Dhvanyālokalocana
· full Sanskrit held · commentary
Full Sanskrit (1193KB) — read/download full text →
N.S. ed; Ingalls/Masson/Patwardhan English
### Provenance: GRETIL (Locana embedded) · CC BY-NC-SA 4.0
### Source file: 5_poetry/1_alam/sa_Anandavardhana-dhvanyAloka-comm.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/dhvanyaloka.txt (research/education use; respect licence)
śrīmadānandavardhanācāryapraṇīto-
dhvanyālokaḥ /
---- prathama uddyotaḥ /
śrīmadānandavardhanācāryapraṇīto- dhvanyālokaḥ /
--- śrīsahṛdayatilakarāmaśārakakṛtayā bālapriyākhyaṭīkayodbhāsitayā gosvāmiśrīdāmodaraśāstrinirmitayā viṣamasthaladarśanyā viṣamasthaladarśinyā divyāñjanākhyaṭippanyoktayā ca śrīmadācāryābhinavaguptaviracitayā locanākhyayā vyākhyayānugataḥ /
prathama uddyotaḥ /
--- śrīmadācāryābhinavaguptakṛtaṃ locanam śrībhāratyai namaḥ apūrvaṃ yadvastu prathayati vinā kāraṇakalāṃ- jagadbhāvaprakhyaṃ nijarasabharātsārayati ca /
kramātprakhyopākhyāprasarasubhagaṃ bhāsayati ta- tsarasvatyāstattvaṃ kavisahṛdayākhyaṃ vijayate //
śrīsahṛdayatilakarāmaśārakakṛtabālapriy.ā śrīgurave namaḥ śrīgurūnpūrṇavedeśaṃ saṅgameśañca mādhavam /
śivaṃ śivāñca namraṇāṃ kāmadhenummuhurnumaḥ //
kāvyāloko locanañca dve grāhyagrāhake satām /
tadganthakārāvācāryau rasikāgresarau stumaḥ //
locanasyādimoddyotamātrasyātra purā kṛtā /
vivṛtirlabhyate tattāṃ dṛṣṭvā granthāntarāṇi ca //
pāṭhānkeralavikhyātānālambya ca yathāmati /
kurmo bālapriyāṃ prāyaḥ prauḍhalocanaṭippanīm //
atha tatrabhavantaḥ śrīmadācāryābhinavaguptapādāḥ kāvyālokavyākhyānañcikīrṣavastasya nirvighnaparisamāptaye vihitaṃ samuciteṣṭadevatānamaskārātmakammaṅgalaṃ śiṣyaśiṅkṣāyai granthatonibadhnantyapūrvamityādi /
yatukamalamanambhasi kamaletyādikāvyātmakaṃ sarasvatītattvam, kāraṇakalāṃ vi- locanam bhaṭṭendurājacaraṇābjakṛtādhivāsa- hṛdyaśruto 'bhinavaguptapadābhidho 'ham /
yatkiñcidapyanuraṇansphuṭayāmi kāvyā- lokaṃ svalocananiyojanayā janasya //
bālapriyā nā-tattatkāryaṃ prati prasiddhaṃ yadyadupādānādikāraṇantasya kalā leśaḥ tāṃ vinā antareṇaiva apūrvaṃulokaprasiddhavastuvijātīyamadbhutañca vastunirupākhyaśaśaśṛṅgādivilakṣaṇamanambho 'dhikaraṇakakamalādikaṃ padārtham prathayati sṛṣṭvā vistārayati, kiñca yad grāvaprakhyaṃupāṣāṇatulyaṃ nisargato nīrasaṃ jagatusarvaṃ vastu nijaḥ svīyaḥ kāvyāsambandhī yo rasaḥ śṛṅgarādiḥ tasya bharādatiśayāt sārayati sāraṃ karoti vibhāvāditvayojanena rasavyañjakaṃ karotīti yāvad, vākyābhyāmābhyāṃ kāvyātmakasarasvatītattvasya viśvakartuḥ prajāpaterutkarṣarūpavyatireko vyañcitaḥ; tameva sthirīkartumāha--kramādityādi /
yajjagaditi cānuṣajyate, prakhyākaveḥ pratibhā; upākhyā vacanaṃ prathamaṃ prakhyā paścādupākhyeti tayoryaḥ kramātprasaraḥ tena subhagaṃ hṛdyaṃ sad, bhāsayati nisargeṇāramaṇīyamapi sarvaṃ vastu rasavyañjakatvasampadanena rasaṇīyaṃ satprakāśayatītyarthaḥ, cakārasyātra sambandhaḥ, atra prakhyopākhyāprasarasyāpūrvavastunirmāṇe sarasatvakaraṇe ca hetutvamārthikaṃ bodhyam, atrādyena vākyenāpūrvavastuno nirmāṇandvitīyena pūrvaṃ sato vastunassarasatvakaraṇaṃ tṛtīyena dvayorapi hṛdyatayā prakāśanañjoktamityapa vyācikṣate, tatutathāvidhamapūrvavastuprathayitṛtvādidharmaviśiṣṭam, taddharmasampattyarthamāha-kavīti /
kavisahṛdayāvityākhyā yasya tat, kavisahṛdayaśabdāvatra nirmāṇarūpakavivyāpāravicārātmakasahṛdayavyāpāraviṣayakāvyaparau, yadvā kavisahṛdayairākhyāyataucyate iti tadākhyam, atha vā kavisahṛdayayorākhyā abhīkṣṇyena khyānaṃ sphuraṇaṃ yasya tat kāvyātmakamityarthaḥ, tattvamāropitaṃ bodhyam, sarasvatyāḥuśabdaprapañcābhimāninyādevatāyāḥ, tattvaṃupāramārthikaṃ rūpam, vijayate sarvasmādupari vartate, enena tannamaskāro granthakarturgamyate; atha ca sarasvatyāstattvaṃ dhvanikāvyam, vijayate; apūrvamityādyarthaḥ pūrvavadbodhya iti pratipādyārtho 'pyāsūtrita iti dik /
athauddhatyaṃ paraharannātmano vyākhyānanaipuṇī darśayan kīrttya nuvṛttaye nāmanirdeśaṅkurvaṃśca pratijānīte-bhaṭṭetyādi /
bhaṭṭendurājasyautannāmakasya guroḥ caraṇābjayoḥupajhatulyayoḥ pādayoḥ tatsannidhāviti yāvad yo 'dhivāsastena caraṇābjaśuśrūṣayeti yāvad; hṛdyāni svahṛdayasthāni; atha ca śrotṛjanahṛdayapriyāṇi śrutāni śāstrāṇi yasya saḥ, yathā padmena surabhīkaraṇe vastuno hṛdyatvaṃ tathetyupamātra dhvanyate, yatkiñcatusvalpam, apirevārthe, yadvānuraṇannapīti yojanā, apiśabdaḥ svalpābhidhānena saha sphuṭīkaraṇasyāpātato virodhaṃ dyotayati, locanam svayamavyucchinnaparameśvaranamaskārasampatticaritārtho 'pi vyākhyātṛśrotṝṇāmavighnenābhīṣṭavyākhyāśravaṇalakṣaṇaphalasampattaye bālapriyā anuraṇanubruvan ghaṇṭā'dinādasthānīyasya mūlakṛdvacanasyānuraṇanasthānīyaṃ vyākhyānarūpaṃ svavacanamityanena prakāśyate, sveti /
lojyate dṛśyate 'neneti locanaṃ svasya locanaṃmanaḥ tasya nitarāṃ yojanayā manaḥpraṇidhānenetyarthaḥ, kāvyālokaṃ janasya sphuṭayāmi visadīkaromi, yadvā svasya locanaṃ jñānaṃ tasya niyojanayā vyākhyānarūpānuraṇanadvārā samarpaṇena sphuṭayāmi prakāśayāmi, yathā netrayojanena tathetyupamādhvaniratrāpi bodhyaḥ /
vṛttikārakṛtasya svecchetyādipadyasya tātparyārthamavatārikayā darśayati-svayamityādi /
svayamiti vṛttikārasya nirdeśaḥ, avyucchinnaḥumadhye vicchedena rahitaḥ parameśvarasyautattallīlāvigrahamavalambamānasya paramātmanaḥ; namaskāraḥ tasya sampattiḥuprakarṣaḥ tayā caritaḥulabdhaḥ arthaḥuvighnanivṛttyādirūpasākṣātprayojanaṃ yasya saḥ, tathābhūtasya maṅgalācaraṇa āpātato virodhamapiśabdo dyotayati, vyākhyātṛśrotṝṇāmiti phalasampattaya ityādinā sambandhaḥ, avighnenauvidhnadhvaṃsena, abhīṣṭeti /
vyākhyātṝṇāṃ vyākhyānaṃ śrotṝṇāṃ śravaṇañcabhīṣṭaṃ divyāñajanākhyā ṭippanī śrīśrīgaurakṛṣṇaḥ śaraṇam /
gaurakṛṣṇagurūnnatvā dhvanyālokasya locanam /
anajmi divyāñjanato durdarśārthamavekṣitum //
ath.a dhvaniprasthāpakācāryaśrīmadānandavardhanaviracitaṃ dhvanyālokanibandhanaṃ vyākhyātavato bharatadarśanasūtrabhāṣyakārapradhānasyācāryyaśrīmadabhinavaguptasya locanākhye vyākhyāne viṣamasthalāni mukhyatvena viśadayitukāmasya divyāñjananāmikeyaṃ ṭippanī; prāsaṅgikī tvaparatrāpīti na pratiśrutiviroda udbhāvanīyaḥ /
yattvatrottarapadāvyavahitapūrvatvaviśiṣṭavidyāyonyanyatarasambandhavācakardantapadoddeśyakānaṅvidhāyakānaṅṛto dvandva iti śāstreṇa vidyādvārakaikayajñārvijyasambandhena vidyāsambandhivācakahotāpotṛvadihāpi vidyādvārakaikapratipādyaviṣayakajñānānukūlavyāpāravattvasambandhena sambandhivācakayorvyākhyātṛpadaśrotṛpadayordvandve 'pi vyākhyātāśrotṝṇāmityucitamiti kaścidākṣipati tanmandam-- "ṛto vidyāyonisambandhebhyaḥ" pūrṇaitatsūtrānuvṛttita ṛtpadānuvṛttyaiva nirvāhe prakṛtasūtre punā ṛdgrahaṇamānaṅvidhyu ddeśyatāvacchedakakoṭipraviṣṭasamasyamānayāvatpadānāmṛdantatvasyāpekṣāṃ darśayad vidyayonyanyataravācitvamapi tadavacchedakakukṣau samāviveśayiṣyatīti vyākyātṛśabdasya kathaṃ cittadanyataravācitve 'pi śrītṛśabde tadvācitvaniyamādarśanād viśeṣaṇābhāvaprayuktaviśiṣṭābhāvamudrayoddeśyatāvacchedakatvānākrāntatvādānaḍo 'pravṛtteḥ sādhveva vyākhyātṛśrotṝṇāmiti /
śrīnṛharaye namaḥ svecchākesariṇaḥ svacchasvacchāyāyāsitendavaḥ /
trāyantāṃ vo madhuripoḥ prapannārticchido nakhāḥ //
locanam samucitāśīḥprakaṭanadvāreṇa parameśvarasāṃmukhyaṃ karoti vṛttikāraḥ--sveccheti /
madhuripornakhāḥ vo yuṣmānvyākhyātṛśrotṝṃstrāyantām, teṣāmeva sambodhanayogyatvāt; sambodhanasāro hi yuṣmadarthaḥ, trāṇaṃ cābhīṣṭalābhaṃ prati sāhāyakācaraṇaṃ, tacca tatpratidvandvivighnāpasāraṇādinā bhavatīti, iyadatra trāṇaṃ vivikṣitam, nityodyoginaśca bhagavato 'sammohādyavasāyayogitvenotsāhapratītervīraraso bālapriyā vaṇañcābhīṣṭaṃ phalaṃ tasya sampattaye niṣpattaye, tadubhayasampattau tadubhayahetukagranthapratiṣcaṭārūpaṃ phalaṃ granthakārasya ca siddhyatīti bhāvaḥ, samucitaṃugranthārambhe yogyaṃ yadāśiṣaḥ prakaṭanaṃuvacanantaddvāreṇa, parameśvarasya sāmmukhyaṃuvyākhyātṛśrotṝn pratyābimukhyaṃ trāṇecchārūpam, karoti sampādayati, tatrrāṇasya parameśvarasāmmukhyāyattatvātrrāṇāṅgabhūtaṃ tatsāmmukhyamāśīrvādena sampādayatītyarthaḥ, yadvā samucitāyā āśiṣaḥ prakaṭanaṃugranthato nibandhanaṃ taddvāreṇa, parameśvare viṣaye sāmmukhyaṃuvyākyātṛśrotṝṇāmābhimukhyamanusandhānātmakam karotyutpādayati, vṛttikāra ityanena svecchetyādikaṃ na kārikārūpasūtrādyapadyamiti darśitam, va ityasya vyākhyātṛśrotṝniti vyākhyāne hetumāha-teṣāmiti /
kuto 'tra sambodhanaprasaṅga ityata āha-sambodhaneti /
sambodhanaṃ sāraḥuprāṇo yuṣmadarthatvaprayojakoṃ'śo yasya saḥ, na hyasambodhyo yuṣmadā vyapadiśyate, trāyantāmityanenātra vivakṣitaṃ vyācaṣṭe-trāṇañceci /
abhīṣṭeti vyākhyānaśravaṇarūpetyarthaḥ, sahāyasya karma sāhāyakaṃ tatpratidvandvīta; abhīṣṭalābhapratibandhaketyarthaḥ, apasaraṇaṃunivartanam, ādipadenārthatattvamanīṣāsamunmeṣādeḥ parigrahaḥ, iyaditi /
uktarūpamityarthaḥ, atha dhvaniṃ kāvyātmānaṃ ṭippanī vṛttikāra iti /
svakṛtānāmeva mūlarūpāṇāṃ kārikāṇāṃ vyākhyā'tmakavṛtteḥ karttetyarthaḥ, ata eva viśiṣṭasyevāripsitatvena mūle maṅgalākaroṇe 'pi nācāravirodhaḥ /
ke cittu mūle 'pi "kāvyasyātme' tiprathamakārikāyāmādyapadasya kāvyetyasyānyaparatve 'pi parārthopanītodakumbhadarśanavat śravaṇamātreṇāpi; "kāvyālāpāśca ye ke cid gītakāntakhilāni ca /
śabdamūrttidharasyaite viṣṇoraṃśā mahātmana"-- ityādipramāṇato bhagavatsphorakatvena vastunirddeśarūpamaṅgalaṃ jātamevetyāpi vadanti, kārikākṛdvṛttikṛtorabhedastvagre darśayiṣyate /
sambodhanasāro hīti /
svajanyabodhāśrayatvena vaktrabhiprāyaviṣayatvāvacchinnasya locanam dhvanyate, nakhānāṃ praharaṇatvena graharaṇena ca rakṣaṇe kartavye nakhānāmavyatiriktatvena karaṇatvātsātiśayaśaktitā kartṛtvena sūcitā, dhvanitaśca parameśvarasya vyātiriktakalaṇāpekṣāvirahaḥ, madhuriporityane tasya sadaiva jagatrrāsāpasāraṇodyama uktaḥ, kīddaśasya madhuripoḥ? svecchayā kesariṇaḥ, ma tu karmapāratantryeṇa, bālapriyā pratipādayiṣyatā granthakṛtā kṛtasyāsya prathamapadyasya kāvyarūpatvādasminnapi dhvaniryojanīya iti manvāno rasādibhedena trividheṣu dhvaniṣu pradhānabhūtaṃ rasadhvanimādau yojayati-nityetyādi /
caśabdaḥ samuccaye dhvanyate ceti sambandhaḥ; na vācyārthamātramanenocyate kintu raso dhvanyate cetyarthaḥ, nityodyogina iti /
udyogo nāmaubāhyasaṃnāhātmakodyamanakriyārūpa darśitam, yathoktaṃ bharatena "uttamaprakṛtirutsāhātmako vīra iti" asaṃmohenausammoharāhityena yo 'dhyavasāyaḥ etadevaṃ kartuṃ śakyamiti vastutattvaniścayaḥ tadyogitveneti utsāhahetukathanam, asaṃmohaścadhyavasāyaśca tadyogitveneti ke cit, utsāhapratīteriti /
svecchākesariṇo madhuripoḥ prasannārticchida iti padairhiraṇyakaśipuprabhṛtinivarhaṇādiviṣayakotsāhasya vyañjanayā sahṛdayānāṃ pratīterityarthaḥ, matyādivyabhicāripratīterupalakṣaṇamidam, vastudhvaniṃ darśayati-nakhānāmityādi /
praharaṇatveneti karaṇatve hetuḥ siṃhādīnāmāyudhatvenetyarthaḥ, praharaṇatva iti pāṭhe nimitte saptamī, nanu nakhānāṃ praharaṇatve 'pi kathaṃ trāṇakriyāṃ prati karaṇatvamityatastatsambhāvanāndarśayati-praharaṇeneti /
praharaṇaṃ hi svasyānyasya vā rakṣāṃ kartumupādīyata iti bhāvaḥ, avyatiriktatvena karaṇatvāditi, avyatiriktatvamapṛthagbhūtatvamābhyantaratvamiti yāvat tadviśiṣṭakaraṇatvādityarthaḥ, karaṇaṃ dvividhaṃ bāhyamābhyantarañca, bāhyaṃ khaṅgādi; ābhyantaraṃhastādi, karaṇatvāt kartṛtveneti samabandhaḥ, karaṇatvamanuktvā kartṛtvoktyetyarthaḥ, madhuripurnakhaistrāyatāmiti vaktavyamanuktvā madhuripornakhāstrāyantāmityuktyeti yāvat, sātiśayā ṭippanī svasambodhyasya yuṣmatpadārthatayānyatra vyavasthāpitatvādityāśayaḥ /
utsāhapratīteriti /
vibhāvādīnāṃ mitho nāntarīyakatvena "sadbhāvaśced vibhāvāderdvayorekasya vā bhaved /
ūṭityanyasamākṣepe tadā doṣo na vidyate" //
ityuktadiś.ā prakṛte sapatnamadhvādyasurālambanena yogyatayā'kṣiptānāṃ tadīyanirbhīkatvādijñānādyudīpanatadviṣayāvahelā'dyanubhāvagarvādisaṃcāriṇāṃ pānakarasanyāyena yogād utsāhaiya pratīterityarthaḥ /
locanam nāpyanyadīyecchayā, api tu viśiṣṭadānavahananocitatathāvidhecchāparigrahaucityādeva svīkṛtasiṃharūpasyetyarthaḥ, kīddaśā nakhāḥ? prapannānāmārti ye chindanti; nakhānāṃ hi chedakatvamucitam; ārteḥ punaśchedyatvaṃ nakhānparatyasambhāvanīyamapi tadīyānāṃ nakhānāṃsvecchānirmāṇaucityātsambhāvyata eveti bhāvaḥ, atha vā trijagatkaṇṭako hiraṇyakaśipurviśvasyotkleśakara iti sa eva vastutaḥ prapannānāṃ bhagavadekaśaraṇānāṃ janānāmārtikāritvānmūrtaivārtistaṃ vināśayadbhirārtirevocchinnā bhavatīti parameśvarasya tasyāmapyavasthāyāṃparamakāruṇikatvamuktaṃ, kiṃ ca te nakhāḥ svacchena svacchatāguṇena nairmalyena; svacchamṛdugrabhṛtayo bālapriyā śaktiḥusāmarthyaṃ yeṣāṃ teṣāṃ bhāvastattā, śaktateti ca pāṭhaḥ; vyaṅgyāntaramapyāhadhvanitaśceti, uktavyaṅgakyeneti śeṣaḥ, vyatiriktakaraṇeti /
bāhyakhaḍgādityarthaḥ, jagatrrāseti /
tattaddurjanebhyo jagato yastrāsaḥ tadapasāraṇe ya udyamaḥ sa ityarthaḥ, ukta iti /
vyañjita ityarthaḥ, imamarthaṃ manasikṛtya pūrvaṃ nityodyogina ityuktamiti bodhyam, na tu karmapāratantryeṇetyādeḥ svīkṛtetyatra sambandhaḥ, ādyamicchāpadena dvitīyaṃ svapadena ca gamyamiti bodhyam, viśiṣṭeti viśiṣṭaṃudānavāntarahananāpekṣayā viśeṣavat, dānavasyauhiraṇyakaśiporhananaṃ yadvā viśiṣṭaḥusuranaratiryagādyavadhyatvarūpaviśeṣavān yo dānavastasya hananaṃ tasminnucito yastathāvidhāyāḥunaraharivigrahāvalambanaviṣayikāyā icchāyāḥ parigrahaḥ, ucitetīcchāviśeṣaṇaṃ vā tasmin yadaucityāmarthāt svasya tasmāddhetorityarthaḥ, svīkṛtasiṃharūpasyeti /
siṃharūpasya nararahapamiśratvaṃ prasiddamato noktam, ye cchindantīti /
taiti śeṣaḥ, chedakatvāmiti /
chedanakriyākartṛtvamityarthaḥ, chadyatvaṃuchedanakarmatvamasya sambhāvyata ityanena sambandhaḥ, asambhāvanīyamiti /
ārteramūrtatvāditi bhāvaḥ, tadīyānāṃunaraharisambandhinām, sveccheti /
svecchayā bhagavata icchayā yannirmāṇaṃunakhānāṃnarmāṇaṃ tena hetunā; aucityādimūrtasyāpi vastunaśchedane sāmarthyāt, yadvā svecchayāsvātantryeṇa nirmāṇenamūrtacchedanādeḥ karaṇe nakānāmaucityādityarthaḥ, sambhāvyata evauniścīyata eva, lokaddaṣṭyanurodenāha-atha veti /
asmin pakṣe ātiṃśabda ātiṅkāraṇaṃlakṣayati tasyāvyabhiṭacāreṇa nikhilārtikāritvañca dhvanatīti bodhyam, vināśayadbhiriti /
naśairiti śeṣaḥ, ārtirevalocchinnā bhavatīti /
tathāvidhasya hiraṇyakaśipoḥ hananamārterevocchedanaṃ na tu kasya citprāṇina iti bhagavadbuddhiriti bhāvaḥ, tasyāmapyavasthāyāṃuhananāvasthāyāmapi, uktamiti /
vyañjitamityarthaḥ, ārtimeva chinatti na tu kañjitprāṇinamityarthapratītyeti bhāvaḥ, atra prapannetyādiviśeṣaṇaṃ trāṇāśīravādahetugarbhasvacchetyādipraśaṃsāparaṃpraśasyamānā hi devatā praseduṣī prepsitaṃ prayacchati, tatra svacchasvacchāyetyatra karmadhārayabhramaṃ vārayanvyācaṣṭe-svacchenetyādi /
svacchatāguṇenetyāsyaiva vivaraṇaṃ nairmalyeneti, bhāvavṛttayaḥusvacchatā'didharmavācakāḥ, chāyayetyasya vyākhyānaṃ vakretyādi, atra vastudhvanimāhārtheti /
locanam hi mukhyātayā bhāvavṛttaya eva; svacchāyayā ca vakrahṛdyarūpayā'kṛtyā'yāsitiḥ-khedita induryaiḥ, atrārthaśaktimūlena dhvaninā bālacandratvaṃ dhvanyate, āyāsanena tatsannidhau candrasya vicchāyatvapratītirahṛdyatvapratītiśca dhvanyate, āyāsakāritvaṃ ca nakhānāṃ suprasiddham; naraharinakhānāṃ tacca lokottareṇa rūpema pratipāditam kiṃ ca tadīyāṃ svacchatāṃ kuṭilimānaṃ cāvalokya bālacandraḥ svātmani khedamanubhavati; tulye 'pi svacchakuṭilākārayoge 'mī prapannārtinivāramakuśalāḥ; na tvahamiti vyatirekālaṅkāro 'pi dhvanitaḥ, kiñcāhaṃpūrvameka evasādhāraṇavaiśadyahṛdyākārayogātsamastajanābhilaṣaṇīyatābhājanamabhavam, adya bālapriyā vakrahṛdyarūpākṛtyāyāsitatvasya bālacandra eva sambhavāttadarthasāmarthyamūlenetyarthaḥ, bālacandratvaṃ dhvanyata iti /
indupadārthasya candrasya bālatvaṃ dhvanyata ityarthaḥ, āyāsita ityasāya khedita ityartho lakṣaṇayā; tatphalamāhāyāsanenetyādi /
tatsannidhau nakhasannidhau, vicchāyatveti niśśobhatvetyarthaḥ, dhvanyata iti /
dhvanivyāpāreṇa jāyataityarthaḥ, suprasiddhamiti /
prahara
…[continued in full text]
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.