sphuṭīkṛtaṃ sat
indriyacaitanyāpādanasvātantryavat sarvaviṣayasvātantryalābhāya kalpate eva ataḥ
parīkṣyaṃ yena abhyāsadaśāyāmeva abhivyajyamāne svātantrye
paraśarīrāveśādikrīḍā upapadyate |] parīkṣyaṃ tattvamādarāt |
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā ||
iti || 14 ||
p. 94)
na caivamapi udāsīnena anena bhāvyam api tu -
bījāvadhānam || 15 ||
kartavyamiti śeṣaḥ | bījaṃ viśvakāraṇaṃ sphurattātmā parā śaktiḥ | yaduktaṃ
śrīmṛtyujidbhaṭṭārake
sā yoniḥ sarvadevānāṃ śaktīnāṃ cāpyanekadhā |
agnīṣomātmikā yonistataḥ [saṃharasṛṣṭi-pramāṇaprameya##-
ityādi | tatra paraśaktyātmani bīje avadhānaṃ bhūyo bhūyaścittaniveśanaṃ
kāryam || 15 ||
evaṃ hi sati asau yogī -
āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nima-
jjati || 16 ||
āsyate nityamaikātmyena sthīyate asmin iti āsanaṃ paraṃ śāktaṃ balam yastatra
tiṣṭhati parihṛtaparāparadhyānadhāraṇādisarvakriyāprayāso [śākta##-
p. 95)
nityamantarmukhatayā tadeva parāmṛśati yaḥ sa sukhamanāyāsatayā hrade
viśvapravāhaprasarahetau svacchocchalattādiyogini
[viśvapratibimbopagrahaṇe śaktatvaṃ svacchatā
deśakālākārāstūpādānasāmagrīnirapekṣaṃ tattadvasturūpeṇa
avabhāsanakāritvamucchalattā |] parāmṛtasamudre nimajjati
dehādisaṃkocasaṃskārabroḍanena tanmayībhavati | yaduktaṃ
śrīmṛtyujidbhaṭṭārake eva
nordhve [ūrdhve dvādaśānte adhaḥ kandādau madhyato madhye hṛdayādau
agrataḥ pṛṣṭhataḥ pārśvayoḥ tatpuruṣa-sadyojātādirūpam |] dhyānaṃ
prayuñjīta nādhastānna ca madhyataḥ |
nāgrataḥ pṛṣṭhataḥ kiñcinna pārśve nobhayorapi ||
nāntaḥ śarīrasaṃsthaṃ [nāntaḥ śarīreti
ā mūlātkiraṇābhāsāṃ sūkṣmātsūkṣmatarātmikām |
cintayettāṃ dviṣaṭkānte śāmyantīṃ bhairavodayaḥ ||
iti-vat | na bāhya iti
vastvantare vedyamāne sarvavedyeṣu śūnyatā |
tāmeva manasā dhyāyanvidite'pi praśāmyati ||
iti-vat | nākāśa iti
tejasā sūryadīpāderākāśe śabalīkṛte |
dṛṣṭiṃ niveśya tatraiva svātmarūpaṃ prakāśate ||
iti-vat | nādha iti
kūpādike mahāgarte sthitvopari nirīkṣaṇāt |
avikalpamateḥ samyaksadyaścittalayaḥ sphuṭam ||
iti-vat |] tu na bāhye bhāvayetkvacit |
nākāśe bandhayellakṣyaṃ nādho dṛṣṭiṃ niveśayet ||
p. 96)
na cakṣurmīlanaṃ [na cakṣurmīlanamiti
evameva nimīlyādau netre kṛṣṇābhamagrataḥ |
prasārya bhairavaṃ rūpaṃ bhāvayaṃstanmayo bhavet ||
iti-vat | dṛṣṭibandhanam iti
nirvṛkṣagiribhittyādau deśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet |
nilīne mānase bhāve vṛttikṣīṇaḥ prajāyate ||
iti-vat | avalambyate ityavalambo dhyeya ākāraḥ tamiti
bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet |
tadā tanmadhyabhāvena vikasatyatibhāvanā ||
iti-vat | nirālambamiti
ubhayorbhāvayorjñāne jñātvā madhyaṃ samāśrayet |
yugapacca dvayaṃ tyaktvā madhye tattvaṃ prakāśate ||
iti-vat | saha ālambena vartate iti sālambaṃ sākārajñānam
icchāyāmatha vā jñāne jāte cittaṃ niveśayet |
tatra buddhyānanyacetāstataḥ syādātmadarśanam ||
iti-vat |] kiñcinna kiṃciddṛṣṭibandhanam |
avalambaṃ nirālambaṃ sālambaṃ naiva bhāvayet ||
nendriyāṇi [nendriyāṇīti tattaddhāraṇāpaṭaloktanītyā sarvaṃ tyaktvā
samādhistha akiṃciccintakatvena svasvarūpavimarśapravaṇaḥ tanmayaḥ
ānandapadasaṃlīnaḥ samarasajñānamayaḥ |] na bhūtāni
śabdasparśarasādayaḥ |
evaṃ tyaktvā samādhisthaḥ kevalaṃ tanmayībhavet ||
p. 97)
sāvasthā [yā ca evaṃ-bhūtā daśā sā śaivī muktāvasthā
vedyollāsānāmātyantikānavabhāsanapadam vinivartate iti sāṃsārikīṃ sthitimujjhati
ityarthaḥ |] paramā proktā śivasya paramātmanaḥ |
nirābhāsaṃ padaṃ tattu tatprāpya vinivartate ||
iti || 16 ||
tadevaṃ
nāḍīsaṃhārādyāṇavopāyakramāsāditamohajayonmajjacchuddhavidyātmaka##-
yogī-
svamātrānirmāṇamāpādayati || 17 ||
svasya caitanyasya saṃbandhinī mātrā cidrasāśyānatātmā aṃśaḥ tadrūpaṃ
yatheṣṭavedyavedakāvabhāsātmakaṃ nirmāṇamāpādayati nirmitatvena darśayati |
yaduktaṃ śrīsvacchande
tadeva [mahāprakāśātmanaḥ śrīsvatantranāthasya svacchandabhairavasyaiva
svasvātantryeṇa sthūlābhāsatayā sphuraṇāt sa eva vicitravedyasphūrtyā upādhiyate
vyāpakaḥ prakāśo hi vyāpyātmanā sphurati na tu vyāpyaṃ nāma tasmādbhinnam
ataḥ sa upādhiḥ cittattvāt nātiricyate iti bhāvaḥ |] bhavati sthūlaṃ
sthūlopādhivaśātpriye |
sthūlasūkṣmavibhedena tadekaṃ saṃvyavasthitam ||
iti | pratyabhijñāyāmapi
p. 98)
ātmānamata [etādṛśaśuddhasvātantryavaśāt naiṣa tadā pṛthageva
labdhapratiṣṭhaṃ vastu avaiti api tu ajñeyamātmānam aniyantritaprabhāvatayā
jñeyīkaroti bhinnajñeyasāpekṣatve jñānakartṛtā mlāyet jñātṛtvaṃ hīyeta iti
tātparyam |] evāyaṃ jñeyīkuryātpṛthaksthiti |
jñeyaṃ na tu .......................................... ||
iti | āgame'pi
jalaṃ [yathā jalahimayoḥ rasa-tadāśyānatābhāvaḥ evaṃ śiva
tacchaktyātmajagatoḥ cidrasa-tadāśyānatāsaṃvedanāt
paraśāktasphārapūtahṛdayānāṃ paścimaṃ janmāntaraṃ nāsti vartamāne
jīvanmktatayā sthitasyāpi dehasya ārabdha karmabhogakṣaye nivartiṣyamāṇatvāt |
] himaṃ ca yo veda guruvaktrāgamātpriye |
nāstyeva tasya kartavyaṃ tasyāpaścimajanmatā ||
iti anenaiva āśayena uktam | etadeva
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ||
iti-anena spande pratipāditam || 17 ||
na caivaṃ svaśaktinirmitabhūtabhāvaśarīravato'sya [dvividhaṃ śarīraṃ
bhūtātmakaṃ bhāvātmakaṃ ca | tatra
māyāśaktivaibhavavismāritatāttvikasvabhāvatayā vastusaṃvedanāvasare
svarūpāparāmarśamukulitasāmarthyo'yaṃ jīvaḥ avacchinnāhaṃkārāspadatayā
śiraḥpāṇyādimaccharīratvena yat parāmṛśati tat asya sṛṣṭyādimayatvāt
bhūtātmakam | yattu vyatiriktaṃ śabdādiviṣayatvena parāmṛśati tat
bhāvātmakam | paramārthe tu vicāryamāṇe dvayameva bhinnaṃ svasmāt asya
śarīraṃ saṃvedyamānatvāviśeṣāt |] janmādibandhaḥ kaścidityāha -
p. 99)
vidyā'vināśe janmavināśaḥ || 18 ||
proktāyāḥ sahajavidyāyā avināśe satatonmagnatayā sphuraṇe janmanaḥ
ajñānasahakārikarmahetukasya [ajñānapadena apūrṇammanyatā##-
sahakāri upodbalakam ityarthaḥ |] duḥkhamayasya dehendriyādisamudāyasya
nāśo vidhvaṃsaḥ saṃpanna eva | yaduktaṃ śrīkaṇṭhyām
saprapañcaṃ parityajya heyopādeyalakṣaṇam |
tṛṇādikaṃ tathā parṇaṃ pāṣāṇaṃ sacarācaram ||
śivādyavaniparyantaṃ bhāvābhāvopabṛṃhitam |
sarvaṃ śivamayaṃ [prameyavikāsaunmukhyaparivarjanameva
viśvamayānuttaraśivamayīkaraṇam prāk sṛṣṭeḥ viśvasya
cidrasasvabhāvaikātmyena avasthānāt ityarthaḥ |] dhyātvā bhūyo janma na
prāpnuyāt ||
iti | śrīsvacchande
svanirvāṇaṃ [svanirvāṇaṃ mokṣamārgaḥ parādvayamayatvāt ata eva paraṃ
śuddhaṃ śuddhāśuddhasadāśivādipadāt api prakṛṣṭam gurūṇāṃ
paramparaiva pāramparaṃ parabhairava-tacchakti-sadāśiva-īśāna##-
vimuktaḥ syāt dehānte gatvā tadaikātmyameti |] paraṃ śuddhaṃ
gurupāramparāgatam |
tadviditvā vimucyeta gatvā bhūyo na jāyate ||
iti | śrīmṛtyujityapi
p. 100)
tattvatrayavinirmuktaṃ [tattvatrayaṃ nara-śakti-śivākhyam
śāśvatamavivartaṃ vivartavāda iva na asatyavibhaktānyarūpopagrāhi
acalamapariṇāmi dhruvaṃ nityam divyena yogamārgeṇa
vikalpahānonmiṣadavikalpavimarśāvaṣṭambhopāyena sākṣātkṛtya punarjanma
naiti |] śāśvataṃ tvacalaṃ dhruvam |
divyena yogamārgeṇa dṛṣṭvā bhūyo na jāyate ||
iti || 18 ||
yadā tu śuddhavidyāsvarūpam asya nimajjati tadā -
kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśu-
mātaraḥ || 19 ||
adhiṣṭhatryo [paratattvadhāmādhirūḍhāvapi pramādyataḥ paśūn
parāparamayaśabdapratyayotpādanena aviśrāntaṃ parasvarūpāvṛtau
ādhipatyabhājo mātṛkā mohayanti iti tātparyam |] bhavanti iti śeṣaḥ |
yā sā [śaktirvimarśātmikā samavāyinī parapramātraviyuktatvāt
tadātmabhūtā tasyāḥ ādyocchalattātmakatvena bahirullilasiṣāsvabhāvavaśāt
icchātvaprāptiḥ |] śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ tasya sā devi sisṛkṣoḥ pratipadyate |
saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu ||
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate [idametat##-
kalpitamāyīyaśūnyādipramātrapekṣayā bhedena jñāpanāt jñānaśaktirucyate |
] ||
p. 101)
evaṃ bhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jātā tadaiva tattadvatkurvatyatra kriyocyate
[nigūhitasvasvarūpāvaṣṭambhamūlaṃ tattadvaicitryabhūmikāprapañcaṃ
vitanvataḥ parameśvarasya asau pārameśvarī svātantryaśaktiḥ tattatpramātṛ##-
] ||
evaṃ saiṣā dvirūpāpi punarbhedairanantatām |
arthopādhivaśātprāptā cintāmaṇiriveśvarī ||
tatra tāvatsamāpannamātṛbhāvā [vācya-vācakātmajagajjananāt mātā |
] vibhidyate |
dvidhā ca navadhā [kūṭabījasyāpi vargāntarātmatayā abhyupagamāt
navadhātvam |] caiva pañcāśaddhā ca mālinī ||
bījayonyātmakādbhedād dvidhā bījaṃ svarā matāḥ |
kādibhiśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ ||
bījamatra śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate |
vargāṣṭakavibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam ||
prativarṇavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā [śatārdheti
pañcāśacchaktibhāsvarā rudrāṇāṃ pañcāśato vācyātmanām vācakatvena
pariniṣṭhitā |] |
rudrāṇāṃ vācakatvena tatsaṃkhyānāṃ niveśitā ||
iti-śrīmālinīvijayanirūpitanītyā pārameśvarī parāvāk prasarantī icchā##-
śiva-śakti-māheśvaryādivācaka-ādi-kṣāntarūpāṃ
mātṛkātmatāṃ śritvā sarvapramātṛṣu avikalpa-
p. 102)
ka-savikalpaka-tattatsaṃvedanadaśāsu antaḥ parāmarśātmanā
sthūlasūkṣmaśabdānuvedhanaṃ vidadhānā varga##-
asaṃkucitasvatantraciddhanasvasvarūpamāvṛṇvānā
saṃkucitaparatantradehādimayatvamāpādayati | taduktaṃ śrītimirodghāṭepi
karandhracitimadhyasthā [brahmākhyasuṣirasthe cidgagane saṃvidantaḥsthā
māheśvaryādyā bhedamayajñānāvabhāsanaprāvaṇyāt ghorataryabhidhāḥ
paśumātaro durucchedabrahmagranthyāśrayāḥ paśujanam adhaḥ
pātayantītyarthaḥ | yaduktam
viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn |
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ ||
iti |
ghoreti pāśajālākhyaṃ pāpayuktaṃ bhayānakam |
iti ca |] brahmapāśāvalambikāḥ |
pīṭheśvaryo mahāghorā mohayantyo muhurmuhuḥ ||
iti pūrvamapi saṃvāditam | jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā (1-4-)
iti sāmānyena uktam idaṃ tu prāptatattvo'pi pramādyan māheśyādibhiḥ
paśujanādhiṣṭhātṛbhūtābhirapi śabdānuvedhadvāreṇa mohyate ityāśayena iti
viśeṣaḥ || 19 ||
p. 103)
yata evam ataḥ śuddhavidyāsvarūpamuktayuktibhirāsāditamapi yathā na naśyati
tathā sarvadaśāsu yoginā sāvadhānena bhavitavyam ityāha -
triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam || 20 ||
triṣu jāgarādiṣu padeṣu caturthaṃ śuddhavidyāprakāśarūpaṃ
turyānandarasātmakaṃ dhāma tailavaditi yathā tailaṃ krameṇa adhikamadhikaṃ
prasarad āśrayaṃ vyāpnoti tathā āsecyam | triṣvapi padeṣu
unmeṣopaśāntyātmakādyantakoṭyoḥ parisphuratā turyarasena madhyadaśāmapi
avaṣṭambhayuktyā vyāpnuyāt yena tamayībhāvamāpnuyāt
[viśvasṛṣṭyāvirbhavanātmakasya unmeṣasya jāgarādidaśānām
ādyantakoṭiṣu praśamāt pariśiṣṭasya vyāpinaḥ turyaprakāśasyaiva rasaḥ
āsvādyate ataḥ sṛṣṭirūponmeṣo'pi tadavadhānadṛḍhābhyāsāt
turyarasamayīkāryaḥ ityarthaḥ |] | jāgratsvapnasuṣupteṣu turyābhogasaṃbhavaḥ
(1-7) ityanena udyama-śakticakrānusaṃdhyavaṣṭambhabhājaḥ
svarasaprasarajjāgarādipadeṣu sattāmātraṃ turyasyoktam | tritayabhoktā vīreśaḥ
(1-11) iti
p. 104)
śāmbhavopāyānuguṇahaṭhapākayuktyā [haṭhapākakramaḥ haṭhena
kramātikramarūpeṇa sakṛdupadeśādyātmanā balātkāreṇa yaḥ pākaḥ
cidagnisātkāraḥ tasya krameṇa sṛṣṭyādyupādhīnāṃ vigalanam iyaṃ yuktiḥ
tīvrataraśaktipātādhikāreṇa śāṃbhavopāyaviśeṣānuguṇā ityarthaḥ |]
jāgarādisaṃhāro darśitaḥ | anena tu sūtreṇa āṇavocitāvaṣṭambhayuktyā
dalakalpaṃ [dalaḥ khaḍgakośaḥ sa yathā khaḍgādvibhinnaḥ tadvat
pṛthagavabhāsamānamityarthaḥ |] jāgarāditrayaṃ turyarasāsiktaṃ kāryam
ityuktam iti viśeṣaḥ ||
atropāyamāha- [atreti jāgarādidaśāsu tailavat āsecane |]
magnaḥ svacittena praviśet || 21 ||
prāṇādisthūlabhāvaṃ [sthūlo recakapūrakādisvabhāvaḥ tadanantarabhāvi
sūkṣmam āntaraṃ madhyapathena recanācamanādirūpam tadatītam
prāṇavyatiriktapūrvatanacitsphurattātma spandanam |] tu tyaktvā
sūkṣmamathāntaram |
sūkṣmātītaṃ tu paramaṃ spandanaṃ labhyate yataḥ ||
ityupakramya
....................... praviśettatsvacetasā ||
iti-śrīmṛtyujidbhaṭṭārakanirūpitanītyā prāṇāyāma-dhyāna##-
p. 105)
svacittena [cetyasaṃkocaunmukhyahānapūrvamasaṃkucitacitirūpeṇa ityarthaḥ |
tatsaṃvedanarūpaṇa tādātmyapratipattitaḥ |
iti-spandadṛśā ādau śiṣyātmānaṃ svātmani samarasīkṛtya
samanāntamatikramya śuddhātmani sthitiṃ baddhvā bodharūpeṇa
avikalpasaṃvitsaprśenaiva unmanāśaktyanupraveśapramukhaṃ śive yojayet |]
avikalpakarūpeṇa antarmukhāntaravimarśacamatkārātmanā saṃvedana praviśet
samāviśet | kīdṛk san ? magnaḥ śarīraprāṇādipramātṛtāṃ tatraiva
ciccamatkārarase majjanena praśamayan | taduktaṃ śrīsvacchande
vyāpāraṃ mānasaṃ tyaktvā bodharūpeṇa yojayet |
tadā śivatvamabhyeti paśurmukto bhavārṇavāt ||
iti | śrīvijñānabhaṭṭārake'pi
mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam |
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ [mānasaṃ saṃkalpātmakam
cetanā buddhiḥ śaktiḥ prāṇākhyā ātmā etadupahitaḥ parimitapramātā
etaccatuṣṭayaṃ yadā parikṣīṇaṃ ciccamatkāratāmāpannaṃ tadā tat pūrvoktaṃ
bhairavaṃ vapurbhavati |] ||
iti | etadea jñānagarbhe stotre
vihāya sakalāḥ kriyā janani mānasīḥ sarvato
vimuktakaraṇakriyānusṛtipāratantryojjvalam |
p. 106)
sthitaistvadanubhāvataḥ sapadi vedyate sā parā
daśā nṛbhiratandritāsamasukhāmṛtasyandinī [mānasīḥ
vikalpasmṛtyādirūpāḥ karaṇaṃ
divyakaraṇākhyamūrdhvarecakādimudrābandhanam itthaṃ
śāṃbhavopāyasamāviṣṭairyogibhiḥ anuttarānandadaśā anubhūyate |] ||
ityanena mahāgurubhirnibaddham || 21 ||
itthaṃ ca paramapadapraviṣṭasya asya vastusvābhāvyāt [visargadhāmnaḥ
cidarkabimbasya bahiḥ
vicitraviśvapadārthollilasiṣātmamarīcinicayaprasāraṇaunmukhyaṃ svabhāvaḥ
pratyavamraṣṭṛsvarūpatvāt |] yadā punaḥ prasaraṇaṃ bhavati tadā -
prāṇasamācāre samadarśanam || 22 ||
parasphurattātmakaśāktaparimalasaṃskṛtasya prāṇasya samyak iti
viakasitasamagragranthyātmakāntarāvaṣṭambhabalāt [yatra viśve
pāśātmagranthayaḥ svātmasātkriyante tādṛśasya āntarasvarūpasya
ālambanabalāt |] ā īṣat bahirmandamandaṃ cāre prasaraṇe samaṃ
cidānandaghanātmatayā ekarūpaṃ darśanaṃ saṃvedanam [yeyaṃ
jīvanasvabhāvā cidrūpasya sthitiḥ saiva sāmānyaspandarūpā acetanaprāṇādeḥ
cetanāyamānatāsaṃpādayitrī ahamiti-vikalpaparāmarśamayī
prāṇādiviśiṣṭarūpeṇa pāñcavidhyaṃ bhajate tasmāt
prāṇādiprasaraṇamupajīvya vartamānā jāgarādituryātītā daśā anyathā
turyatadatītayoḥ vyutthānānupapatteḥ prāṇavṛttisadbhāvādeva vyutthīyate
yogibhiḥ ato heyāsu prāthamikīṣu tisṛṣu avasthāsu cidātmatayā saṃvedyate
vedyam iti tātparyam |] arthāt sarvadaśāsu asya bhavati ityarthaḥ | uktaṃ ca
śrīmadānandabhairave
p. 107)
utsṛjya laukikācāramadvaitaṃ muktidaṃ śrayet |
sa samaṃ sarvadevānāṃ [devānām anāśrita-sadāśiva-īśvara##-
dravyāṇāṃ kṣīramadyādīnāṃ cidātmaikyatāparāmarśī ityarthaḥ |] tathā
varṇāśramādike ||
dravyāṇāṃ samatādarśī sa muktaḥ sarvabandhanaiḥ |
iti | ata eva śrīpratyabhijñāyām
buddhiprāṇaprasare'pi bāhyadeśādyupādānānāhitasaṃkocānāṃ
[anāhitasaṃkocānāmiti akṛtacitsvarūpāvṛtīnām |]
viśvātmasvarūpalābha eva ||
ityuktam || 22 ||
yadā tu antarmukhaturyāvadhānāvaṣṭambhaprakarṣalabhyaṃ turyātītapadam
evamayaṃ na samāviśati api tu pūrvāparakoṭisaṃvedyaturyacamatkāramātre eva
saṃtuṣyannāste tadā asya -
madhye'varaprasavaḥ || 23 ||
pūrvāparakoṭyosturyarasamāsvādayato madhye madhyadaśāyām
[avaraprasavao bhedaprathanātmā madhyadaśāyāmeva bhavati na sarvatra |
] avaraḥ aśreṣṭhaḥ prasavo vyutthā-
p. 108)
nātmā kutsitaḥ sargo jāyate | na tu vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam
(2-10) ityuktasūtrārthanītyā sadā vyāmuhyati ityarthaḥ | uktaṃ
śrīmālinīvijaye
vāsanāmātralābhe'pi yo'pramatto
[cidānandaghanasvasvarūpāmṛtarasāsvādane samādhānasaṃskārasya
prāptau pramādyato māheśvaryādibhiḥ vighnadbhiḥ siddhaiśca
anityadivyabhogeṣu vilobhanāt turyātītapadasamāveśāya teṣ ratiḥ na vidheyā
ityarthaḥ |] na jāyate |
tamanityeṣu bhogeṣu yojayanti vināyakāḥ ||
tasmānna teṣu saṃsaktiṃ kurvītottamavāñchayā |
iti prāgapi (71 pṛ0) saṃvāditam || 23 ||
evameva prasave'pi pravṛtte yadi turyarasāvaṣṭambhena madhyapadaṃ siñcati
punarapi tadā -
mātrāsvapratyayasaṃdhāne naṣṭasya
punarutthānam || 24 ||
mātrāsu [mīyante iti mātrāḥ rūpādayo viṣayāḥ pañcasveva viṣayeṣu
viśvapadārthānāṃ parisamāpteḥ |] padārtheṣu svapratyayasaṃdhānam |
cakṣuṣā yacca saṃdhānaṃ [saṃdhānaṃ rūpajñānam vācā
paśyantyādirūpiṇyā yāni sukhādīni |] vācā vā yaśca gocaraḥ |
manaścintayate yāni buddhiścaivādhyavasyati ||
p. 109)
ahaṅkṛtāni yānyeva yacca vedyatayā sthitam [kalpitapramātrapekṣayā
bhinnāvabhāsaprāṇitam idantāspadam avalambayatā grāhyabhāvena sthitam sa iti
citprakāśaḥ paramaśivo bhāvābhāvamaye viśvasmin jagati citprakāśaikātmyena
prakāśamāne anveṣṭavya pratyabhijñeyaḥ | yathā ayaṃ sa cidātmā prakāśo
maheśvaraḥ yatprakāśābhedena viśvamidaṃ prakāśate prakāśabāhyasya
kasyāpi prakāśanānupapatteḥ yastu ayaṃ viśvaprakāśātmā svaprakāśaḥ
prakāśaḥ prakāśate sa evāhamiti tātparyam |] |
yaśca nāsti sa tatraiva tvanveṣṭavyaḥ prayatnataḥ ||
iti-śrīsvacchandanirūpitanītyā viśvamidam aham iti cidghanātmarūpatāṃ
sarvatra anusaṃdadhataḥ [paunaḥ-punyena āveśasadbhāvāt avahitatvena
vimṛśataḥ |] pūrvoktāvaraprasavāt naṣṭasya
apahāritaturyaikaghanacamatkāramayasvabhāvasya punarutthānam unmajjanaṃ
tadaikyasaṃpatsaṃpūrṇatvaṃ yogino bhavati ityarthaḥ | taduktaṃ śrīsvacchande
prasahya cañcalītyeva [kuṭilaṃ calati bhogābhilāṣeṇa vyutthānameva dhāvati
na abhīṣṭaṃ padamavaṣṭabhnāti yasmāt |] yogināmapi yanmanaḥ |
ityupakramya
yasya [tata iti adhyāhāryam pūrvapadyasāpekṣatvāt jñeyaṃ paratattvaṃ bhāva
āśayaḥ cintyaturyātītapadamayaḥ sthiro niścalaḥ pūrṇo nirākāṅkṣaḥ
samantataḥ sarvaṃsarvikayā tuḥ apyarthe |] jñeyamayo bhāvaḥ sthiraḥ
pūrṇaḥ samantataḥ |
mano na calitaṃ tasya sarvāvasthāgatasya tu ||
p. 110)
yatra yatra mano [īdṛśasya mahāyogino mana eva
paratattvikyabhāvanāvāsitaṃ kartṛ turyātītapadaṃ jñeyaṃ sarvatra cintayatyeva |
taduktaṃ mahāgurubhiḥ
śivabhāvanayauṣadhyā baddhe manasi saṃsṛteḥ |
kāṣṭhakuḍyādiṣi kṣipte rasavacchivahematā || iti |] yāti jñeyaṃ tatraiva
cintayet |
calitvā yāsyate kutra sarvaṃ śivamayaṃ yataḥ |
iti |
viṣayeṣu ca sarveṣu indriyārtheṣu [indriyāṇi ca arthaśca aindriyikaṃ
prayojanaṃ ca viṣayopabhogaḥ teṣu sthito yogivaro yo nirūpyeta vicāryeta yatra
kutrāpi nāsya aśivamasti sarvasya asya prakāśamānatayā
prakāśaghanaśivaikātmyāt |] ca sthitam |
yatra yatra nirūpyeta nāśivaṃ vidyate kvacit ||
iti ca || 24 ||
itthamāsāditaprakarṣo yogī-
śivatulyo jāyate || 25 ||
turyapariśīlanaprakarṣāt [punaḥ punaḥ turyapadaparāmarśanadārḍhyāt
madhyadhāmni procchaladahantācamatkṛtiprarūḍheḥ |] prāptaturyātītapadaḥ
paripūrṇasvacchasvacchandacidānandaghanena śivena bhagavatā tuloyo dehakalayā
avigalanāt tatsamo jāyate [mukhenduriti-vat īṣat nyūnatayā sāmyam |]
| tadvigalanena sākṣācchiva eva asau ityarthaḥ | tathā ca śrīkālikākrame
p. 111)
tasmānnityamasaṃdigdhaṃ buddhvā yogaṃ gurormukhāt |
avikalpena [vikalpahānyā unmiṣadavikalpavimarśāvaṣṭambhena
śivamayabhāvena turyātītākhyaṃ padaṃ bhāvayet śivamayabhāvanāyā
bhairavasvarūpasāmyaprāptyavadhitvāt |] bhāvena bhāvayettanmayatvataḥ ||
yāvattatsamatāṃ yāti bhagavānbhairavo'bravīt |
iti || 25 ||
evamapi ca yenedaṃ taddhi bhogataḥ ityādyuktarītyā
upanatabhogātivāhanamātraprayojanāt dehasthitiḥ asya na atikramaṇīyā ityāha
[āgāmisaṃcitayoḥ karmaṇoḥ jñānāgninā bhasmasādbhāve'pi prārabdhasya
bhogamantareṇa nāśayitumaśakyatvāt jīvanmuktasya ā
prārabdhabhogaparisamāpteḥ dehasthitiḥ cakrabhramiriva ā vegāvasānāt na
ativartanīyāḥ dehapāteḥ apunarāvartanāt |] -
śarīravṛttirvratam || 26 ||
proktadṛśā śivatulyasya yoginaṇ śivāhaṃbhāvena vartamānasya śarīre
vṛttirvartanaṃ yat tadeva vratam
svasvarūpavimarśātmakanityoditaparapūjātatparasya niyamena anuṣṭheyam asya |
tathā ca śrīsvacchande
p. 112)
supradīpte [deha-mantra-prāṇa-ātma-śivapadānām aucityāt
kāṣṭha-araṇi-vahni-tacchikhā-ambarāṇi dṛṣṭāntaḥ tena
araṇimanthanayuktyā supradīpte prajvālite vahnau sati yathā śikhā jvālā dāhyaṃ
dagdhvā ambare dṛśyate tatra layāt tadātmabhāvaṃ prāptā avalokyate
tadvaddivyakraṇamantrāraṇisamuttejanena dehe yaḥ prāṇaḥ tasmin supradīpte
madhyordhvavāhyudānāgnitāmāyāti dehe sthito ya ātmā
proktaśuddhavijñānakevalarūpo vahniśikhātulyaḥ samanāntaṃ samastaṃ
dehadāru dagdhvā tasmin turyātīte pade līyate nirupādhi##-
cāmbare |
dehaprāṇasthito'pyātmā tadvalliyeta tatpade ||
ityuktyā dehaprāṇādyavasthitasyaiva śivasamāviṣṭatvamuktam | na punastasya
dehasthitivyatiriktaṃ vratamupayuktam | yaduktaṃ śrītrikasāre
dehotthitābhirmudrābhiryaḥ sadā mudrito budhaḥ |
sa tu mudrādharaḥ [antarlakṣyabahirdṛṣṭiḥ ityādyuktanītyā
śāṃbhavīyamudrāmudraṇāt mudrādharaḥ na tu kāya##-
iti | śrīkulapañcāśikāyāmapi
avyaktaliṅginaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣante marīcayaḥ
[nigūḍhabhairavīyamudrācihnitasya sarvāḥ śaktayaḥ upasṛtā āvirbhavanti |
vyaktasthūlamudrādhṛto'nupasaraṇāt |] |
liṅginaṃ nopasarpanti atiguptatarā yataḥ ||
iti || 26 ||
p. 113)
evaṃ-vidhasya asya -
kathā japaḥ || 27 ||
ahameva paro haṃsaḥ śivaḥ paramakāraṇam |
iti-śrīsvacchandanirūpitanītyā nityameva parāhaṃbhāvanāmayatvāt |
tasya devātidevasya parabodhasvarūpiṇaḥ |
vimarśaḥ paramā śaktiḥ sarvajñāḥ jñānaśālinī ||
iti-śrīkālikākramanirūpitanītyā
mahāmntrātmakākṛtakāhaṃvimarśārūḍhasya yadyadālāpādi tattadasya
svātmadevatāvimarśānavaratāvartanātmā japo jāyate
[anuttarajñānaśālitvāt yogino yatkiṃcana ālāpādi laukikavyavahṛtyanusāri
tadasya japaḥ ahaṃparāmarśasāra-svātmadevatābhāvanātātparyāt nahi
prakāśātmaparapramātṛrūpatāṃ vinā kiṃcidapi prasphuredityarthaḥ |] |
yaduktaṃ śrīvijñānabhairave
bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā |
japaḥ so'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ [viśvapūraṇāt pare
bhāve svasvabhāve yā bhāvanā vimarśanā
ahameva paro haṃsaḥ śivaḥ paramakāraṇam |
ityādirūpā bhāvyate saṃpādyate sa japaḥ nādo'kṛtakāhaṃvimarśātmā japyo
japanīyo svātmadevaḥ | yaduktam
nāsyoccārayitā kaścitpratihantā na vidyate |
svayamuccarate devi prāṇināmurasi sthitaḥ || iti |] ||
iti | tathā
p. 114)
sakāreṇa bahiryāti hakāreṇa viśetpunaḥ |
haṃsa-haṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati nityaśaḥ ||
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ |
japo devyā vinirdiṣṭaḥ sulabho durlabho jaḍaiḥ ||
iti || 27 ||
īdṛgjapavratavato'sya caryāmāha [caryā svarūpasākṣātkāropāyasthitiḥ
kartavyaṃ vā |] -
dānamātmajñānam || 28 ||
proktacaitanyarūpasya ātmano yat jñānaṃ sākṣātkāraḥ tat asya dānam dīyate
paripūrṇaṃ svarūpam dīyate khaṇḍyate viśvabhedaḥ [viśvarūpo
dharaṇyādiśivāntaṃ ṣaṭtriṃśattattvalakṣaṇo bhedaḥ |] dāyate śodhyate
māyāsvarūpam dīyate rakṣyate labdhaḥ śivātmā svabhāvaśca anena iti kṛtvā
[ḍudāñ dāne do avakhaṇḍane dīṅ rakṣaṇe daip śodhane ete atra ghātavaḥ |
] |
atha ca dīyate iti dānam ātmajñānameva anena antevāsibhyo dīyate | taduktam
p. 115)
darśanātsparśanādvāpi vitatādbhavasāgarāt |
tārayiṣyanti yogīndrāḥ [yogīndrāṇāṃ yoginīsiddhādīnāṃ darśana##-
tīvraśaktipātavatsu anugrāhyeṣu upakartavyatvam ityarthaḥ | kulānāṃ
dehākṣabhuvanādīnāmācaraṇam ācāraḥ sṛṣṭisaṃhārākhyaḥ tatra avahitāḥ |
] kulācārapratiṣṭhitāḥ ||
iti || 28 ||
yathoktanītyā śivatulyatayā nityamevaṃ vratajapacaryāniṣṭhatvāt
nijaśakticakrārūḍhaḥ [svaśaktivikāsamayaṃ viśvamadhyāsīnaḥ |] sa
eva tattvata upadeśyānāṃ pratibodhaka [svasvarūpapratyabhijñāpakaḥ |]
ityāha -
yo'vipastho jñāhetuśca || 29 ||
avīn paśūn pāti iti avipaṃ kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ
(3-19) ityabhihitadṛśā māheśvaryādiśakticakraṃ tatra tiṣṭhati
viditasvamāhātmyatvāt [sarvo'yaṃ madvibhava iti
pratyabhijñātasātmaiśvaryatvāt |] prabhutvena yaḥ pratapati sa jñāhetuḥ
jānāti iti jñā jñānaśaktiḥ tasyā hetuḥ upadeśsyān jñānaśaktyā
pratibodhayituṃ [svātmānaṃ pratyabhijñāpayitumityarthaḥ |]
p. 116)
kṣamaḥ | anyastu śakticakraparatantrīkṛtatvāt svātmani aprabhaviṣṇuḥ
[māheśvaryādiśaktibhiḥ pāratantryādhānāt paśubhāvamāpitaḥ |]
kathamanyān prabodhayet | yacchabdāpekṣayā sūtre'tra tacchabdo'dhyāhāryaḥ | ca
śabdo hyarthe | yo'yamavipasthaḥ sa yasmāt
jñānaprabodhanahetustasmādyuktamuktam dānamātmajñānam (3##-
anye tu akṣarasārūpyāt [aśnoterauṇādikasaran-pratyaye aśnute
pratiśabdamiṣṭārthaprakāśitayā vedāṅgāni vyāpnotītyakṣaram tatsārūpyāt
pratiśabdamakṣarasamarūpasaṃgataśabdairnirvacanaṃ vidheyamityarthaḥ |]
prabrūyāt iti niruktasthityā yo iti yogīndra vi iti vijñānam pa iti padam stha iti
padasthaḥ ityasya antyamakṣaram | jña iti jñātā he iti heyaḥ tu iti tucchatā
visarjanīyena visargaśaktiḥ [ūrdhvādhaḥsṛṣṭirūpā |] cakāreṇa
anuktasamuccayārthena kartā parāmṛśyate ityāśritya yo yogīndro
vimarśaśaktyā svarūpātmavijñānapadasthaḥ sa jñātā kartā ca avagantavyaḥ
tadā ca asya heyatāṃ tucchatāṃ niḥsāratāṃ na tu upādeyatāmā-
p. 117)
sādayati iti vyācakṣate | etacca na naḥ pratibhāti padārthasaṅgaternāticārutvāt
pratisūtraṃ ca īdṛśavyākhyākramasya sahasraśo darśayituṃ śakyatvāt || 29 ||
asya ca -
svaśaktipracayo'sya viśvam || 30 ||
yato'yaṃ śivatulya uktastato yathā
śaktayo'sya jagatkṛtsnam .................... |
ityādyāmnāyadṛṣṭyā śivasya viśvaṃ svaśaktimayaṃ tathā asyāpi svasyāḥ
saṃvidātmanaḥ śakteḥ pracayaḥ kriyāśaktisphuraṇarūpo
[viśvanirmāṇasāmarthyaṃ kriyāśaktirityarthaḥ |] vikāso viśvam |
yaduktaṃ śrīmṛtyujiti
yato jñānamayo [devaḥ parameśvaro jñānamayaḥ cinmātraparamārthaḥ
tacca jñānaṃ bahudhā svātantryāt saṃkocamābhāsya nānātvamāśritya sthitam
ataśca saṃkocābhāsabhājo ye nigūhitasvarūpatayā niyantritā ābhāsitā devena tata
eva baddhāḥ teṣāṃ nānādarśanopāsābhiḥ svasvarūpaprathāhetutayā yato devaḥ
trāṇaṃ tasmāt niruktadṛśā netramucyate na tu cakṣurgolakatayā |] devo
jñānaṃ ca bahudhā sthitam |
niyantritānāṃ baddhānāṃ trāṇaṃ tannetramucyate ||
kālikākrame'pi
p. 118)
tattadrūpatayā [nīlasukhādirūpatayā bahirantaḥprakāśamānānāṃ
bhāvānāṃ prakāśasāratvāt tadanvayavyatirekānuvidhāyitvena pṛthak sattā
nāsti ityarthaḥ |] jñānaṃ bahirantaḥ prakāśate |
jñānādṛte nārthasattā jñānarūpaṃ tato jagat ||
na hi jñānādṛte bhāvāḥ kenacidviṣayīkṛtāḥ |
jñānaṃ tadātmatāṃ yātametasmādavasīyate [yo yamanupajīvya nopalabhyate
sa tasmāt avyatirekī yathā mṛdaṃ vinā ghaṭaḥ tasmāt jñānasyaiva
jñeyabhāvātmatayā pariniṣṭhaniścaya ityarthaḥ |] ||
astināstivibhāgena niṣedhavidhiyogataḥ |
jñānātmatā jñeyaniṣṭhā bhāvānāṃ bhāvanābalāt ||
yugapadvedanājjñānajñeyayorekarūpatā [bhāvābhāvarūpāṇāṃ
nīlasukhādibhāvānāṃ bhāvanābalāt svātmasākṣātkārabalāt ubhayoḥ
jñānajñeyayoḥ ekatamasāṃnidhyavirahe sattāyā asaṃbhavāt
aikarūpyābhyupagamaḥ |] |
iti || 30 ||
na kevalaṃ sṛṣṭidaśāyāṃ nijaśaktivikāso'sya viśvaṃ yat tatpṛṣṭhapātinau
-
sthitilayau || 31 ||
svaśaktipracayaḥ ityanuvartate | kriyāśaktyābhāsitasya viśvasya
tattatpramātrapekṣaṃ kaṃcitkālaṃ bahirmukhatvāvabhāsanarūpā yā sthitiḥ
cinma-
p. 119)
yapramātṛviśrāntyātmā ca yo layaḥ tāvetau etasya svaśaktipracaya eva
tattadvedyaṃ hi ābhāsamānaṃ vilīyamānaṃ ca nijasaṃvicchaktyātmakameva
anyathā asya saṃvedanānupapatteḥ [kalpitaśūnyamāyīyādipramātuḥ
apekṣayā viśvasya bāhyatāvabhāsamayī sthitiḥ kalpitapramātṛbhāvanimajjane
tadapekṣiviśvabāhyatānavabhāsanāt cinmayasvarūpaviśrāntiḥ vilayaḥ ubhayasya
asya svasaṃvicchaktimayatvāt tadanabhyupagame dvayorapi anayoḥ
upalabdhyanupapatteḥ iti tātparyam |] | ata eva śrīkālikākrame
astināstivibhāgena .......................... |
ityādi sthitilayaparatvenoktam | tathā
sarvaṃ śuddhaṃ nirālambaṃ [ālambāt vedyāt niṣkrāntaṃ
kroḍīkṛtāśeṣavedyam svapratyayātmakaṃ svāhantātmakam |] jñānaṃ
svapratyayātmakam |
yaḥ paśyati sa muktātmā jīvanneva na saṃśayaḥ ||
iti || 31 ||
nanvevaṃ sṛṣṭisthitilayāvasthāsu anyonyabhedāvabhāsamayīṣu asya
svarūpānyathātvamāyātam ! [vedyaparāmarśanaunmukhye
tadatiriktasvātmavimarśananirāso'nyathātvam |] ityāśaṅkāśāntyarthamāha
-
p. 120)
tatpravṛttāvapyanirāsaḥ saṃve-
ttṛbhāvāt || 32 ||
teṣāṃ sṛṣṭyādīnāṃ pravṛttāvapi unmajjane'pi nāsya yoginaḥ
saṃvettṛbhāvāt turyacamatkārātmakavimarśamayāt upalabdhṛtvāt
nirāsaścalanam tannirāse kasyacidapyaprakāśanāt | yaduktaṃ tatraiva
nāśe'vidyāprapañcasya [māyodbhāsitadehākṣatattvabhuvanādivilaye'pi
sadoditasphuraṇadharmiṇaḥ saṃvitsvabhāvasya udayāstamayābhāvāt avināśitā
vyavahāradaśāyāmapi dhvaṃsotpattyoḥ prakāśamānatayā tadabhinnayoḥ
prakāśāntarviśrāntyā upacaryamāṇatvam ityarthaḥ |] svabhāvo na vinaśyati
|
utpattidhvaṃsavirahāttasmānnāśo na vāstavaḥ ||
yato'vidyā samutpattidhvaṃsābhyāmupacaryate |
yatsvabhāvena naṣṭaṃ na tannaṣṭaṃ kathamucyate ||
iti | etadeva spande
avasthāyugalaṃ [grāhyagrāhakabhāvabhinnayoḥ bhogyabhoktṛtayoḥ madhye
bhogyātmamāyāprapañco bhedaniṣṭho vilīyate udayate ca bhoktuḥ punaḥ
cinmayasya akālakalitatayā na kathaṃcit vilayodayaśaṅkā |] cātra
kāryakartṛtvaśabditam |
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam ||
tathā |
p. 121)
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmiṁlupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate [yathā kaścit devadatto
gṛhādyavasthitaḥ kenāpi āhūto bhoḥ devadatta ? iti sa
ātmānamapahnotukāmaḥ pratyāha nāhamasmi iti | evamukte pratyuta
sthito'hamasmīti pratipāditaṃ bhavati na tu asaṃnidhānam ityevaṃ
prakāro'prabuddhaviṣaye tasmāt abhāvasamādhyavasthāsu kāryābhāvāt
karaṇavyāpāraviratimātreṇa ātmābhāvapratyayo bhrāntireva ityāśayaḥ |] ||
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt
[antarmukhasvarūpavināśitāyāṃ viśvamanīlamūkaprāyaṃ syādityarthaḥ |
] ||
ityanenoktam || 32 ||
asya yoginaḥ -
sukhaduḥkhayorbahirmananam || 33 ||
vedyasparśajātayoḥ sukhaduḥkhayorbahiriva nīlādivat idantābhāsatayā mananaṃ
saṃvedanaṃ na tu laukikavat ahantāsparśanena asya hi svaśaktipracayo'sya viśvam
(3-30) ityuktasūtrārthanītyā sarvam ahantācchāditatvena sphurati na tu
niyataṃ sukhaduḥkhādyeva ityevaṃparametat | yogī hi
praśāntapuryaṣṭakapramātṛbhāvaḥ kathaṃ
p. 122)
sukhaduḥkhābhyāṃ spṛśyate | tathā ca śrīpratyabhijñāsūtravimarśinyām |
grāhakabhūmikottīrṇānāṃ vāstavapramātṛdaśāprapannānāṃ
tattatsvahetūpasthāpitasukhaduḥkhasākṣātkāre'pi
[vicitrasrakcandanavanitādayaḥ sukhahetuḥ dveṣyopagamo duḥkhahetuḥ |]
na teṣāṃ sukhaduḥkhādi notpadyata eva vā sukhādi hetuvaikalyāt
[sukhādihetūnāṃ citprakāśāntarbruḍitatayā camatkaraṇāt tadabhāvaḥ |]
sahajānandāvirbhāvastu tadā syāt ||
ityuktam | ata eva
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhako na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ
[sukhaduḥkhādyāśrayāvasthādvayena vinaśyatsvabhāvena aspṛṣṭasya
saṃvittattvasya tadanākalitatvāt sauṣuptapadasyāpi saṃvedyatvāt saṃvedakasattā
tatra abhyupagamyate anyathā tadauttarakālikasmṛtyanupapatteḥ |] ||
iti spande nirūpitam || 33 ||
yataśca uttirṇapuryaṣṭakapramātṛbhāvasya yogino nāntaḥ
sukhaduḥkhasaṃsparśaḥ ata evāsau -
tadvimuktastu kevalī || 34 ||
tābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ viśeṣeṇa muktaḥ saṃskāramātreṇāpi antar
asaṃspṛṣṭaḥ kevalī
p. 123)
kevalaṃ cinmātrapramātṛtārūpaṃ yasya | taduktaṃ śrīkālikākrame
sukhaduḥkhādivijñānavikalpānalpakalpitam |
bhittvā dvaitamahāmohaṃ yogī yogaphalaṃ labhet ||
iti | tu-śabdo vakṣyamāṇāpekṣayā viśeṣadyotakaḥ evamuttarasūtragato'pi
etatsūtrāpekṣayā || 34 ||
yadāha -
mohapratisaṃhatastu karmātmā || 35 ||
mohena ajñānena pratisaṃhataḥ tadekaghanaḥ tata eva sukhaduḥkhāśrayo yaḥ sa
punaḥ karmātmā nityaṃ śubhāśubhakalaṅkitaḥ | taduktaṃ tatraiva
yadavidyāvṛtatayā vikalpavidhiyogataḥ |
śivādīnnaiva jhaṭiti samudbhāvayate'khilān ||
tataḥ śubhāśubhā bhāvā lakṣyante tadvaśatvataḥ |
aśubhebhyaśca bhāvebhyaḥ paraṃ duḥkhaṃ prajāyate [ajñajanasya
ghaṭapaṭādivividhavikalpajālakalpanāmāsthitasya śivāditattvānām
anuttaracidghanasvabhāvatayā aparāmarśanāt māyīyamalamalinatāṃ prāpya
śubhāśubhakārmamalasamutthaduḥkhānubhavaḥ | tajjñasya tu viśvasya
bhāvapaṭale svātmavilasitamidam iti praviviñcānasya sahajasukhāvirbhāva
ityarthaḥ |] ||
iti || 35 ||
p. 124)
evamīdṛśasyāpi karmātmano yadā
anargalamāheśaśaktipātavaśonmiṣitasahajasvātantryayogo bhavati tadā asya -
bhedatiraskāre sargāntarakarma-
tvam || 36 ||
śarīraprāṇādyahantābhimānātmanaḥ sakalapralayākalādipramātrucitasya
[māyāpade śūnyapramātṛrūpāḥ pralayākalāḥ teṣāṃ pralīnakalpaṃ
viśvaṃ prameyam svaucityāt sakalā brahmādikīṭāntāḥ kṣetrajñā
bhinnabhinnaprāyaṃ viśvaṃ paśyantaḥ teṣāṃ tathābhūtameva sarvato bhinnaṃ
parimitaṃ prameyam | itthaṃ pramātṝṇāṃ yathā-svasvabhāvaṃ bhedābhāsa
ityarthaḥ |] bhedasya tiraskāre sthitasyāpi cidghanasvabhāvonmajjanād
apahastane sati krameṇa mantra-mantreśvara##-
yathābhilaṣitanirmeyanirmātṛtvaṃ bhavati | tathā ca śrīsvacchande
triguṇena [traiguṇyamanekaguṇatopalakṣaṇam |
mahāmantrātmakaparipūrṇāhaṃbhāvena svasvabhāvaparāmarśane avahitatvāt
svacchandasādṛśyam |] tu japtena svacchandasadṛśo bhavet |
iti svacchandasādṛśyena bhedatiraskāramasya uktvā
p. 125)
brahmaviṣṇvindradevānāṃ siddhadaityorageśinām [uragānāmīśate tacchīlā
iti urageśinaḥ śeṣādayaḥ śāpānugrahādikṛttvāt siddhādīn prati asya
bhayadātṛbhayahartṛtvam |] ||
bhayadātā ca hartā ca śāpānugrahakṛdbhavet |
darpaṃ harati kālasya pātayedbhūdharānapi ||
ityuktam || 36 ||
na ca etadasya asaṃbhāvyam yataḥ-
karaṇaśaktiḥ svato'nubhavāt || 37 ||
svataḥ svasmādevānubhavāt saṃkalpasvapnādau karaṇaśaktiḥ
[viśvavaicitryanirmāṇaśaktiḥ |] tattadasādhāraṇārthanirmātṛtvam
ātmanaḥ siddhameva | anenaiva āśayena śrīpratyabhijñāyām
ata eva yathābhīṣṭasamullekhāvabhāsanāt [yathābhimatavastūnāṃ
bahirasattvāt ananubhūtānāmapi samyagullekhanāt prakāśanācca hetoḥ yasya
kasyacit brahmādikīṭāntasya prāṇinaḥ ullekhanātmikā kriyāśaktiḥ
avabhāsanātmikā jñānaśaktiśca svābhāvikī iti siddhati tasmāt
kalpitapramātṛbhūmikāyāmapi
vyatirikteśvaropakḷptaprācyasṛṣṭimanupajīvyaiva
yathābhimatollekhanādivyāpārasaṃbhāvanābhāvāt
jñānakriyālakṣaṇasyaiśvaryasyaiva sphuṭaṃ pratyabhijñeyatāvaśyaṃbhāvaḥ |
] |
jñānakriye sphuṭe eva siddhe sarvasya jīvataḥ ||
ityuktam | tathāsaṃbhavāt yadi caitat gāḍhā-
p. 126)
bhiniveśena vimṛśati tadā sarvasādhāraṇā [vimarśātiśayavaśāt
sarvajanaiḥ tannirmitiḥ draṣṭuṃ śakyate
prasiddhaviśvāmitrādimuniracitanūtanasvargasṛṣṭigāthāvat ityarthaḥ |]
abhīṣṭārthanirmātṛtāpi bhavati | taduktaṃ tattvagarbhe
yadā [yadā te yoginaḥ susphuṭaṃ svakīyajñākriyāśaktiśālinaḥ tadā teṣāṃ
abhīṣṭapadārthanirmite dārḍhyadīnatā asthairyaṃ dṛḍhataraṃ yathā tathā
adūramacirāya dāritā khaṇḍitā bhavati tatsaṃkalpasya ca kalpataruvat
cintitāśudāyitvāt ityarthaḥ |] tu te'pi suvyaktasvasāmarthyaguṇojjvalāḥ |
bhaveddṛḍhatarādūradāritā dārḍhyadīnatā |
tadā ca teṣāṃ saṃkalpaḥ kalpapādapatāṃ vrajet ||
iti || 37 ||
yataśca karaṇaśaktiśabdoktyā turyātmā svātantryaśaktireva bodharūpasya
pramātuḥ sāram [anyathā svātantryasāratāvirahe nirvimarśasya
saṃvitprakāśasya tattadbhāvajātapratiphalitatāyāmapi sphaṭikādivat jāḍyāpatteḥ
viśvavyavahāravipralopaḥ syādityarthaḥ |] ato
māyāśaktyapahastitatatsvarūpottejanāya -
tripadādyanuprāṇanam || 38 ||
trayāṇāṃ bhāvaunmukhyatadabhiṣvaṅgatadantarmukhībhāvanāmayānāṃ
sṛṣṭisthitilayaśabdoktānāṃ pa-
p. 127)
dānāmavasthānāṃ yad ādi pradhānaṃ tricamatkṛtitvena ānandaghanaṃ
turyākhyaṃ padaṃ māyāśaktyācchāditamapi tattadviṣayopabhogādyavasareṣu
vidyudvadābhāsamānaṃ tena tattadavasareṣu kṣaṇamātroditenāpi anuprāṇanam
antarmukhatadvimarśāvasthititāratamyena anugatatayā prāṇanam ātmanastenaiva
jīvitenāpi jīvitasya uttejanaṃ kuryāt [vanitādiviṣayopabhogeṣu
vigalitavedyāntarasaṃvedanaṃ turyapadamudyadapi paśujanaiḥ
pratyakṣastrayādiviṣayavyavahitaṃ saṃvedyate nirāvaraṇaṃ tu tadavahitaiḥ etena
jīvitātmaturyapadena jīvatsvarūpasya ātmanaḥ tasmin eva avahitīkaraṇamuttejanam
ityarthaḥ |] | taduktaṃ śrīvijñānabhairave
antaḥ svānubhavānandā [antaḥ pūrṇāhantāyāṃ svānubhavaḥ svaprakāśa
ānanda eva rūpaṃ yasyāḥ sā akiṃciccintanamayī avasthātuḥ bhairavarūpasya
ātmano mama avyatiriktā śaktiravasthā bharito'śeṣaviśvābhedacamatkāramaya
ākāraḥ svarūpaṃ yasyāḥ sā tādṛśī tadeva ca tattvataḥ paramārthato vimalaṃ
svabhittyābhāsitajagadanācchāditaṃ viśvapūramaśeṣāvabhāsakaṃ vapuḥ
svarūpaṃ jñeyam na tu bhūtamayam |] vikalponmuktagocarā |
yāvasthā bharitākārā bhairavī bhairavātmanaḥ ||
tadvapustattvato jñeyaṃ vimalaṃ viśvapūraṇam |
ityādyupakramya
p. 128)
śaktisaṃgamasaṃkṣubdhaśaktyāveśāvasānikam [vyaktastrīsaṃgamaṃ vinā
tatsaṃgamopajanitānandavṛttismaraṇenaiva ya ānandodgamaḥ sa svīyo
brahmānando'vaseyaḥ | yaduktam
jāyayā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ veda nāntaram |
nidarśanaṃ śrutiḥ prāha mūrkhastaṃ manyate vidhim ||
na sṛṣṭirjāyate liṅgānna bhagānnāpiretasaḥ |
ānandocchalitā śaktiḥ sṛjatyātmānamātmanā ||
ityādyuktyā strīsaṃgānandāvirbhūtāyām ānandaśaktau samāveśasya ante
stryādisaṃparkādyabhāvena svātmamātraniṣṭhaṃ brahmasaṃbandhyeva
bhāvanīyam yadvā viśvasphuraṇaśaktisaṃgamasaṃkṣubdhāyāṃ cicchaktau ya
āveśaḥ tasya avasāne bhavaṃ sukhaṃ svarūpasyaiva |] |
yatsukhaṃ brahmatattvasya tatsukhaṃ svākyamucyate ||
lehanāmanthanākoṭaiḥ [lehanamadharāsavāsvādanam āmanthanaṃ
pradhānāṅgaviloḍanam āliṅganaṃ vā ākoṭanamāghāta nakhakṣatādi vā
ityādyuddīpanādivibhāvairuddīpitasya ānandasya atiśayasmaraṇāt
ullasadānandamayaḥ svātmaiva vibhāvyaḥ |] strīsukhasya bharātsmṛteḥ |
śaktyabhāve'pi deveśi bhavedānandasaṃplavaḥ ||
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt |
ānandamudgataṃ dhyātvā tanmayastallayībhavet ||
jagdhipānakṛtollāsarasānandavijṛmbhaṇāt |
bhāvayedbhairavaṃ bhāvaṃ mahānandamayo
[miṣṭānnabhojanakṣīrapānādirasāsvādanāt vijṛmbhitānandotkarṣasya
ānandabharitāvasthāṃ vibhāvayato'nanyavṛttitayā anuttarasukhāvāptiḥ |]
bhavet ||
p. 129)
gītādiviṣayāsvādāsamasaukhyaikatātmanaḥ [gītamādi yeṣāṃ
vaṃśavīṇākalaravādīnāṃ viṣayāṇāṃ camatkaraṇena upajanitānupamasukhe
samāhitacittasya śāktasparśāveśena brahmasukhāvāptiḥ |] |
yoginastanmayatvena manorūḍhestadātmatā ||
ityādinā upāyapradarśanena prapañcitam | etacca
atikruddhaḥ [atikrodhādinā prakāratrayeṇa
duḥkhasukhamohātmaviṣayagrahaṇarūpāntaḥkaraṇavyāpāramayena tathā
dhāvacchabdopalakṣitena karmendriyavyāpāreṇa ca jāgradavasthāviṣayāṇi anyāni
evaṃ vidhāni prakārāntarāṇi saṃgrāhyāṇi | itthaṃ vicitrāvasthāsu
nirālambanacittavṛttiḥ yāṃ bhūmikāmadhitiṣṭhet tatra pade
svabhāvamātrādhārasya
pratyastamitasamastaviśeṣaśakticakraparamātmadharmasya pratiṣṭhitaspandasya
upalabdhirityarthaḥ |] prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan |
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
ityādinā
..................... prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ ||
ityantena pradarśitam | etat spandanirṇaye nirākāṅkṣaṃ [asaṃdehanirṇayāt
prabuddhaviṣayajijñāsāyā asaṃbhavāt ityarthaḥ |] mayaiva nirṇītam | triṣu
caturtham........... (3-20) iti sūtreṇa jāgarādau turyānuprāṇanamuktam |
anena sarvadaśānugatādimadhyānteṣu sṛṣṭisthitisaṃhāranirūpitayā bhaṅgyā
nirūpiteṣu iti viśeṣaḥ [paurvāparyeṇa proktayoranayoḥ sūtrayoḥ
arthaikyatāsvīkaraṇepi sāmānyaviśiṣṭārtharūparacanāsadbhāvāt
paunaruktyavirodhaparihāraḥ |] || 38 ||
p. 130)
etacca tripadādyanuprāṇanamantarmukhatvāvaṣṭambhatvadaśāyāmevāsādya na
saṃtuṣyet api tu -
cittasthitivaccharīrakaraṇa-
bāhyeṣu || 39 ||
tripadādyanuprāṇanam ityeva | yathā antarmukharūpāyāṃ cittasthitau
turyeṇānuprāṇanaṃ kuryāt tathā śarīrakaraṇabāhyābhāsātmikāyāṃ
bahirmukhatāyāmpi āntaravimarśāvaṣṭambhabalāt kramātkramaṃ
tāratamyabhājā tena anuprāṇanaṃ kuryāt
[kādācitkasvarūpaviśrāntyātmikāyāṃ daśāyāṃ vidyutprakāśamiva
kṣaṇamātrasthāyinaṃ turyacamatkāramāsādya ānandabharitatayā yathā saṃtoṣa
evaṃ bahiraunmukhye'pi saṃtatamānandamayaparamārthāmṛtarasaparyavasekāt
tadvimarśānandavikasitatvam iti tātparyam |] | yaduktaṃ śrīvijñānabhairave
sarvaṃ jagatsvadehaṃ vā svānandabharitaṃ smaret |
yugaptsvāmṛtenaiva parānandamayo bhavet [sarvatra bahirabhimate vastujāte
cidānandaghanarasakaṇikācchuritatayā paripūrṇāṃ śivatāṃ vibhāvayato janasya
anuttarānandamayasvarūpasamāveśa ityarthaḥ |] ||
iti | evaṃ hi ānandātmā svātantryaśaktiḥ sarvadaśāsu sphuṭībhūtā satī
yatheṣṭanirmāṇakāriṇī bhavati || 39 ||
p. 131)
yadā tu ayameva āntarīṃ turyadaśām [anuttarānandamayīmavasthāmityarthaḥ |
] ātmatvena na vimṛśati tadā dehādipramātṛtābhāvād
apūrṇaṃmanyatātmakāṇavamalarūpāt -
abhilāṣādbahirgatiḥ saṃvā-
hyasya || 40 ||
śakticakrādhiṣṭhitaiḥ kañcukāntaḥkaraṇabahiṣkaraṇatanmātrabhūtaiḥ
[kañcukaiḥ māyāsahitaiḥ kalāvidyādibhiḥ |] saha saṃvāhyate
yoneryonyantaraṃ nīyate iti saṃvāhyaḥ karmātmarūpaḥ paśuḥ tasya
..................... abhilāṣo [abhilāṣaḥ apūrṇammanyatātmā laulikārūpaḥ na tu
kiṃcit me syāt iti īdṛk rāgatattvasya evamātmakatvāt | atra tu etasmin āṇave male
bhittibhūte anyat maladvayamādheyamasti ityarthaḥ |] malo'tra tu |
iti śrīsvacchandoktanītyā apūrṇaṃmanyatātmakāvidyākhyāṇavamalarūpāda
abhilāṣāddhetorbahirgatiḥ viṣayonmukhatvameva bhavati na tu
antarmukharūpāvahitatvaṃ jātucit | yaduktaṃ kālikākrame
p. 132)
yadavidyāvṛtatayā vikalpavidhiyogataḥ |
śivādīnnaiva jhaṭiti samudbhāvayatekhilān ||
tataḥ śubhāśubhā bhāvā lakṣyante tadvaśatvataḥ |
aśubhebhyaśca bhāvebhyaḥ paraṃ duḥkhaṃ prajāyate [avidyāvṛtasya
paśoḥ saṃtataprasaratsvārasikavikalpakṣubdhatayā cittattvamaparāmṛśataḥ
puṇyāpuṇyakalaṅkaspṛṣṭatvāt tattannikṛṣṭaduṣphalapariṇāmaḥ |] ||
atathyāṃ kalpanāṃ kṛtvā pacyante narakādiṣu |
svotthairdoṣaiśca dahyante veṇavo vahninā yathā ||
māyāmayaiḥ sadā bhāvairavidyāṃ paribhuñjate |
māyāmayīṃ tanuṃ yānti te janāḥ kleśabhājanam
[mithyākalpanopakḷptipūrvaṃ svasaṃghaṭṭajāgnidagdhaveṇuvat
svotpannakāmādidoṣaiḥ nirayavyathānubhavanānantaram
asatyakalpabhogyasaṃbhogāya bhogāyatanaparigrahaḥ punarapyevam itthaṃ kleśāt
kleśāntaragatiraviratā bhavati ā anuttaraśivajñānāvāpteḥ ityāśayaḥ |] ||
iti || 40 ||
yadā tu pārameśaśaktipātavaśonmiṣitaṃ svaṃ svabhāvameva vimṛśati tadā
abhilāṣābhāvād na asya bahirgatiḥ api tu ātmārāmataiva
[apūrṇamanyatātmaka āṇavamalarūpābhilāṣākalitāśayasya bahirantaraṃ
svaṃ cidānandaghanasvarūpaṃ paśyataḥ
citpramātṛtvasphuraṇacamatkṛtikaraṇaṃ svātmāramaṇam |] nityamityāha
-
p. 133)
tadārūḍhapramitestatkṣyājjiva-
saṃkṣayaḥ || 41 ||
taditi pūrvanirdiṣṭasaṃventrātmani turyapade ārūḍhā tadvimarśanaparā pramitiḥ
saṃvit yasya yoginastasya | taditi abhilāṣakṣayāt jīvasya saṃvāhyātmanaḥ
puryaṣṭakapramātṛbhāvasya kṣayaḥ praśamaḥ citpramātṛtayaiva sphurati
ityarthaḥ | yaduktaṃ tatraiva
yathā svapnānubhūtārthānprabuddho [yathā svāpāvasthāyāṃ hṛdi
atyantālpapradeśe anubhūyamānānyapi vicitropavananadīparvatapurādīni
vastuto'santi tadātvaprakāśanāni prabuddho janaḥ cidātmanaḥ
svātantryavilasitamabhimanyate evaṃ jāgarāyāṃ svātantryavijṛmbhitaṃ
cidanatiriktatayā anavabhāsanāt cidabhinnaṃ śivamayameva viśvaṃ
bhāvanāpariniṣpattyā paryālocayato yoginaḥ saṃsāradṛṣṭivilopaḥ | saṃvit kila
viśvavaicitryāvabhāsanecchayā grāhakatāmāśritya grāhyarūpeṇa sphurati iti
saṃvitsphuraṇasyaiva viparītabhāvanayā saṃsāradṛṣṭiḥ avaiparītyena
bhāvanātiśayāt tadvinaṣṭau punaḥ svātmaiśvaryacamatkāra ityarthaḥ |] naiva
paśyati |
tathā bhāvanayā yogī saṃsāraṃ naiva paśyati ||
iti | tathā
nirasya sadasadvṛttiḥ saṃśritya padamāntaram |
vihāya kalpanājālamadvaitena parāparam ||
p. 134)
yaḥ svātmanirato nityaṃ kālagrāsaikatatparaḥ |
kaivalyapadabhāgyogī sa nirvāṇapadaṃ labhet
[nīlasukhādyātmasadasadvṛttinām avikalpaparāmarśena
parāparakalanānāṃ ca prasaranirasanapuraḥsaraṃ pūrṇāhantāpadamavaṣṭabhya
svātmanibhālanaprakarṣāt kalanātmano jīvāmi iti kalāmārabhya
kṣityantamāsthitasya sthūlasya kālasya naibiḍyena grasanapravaṇatvāt
nirvāṇapadalabdhiḥ ityarthaḥ |] ||
iti | kaivalyapadabhāgiti indriyatanmātrābhirasaṃvāhyaḥ || 41 ||
natvevaṃ jīvasaṃkṣaye sati asya dehapātaḥ prāptaḥ na ca asau suprabuddhasyāpi
dehinaḥ sadya eva dṛśyate tatkathamayaṃ tadārūḍhapramitiḥ [dehasadbhāve
turyapadārūḍhivirodhādityarthaḥ |] ? ityāśaṅkyāha -
bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ
patisamaḥ paraḥ || 42 ||
tadeti abhilāṣakṣayāt jīvasaṃkṣaye puryaṣṭakapramātṛtābhimānavigalane sati
ayaṃ bhūtakañcukī śarīrārambhīṇi bhūtāni kañcukamiva vyatiriktaṃ
prāvaraṇamiva na tu ahantāpadaspa-
p. 135)
rśīni [kalpitapuryaṣṭakādiśarīre paśujanavat
parimitāhaṃbhāvavigalanādityarthaḥ |] yasya tathābhūtaḥ san vimukto
nirvāṇabhāk yato bhūyo bāhulyena patisamaḥ
cidghanapārameśvarasvarūpāviṣṭaḥ tata eva paraḥ pūrṇaḥ śarīravṛttirvratam
(3-26) ityuktasūtrārthanītyā dalakalpe [dalaḥ jīrṇanirmokaḥ |
idaṃ tātparyam yathā muktāyāṃ tvaci sarpasya ahantābhimānāgrahaṇam evaṃ
śivajñānābhyasanena pṛthaktayā parāmṛṣṭe dehādau
pramātṛtābhimānābhāvaḥ | yadvā dalaḥ khaḍgapidhānam yathā
khaḍgādvyatiriktaḥ tathā vyatirikte dehe tatpramātṛbhāvena nāyaṃ spṛśyate |
] dehādau sthito'pi na tatpramātṛtāsaṃskāreṇāpi spṛṣṭaḥ | taduktaṃ
śrīkularatnamālāyāṃ
yadā guruvaraḥ samyak kathayettanna saṃśayaḥ |
muktastenaiva kālena yantrastiṣṭhati kevalam ||
kiṃ punaścaikatānastu [ekatāno'nanyavṛttirityarthaḥ |] pare brahmaṇi
yaḥ sudhīḥ |
kṣaṇamātrasthito yogī sa mukto mocayetprajāḥ ||
iti | śrīmṛtyujityapi
nimeṣonmeṣamātraṃ tu tattvaṃ yadyupalabhyate |
tadaiva kila mukto'sau na punarjanma cāpnuyāt ||
iti | kulasāre'pi
p. 136)
aho tattvasya māhātmyaṃ jñātamātrasya sundari |
śrotrāntaraṃ tu saṃprāpte tatkṣaṇādeva mucyate ||
iti || 42 ||
nanu bhūtakañcukitvamapi asya kasmāt tadaiva na nivartate ! ityāha -
naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ || 43 ||
nisargāt svātantryātmanaḥ svabhāvāt āyāto naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ saṃvit
kila bhagavatī viśvavaicitryam avabibhāsayiṣuḥ saṃkocāvabhāsapūrvakaṃ
saṃkucadaśeṣaviśvasphurattātmakaprāṇanārūpagrāhakabhūmikāṃ śritvā
grāhyarūpajagadābhāsātmanā sphuratīti naisargikaḥ svātantryāt
prathamamudbhāsito'syāḥ prāṇasaṃbandhaḥ [naisargikaprāṇasaṃbandhāt
tadavasthityavadhiḥ kañcukāvasthitiḥ tayoḥ sāhacaryaṃ
mitapramātṛniṣpāditakārmapāśādhīnam | ataśca
prāktanasaṃcitamiśrakarmotpannaṃ bhogāyatanaṃ
prārabdhopanatabhogyabhogādeva kṣīyate nānyathā tasmāt tattvavido vapuṣaḥ
cakrabhramivat avasthānamārabdhabhogātivāhanaprayojanam ityarthaḥ |] | tathā
ca śrīvājasaneyāyām
yā sā śaktiḥ parā sūkṣmā vyāpinī nirmalā śivā |
śakticakrasya jananī parānandāmṛtātmikā ||
p. 137)
mahāghoreśvarī caṇḍā sṛṣṭisaṃhārakārikā |
trivahaṃ trividhaṃ tristhaṃ balātkālaṃ prakarṣati [prāṇapariṇatā jīvanarūpā
parā śaktiḥ ghorātighorādiśakticakrajananāt tadīśitrī svarūpagopanonmukhatvāt
caṇḍarūpā tasyā eva truṭyādiśaktikālaparimitiparyantaṃ kālakarṣaṇāt
tatsṛṣṭisaṃhartṛtvam | trivahamiti triṣu iḍāpiṅgalāsuṣumnāmārgeṣu vahati iti
trividhaṃ somasūryāgnirūpam tristham atītādiṣu sthitam |] ||
iti saṃvida eva bhagavatyāḥ prāṇakrameṇa
nāḍitrayavāhisomasūryavahnyātmāvasthitātītānāgatavartamānarūpabāhyakālollā
sanavilāpanakāritvamuktam [ullāsanaṃ bahiḥsṛṣṭiḥ vilāpanam antaḥ
saṃharaṇam |] | taduktaṃ svacchande'pi
prāṇaḥ [hakārastu smṛtaḥ prāṇa iti
yo'śeṣavācyavācakāvibhāgavimarśamayo halākṛtiḥ prāṇa uktaḥ sa eva
svātantryāvabhāsitasaṃkocapuraḥsaramavarohaṇakrameṇa prakṛtaṃ rūpaṃ yasya
prāṇanarūpasāmānyaprāṇasya sa visargāpūraṇaṃ prati sarvaireva suṣirabhāgaiḥ
bahiḥ tattadbhāvāvabhāsasṛṣṭirūpavisargārthaṃ tadavabhāsapuraḥsaraṃ
praveśayuktyā tadāharaṇena antaḥ āpūraṇārthaṃ prakarṣeṇa ananāt dhvananāt
arthajighṛkṣāgrahaṇaviśrāntidaśocitāt vimarśāt prāṇa ityarthaḥ | etadeva
sphuṭayati nityamiti | sarvadehagato'pi ayaṃ prāṇināmurasi
sphuṭamupalabhyamānatvena avasthito nityamāpūrayan arthāt prāṇino'rthān ca
praveśanirgamābhyāṃ vimarśamayaṃ jīvanaṃ kurute ityuttareṇa saṃbandhaḥ |
] prāṇamayaḥ prāṇo visargāpūraṇaṃ prati |
nityamāpūrayatyeṣa prāṇināmurasi sthitaḥ ||
iti | prāṇasya
p. 138)
hakārastu [yo'yaṃ hal ākṛtiḥ yasya sa anacko'nāhatadhvanyātmā
svayamuccarate devi prāṇināmurasi sthitaḥ |
iti nītyā svapravṛttaḥ
nādākhyaṃ yatparaṃ bījam .................
iti tantrāntaroktasthityā sarvasya svataḥ sphuran sa eṣa prāṇaḥ prāṇanāparaparyāyo
jīvaḥ smṛto gurupāraṃparyeṇa avicchedena adhītaḥ |
atha ca dhūlibhedānusāreṇa halākṛtiḥ aśeṣaṃ viśvaṃ garbhīkṛtya
kuṇḍalinyākāraḥ prasuptabhujagarūpaḥ svapravṛttaḥ svayameva
nādāmarśarūpatāṃ nimajjya prāṇātmakaṃ rūpamāviśya sthitaḥ yataḥ
pārameśī bodhākhyā śaktiḥ viśvaṃ garbhīkṛtya parā kuṇḍalikā satī
vimarśarūpatayā nādātmavarṇakuṇḍalikātmatayā bhāti ityāmnāyaḥ | evaṃ ca
vyākhyātarūpaḥ prāṇa eva haṃsaḥ ūrdhvamadhaśca svarasena vahan
hānasamādānadharmakahakārasakāravimarśarūpatayā sphuraṇāt |] smṛtaḥ
prāṇaḥ supravṛtto halākṛtiḥ |
ityuktanītyā śrīsvacchandabhaṭṭārakarūpaprāṇamayatvāt visargāpūratayā
sṛṣṭisaṃhārakāritvamabhihitam iti yuktamuktam naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ
iti | ata eva śrībhaṭṭakallaṭena prāṇākhyanimittadārḍhyam
prāk saṃvit prāṇe pariṇatā |
iti tattvārthacintāmaṇāvuktam || 43 ||
ataśca sthite'pi naisargike prāṇasaṃbandhe yastadārūḍha [tadārūḍha iti
prāṇanārūpagrāhakabhūmikāmāśrita ityarthaḥ |] āntarīṃ kalāṃ
vimṛśannāste sa lokottara eva ityāha -
p. 139)
nāsikāntarmadhyasaṃyamāt kimatra
savyāpasavyasauṣumneṣu || 44 ||
sarvanāḍīcakrapradhānarūpeṣu savyāpasavyasauṣumneṣu
dakṣiṇavāmamadhyanāḍīpadeṣu yā nāsikā nasate kauṭilyena vahati iti kṛtvā
kuṭilavāhinī prāṇaśaktiḥ tasyāḥ antariti āntarī saṃvit tasyāḥ api madhyaṃ
sarvāntaratamatayā pradhānam |
tasya devātidevasya parabodhasvarūpiṇaḥ |
vimarśaḥ paramā śaktiḥ sarvajñā jñānaśālinī ||
iti śrīkālikākramoktanītyā yat vimarśamayaṃ rūpaṃ tatsaṃyamāt
antarnibhālanaprakarṣāt [bhūyobhūyaḥ antarmukhasvarūpe dārḍhyena
avahitatvāt cittadhāraṇaṃ nibhālanam bhala dhāraṇe iti dhātvarthāt |] kimatra
ucyate ayaṃ hi sarvadaśāsu dedīpyamāno nirvyutthānaḥ paraḥ samādhiḥ |
taduktaṃ śrīvijñānabhairave
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā
[prāṇāpānagatyātmagrāhyagrāhakavijñānaṃ sarvapramātṛsādhāraṇam
yogināṃ tu tatsaṃcāre parapramātrāveśāvahitatvam |] ||
iti || 44 ||
p. 140)
evamīdṛśasya yogaphalaṃ darśayan prakaraṇamupasaṃharati -
bhūyaḥ [bhūyaḥśabdasya bāhulyapunastvarūpadvaiyarthyam |]
syātpratimīlanam || 45 ||
caitanyātmanaḥ svarūpāt uditasya asya viśvasya bhūyaḥ punaḥ
vigalitabhedasaṃskārātmanā bāhulyena ca pratimīlanam caitanyābhimukhyena
nimīlanaṃ punarapi caitanyātmasvasvarūponmīlanarūpaṃ parayogābhiniviṣṭasya
yogino bhavati | taduktaṃ śrīsvacchande
unmanāparato [samanāśakteḥ parato ya ātmana unmanāśaktiyogaḥ sa
tādātmyarūpaḥ tatra aunmanase paramaśivadhāmni nirvikalpavimarśo'pi nāsti
vedyatvābhāvāt | vedyatāyā samanāvadheḥ pāśajālamayatayā savikalparūpatvāt |
] devi tatrātmānaṃ niyojayet |
tasminyuktastato hyātmā tanmayaśca prajāyate ||
iti | tathā ca
udbodhito yathā vahnirnirmalo'tīva bhāsvaraḥ |
na bhūyaḥ praviśetkāṣṭhe tathātmādhvana [ṣaḍadhvātmanaḥ
pāśajālādityarthaḥ |] uddhṛtaḥ ||
malakarmakalādyaistu nirmalo vigataklamaḥ |
tatrastho'pi na bādhyeta yato'tīva sunirmalaḥ ||
p. 141)
iti | bhūyaḥ syādityabhidadhato'yamāśayaḥ yat śivatvamasya yogino na apūrvam
api tu svabhāva eva kevalaṃ māyāśaktyutthāpitasvavikalpadaurātmyāt
bhāsamānamapi tat nāyaṃ pratyavamraṣṭuṃ kṣamaḥ ityasya
uktopāyapradarśanakrameṇa tadeva abhivyajyate iti śivam || 45 ||
seyamāgamasaṃvādaspandasaṃgaisundarā |
vṛttiḥ śaivarahasyārthe śivasūtreṣu darśitā || 1 ||
śivarahasyanidarśanasaṃsravan -
navanavāmṛtasārarasolbaṇām |
sukṛtino rasayantu bhavacchide
sphuṭamimāṃ śivasūtravimarśinīm || 2 ||
iyamarocakināṃ rucivardhinī
pariṇatiṃ tanute paramāṃ mateḥ |
rasanamātrata eva sudhaughavat-
mṛtijarājananādibhayāpahṛt || 3 ||
dehaprāṇasukhādibhiḥ parimitāhantāspadaiḥ saṃvṛta-
ścaitanyaṃ cinute nijaṃ na sumahanmāheśvaraṃ svaṃ janaḥ |
madhye bodhasudhābdhi viśvamabhitastatphenapiṇḍopamaṃ
yaḥ paśyedupadeśatastu kathitaḥ sākṣātsa ekaḥ śivaḥ || 4 ||
p. 142)
tarata tarasā saṃsārābdhiṃ vidhatta pare pade
padamavicalaṃ nityālokapramodasunirbhare |
vimṛśata śivaproktaṃ sūtraṃ rahasyasamujjvalaṃ
prasabhavilasatsadyuktyāntaḥ samutplavadāyi tat || 5 ||
iti śrīmanmahāmāheśvarācāryavaryābhinavaguptapādapadmopajīvi##-
nāma tṛtīya unmeṣaḥ || 3 ||
samāptā ceyaṃ śivasūtravimarśinī ||
kṛtiḥ śrīkṣemarājasya kṣemāyāstu vimarśinām |
śivasvātmaikyabodhārthā śivasūtravimarśinī ||
########### END OF FILE #######
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.