Isvarasiddhi (Siddhitrayi 1: Proof of the Lord)
· full Sanskrit held · karikas
Pipeline translation: open → (1/7 passages passed the gate; English shows for those only)
### Provenance: Mukhabodha M00023 (KSTS 34) · CC BY-NC 4.0
### Source file: Izvarasiddhi-M00023-IAST.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/isvarasiddhi.txt (research/education use; respect licence)
####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00023
Uniform title: īśvarasiddhi
Main title: īśvarasiddhiḥ
Secondary title: siddhitrayī
Author : utpaladeva
Editor : śastrī m k
Description:
Text taken from Volume 34 of the Kashmir Series of Texts and Studies. The Siddhitrayi and the Pratyabhijna-karika-vritti of Rajanaka Utpala deva Note: siddhitrayī consists of three works by utpaladeva: ājaḍa-pramātṛ-siddhi, iśvara-siddhi and sambandha-siddhi .
Notes:
Data-entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark Dyczkowski. Revision 0: 28/11/2005
Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State
Publication year : 1921
Publication city : Srinigar
Publication country : India
####################################################
|| oṃ ||
atha
īśvarasiddhiḥ
śrīmadācāryotpaladevaviracitā |
_________________
................................................................................ |
karoti tamahaṃ devamekaṃ naumi maheśvaram || 1 ||
tanukaraṇādikāryaṃ buddhimatkartṛpūrvakaṃ saṃniveśaviśeṣavattvāt,
yadyatsaṃniveśaviśeṣavat tattadbuddhimatkartṛnirmitaṃ yathā ghaṭaḥ,
buddhimatkartṛpūrvakaṃ yanna bhavati na tat saṃniveśaviśeṣavatkāryaṃ yathā
paramāṇvākāśaśaśaviṣāṇādi, tathā ca bhavati saṃniveśaviśeṣavat
tanvādikāryaṃ, tasmādbuddhimatkartṛpūrvakamiti | tadāha
tanvādi buddhimaddhetu saṃniveśaviśeṣavat |
(p. 2)
ghaṭa..............................................paramāṇuvat || 2 ||
iti ||
atra ca dharmisaṃbandhabalāt............................. hetubhūtārthakriyopayogitā
ca kathyate | ghaṭasya hi mṛdupādānakāraṇatvena siddhā | tatra ca na
pṛthubudhnodarākārasaṃniveśaviśeṣasaṃbhavaḥ, lokayātrāyāśca tathā
saṃniveśaviśeṣavatā vicitreṇa vastunā vinā mahatī khaṇḍanā, sahakārī ca
tathā saṃniveśavata eva rūparasādyanyathātve vyāpriyeta | yathā
svacchasarasyūṣmasaṃparkaḥ | vāyusaṃbandhavaśādapi kāryasya
saṃsthānāntaraṃ syādapi kadācit na tu niyamena bhavet anantapadārthasārthasya
samānajātīyatotthāpananimittamanyathāpi vāyuprasarasya saṃbhavāt,
ekarūpa..................................... utthāpakatve vā vāyureva buddhimānastu.................
kiṃ saṃvidā..........................................................
buddhimatprorito vā.......................................... |
..............................................ṭato ghaṭo yathā || 3 ||
iti ||
ghaṭajātīya eva dṛṣṭāntadharmī.................................................... rapi
tadākāraniyataḥ sādhyadharmitayā jātiprādhānyenaivopādīyate | taditthaṃ
dharmaviśeṣasaṃniveśaviśeṣo lokayātrā
nirvāhakaheturupādānakāraṇāsaṃbhavī ca na
svatantrecchāvatkāraṇasaṃbandhamantareṇa
(p. 3)
niyamāt upādānadeśaparihāreṇāparadeśagamanenopapadyate | karmāṇyapi
sahakāritāmāpadyamānāni tadavasthāsaṃsthāne rūpamātravaicitryaṃ
vidadhyuḥ, na tvekaikasādhanā deśakramākramaṇalakṣaṇā
saṃniveśanāpadeśā sadṛśārthakriyākārisajātīyārthajātotthāpananiyatā
kriyā tatkāryā bhavitumarhati | yadyapyādhārasaṃyogabhaṅgotpātalakṣaṇā
kriyā syāt tathāpi ādhārasyaikasaṃsthānāvasthānāt bhaṅga eva nopapanno
yāvatsākṣāt pāraṃparyeṇa vāpi avayavānāmasya prekṣāpūrvakāriṇā
buddhimatā deśāntarasaṃcaraṇaṃ na kṛtaṃ, vātādikṛta...............................
mayamaprasaṅgaḥ prāgukta eva | .....................ṇirupākhyatāmādhāramā-
pādayannādheyamadhaḥ pātayati, tadāpyagneḥ prāktanadeśaparihāre
nimittāntaramicchāvadvācyam | .................. pārthivadravyasaṃgharṣajatve'pi
pūrvavanniyamoddhoṣaṇadūṣaṇam | yadā punarniyamenāgneḥ
svedapākadāhādinā dravyamanyasaṃniveśaṃ karoti, yena viśiṣṭajātibhāñji
bhāvāntarāṇyucchūnatādiracanāviśeṣavanti uttiṣṭhanti, tadā
buddhimatpreraṇopapāditatathākṛtīni tāni, nānyathā pūrvoktanayena
niyamayogaḥ | tadevamupādānāsaṃbhavī deśāntaropasarpaṇātmā
lokasthitihetuḥ saṃniveśo niyamena tajjātīyatāpādako buddhimatkāraṇābhāve
sarvathānupapadyamāno buddhimatkartṛnirmito dṛṣṭaḥ | .................
.....................................................ksaṃsthānavarjitaḥ |
niścito'rtho'sya saṃsthāne tasminnarthakriyācite || 4 ||
(p. 4)
vicitre buddhimāneva ghaṭādiṣviva lakṣyate |
kartā vijño vicitraitadupayogābhisaṃdhimān || 5 ||
iti ||
vyāptisiddhaye na cāpyeṣa saṃniveśaviśeṣastanvādiṣvasiddhaḥ | tathā hi
śarīre tāvadupādānakāraṇaṃ śukraśoṇitādi siddhaṃ | na cāsya
tatsaṃniveśayogaḥ | cakṣuḥśrotrapāṇipādāderapi
tadevopādānamatatsaṃniveśi, bhuvanānāmapi
pārthivādyartharacanātmakānāṃ mṛdādyupādānamatatsaṃniveśyeva
siddhaṃ, nātra kiṃciddurupapādam | lokayātrātrāṇahetutāpi śarīrādeḥ
sarvavādisiddhaiva pratyakṣata eva | nātrāsthāne vistaropanyāsaḥ saphalaḥ | tataḥ
siddha eva hetuḥ || tadāha
asti cārthakriyāyoge śarīrabhuvanādiṣu |
saṃniveśaviśeṣo'yamanupādānasaṃbhavī || 6 ||
iti ||
īśvarasiddhiparyavasānaścāyaṃ sādhanārthaḥ | tanvādiṣu hi
viśvāparaparyāyeṣu parasparānuguṇeṣu sarveṣu yāvajjñānaṃ nāsti
tāvatkathaṃ nirmitsā syāt,-iti sarvajñatā tāvatsthitā, tathā
nirmāṇasāmarthyācca anekatve pramāṇābhāvācca ekasya sarvakartṛtvam,-
(p. 5)
iti dharmiviśeṣasaṃbandhaucityāt īśvara eva buddhimān paryavasyati || tadāha
tadatra buddhimatkartṛsiddhyā siddheśvarakriyā |
na hi tādṛśavaicitryaviduṣaḥ syādanīśitā || 7 ||
iti ||
tathā hi saṃniveśaviśeṣasya buddhimanmātreṇa anvayaḥ pradarśyate, na
tu buddhimadviśeṣeṇa kumbhakāreṇa īśvareṇa vā; tattu sāmānyarūpaṃ na
viśeṣasaṃbandhaṃ vinā sthitiṃ labhate,-iti pakṣasaṃbandhaucityānusāreṇa
vyaktiviśeṣaṃ kulālaṃ kuvindamīśvaramanyaṃ
vāpyāśrayaviśeṣamāśrayatvenāvalambate | yathā dhūmamātreṇa dūrāt
khadiravane'gnimātre'pi anumīyamāne khādiratvaviśeṣo
dhūmaviśeṣānapekṣayāpi āśrayavaśātprasiddhyati | yathā vā sāṃkhyenaiva
ātmasiddhyarthaṃ cakṣurādau dharmiṇi saṃghātavattvalakṣaṇe hetāvupanyaste
tasya pārārthyamātreṇa anyatra śayanāsanādau anvayadarśane'pi asaṃhata
evātmā paro dharmisaṃbandhabalāllabhyate, na hi
cakṣurāderbuddhiparyantāddharmiṇaḥ paro'saṃhatarūpamātmatattvaṃ vihāya
aparaḥ saṃbhavati,-iti tathābhūtapakṣasāmarthyādeva tasyātmatattvasyaiva tatra
siddhiḥ | na tu tenaiva śayanāsanādāvanvayaḥ pradarśanīyaḥ, yena
sādhyavikalatvāt dṛṣṭāntasyāsiddhānvayatā hetudoṣaḥ syāt | nāpi
vyavahartṛpuruṣākāraparārthatvenānvayaḥ,
yenātmaviruddhasaṃhatārthasādhanādviruddhatā syāt |
(p. 6)
evamihāpi neśvareṇa buddhimatā kumbhakāreṇa vā anvayapradarśanaṃ,
yato'siddhānvayatādidoṣodbhāvanaṃ kriyate | tathoktaṃ paraiḥ
kumbhakārādyadhiṣṭhānaṃ ghaṭādau yadi veṣyate |
neśvarādhiṣṭhitatvaṃ syādasti cetsādhyahīnatā ||
yathāsiddhe ca dṛṣṭānte bhaveddhetorviruddhatā | [ślokavārtike
saṃbandhākṣepa. 79 ślo. |]
iti | kiṃ tu buddhimanmātreṇaiva anvayādi pradarśyate, tanvādiṣu ca
buddhimanmātrarūpa eva kartāsmābhiḥ prasādhyate, tasya tu tatra siddhyato
viśvakartṛtārūpamaiśvaryamīśvaraśabdavyavahāryamāpatati | kvaciddhaṭādau
kartā kulālaśabdavyapadeśyaḥ phalataḥ saṃpadyate na tu īśvaratvaṃ
tanukaraṇāderviśvasya kartuḥ saṃniveśaviśeṣānumitādbuddhimato'nyatkiṃcit,
yatsādhanāya yasya hetoratrāvyāpārāt pramāṇāntaramanviṣyeta |
anyonyopayogitanukaraṇādisarvakriyaiva īśvaratvaṃ yathā
mṛtsaṃniveśaviśeṣakartṛtaiva kulālatvam | pakṣasaṃbandhaśca dharmo yadi
pramāṇāntarasādhyaḥ syādanumānasya, tarhi tadā ko viśeṣo dharmamātrasya
aniyatadeśāditvena apramāṇaviṣayatvādasya vyāptimātraviṣayatvaṃ na tu
trairūpyaphalatvaṃ | tena yathā dhūmenāgniḥ sāmānyena kvacitpradeśe
sādhyamānastatpradeśādhāraviśiṣṭaḥ sāmarthyātsidhyati na tu tatra
pramāṇāntaramupayujyate, tathā īśvarasādhane'pi | na ca śakyaṃ vaktuṃ
pradeśāyogavyavacchedenāgniṃ viśeṣayatyeva, sa tu viśeṣaḥ kevalaṃ
dharmisaṃbandhabalātsidhyati na tu pramāṇāntarāpekṣasiddhikaḥ, tathaiveha
buddhimānapi viśvanirmāṇaśaktiḥ siddhyet; kiṃ
tvagnipradeśāvacchede'gnirityeva
(p. 7)
vyavahriyate, tanvādikartā punarbuddhimān īśvaraśabdenā'pi,-itīyāneva
viśeṣaḥ, tato na kiṃcit viruddhatādidoṣāvakāśaḥ || tadāha
na kulālena neśenāpyanvayo'tra pradarśyate |
yato viruddhatāsya syādasiddhānvayatāpi vā || 8 ||
kevalaṃ buddhimanmātravyāptisaṃdarśanādapi |
pakṣadharmabalāddhīmānkvacitkaścitpratīyate || 9 ||
yathā pārārthyamātreṇa saṃghātatve'nvitekṣite [kṣate iti
pāṭhāntaram |] ||
cakṣurādau tadaucityādātmeṣṭo'saṃhataḥ paraḥ || 10 ||
yathā vā dūrato dhūmātsiddhiḥ khadirakānane |
vahnistatpratipattyaiva khādiratvena siddhyati || 11 ||
iti ||
(p. 8)
na cāpi ghaṭādisvalakṣaṇo viśiṣṭa eva saṃniveśaḥ pramāṇena siddhaḥ-
iti sa evānyatra dharmiṇi adṛṣṭakartṛke dṛṣṭasajātīyakameva kartāraṃ sādhayati
na tu saṃniveśanāmātraṃ, tasya sāmānyarūpasya kāryatvāsiddheriti vācyam;
yataḥ svalakṣaṇameva | yadyapi svalakṣaṇāpekṣayā darśanādarśanābhyāṃ
kāryaṃ pratīyate, tathāpi tattathā svalakṣaṇaṃ kāryatvena tathā siddhaṃ
sajātīyasvalakṣaṇāntarāṇyapi tatkāraṇasajātīyasvalakṣaṇāntarakāryatvena
vyavasthāpayati | yathā sakṛdapyeko dhūmo'gnikāryatayā siddho
dhūmāntarāṇyapi agnikāryatve siddhānyeva karoti | tacca
kāryasvalakṣaṇamanekasahakārijanyatayānekavidhasva-lakṣaṇāntaraiḥ
sajātīyaṃ | tathā ca ghaṭasvalakṣaṇaṃ mṛṇmayatvena valmīkādibhiḥ,
saṃniveśena paṭādibhiḥ, parivartulatvena
piṣṭādimayaśarāvādibhirvicchinnatvena cchinnavṛkṣādibhirityevamādinā
krameṇa ekaikajātiyuktāni svalakṣaṇāni ekaikakāraṇakāryāṇi vyavasthāpyante
| tajjātīyārthitāyāstajjātīyakāraṇopādānāya saugatairapīyaṃ vyavasthā
kṛtā, na mṛdaḥ saṃsthānaṃ na kulālānmṛdrūpatā ityevaṃ vadadbhiḥ |
vastusthitiścedṛśyeva, na hi yathā ghaṭaḥ saṃsthānavān buddhimatā puruṣeṇa
niyatena tathā paṭo'pi | tathaiva ca pratītirubhayatrāpi
prājñakṛtatvapratīterupayogāya ca pravṛttirityevaṃvyavasāyaiva | kevalaṃ
teṣāṃ pareṣāṃ saugatānāṃ yathā sajātīyatvaṃ jātyā vinaiva
avaśyābhyupagantavyam ekapratyayakāritvaṃ svalakṣaṇaniṣṭhameva tathaiva
etadapīti,
siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat |
saṃniveśādi tadyuktaṃ yasmāttadanumīyate ||
(p. 9)
anyathā kumbhakārasya mṛdvikārasya kasyacit |
ghaṭādeḥ kāraṇātsiddhyedvalmīkasyāpi tatkṛtiḥ ||
ityādi teṣāṃ pūrvoktahetuvibhāgakārisvavacanānusaṃdhāna-
śūnyamabhidhānam | sāmānyānāṃ guṇānāṃ kriyāṇāmanyeṣāmapi vā
dharmāṇāmarthakriyākārisvalakṣaṇaniṣṭhatayaiva pṛthakkāraṇopayogasya
siddheranavadyatvādityavyabhicāryeva saṃniveśaḥ strīpuṃsāderiva
anyonyasādhyārthakriyānuguṇyādi-viśeṣitastanvāderīśvarakartṛtāsādhana iti
|| tadāha
evaṃ ca hetuḥ saṃsthānamātramatra viśeṣitam |
tathā vaicitryamātreṇa na svalakṣaṇalakṣmaṇā || 12 ||
paraistairapi hetūnāṃ ghaṭātmapravivecane |
saṃsthānamātra eva............ hetutvaṃ buddhiśālinaḥ || 13 ||
anyonyārthakriyāyogyasaṃniveśaviśeṣitam |
tadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ yuktamīśvaranirmitam || 14 ||
iti ||
(p. 10)
atra sāṃkhyāḥ pratyavatiṭhante | bhavedapyetadevaṃ yadi
kiṃcidekaikameva kasyacit kāraṇaṃ syāt, yāvatānekameva
tattadekakāryābhivyaktinimittatāṃ saṃtatāviviktadeśakālādiyogena upayāti |
tataśca ye te sahabhāvamāpannāḥ kāryabhāvirbhāvayanti te parasparayoge
vicitravṛttayo dṛśyante | tathā hi bījāntargamanena bījabhūtā jalabhūmyādayo
rasādipariṇāmāt dīrghapracitasaṃniveśamaṅkuraṃ sahakāritayā kurvanti |
kriyāpi deśāntarākramaṇalakṣaṇā na taddeśapariṇāmavadrūpātiriktā
kācidupalabhyate | tena yathaikopādānadeśe eva pratikṣaṇaṃ pariṇāmastathā
deśāntarasthitarūpatayā yadi syāt tatko virodhaḥ | kūṭasthanityatābhyupagame
bhāvānāmeṣa doṣo na tu kṣaṇapariṇāmanaye, vāyuvahniprabhṛtīnāmapi
bhāvānāṃ digantarākramaṇamaniyamena yathā bhāve, tathā
tathāvidhasahakārikāraṇaviśeṣasāhityāt niyamena |
sajātīyatāyogyakāryotthāpanasamarthā api te yadi syustanna kiṃcidduṣyet | na ca
dṛśyamānārthayogitopapannaṃ vastu adṛṣṭakalpanāya aṅgatāmupanayati,
īśvaropagame'pyanavasthāprasaṅgāt | arthānāṃ
svabhāvavaicitryamabhyupagamanīyaṃ sarvavādibhiḥ, yena bījādevāṅkuro
mṛda eva ghaṭaḥ, tataḥ sahakārisāmarthyātiśayāveśitaviśeṣādeva
deśāntarākramaṇena upādānavilakṣaṇasaṃsthānatayā udbhavanto bhāvā na
vācyatābhājaḥ | yatra punaḥ sahakāriṇo bahiḥ svadeśasaṃniviṣṭā eva kāryeṣu
upayujyante yathā mṛtpiṇḍacakrādayaḥ, tatropādānasaṃniveśavaisādṛśye
syādavasaro buddhimataḥ kumbhakārasyeva, upādānamātrasya hi
deśāntaragamanasamarthāvayavatve pūrvamapi tathābhāvaḥ syāt |
(p. 11)
na punaratra buddhimadupayogamātreṇa sarvatra sahakāriṇāmiyameva vyavasthā
sthāpitā prāmāṇikatāṃ puṣṇāti || tadāha
atrocyate gatiścitrā dṛśyate sahakāriṇām |
kecitkathaṃcideveyurupādānaiḥ samāgamam || 15 ||
hetumantaḥpraviśyānye prāpyopādānarūpatām |
citrayanti hi kāryāṇi bhaumodakarasā iva || 16 ||
anye punarupādāne bahirviparivartinaḥ |
rūpavaicitryayogāya kāryeṣu na tathā kṣamāḥ || 17 ||
tatra buddhimato nāma prasaro yadi kalpyate |
na tāvataiva sarvatra vyavasthā ghaṭate tathā || 18 ||
iti ||
(p. 12)
evaṃ kāraṇānāmekatra kāryātmanā vyāpriyamāṇānāṃ
pravṛttiprakāravaicitrye vyavasthāpite, prastutatanukaraṇādisakalabhāgalakṣaṇa-
kāryakāri pradhānasaṃjñaṃ tāvanmūlakāraṇaṃ pradhānasiddhau
samanvayādivītopanyāsena nirbādhameva sādhitameva,-iti neha tatprameyam | na
hi pradhānasiddhimātreṇaiva īśvaranirākṛtiḥ syāt upādānakāraṇatayā
paramāṇusthāna eva pradhānasya mūlakāraṇatvena samarthanāt | tacca
pradhānena paramāṇuvāda eva yadi paraṃ nirākriyeta, tataḥ pradhānavyavasthā
viśvasya upādānakāraṇavicāraprastāve prameyībhavati, na tu
nimittakāraṇopapādanaprakrame | tadevaṃ mūlaprakṛtiḥ
sattvarajastamaḥsaṃjñaguṇatrayasāmyātmikā prakṛtitayaiva prasavadharmiṇī
guṇānāmevāṅgāṅgibhāvagamanena yāvanmahadādivikārātmanā
pariṇamate, tāvatpuruṣārthatvameva tatra tasyāḥ svabhāvabhūtaṃ nimittam | na
hi yadṛcchayā vartamānāyāḥ kārya?vargasya devamānuṣatiryagyonirūpasya
tadavāntarajātivaicitryavato niyamena strīpuṃsasaṃsthānadvayasya vā
anyonyānuguṇyamupapadyate | tadetatsaṃniveśaviśeṣarūpatayā
abhyupetamīśvaravādināpi | tadetadapyeṣāṃ saprakṛtikānāṃ
vyūhavibhavabhāvenāvasthitānāmaśeṣavikārāṇām
itaretarāṅgāṅgibhāvagamanaṃ lokayātropayogitayā
tāvatsaṃniveśaviśeṣaphalaṃ nirarthakam | yaduktaṃ
na syātkriyāvyūhavidhistathāyaṃ
yādṛcchikā....................................... |
ityādi | arthavattvaṃ ca sukhaduḥkhopalambhasaṃpādanārthatayaiva sarvasyaiva
artharūpasya paramparayā paryavasyati | santo'pi hi savidhamupayānto'rthāḥ
śaśaviṣāṇakalpāḥ prakalpante | ataḥ
(p. 13)
saṃvidautsukyena tadarthatayaiva tadbhogyasvabhāvā eva,-iti bhogyādapi bhoktuḥ
saṃvitsvabhāvasya ātmatattvasya siddheranupapannameva pramāṇam | yadyapi
bhāvāścittabhūmau bhāsamānāḥ pratyakṣeṇāpi
saṃvittattvamavabhāsamānamāvedayanti, tathāpi
tadarthātmoparāgakaluṣamavabhāsyamānaṃ bhogyabhūtamaviśuddhaṃ
bhoktṛtābhinnalakṣaṇaṃ tata eva
kevalamekacinmātrarūpasākṣimātramātmatattvamanumīyate
bhogyabhoktṛbhāvāparaparyāyasvasvāmisaṃbandhavaśāt, na tu
sākṣātkāryatāṃ tadupayāti | taduktam
vijñātāramare kena vijānīyāt (bṛ. ā. 4|5|15)
iti | tatsaṃnidhānamātra eva ca yataścittopārohiviṣayākāraprakāśanaṃ bhavet
anyathā jaḍātmanaḥ svaśaktyā tathābhāvāyogāt | tato'tadarthamapi vastutaḥ
prakṛtipariṇāmakarma tadadhīnaṃ citrāvabhāsanārthatvāttadarthamupavarṇyate |
parasparārthatve guṇapariṇāmasyaikatama eṣāṃ paryāyeṇa citsvabhāvaḥ
syāccidupayogaparisamāpteḥ sarvapariṇāmānām | na
caitadatyantabhinnajātīyaṃ cidacidrūpamekasya ghaṭate | tadeva
kadācidupakārakatāyāṃ jaḍam, ajaḍasya tu cidātmanaḥ
paropakārakriyāpariṇāmāyogāt, anyadā copakāryatāyāmajaḍam, na
caivamekatvaṃ virodhe sati upapadyate na cāpyupakāryatā cinmātravapuṣaḥ
kramate | tadaṅgabhūtārthopakārasaṃsparśena
cidrūpādādhikyaprasaṅgājjaḍatāpattiḥ | tadādhikyameva hi jaḍatvaṃ | tadevaṃ
yāvadaṅgāṅgitopakāryopakārakabhāvena tāvajjaḍatāmupeyuṣī
bhogyabhūmireva, puruṣasya tūpakāryopacārastatsaṃnidhāne
cittasyārthākāravataḥ prakāśamānatvāt |
(p. 14)
evaṃ ca guṇānāmabhyupagamena cidrūpatāpattiprasaṅgena guṇatāhāneḥ | ata
evaiṣāṃ svārthatā na yuktā | tasyaivaikasya
viruddhobhayabhoktṛbhogyarūpatāpatteriti sarvametatprakṛticalaṃ
guṇavṛttamacalācittattvasākṣikacittagataviṣayasaṃvitprayojanameva | yāvāṃśca
viṣayabhedaḥ saṃvedanakṣamastatsaṃvedanaṃ sarvameva puruṣārthasaṃjñaṃ
guṇapariṇāmapravṛttinimittaṃ, viṣayaśca saṃvedanasya
susūkṣmādibhāvāvasthitā guṇāstathā guṇapuruṣāntaramapi | tato yathā
sukhaduḥkhamohamayaparārthasaṃvedanaṃ puruṣārthastathā
śāstropadiṣṭānumānopamānādinā guṇapuruṣāntaropalabdhirapi |
tadubhayamapi prayojanaṃ bhogāpavargarūpaguṇapravṛtteḥ |
tatprayojanasaṃpādanayogyasvabhāvatā ca nimittakāraṇamucyate | na tu
bhāviprayojanamanāgatameva nimittatāṃ gacchet | tatra ca
vivekajñānaparyantapuruṣārthaprayojane parisamāpte
pravṛttinimittakāraṇābhāvāt na guṇāstamuddiśya puruṣārthaṃ pravartante,-iti
kaivalyaṃ puṃsa ucyate nityakevalasyāpi | itthamavasthite mṛddaṇḍādeḥ svato
ghaṭādivyaktyaśaktasya sahakārī buddhimān kumbhakāro'stu, tantvādeśca
tantravāyastathā nāmādṛśyaḥ | na tāvatā śarīrāderutpādasamaye
kaścitprasiddhakāraṇātirikto'pi kalpanīyo bhavati | mā bhūdatiprasaṅgaḥ,-iti
dṛṣṭopādānādikāraṇasāmarthyaviśeṣādapi ca upapadyate eva kāryāṇāṃ
ghaṭāṅkurādīnāṃ rūpādibhedaḥ, tathā saṃsthānaviśeṣaprathāpi
tatsāmarthyādeva syāt, ko doṣaḥ, kimarthamadṛṣṭakalpanaṃ | yāvatā hi rūpeṇa
saṃniveśena vā puruṣārtho'vasthitiṃ labhate, tatra tāvati guṇasvabhāva eva
nimittaṃ tathaivopapatteḥ | tatsvabhāvānugrahādeva ca śarīraviṣayendriyādika-
(p. 15)
cetaḥpūrvāparabhūmikāvasthāyini kāryavarge dharmādikarmāpi
nimittakāraṇatayā prabhavet | ataḥ paraṃ
parikalpayannītimārgātigo'vadhīraṇīya eva syādapi | etāvanmātramaṣṭaguṇaṃ
cittavarti dharmādivadaiśvaryaṃ kadācidabhivyaktaṃ yadguṇānāmeva
sahabhāvi bhavadyogitāvyapadeśamāvahet | yattu tato'dhikaṃ nityaṃ
kasyacitpuruṣaviśeṣasya tanukaraṇabhuvanādividhau sargasthitipralayeṣu ca
kāraṇatāmupeyāt
tatprakṛtisvabhāvasadbhāvamanatiriktamanekavaicitryopakalpyamānapuruṣārthapra
yojanamanādṛtya pṛthagbhūtamāśrīyamāṇaṃ bhaktimātrasādhanameva ||
tadāha
asti cāsya pradhānasya prasiddhasyānvayādinā |
svārthatādiniṣedhena sādhitā puruṣārthatā || 19 ||
tenāsya bhogasaṃsiddhiḥ puruṣasya yathā yathā |
tathā tathā pariṇatiḥ syānna kiṃcana durghaṭam || 20 ||
ata eva pradhānasya mahattvapariṇāminaḥ |
nimittakāraṇaṃ nānyatpuruṣārthodyamādṛte || 21 ||
(p. 16)
svabhāva eva caiṣo'sya mūlahetostathekṣaṇāt |
cittabhūmeradharataḥ śarīrādividhiṃ prati || 22 ||
nimittakāraṇaṃ karma syādapyādyasvabhāvataḥ |
tato'tra kutra vyāpāra īśvarasyopakalpyatām || 23 ||
cetasyaṣṭaguṇe jātu jātādaiśvaryato'dhikaḥ |
iti ||
uktanītyā ca cinmātrasya adhikaviśeṣānupapatteḥ | tathā hi
jaḍatāpatteraiśvaryābhāvāt dharmādivaccittabhūmibhāgino'syeśvarasya
kathamivābhivyaktacittāvasthe mūlakāraṇe mahadādikāryapariṇāmāya
nimittakāraṇatvamupakalpyeta | tadatra pūrvatra pariṇāme
cetpuruṣārthocitottarottaravikārakāriṇi nimittakāraṇaṃ puruṣārthatāsvabhāvaḥ
prakṛtestatsakalaviśeṣaparyante'pi vikārarāśau sa evāstu
kimardhajaratīyanyāyābhiniveśena || tadāha
raha(natva)sya mūlaprakṛtāvantaḥ karaṇacāriṇaḥ || 24 ||
(p. 17)
īśvarasyopakalpyeta pariṇāmanimittatā |
iti ||
evaṃ cātra prayogaḥ-pradhānaṃ mahadādipariṇāme
nimittāntarānapekṣaṃ puruṣārthopayogitayā
bhūtavikārapariṇāmaikasvabhāvatvāt | yadyathā pariṇāmaikasvabhāvaṃ
tattatra pariṇāme'nyanimittā(na)pekṣaṃ tataḥ svabhāvādeva tathā bhavati yathā
bījādikāraṇakalāpo'ṅkurapariṇāme | yaccānyānapekṣaṃ na tathā bhavati na
tattatra tathāsvabhāvaṃ yathā śālibījaṃ yavāṅkure jalādirahitaṃ vā bījam |
tathā ca pradhānaṃ puruṣārthopayogimahadādivikārapariṇāmaikasvabhāvaṃ
na tu śālibījaṃ yavāṅkura iva | tasmādanyeśvarādinimittakāraṇānapekṣaṃ
svabhāvādeva mahadādipariṇāmavatpradhānamiti | atra pradhānaṃ
tāvatsamanvayādihetubhiḥ siddhameva | svārthatādiniṣedhena ca
puruṣārthasvabhāvatvamasyopapāditam | dṛṣṭāntasyāpi
bījādikāraṇakalāpasya na ca paraṃ prati saṃdigdhasādhyatve pakṣakṛtatvameva |
sā ca tadaṅkurakaraṇasvabhāvaiva,-iti na taṃ pratyapi tasyāstāvatyāstathā
svakāryakaraṇena nyāyā(ananyā)pekṣasvabhāvatvaṃ saṃdigdhamiti || tadāha
yadyathā pariṇāmaikasvabhāvaṃ tatra tattataḥ || 25 ||
ananyāpekṣi bījādisāmagrī yadvadaṅkure |
(p. 18)
mahadādivikāraughapariṇāmasvabhāvakam || 26 ||
triguṇātma pradhānaṃ ca tena sāṃkhyamanīśvaram |
iti ||
tatraitānsāṃkhyānpratyucyate,-yathā nāvagato bhavadbhiḥ sādhanārtha
iti | yadi hi sarvavicitrasaṃsthānakāryotpādaneṣu pradhānasyaiva yā
puruṣabhogārthatā saiva nimittakāraṇaṃ kimiśvareṇeti ucyate
tatkumbhakāreṇāpi kiṃ ghaṭakaraṇe | tatrāpi prādhānikasya mṛtpiṇḍādeḥ
puruṣārthasvabhāvatāvaśādeva tathābhūtasaṃniveśavaddhaṭakaraṇa-
sāmarthyaṃ syāt | nahi pṛthubudhnodarākārasaṃniveśaṃ vinā
bhokturudakāharaṇalabhyo bhogaḥ siddhyet | tṛṇavāriṇādyarthināṃ vā
karmabhireva? tadākāravattā ghaṭasya bhavet kiṃ tatra kulālena | atha
pradhānasyāyamapi svabhāvaviśeṣa eva, yaddhaṭasaṃniveśādau
daṇḍacakravadbuddhimadapekṣā, tāvatā prādhānikena kāraṇakalāpena
puruṣārthopayogitatsaṃniveśavaddhaṭavastusiddheḥ | tadevameva
tanukaraṇādikāraṇasyāpi prādhānikāttathāsvabhāvayogāt kathaṃ
tathākaraṇayogyabuddhimadapekṣā neṣyate | eṣa hi tāvannyāyo'sti
yadekatraikadā dhūmāgnyoḥ saṃbandhe'vagate'nyadā anyatra anyayoreva
dhūmāgnyostathaiva saṃbandho'vaśyabhāvī, yena dhūmāntarādadṛṣṭo'pi
agnirniścīyate | tadanenaiva nyāyenaikatra saṃniveśaviśeṣe
buddhimatsaṃbandhapratītyā sarvatraiva tathā saṃniveśasya
(p. 19)
buddhimadavinābhāvasiddherdehādisaṃniveśādapyadṛṣṭasya tādṛśo
buddhimataḥ kathaṃ nānumatiḥ || tadāha
puruṣārthasvabhāvatvaṃ samastārthakriyāsu cet || 27 ||
nimittakāraṇatvena pradhānasyopakalpyate |
tadvinā kumbhakāreṇa ghaṭo'pi na bhavetkatham || 28 ||
pradhānamayamṛtpiṇḍādeva tādṛksvabhāvataḥ |
atha svabhāva eṣo'sya yatkulālādyapekṣaṇam || 29 ||
tatheśvaravyapekṣāstu dehahetoḥ svabhāvataḥ |
iti ||
na cāpi sahakāriṇāmupādānakāraṇasyāntaḥ praveśamātrādupayoga-
viśeṣānusaṃdhānavataḥ kasyacidavyāpāre'pi vicitrā puruṣārthopayoginī
racanā upakalpyate | tathāhi yāvadidamito bhavati kiṃcidadhikaviśeṣātpunarata
evānena viśeṣeṇa saviśeṣamidameva bhavati, aparaviśeṣayuktātpunarasmādeva
anyadeva anyajātīyameva kāryaṃ jāyate, tataḥ saṃprati
(p. 20)
evaṃvidhamupayujyate tathaiva karomītyevaṃ vicāracaturā matirna syāt,
tāvatkathaṃ tathābhūtaviśeṣakaraṇāya hānopādāne syātām | tathā vijñatve
ca sarvadā tathābhūtakāryasaṃbhavo na bhavati, tasya prajñāvataḥ sarvadā
tatkaraṇecchāyā abhāvāt, tataḥ sāpi tasyāpekṣaṇīyā;
icchānusaṃdhānaśūnyena tu jalabhūmyādirasena upādānāntaḥpraviṣṭenāpi
kāryasya sthūlatāmātramavicitrameva syāt, na tūpayogavibhāgaprayojitā
avayavasaṃsthānabhaṅgyaḥ | vilakṣaṇā dṛśyante etāḥ sarvāstathā | na
cāpyetā ekāntavilakṣaṇā eva, yāvadekārthakriyopayoginyaḥ, sajātīyā api
prājñakṛtatattatsahakārisaṃyojanaviyojanavaśādupalakṣyante |
buddhiśūnyasahakārimātrasāmarthye saṃśayarūpatā kevalakāryasyocitā;
kākatālīyo'vayavavibhāga ekatraiva sā..................ḍanyatrānyādṛśataiva bhavet
| yatpunaranugāmitvamavaśyamupayogaviśeṣānugāmitānuvidhāyi
sarvakāryeṣūpalabhyate, tattathā niyamena na syāt |
tasmānmṛtpiṇḍāyātaghaṭaśarāvodañcaneṣṭakādisaṃniveśa-vibhāgakārī
prayojanabhedānusāritayā dṛśyate buddhimata icchādivyāpāraḥ
prajñāviśeṣamayo, na tu jaḍavijātīyatāpātratayā sahakāritvena | tathā sati hi sa
kumbhakārasaṃbandhāddhaṭa eva vā syāt śarāva eva vā, na tu
kuṇḍamapīṣṭakānya(dya)pi vā | tato yathābhūtamicchati jānāti ca kartuṃ
tādṛgevātra kāryaviśeṣodgamaḥ | ata eva saṃniveśasya viśeṣaḥ
puruṣārthopayogitvenārthanīyatvāt na tu pṛthubudhnodarākāratvādi, yena
siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāva.............. ityādi codyeta | icchayā saha
saṃniveśasyāpi hi punarhastādyapekṣayānavasthānāt | tataśca
(p. 21)
tanukaraṇabhuvanānāmanyonyānuguṇyavida ekasyaiva
kartustathecchāmātrasaṃniveśaviśeṣavattvam | sthādau takṣṇo
yadyapyayaḥsaṃniveśavijñatāpi syāt tathāpi tasya
hastādivyāpārānabhyāsādayoyojane'yaskāra eva kartā |
bhinnadeśakālagatavivartitatvādyanusaṃdhānavatastu
saṃhatecchāmātrātkāryasya siddhau na siddhā viśvabhāge kartrantarāpekṣā,
ayaskāra iva hastābhyāsānapekṣaṇādityeka eva tanvādiviśvakartā
puruṣārthopayogitvena | taccārthisārthairarthanīyatvaṃ na ghaṭamātrāśrayeṇa,
kuṇḍapaṭaśakaṭādigatatvena prājñaśaktakartṛkatayā ca tādṛśa
evānumitādhikṛto na tu ghaṭakumbhakāramātradarśī, yathā
tārṇapārṇacāndanādyanekāgnidhūmagatapratyakṣānupalambha-
pravṛttimānāgnimātrānumāne | anekaviśeṣadarśane hi
sāmānyaniṣṭhakāryakāraṇabhāvapratiṣṭhāyāṃ viśeṣavyabhicāraḥ
siddhyati; ekaviśeṣavyabhicārācca sarvaviśeṣavyabhicāraniścayena
atyantādṛṣṭapūrvaśāṃśapādiviśeṣānirākaraṇāt na
sarvaviśeṣadarśanamupayujyate | evamihāpi saṃniveśaviśeṣamātrasya
tathābhūtacikīrṣāyāśca anekasaṃniveśadarśanāt sāmānyena
kāryakāraṇatāsiddhau
kulālānīśvarādiviśeṣavyabhicāraniścaye'tyantādṛṣṭatanu-
karaṇādicikīrṣāviśeṣānirākaraṇena saṃniveśaviśeṣāt tathā
cikīrṣāmātrānumānam; icchākāryeṣu anaṅgabhūte'pyanīśvaratve
sahadarśanamātrādapekṣopagamena
kiṃcidapīcchākāryamupadeśādyamīśvarasya anīśvarasya vā siddhyet;
deharāgādisahabhāvadarśane ca rūpyadhātvādau icchāvatāṃ tatkāryaṃ na
syāt | tadevaṃ tanukaraṇabhuvanānāṃ saṃsthānabhaṅgīvaicitryaṃ
tadanuguṇaprajñāmahimānaṃ
(p. 22)
vinā kathaṃ prādhānikajaḍavastusvabhāvamātrādupayogavibhāga-
niyatamanugāmi cārthitāspadamupapadyeta || tadāha
naivopādanahetvantaḥ praveśātsahakāribhiḥ || 30 ||
saṃniveśaviśeṣo'pi śakyaḥ kartumiti kṣamam |
lokayātrānusaṃdhānavatīṃ prajñāṃ vinā nahi || 31 ||
tathā cikīrṣāṃ ca vinā vicitraracanodbhavaḥ |
sthūlatāmātrameva syānna tu lokopayoginī || 32 ||
racanā niyamena syādvicitrā jātirūpiṇī |
kulālasahakāritvamātrāccejjāyate ghaṭaḥ || 33 ||
na syājjātu śarīrādi dīrghamṛtpiṇḍa eva vā |
ata evārthanīyatvātsaṃniveśo viśiṣyate || 34 ||
(p. 23)
na ghaṭāditayā siddhaḥ so'rthitāparipūrakaḥ |
na ceśvaro'nīśvaro vā prakṛto'trāṇulakṣaṇaḥ || 35 ||
vaicitryakārī yo yatra sa tatreśvara iṣyate |
iti ||
na ca pradhānasyaiva mūlakāraṇasya vyavasāyādibhirvyāktirasti
tatkathaṃ tasyecchādiyogaḥ puruṣārthoddeśānītaḥ syāt yataḥ pravṛttirbhavet |
yadyapi ca buddherastīcchānusaṃdhānaṃ ca vyāpārastathāpi
puruṣasaṃnidhānādyāvanna cetyamānaḥ prakāśamāno'sau
saṃpannastāvannecchādirūpatāṃ dhatte tathālakṣaṇatvādicchānu-
saṃdhānādīnām | anyathārthāntarameva tatsyāt | tathā ca sati na
buddhipravṛttireva puruṣārthā yāvatpuruṣasya saṃvedanavyāpāro'pi
puruṣārthaḥ syāt na tu kevalaṃ pradhānameva saṃvedanameva ca
puruṣasyārthaḥ, tasmātpuruṣanairapekṣyeṇa pradhānabuddhyādivyāpārasya
puruṣārthatā na vācyā, tādṛśasya ceṣṭānusaṃdhānarūpatvābhāvāt na sā
yuktā,-iti yuktameva | atha sarvapuruṣasādhāraṇasya ekasyāpi buddhitattvasya
mahatsaṃjñakasya pratipuruṣamadhyavasāyalakṣaṇavṛttiḥ satyaṃ bhidyate,
mahatkāraṇāsmitājanmano vā manaḥsaṃjñakaraṇasya | eṣā
adhyavasāyādivṛttiḥ pratyekapuruṣaniyatāstu, na tayā uttarakālabhāvinyā
pradhānasya mahato vā puruṣārthānusaṃdhānecchāvattā yujyate kiṃ tu
pradhānasyaiva
(p. 24)
prathamavikārakaraṇa eva sarvapuruṣoddeśena sāmānyānusaṃdhānecchā
vyavasāyādivṛttiḥ prathamā buddhisaṃjñā astyeva, yena tasyāpi
buddhipūrvakāritā syāt | tadaiva tadapi na yuktam, pradhānya(nasya)sarvathaiva
avyaktarūpatvenānupalakṣaṇīyavṛttitvāt | na ca vṛttau
puruṣeṇāsaṃviditāyāmicchānusaṃdhānādirūpatvaṃ saṃbhavati,
puruṣeṇāpi pradhānavṛtteḥ kena saṃvedyamānatā sarvapuruṣoddeśena
sāmānyapravṛtteḥ, ekaikena cet tattasya sarvajñatvaṃ syāt, puruṣārthatvaṃ ca
pūrvavatsarvapuruṣopayogi svakāryānusaṃdhānavattvāt,
prakāśyadharmabhūtā(yā)śca prakāśasthānatāyā
anantapuruṣasaṃnidhānānītatvādānantye'pi āśrayaikyena
anyonyonmūlanātpuruṣabahutvāsiddhiḥ | atha sāmānyarūpeṇaiva sarvajñena ca
puruṣaviśeṣeṇa sāmānyapradhānavṛtteḥ saṃvedyamānatā tatsa eveśvaro'stu,
tasyaiva viśvanirmitsā saṃvedyā satī saṃbandhinī bhavati,-iti pradhānavat
tasyāpi nimittakāraṇatāyogātsarvajñatvātsarvakartṛtvācca || tadāha
na ca pradhānasyecchādisaṃbhavaḥ puruṣārthatā || 36 ||
yataḥ syādasya buddhestu saṃbhavannapyasaṃbhavī |
vinā saṃvedyatāṃ puṃsastathātve puruṣārthatā || 37 ||
puṃso'pi syātpradhānasyāvācyā sā kevalasya tu |
(p. 25)
athāpi manaso vṛttirbuddhervaikaikasaṃskṛtā || 38 ||
icchā nāma kathaṃ sarvapuruṣārthopayoginī |
syātikiṃ tu sā pradhānasya sāmānyasyākhilānprati || 39 ||
puṃsaḥ syātsāpyasaṃvedyā necchā vedyā ca kasya sā |
sarveṣāṃ yadi sārvajñyamekaikasya prasajyate || 40 ||
saṃkīryeranprakāśaikyādbhinnāścābhāsamānatāḥ |
athāpi sarvapuruṣābhinnenaikena kenacit || 41 ||
vedyā sā vaiṣa tarhyekaḥ kartā jñātā sa ceśvaraḥ |
iti ||
atha na puruṣasyopayogi karomi ityevamanusaṃdhānavata eva
puruṣārthatvaṃ yena pradhānasya tadabhāvānna syāt, api tu pradhānaṃ
mahadvā tanmātrāṇi vā yadi vā śukraśoṇitādyapi tatsvabhāvatvādeva
(p. 26)
tādṛkkāryamabhinirva(rta)yati, yajjātaṃ sadvicitrasaṃniveśādikaṃ
parato'rthakriyāviśeṣārthī pramātā dṛṣṭvā strīpuṃsādivadanyonyaṃ yojayati
| kvacitpunaḥ karmavaśācca vyāghātakādīnāṃ kākatālīyena anyathā vā
saṃnipāto bhavettataḥ puruṣabhogārthamiva kāraṇānāṃ pravṛttirityupacāreṇa
puruṣārthatā ucyate, tadetadapi na yuktaṃ | yata evaṃ sati vastuto
nimittakāraṇābhāvāt svātantryeṇa svabhāvādeva kāraṇānāṃ
tathāvidhakāryaviśeṣakāriteti dṛṣṭe prakṛtipuruṣāntare tameva puruṣaṃ pratyapi
teṣāṃ kathaṃ kāryakaraṇāya pravṛttirna bhavati | atha bhavatyeva prakṛtyaikasya |
nanu ekasya prakṛtipuruṣāntarajñānādeva sā nirudhyate,
sarvapuruṣasādhanatvaṃ kasya(syāḥ)prakṛterekarūpatvāt aṣṭānāṃ
prakṛtīnāṃ, tadastvāsāṃ; śukraśoṇitādestu muktābhimataṃ puruṣaṃ prati
kasmāddehātmakakāryajananaṃ na bhavet | atha tasyāpi tadbhavatyeva kiṃ tu
puruṣasya kṛtārthatvāt na tadutpannamatisaṃvedyatāṃ yāti | tadetadevaṃ syāt,
yadi puruṣasya buddhisaṃvedanāya svarūpātiśayalakṣaṇaḥ kaścidudyamaḥ
syāt, sa cedānīṃ kṛtakāryatvāt tasya nivṛttaḥ,-iti yāvatā sarvadā
nirabhiprāyo nirudyama eva caikarūpa udāsīnaḥ puruṣo na
tasyaikadātiśayayogo'nyadā tannivṛttiḥ kūṭasthatāhāniprasaṅgāt | kevalaṃ
buddheḥ karmavaśāt pratipuruṣaṃ vṛttiviśeṣo'ntaḥkaraṇasya vā niyato, yena
muktapuruṣasyāparabuddhivṛttiḥ saṃvedanamanubhavati, anyathā
ekātmīyābhimatabuddhivṛttibhogānivṛtteḥ, tataḥ puruṣasya
arthitvānarthitvavibhāgābhāvāt nityanirmuktasvabhāvasya
antaḥkaraṇamātmakarmaniyataṃ kevalaṃ baddhāvasthāyāṃ karmabhiḥ
saṃvedyaṃ bhavet
(p. 27)
mokṣadaśāyāṃ tu notpadyata eva, anyathā karmaṇāṃ tādavasthyāt kathaṃ na
niyataprastutapuruṣasaṃvedyatā syādeva, na hi puruṣāṇāṃ karma niyāmakam
api tu antaḥkaraṇasyaiva | tadevaṃ svakāraṇasvātantryādevotpanne sāntaḥkaraṇe
dehe nānarthitvāt tasya puruṣasaṃvedyatā syādeva, na bhavatīti nopapannaṃ tasya
saṃvedyasvabhāvatvāt | atha kṣīṇakarmaṇo'ntaḥkaraṇasya na
saṃvedyatāsvabhāva ucyate, tadatra kiṃ pramāṇam | karma(bhāvā)
bhāvābhyāṃ ca tadānīṃ bandhamokṣābhyupagamaḥ syāt, na
saṃyogaviyogābhyāṃ, tataśca darśanakṣatiḥ | na cāpi karmāṇi karuṇayāpi
dānādīni jñātapuruṣāntarasya viramanti, rāgadveṣaprayuktānāṃ karmaṇāṃ
bandhakatvābhyupagame
rāgādibhāvābhāvakṛtabandhamokṣavādidarśanāśrayaṇameva syāt,-iti
svābhāvikapuruṣavāde jñātapuruṣavivekasyāpi
buddhisaṃbandhaparihārāyogādanirmokṣāpattiḥ,-
ityaparabuddhimatpuruṣapreraṇayaiva sā mūlakāraṇasya
saṃsāropayogisaṃniveśaviśeṣakaraṇe pravṛttirupapannā,-iti niravadya eva
prāktanahetūpanyāsaḥ || tadāha
na lokayātrābhiprāyājjanayedbījamaṅkuram || 42 ||
kiṃ tu svabhāvātsā tasya sāmagrī heturīdṛśaḥ |
yajjātaṃ yogyamanyonyaṃ yojayedbuddhimāñjanaḥ || 43 ||
(p. 28)
asya tenopacāreṇa puruṣārthatvamucyate |
iti cettatsamāpte'pi puruṣārthe'pi taṃ prati || 44 ||
svakāryapariṇāmānna viramenmūlakāraṇam |
āho na viramatyetatparaṃ prakṛtisaptake || 45 ||
pariṇāmāttadekaṃ hi sarvānpuṃsaḥ pratīṣyate |
tathāpi [tayeti pāṭhāntaram |] dehabhūtādeḥ pariṇāmaḥ
svabhāvataḥ || 46 ||
pūrvavanna bhavetkasmāttaṃ muktābhimataṃ prati |
athāpi sa bhavatyeva kiṃ tu tena na yujyate || 47 ||
muktapuṃsā kṛtārthatvādanarthitvātsa kevalaḥ |
naitannārthitvamasyāsti jātu puṃso'tha cetasaḥ || 48 ||
(p. 29)
arthitvavigamānna syādbhūyaḥ puṃsā samāgamaḥ |
tadetadapi na nyāyyaṃ jāte dehasthacetasi || 49 ||
saṃvedyaikasvabhāvatvāttasya karmakṣayānna cet |
tatsvabhāvatvameva syānmokṣaḥ karmakṣayāśrayaḥ || 50 ||
syurjñātapuṃvivekānāṃ karmāṇyapi kṛpāditaḥ |
na rāgāttāni cedevaṃ mokṣo rāgakṣayādbhavet || 51 ||
tathā ca darśanatyāgastanna yuktā svabhāvadṛk |
tasmātprasiddhaṃ tanvādi buddhimatkartṛpūrvakam || 52 ||
saṃsthānabhedādityetanniravadyaṃ prasādhanam || 53 ||
iti ||
sa eṣa hetuḥ parameśvaraṃ prati
prayujyamānaḥ svaniveśitātmanā |
(p. 30)
na hetudoṣaiḥ paribhūyate manāk
paro'pi vā kevalametaducyate || 54 ||
samujjvalannyāyasahasrasādhito'-
pyupaiti siddhiṃ na vimūḍhacetasām |
maheśvaraḥ pāṇitalasthito'pi san
palāyate daivahatasya sanmaṇiḥ || 55 ||
svātmaivāyaṃ sphurati sakala-
prāṇināmīśvaro'ntaḥ
kartā jñātāpi ca yadi paraṃ
pratyabhijñāsya sādhyā |
sā cāsmābhirvihitaghaṭanā-
nyatra kiṃ tvīśasiddhi-
rdvaite'pyastītyucitamadhikaṃ
bhāti vahnirniśīthe || 56 ||
iti śrīmanmahāmāheśvarācāryotpaladevenodayākarasūnunā viracitā
īśvarasiddhiḥ samāptā ||
_____________
śrīmatkaśmīrabhūbharturājñayā prītaye satām |
madhusūdanakaulena saṃpādyeyaṃ prakāśitā ||
_____________
########### END OF FILE #######
Sources & corrections: edit source →. canonical entry lives here.