### Provenance: GRETIL Kaul Shastri 1921/Torella · CC BY-NC-SA 4.0
### Source file: 6_sastra/3_phil/sa_utpaladeva-IzvarapratyabhijJAkArikA-with-vRtti.txt
### Vendored: site/data/sanskrit/ipk.txt (research/education use; respect licence)
1. jñānādhikāraḥ //
kathaṃ cid āsādya maheśvarasya dāsyaṃ janasyāpy upakāram icchan
samastasaṃpatsamavāptihetuṃ tatpratyabhijñām upapādayāmi // [Ipk_1.1.1]
Ipv: parameśvaraprasādād eva labdhātyantadurlabhataddāsyalakṣmīr aham ekākisaṃpadā lajjamāno janam apīmam akhilaṃ svasvāminaṃ vakṣyamāṇopāyena pratyabhijñāpayāmi yena paramārthalābhena parituṣyeyam //
kartari jñātari svātmany ādisiddhe maheśvare
ajaḍātmā niṣedhaṃ vā siddhiṃ vā vidadhīta kaḥ // [Ipk_1.1.2]
Ipv: sarveṣāṃ svātmanaḥ sarvārthasiddhisamāśrayasya tattatsarvārthasādhanānyathānupapattyā kroḍīkṛtasiddheḥ svaprakāśasya pramātrekavapuṣaḥ pūrvasiddhasya purāṇasya jñānaṃ kriyā ca / svasaṃvedanasiddham aiśvaryaṃ, teneśvarasya siddhau nirākaraṇe ca jaḍānām evodyamaḥ //
kiṃ tu mohavaśād asmin dṛṣṭe 'py anupalakṣite
śaktyāviṣkaraṇeneyaṃ pratyabhijñopadarśyate // [Ipk_1.1.3]
Ipv: kevalam asya svasaṃvedanasiddhasyāpīśvarasya māyāvyāmohād ahṛdayaṃgamatvād asādhāraṇaprabhāvābhijñānakhyāpanena dṛḍhaniścayarūpaṃ pratyabhijñānamātram upadarśyate //
tathā hi jaḍabhūtānāṃ pratiṣṭhā jīvadāśrayā
jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ jīvatāṃ jīvanaṃ matam // [Ipk_1.1.4]
Ipv: vastūnāṃ jaḍājaḍabhedena dvaividhyam / tatra jaḍasvarūpasya jīvanniṣṭhā siddhiḥ, jīvatāṃ puno jīvatvaṃ jīvanaṃ jñānakriye eva //
tatra jñānaṃ svataḥsiddhaṃ kriyā kāyāśritā satī
parair apy upalakṣyeta tayānyajñānam ūhyate // [Ipk_1.1.5]
Ipv: jīvatāṃ kriyā kāyaparispandaparyantībhūtānyatrāpi pratyakṣā, jñānam ātmavedyaṃ paratrāpi kriyayaiva prasidhyatīti siddha eva svasaṃvedanasaṃvedyatayā svaparayor īśvaro 'haṃpratyeya ātmā, tasya māyāśaktyā nisargatirodhānād evaṃ vimatiḥ //
ity upodghātaḥ //
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ jñānam ekaṃ paraṃ punaḥ
sābhilāpaṃ vikalpākhyaṃ bahudhā nāpi tad dvayam // [Ipk_1.2.1]
nityasya kasya cid draṣṭus tasyātrānavabhāsataḥ
ahaṃpratītir apy eṣā śarīrādyavasāyinī // [Ipk_1.2.2]
Ipv: jñānam ekaṃ sphuṭāvabhāsasvalakṣaṇānubhavasvarūpaṃ nirvikalpakaṃ te kathayanti / aparaṃ tu śabdāruṣaṇayā smṛtisaṃśayotprekṣādibahubhedaṃ vikalpasaṃjñam / ubhayam apy etan na yujyate bodharūpajñānātiriktasyānyasya saṃbandhitayā tasyānupalabdheḥ / ko 'sau sthirarūpa ātmā ? sābhilāpāhaṃpratyayenāpi śarīrādikavedyavastūttīrṇo vedayitā na kaś cid lokair avadhāryate //
athānubhavavidhvaṃse smṛtis tadanurodhinī
kathaṃ bhaven na nityaḥ syād ātmā yady anubhāvakaḥ // [Ipk_1.2.3]
Ipv: smṛtikāle pūrvānubhavanāśāt kathaṃ pūrvārthānubhavāvaṣṭambhadharmā smṛtir jāyeta yadi tadāpi tadanubhavabodho nānuvarteta, yaś cānekakālasthāyī bodhaḥ sa evātmānubhāvitā //
satyāpy ātmani dṛṅnāśāt taddvārā dṛṣṭavastuṣu
smṛtiḥ kenātha yatraivā-nubhavas tatpadaiva sā // [Ipk_1.2.4]
Ipv: arthābhāsanāśāt tanmukhāvalambanīyo viṣayo 'py atra nāsti smṛter ity ekabodhātmani saty api ātmani sā nirviṣayaivetivyavahārocchedaḥ / asato 'py arthānubhavasya viṣayeṇa sā viṣayavatī yadi //
yato hi pūrvānubhavasaṃskārāt smṛtisaṃbhavaḥ
yady evam antargaḍunā ko 'rthaḥ syāt sthāyinātmanā // [Ipk_1.2.5]
Ipv: anubhavāt saṃskāraḥ saṃskārāc ca smṛtir jāyamānā taṃ pūrvānubhavam anukurvaty evāvagāhitaviṣayaṃ tam anubhavam ābhāsayati / evam ātmasthairyeṇa kim anupayoginā saṃskārasyātmavāde 'py aṅgīkaraṇāt tenaiva ca siddheḥ //
tato bhinneṣu dharmeṣu tatsvarūpāviśeṣatah
saṃskārāt smṛitisiddhau syāt smartā draṣṭeva kalpitaḥ // [Ipk_1.2.6]
Ipv: sukhaduḥkhajñānādibhinnadharmāśrayatvenāpy ātmano 'nupayogo bhinnair dharmair asaṃbhinnasyānupajātaviśeṣasya smṛtav avyāpṛteḥ / tad draṣṭṛvat kalpanāmātram etad ātmā smṛteti //
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet tad anityaṃ kim ātmavat
athāpi jaḍam etasya katham arthaprakāśatā // [Ipk_1.2.7]
Ipv: citsvābhāvye jñānasya cety adharmadeśakālāveśayogād ātmana iva nityatādiprasaṅgaḥ / jaḍatve katham arthasyāsau prakāśaḥ //
athārthasya yathā rūpaṃ dhatte buddhis tathātmanaḥ
caitanyam ajaḍā saivaṃ jāḍye nārthaprakāsatā // [Ipk_1.2.8]
Ipv: jñānaṃ buddhiḥ / sā jaḍāpi yathā viṣayarūpachāyāṃ dhatte tathātmano 'pi caitanyachāyām, ato 'sav arthaprakāśas tathā ca tasyāś citsvarūpatā syāt / evaṃ jñānaṃ sad api nānyasya saṃbandhi, anupapatteḥ / kriyā tu na svarūpeṇāsti nānyasaṃbandhitayā //
kriyāpy arthasya kāyādes tattaddeśādijātatā
nānyādṛṣṭer na sāpy ekā kramikaikasya cocitā // [Ipk_1.2.9]
Ipv: kriyāpi pūrvāparībhūtavayavaikā kārakavyāpārarūpā na yuktā kramikasyānekakālaspṛśah svātmāikyāyogāt, nāpi kālakramavyāpī caikasvabhāvaś ca tasyā āśrayo yuktaḥ, kevalaṃ gamanapariṇāmādirūpā sā kriyā / kāyādīnāṃ tu tattadbhinnadeśakālagatapūrvasattāmātram etad atiriktasyānyasyānupalambhāt //
tatra tatra sthite tat tad bhavatīty eva dṛśyate
nānyan nānyo 'sti saṃbandhaḥ kāryakāraṇabhāvataḥ // [Ipk_1.2.10]
Ipv: pūrvasmin sati parasya sattety etāvanmātre 'nubhavaḥ / kriyāvac ca na kriyākārakasaṃbandhaḥ kaś cid bhinnasyāsyānupalambhāt / kāryakāraṇabhāvād ṛte nānyad vastūnāṃ jñāteyam //
dviṣṭhasyānekarūpatvāt siddhasyānyānapekṣaṇāt
pāratantryādyayogāc ca tena kartāpi kalpitaḥ // [Ipk_1.2.11]
Ipv: sambandho dviṣṭho na caikenātmanobhayatrāvasthitir yuktā na ca dvayoḥ siddhayor anyonyāpekṣātmā nāpi svātmamātraniṣṭhayoḥ pāratantryarūpaḥ saṃbandhaḥ / tato yathā jñātṛtvaṃ kalpitaṃ tathā kartṛtvam apīti katham ātmā sarveśara iti ? //
satyaṃ kiṃ tu smṛtijñānaṃ pūrvānubhavasaṃskṛteḥ
jātam apy ātmaniṣṭhaṃ tan nādyānubhavavedakam // [Ipk_1.3.1]
Ipv: pūrvānubhavasaṃskāraprabodhajanmāpi smṛtir ātmamātraniṣṭhatvāt svarūpasaṃvedikaiva na tu pūrvānubhavāveśābhāvāt pūrvānubhūtārthavyavasthāpikā ghaṭate //
dṛksvābhāsaiva nānyena vedyā rūpadṛśeva dṛk
rase saṃskārajatvaṃ tu tattulyatvaṃ na tadgatiḥ // [Ipk_1.3.2]
Ipv: sarvā hi jñaptiḥ svasaṃvedanaikarūpānanyasaṃvid dvedhā, rūparasajñānayor anyonyavedane 'nyonyaviṣayavedanam api syāt tataś cendriyaniyamābhāvaḥ / pūrvānubhavasaṃskārajatvena tatsādṛśyamātraṃ na tu pūrvānubhavāvagatiḥ, tatsādṛśyam api nāvaseyam //
athātadviṣayatve 'pi smṛtes tadavasāyataḥ
dṛṣṭālambanatā bhrāntyā tad etad asamañjasam // [Ipk_1.3.3]
Ipv: na cāpi bhrāntyā pūrvānubhavaṃ tadviṣayaṃ ca śuktau rajatam ivāsaṃvedyamānam adhyavasyatīti smṛtis tadviṣayā //
smṛtitaiva kathaṃ tāvad bhrānteś cārthasthitiḥ katham
pūrvānubhavasaṃkārā-pekṣā ca kim itīṣyate // [Ipk_1.3.4]
Ipv: pūrvānubhavāprakāśāt tadviṣayasaṃpramoṣe 'dhyavasāyamātrāt smṛtitvaṃ na yuktam / na ca bhrāntyā pūrvānubhūtārthavyavasthāpanam, pūrvānubhavāsparśe ca tadbhinnayogakṣemāyā bhrānteḥ saṃskārajatve ko grahaḥ //
bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍād viṣayasthitiḥ
tato 'jāḍye nijollekhaniṣṭhān nārthasthitis tataḥ // [Ipk_1.3.5]
Ipv: adhyavasāya eva bhrāntyā viṣayavyavasthāpako na tu svasaṃvit, sa ca jaḍaḥ katham arthavyavasthāyā hetuḥ ? cidrūpo 'py atītārthamātram ābhāsayed abāhyasvātmollekhamātraprakāśo vā na taddhetuḥ //
evam anyonyabhinnānām aparasparavedinām
jñānānām anusaṃdhānajanmā naśyej janasthitiḥ // [Ipk_1.3.6]
Ipv: jñānāni svātmamātrapariniṣṭhitāni svasaṃvidrūpatayā aparasaṃvedyāni / teṣām anyonyasaṃghaṭṭanāmayaḥ paramārthopadeśaparyanto lokavyavahāraḥ katham //
na ced antaḥkṛtānantaviśvarūpo maheśvaraḥ
syād ekaś cidvapur jñānasmṛtyapohanaśaktimān // [Ipk_1.3.7]
Ipv: cittatvam eva viśvarūpamato 'tiriktasyānupapatteḥ, aśeṣapadārthajñānānām anyonyānusaṃdhānam / asyaiva jñānādikāḥ śaktayaḥ / mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ceti hy uktam //
sa hi pūrvānubhūtārtho-palabdhā parato 'pi san
vimṛśan sa iti svairī smaratīty apadiśyate // [Ipk_1.4.1]
Ipv: paścād api pūrvānubhūtārthānubhavitṛtvāt pūrvānubhūtārthaprakāśāsaṃpramoṣaṇam, tasyaikasya vibhoḥ kartuḥ sa ity atra pūrvānubhūtatvena pratyavamarśaḥ smṛtir nāma vyāparaḥ //
bhāsayec ca svakāle 'rthāt pūrvābhāsitam āmṛśan
svalakṣaṇaṃ ghaṭābhāsamātreṇāthākhilātmanā // [Ipk_1.4.2]
Ipv: smṛtiśaktyā sa iti pūrvānubhūtaṃ svalakṣaṇaṃ parāmṛśann ābhāsayaty evānyathā prakāśitasya parāmarśo na kṛtaḥ syāt svasattākāla eva ca, tena smaraṇakāle naṣṭasyāpy ābhāso na duṣyati / kadā cit tv arthitāvaśād ghaṭakāñcanadravyasattādyanyatamaikābhāsarūpeṇaivāsya sphuṭāvabhāsaḥ, anyadā tu sarvātmanārthitvena tathaiva / atiśayanirantarāvahitacetasas tu dṛṣṭārthapratyakṣīkāra eva //
na ca yuktaṃ smṛter bhede smaryamāṇasya bhāsanam
tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ veditaiṣa saḥ // [Ipk_1.4.3]
Ipv: pūrvānubhūtaś cārtho 'nubhavena saha tātkālikasmṛtiprakāśe 'vabhāsamānaḥ smṛtyabhinna eva prakāśād bhinnasya prakāśamānatānupapatteḥ / evaṃ cānubhavasmṛtyādisaṃvidām aikyaṃ sa eva cātmā vedakaḥ / tathā hi //
naiva hy anubhavo bhāti smṛtau pūrvo 'rthavat pṛthak
prāg anvabhūvam aham ity ātmārohaṇabhāsanāt // [Ipk_1.4.4]
Ipv: smṛtau smaryamāṇo 'nubhūtārtho yathā pṛthagbhūto bhāti na tathānubhavaḥ svātmana evāhaṃtāpratyeyasyānubhavamayatvena prathanāt, yaś cānekakālo 'haṃvedyo 'rthaḥ sa evātmā //
yoginām api bhāsante na dṛśo darśanāntare
svasaṃvidekamānās tā bhānti meyapade 'pi vā // [Ipk_1.4.5]
Ipv: sarvajñānām api pramātrāntaragatopalambhāḥ svasaṃvinmātravedyasvabhāvāḥ svātmārūḍhā eva bhāseran, ataś ca teṣāṃ yogināṃ parātmatāpattir eva tattvam / prameyakakṣyāyām api ghaṭādivat prātisvikena śuddhabodhātmanā rūpeṇāvabhāseran yadi tathā saṃbhavet /
smaryate yad dṛg āsīn me saivam ity api bhedataḥ
tad vyākaraṇam evāsyā mayā dṛṣṭam iti smṛteḥ // [Ipk_1.4.6]
Ipv: mayā dṛṣṭam iti pramātrāntargatadarśanaparāmarśātmikāyā eva smṛter vibhajya kathanam, etad evam anubhavo 'sau mamābhūd iti bhedenāpi nirdeśaḥ /
yā ca paśyāmy aham imaṃ ghaṭo 'yam iti vāvasā
manyate samavetaṃ sāpy avasātari darśanam // [Ipk_1.4.7]
Ipv: paraḥsthitārthavikalpane 'pi ghaṭam imaṃ paśyāmi ghaṭo 'yam iti vā pramātṛmayam eva darśanaṃ pratyavamṛśyate //
tan mayā dṛśyate dṛṣṭo 'yaṃ sa ity āmṛśaty api
grāhyagrāhakatābhinnāv arthau bhātaḥ pamātari // [Ipk_1.4.8]
Ipv: tasmād dṛkparāmarśapuraḥsārāyāṃ smṛtau vikalpamātre vā dṛkṣabdānuvedhaṃ vināpi sa ity ayam iti vārthamātranirdeśena sarvatraikapramātṛlīnav evānubhāvyānubhāvakau māyākṛtavicchinnāvabhāsav api prakāśete //
vartamānāvabhāsānāṃ bhāvānām avabhāsanam
antaḥsthitavatām eva ghaṭate bahir ātmanā // [Ipk_1.5.1]
Ipv: pratyakṣe 'pi yāvad arthānāṃ bhedenāvabhāsaḥ pramātrantarlīnānām eva satāṃ yuktaḥ //
prāgivārtho 'prakāśaḥ syāt prakāśātmatayā vinā
na ca prakāśo bhinnaḥ syād ātmārthasya prakāśatā // [Ipk_1.5.2]
Ipv: pramātṛsaṃjñaprakāśasvarūpatāṃ vinā yathādau ghaṭo 'sya nāvabhāsas tathā jñānakāle 'pi syāt, prakāśamānatā cārthasya prakāśaḥ svarūpato na tu bhinnaḥ //
bhinne prakāśe cābhinne saṃkaro viṣayasya tat
prakāśātmā prakāśyo 'rtho nāprakāśaś ca siddhyati // [Ipk_1.5.3]
Ipv: prakāśamātraṃ cārthād bhinnaṃ sarvārthasādhāraṇaṃ tasya ghaṭasya prakāśo 'yam ayaṃ paṭasyaiveti viṣayaniyamo nirnibandhanaḥ / tasmād arthasya siddhiḥ prakāśātmatāyattā //
tattadākasmikābhāso bāhyaṃ ced anumāpayet
na hy abhinnasya bodhasya vicitrābhāsahetutā // [Ipk_1.5.4]
Ipv: jaḍānām ābhāsamānataiva sattāsiddhiḥ sā ca ābhāsātmataiva / tataś ca bodhamātram ekam evātra tattvam / tasyāviśeṣe 'pi krameṇa viśiṣyamāṇo 'rthāvabhāsas tato 'nyam aprakāśamānaṃ hetutayā bāhyam artham ūhayed indiyavat //
na vāsanāprabodho 'tra vicitro hetutām iyāt
tasyāpi tatprabodhasya vaicitrye kim nibandhanam // [Ipk_1.5.5]
Ipv: vicitravāsanāprabodho na bodhād bhinnaḥ, tasyāpi vaicitrye ko hetuḥ / tato bāhya evārtho bhinnābhāsahetuḥ //
syād etad avabhāseṣu teṣv evāvasite sati
vyavahāre kim anyena bāhyenānupapattinā // [Ipk_1.5.6]
Ipv: ābhāsamānair eva arthair vyavahāraḥ, te cābhāsātmakāḥ santu kā kṣatiḥ / tat kiṃ bāhyena kāryaṃ tāvatā lokayātrāsamāpteḥ / bāhyaś cārthaḥ pramāṇabādhitaḥ sāvayavo viruddhadharmādhyāsāder niravayavaś ca dikṣaṭkayogāder bahuśaḥ //
cidātmaiva hi devo 'ntaḥsthitam icchāvaśād bahiḥ
yogīva nirupādānam arthajātaṃ prakāśayet // [Ipk_1.5.7]
Ipv: cittattvam eva īśvaratvāt svātmarūpatayā upapannābhāsanam anantaśaktitvād icchāvaśān mṛdādikāraṇaṃ vinaiva bāhyatvena ghaṭapaṭādikam artharāśiṃ prakāśayet //
anumānam anābhātapūrve naiveṣṭam indriyam
ābhātam eva bījāder ābhāsād dhetuvastunaḥ // [Ipk_1.5.8]
Ipv: pūrvāvabhātāntaḥsthita evārthe nāntarīyakārthadarśanavaśāt tattaddeśakālādiyojanayā vimarśanam anumānam / indriyam apy anumīyate kiṃcinmātraṃ nimittaṃ tac ca bījādyābhāsād ābhāsitam eva //
ābhāsaḥ punarābhāsad bāhyasyāsīt kathaṃ cana
arthasya naiva tenāsya siddhir nāpy anumānataḥ // [Ipk_1.5.9]
Ipv: ghaṭādyābhāsād bāhyasyānupapatter nāsīd ābhāsaḥ, tatas tatra nānumānād api siddhiḥ //
svāminaś cātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam
asty eva na vinā tasmād icchāmarśaḥ pravartate // [Ipk_1.5.10]
Ipv: cidātmanaś ceśvarasya ātmanīvābhedenārtheṣv api prakāśe 'sty anyathā pratibhāsamānārthaikaviṣayo nirmātṛtāmayo vimarśa icchārūpo na syāt //
svabhāvam avabhāsasya vimarśaṃ vidur anyathā
prakāśo 'rthoparakto 'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ // [Ipk_1.5.11]
Ipv: prakāśasya mukhya ātmā pratyavamarśaḥ, taṃ vinā arthabheditākārasyāpy asya svacchatāmātraṃ na tv ajāḍyaṃ camatkṛter abhāvāt //
ātmāta eva caitanyaṃ citkriyā citikartṛtā
tātparyeṇoditas tena jaḍāt sa hi vilakṣaṇaḥ // [Ipk_1.5.12]
Ipv: ātmadravyasya bhāvātmakam apy etaj jaḍād bhedakatayā vimarśākhyaṃ mukhyaṃ rūpam uktaṃ caitanyaṃ dṛśiśaktiś citir iti [adopt var: citiśaktir dṛśir iti] / sā cetanakriyā citikartṛtaiva //
citiḥ pratyavamarśātmā parā vāk svarasoditā
svātantryam etan mukhyaṃ tad aiśvaryaṃ paramātmanaḥ // [Ipk_1.5.13]
Ipv: abhinnavācyādyā vāg eṣā nityacitsvarūpatvenānādyantāparatantrā, bhāvāntarānapekṣaṃ śuddham etat svātantryam aiśvaryasaṃjñam //
sā sphurattā mahāsattā deśakālāviśeṣinī
saiṣā sāratayā proktā hṛdayaṃ parameṣṭhinaḥ // [Ipk_1.5.14]
Ipv: sphuradrūpatā sphuraṇakartṛtā abhāvāpratiyoginy abhāvavyāpinī sattā bhavattā bhavanakartṛtā nityā deśakālāsparśāt saiva pratyavamarśātmā citikriyāśāktiḥ / sā viśvātmanaḥ parameśvarasya svātmapratiṣṭhārūpā hṛdayam iti tatra tatrāgame nigadyate //
ātmānam ata evāyaṃ jñeyīkuryāt pṛthaksthiti
jñeyaṃ na tu tadaunmukhyāt khaṇḍyetāsya svatantratā // [Ipk_1.5.15]
Ipv: etādṛśaśuddhasvātantryavaśān naiṣa pṛthag eva labdhapratiṣṭhaṃ vastv avaiti, api tv ajñeyam ātmānam aniyantritaprabhāvatayā jñeyīkaroti / bhinnajñeyasāpekṣatve jñānakartṛtā mlāyet //
svātantryāmuktātmānaṃ svātantryād advayātmanaḥ
prabhur īśādisaṃkalpair nirmāya vyavahārayet // [Ipk_1.5.16]
Ipv: ata eva vedyaikībhāvalakṣaṇapūrṇatāmayāt svātantryāt tadānīntanam eva vedakam ātmānam īśvaraḥ śivo veditety evamādivikalpair ābhāsayati bhāvanādivyavahārārtham //
nāhantādiparāmarśabhedād asyānayatātmanaḥ
ahaṃmṛśyatayāivāsya sṛṣtes tiṅvācyakarmavat // [Ipk_1.5.17]
Ipv: vartamānapramātṛbhāve nāhaṃpratyavamarśasya prameyatvenedantā / vimarśabhede cābhāsabhede ca pramātaiveśvaraśabdena sṛṣṭo 'haṃ parāmarśavyavadhānena kevalam, yathā kriyādiśabdena pacatyādivācyo 'rthaḥ / yathāhuḥ kriyāguṇajātisaṃbandhādiśābdair na kriyādaya ucyante pacatyādimukhenābhidhānāt / īśvaraśabdād ātmaśabdāc cāham iti parāmṛśan na evātmānam avaiti na sākṣāt, pratītis tv asty eva smṛtyevānubhavamukhenānubhūtasya //
māyāśaktyā vibhoḥ saiva bhinnasaṃvedyagocarā
kathitā jñānasaṃkalpā-dhyavasāyādināmabhiḥ // [Ipk_1.5.18]
Ipv: prakāśātmanaḥ parameśvarasya māyāśaktyā svātmarūpaṃ viśvaṃ bhede ābhāsyate / tataḥ saiva citir jñānam adhyakṣam / tasyaiva bhinnasyābhātasya smṛtiḥ saṃkalpo 'dhyavasāyo manobuddhirūpatve 'pi citir eva //
sākṣātkārakṣaṇe 'py asti vimarśaḥ katham anyathā
dhāvanādy upapadyeta pratisaṃdhānavarjitam // [Ipk_1.5.19]
Ipv: sākṣātkāralakṣaṇe jñāne 'pi cito 'rthapratyavamarśo 'sti sūkṣmaḥ, vācanadhāvanādau śīghrakriyā tattaddṛśyamānadeśādyupāditsājihāsānusaṃdhānena hi bhavet //
ghaṭo 'yam ity adhyavasā nāmarūpātirekiṇī
pareśaśaktir ātmeva bhāsate na tv idantayā // [Ipk_1.5.20]
Ipv: ayam iti ghaṭa iti vādhyavasāyo bhinnaprakāśamānanāmarūpātiriktaś citiśaktimaya evātmevābhedena avabhāsate //
kevalaṃ bhinnasamvedyadeśakālānurodhataḥ
jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate // [Ipk_1.5.21]
Ipv: cittattvasya māyāśaktyā bhinnaṃ ghaṭādi saṃvedyaṃ tattaddeśakālabhinnaṃ prakāśyate yasyābhedenāvaṣṭambhād vibhinnadeśakālādinā jñānasmṛtyādyābhāsate //
ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ
nāsau vikalpaḥ sa hy ukto dvayākṣepī viniścayaḥ // [Ipk_1.6.1]
Ipv: prakāśasyātmany ahamiti parāvāgrūpatvāt sābhilāpo 'pi svabhāvabhūtaḥ pratyavamarśo na vikalpa ity ucyate, sa hi pratiyoginiṣedhapūrvo niścayo na cātra pratiyogisaṃbhavaḥ //
bhinnayor avabhāso hi syād ghaṭāghaṭayor dvayoḥ
prakāśasyeva nānyasya bhedinas tv avabhāsanam // [Ipk_1.6.2]
Ipv: prakāśād dvitīyasya bhinnasya pratiyogino 'prakāśasaṃjñasyānavabhāsane prakāśetaratvaṃ na syāt / tasyānābhāse vyapohanāyogād vikalpatāhāniḥ //
tathā ca
tadatatpratibhābhājā mātraivātadvyapohanāt
tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ity ayam // [Ipk_1.6.3]
Ipv: pramātur eva svatantrasyāntarlīnatadatadarthābhāsasya atadapohanena ghaṭa iti niścayo vikalpo nāma vyāpāraḥ //
cittattvaṃ māyayā hitvā bhinna evāvabhāti yaḥ
dehe buddhāv atha prāṇe kalpite nabhasīva vā // [Ipk_1.6.4]
pramātṛtvenāham iti vimarśo 'nyavyapohanāt
vikalpa eva sa parapratiyogy avabhāsajaḥ // [Ipk_1.6.5]
Ipv: cidacittattvasyaiveśvarasya māyāśaktyā bhedāvabhāsini śarīre buddhav āntare vā sparśe taduttīrṇe vākāśa iva śūnya eva vikalpite 'hamiti pramātṛbhāvena vimarśaḥ, tattadābhāsamānaśarīrādipratiyogyapohanakaraṇād ghaṭo 'yam itivad vikalpa eva //
kādācitkāvabhāse yā pūrvābhāsādiyojanā
saṃskārāt kalpanā proktā sāpi bhinnāvabhāsini // [Ipk_1.6.6]
Ipv: vichinnavicchinneṣu śūnyadehādyābhāsabhedeṣu pūrvābhāsāhaṃkārākhyānām aikyayojanāntaḥpūrvābhāsasthitilakṣaṇasaṃskārāśritā pramātṛvyāpārarūpā kalpanaiva pratyabhijñākhyā //
tad evaṃ vyavahāre 'pi prabhur dehādim āviśan
bhāntam evānta arthaugham icchayā bhāsayed bahiḥ // [Ipk_1.6.7]
Ipv: ādisarge vā vyavahāre 'pi vā maheśvaro māyāśaktyā dehādim ātmatvena abhiniviśya pramātāraṃ kurvann antaḥsthitaṃ vibhāntam eva taṃ tam arthaṃ krameṇa bahīrūpaṃ kartṛśaktyā bhāsayati / tathābhāsanam evotpādanam / asya dehādyanāviṣṭasya tu svato yugapad ahamidam iti sarvārthaprakāśaḥ //
evaṃ smṛtau vikalpe vāpy apohanaparāyaṇe
jñāne vāpy antarābhāsaḥ sthita eveti niścitam // [Ipk_1.6.8]
Ipv: sarvasaṃvitsu sarvārthāvabhāsaḥ pramātṛsaṃlīnaś cittattvavad ānurūpyeṇa prakāśamānaḥ sadā sthita eva //
kiṃ tu naisargiko jñāne bahirābhāsanātmani
pūrvānubhavarūpas tu sthitaḥ sa smaraṇādiṣu // [Ipk_1.6.9]
Ipv: jñāne bahirābhāsanarūpe sahaja eva cittattvasyāntararthāvabhāsaḥ, smṛtyādau tu pūrvānubhavātmā / ata eva smṛtiḥ saṃskārajocyate //
sa naisargika evāsti vikalpe svairacāriṇi
yathābhimatasaṃsthānā-bhāsanād buddhigocare // [Ipk_1.6.10]
Ipv: avatantras tu vikalpaś cakṣurādyagocaram api buddhaviṣayatāpādanena yathāruci pūrvānubhūtatvāvimarśanena navam eva taṃ tam artham ābhāsayati saṃniveśaviśeṣaṃ ca / tatrāsav arthaḥ sahaja evāsti //
ata eva yathābhīṣṭasamullekhāvabhāsanāt
jñānakriye sphuṭe eva siddhe sarvasya jīvataḥ // [Ipk_1.6.11]
Ipv: apūrvārthanirmāṇajñānasāmārthyāc ca vikalpa eva sarvasya sarvajñatvaṃ sarvakartṛtvaṃ ca sphuṭam
saptamam āhnikam
yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ // [Ipk_1.7.1]
Ipv: tattatpadārthakramācchuritaś caiṣo 'ntaḥsthita eva ābhāsaḥ sarvasaṃvitkālavyāpyakramānantacinmaya ātmasaṃjñaḥ pramātā svāṅgabhūte prameye nirmātṛtayā maheśvaraś ca //
tattadvibhinnasaṃvittimukhair ekapramātari
pratitiṣṭhatsu bhāveṣu jñāteyam upapadyate // [Ipk_1.7.2]
Ipv: anekasaṃvitsrotomukhair ekapramātṛsindhum upalīya bhāvabhedāḥ kāryakāraṇatādivyavahārasamanvayaṃ bhajante //
deśakālakramajuṣām arthānāṃ svasamāpinām
sakṛdābhāsasādhyo 'sāv anyathā kaḥ samanvayaḥ // [Ipk_1.7.3]
Ipv: svarūpam avabhāsanaṃ ca bhāvānāṃ svātmapariniṣṭhitam eva / yugapadekābhāsanibandhanaś caiṣāṃ samanvayaḥ / sa abhinnaḥ pramātṛlīnatayā kalpate /
pratyakṣānupalambhānāṃ tattadbhinnāṃśapātinām
kāryakāraṇatāsiddhihetutaikapramātṛjā // [Ipk_1.7.4]
Ipv: kāryakāraṇabhāva iva tatsiddhir api pratyakṣānupalambhair ekapramātṛmukhena samanvayam āgatya kriyate, asamanvitāḥ pratyakṣānupalambhāḥ kramikasvaviṣayamātrajñāpanakṣīṇā nānyonyāpekṣopalakṣaṇakṣamāḥ //
smṛtau yaiva svasaṃvittiḥ pramāṇaṃ svātmasaṃbhave
pūrvānubhavasadbhāve sādhanaṃ saiva nāparam // [Ipk_1.7.5]
Ipv: pūrvānubhasvasaṃvedanasya abhāvāt smṛtisvasaṃvedanam eva atraikārthābhāsamayapramātṛrūpaṃ smṛtisvarūpa iva pramāṇam / smṛteḥ pūrvānubhavābhāsābhāve kāryakāraṇabhāvāsiddher na kāryaliṅgatā //
bādhyabādhakabhāvo 'pi svātmaniṣṭhāvirodhinām
jñānānām udiyād ekapramātṛpariniṣṭhiteḥ // [Ipk_1.7.6]
Ipv: bhinnasvābhāsamātraniṣṭhānāṃ jñānānāṃ ko virodhaḥ, tat kathaṃ bādhyabādhkatvam / ekaprāmātṛviśrāntau tu yuktam //
viviktabhūtalajñānaṃ ghaṭābhāvamatir yathā
tathā cecchuktikājñānaṃ rūpyajñānāpramātvavit // [Ipk_1.7.7]
Ipv: iha bhūtale ghaṭo nāstīti ghaṭābhāvajñānaṃ kevalabhūtalajñānam eva śūnyabhūtalasya ghaṭābhāvarūpatvāt / tathaiva yadi śuktikārajatayor aparasparātmatvāc chuktikājñānaṃ rajatājñānam iti pratyakṣaṃ bādhakam //
naivaṃ śuddhasthalajñānāt siddhyet tasyāghaṭātmanā
na tūpalabdhiyogyasyāpy atrābhāvo ghaṭātmanaḥ // [Ipk_1.7.8]
Ipv: kevalabhūtalajnānād bhūtalasyāghaṭātmatā sidhyati, na tu tatrādhāre bhinno darśanayogyo 'pi ghaṭo nāsti //
viviktaṃ bhūtalaṃ śaśvad bhāvānāṃ svātmaniṣṭhiteḥ
tat kathaṃ jātu tajjñānaṃ bhinnasyābhāvasādhanam // [Ipk_1.7.9]
Ipv: bhūtalam abhūtalaviviktaṃ sadaiva tat kathaṃ tajjñānaṃ kadācid eva tatra bhinnaghaṭābhāvaṃ sādhayet / bhinnaghaṭaviviktatā ca bhūtalasya kadācit kaṃ rūpaṃ syād yadi ghaṭasahitatāpi kadācit svarūpaṃ bhavet, na tv evam / padārtau dvav eva svātmapariniṣṭhitau, sāhityaṃ na tadatiriktam ubhayātmakam ekarūpam / jñānam ekaṃ tūbhayābhāsasaṃsargātmakam apy ekābhāsajñānāntarābhāvarūpam / vastu punaḥ svātmaniṣṭham eva paricchinattīti na vastubalena pradeśadarśanāt pradeśasiddhivad ghaṭābhāvasiddhiḥ / ubhayābhāsaikajñānātmakakāryābhāvāt tu syāt / na caivaṃ vyavadhānena pratītiḥ pradeśadarśanād eva tatsiddheḥ //
kim tv ālokacayo 'ndhasya sparśo voṣṇādiko mṛduḥ
tatrāsti sādhayet tasya svajñānam aghaṭātmatām // [Ipk_1.7.10]
Ipv: pradeśeṣv ālokapuraṃ santamase mṛdum uṣṇādikaṃ sparśaṃ vā ghaṭarūpasparśābhāvātmakam anubhūyālokādi ghaṭābhāvo 'trāsti, ghaṭo nāstīti vyavahartuṃ yuktam //
piśācaḥ syād anāloko 'py ālokābhyantare yathā
adṛśyo bhūtalasyānta na niṣedhyaḥ sa sarvathā // [Ipk_1.7.11]
Ipv: na caivam ālokasya piśācānyatvāt tatra piśācaniṣedhaprasaṅgaḥ, sa hy adṛśyo 'nyatve 'pi yathā mṛdgolakasyāpy antaranivāryas tathālokasyāntare / tatas tasya anyamata ivāsmanmate 'pi nādṛśyatvād abhāvasiddhiḥ //
evaṃ rūpyavidābhāvarūpā śuktimatir bhavet
na tv ādyarajatajñapteḥ syād aprāmāṇyavedikā // [Ipk_1.7.12]
Ipv: śuktijñānam eva rajatajñānābhāvarūpaṃ sidhyati, tadānīntanaśuktijñānānubhavena na bhinnasyātītasya rūpyajñānasyāprāmāṇyam //
dharmyasiddher api bhaved bādhā naivānumānataḥ
svasaṃvedanasiddhā tu yuktā saikapramātṛjā // [Ipk_1.7.13]
Ipv: śuktikājñānakāle ca na pūrvaṃ rajatajñānam asti / tataḥ sa dharmī na siddha iti nānumānena bādhā, ekapramātṛmayasvasaṃvedane tv ekadeśāvaṣṭambhyubhayajñānamayasaṃbandhabhāsanāt sidhyati / paścātsaṃvādaḥ pratyakṣasvasaṃvedane pūrvasyāpi tasya bhāsanād ekaṃ pramāṇam itarad anyatheti bhavati / saṃvādo 'py ekapramātṛkṛtaḥ //
ittham atyarthabhinnārthā-vabhāsakhacite vibhau
samalo vimalo vāpi vyavahāro 'nubhūyate // [Ipk_1.7.14]
Ipv: māyāśaktyā bhedaviṣayo 'yaṃ sarvo vyavahāras tathājñānaināṃ śuddho 'jñānāndhānāṃ tu malinas tattadbhinnārthāvabhāsabhāji bhagavati saṃbhāvyate 'nubhavena //
tātkālikākṣasāmakṣyasāpekṣāḥ kevalaṃ kva cit
ābhāsā anyathānyatra tv andhāndhatamasādiṣu // [Ipk_1.8.1]
Ipv: ābhāsāḥ kadācit sannihitapratyakṣākṣiptā ghaṭo 'yam iti vyavahārahetavaḥ, andhatamasādau tu pūrvānubhavotthitāḥ //
viśeṣo 'rthāvabhāsasya sattāyāṃ na punaḥ kva cit
vikalpeṣu bhaved bhāvibhavadbhūtārthagāmiṣu // [Ipk_1.8.2]
Ipv: smṛtyutprekṣārūpeṣu pratyakṣapṛṣṭhapātiṣu svatantreṣu vānyeṣu vikalpeṣu kālatrayaviṣayeṣv arthāvabhāso 'ntas tulya evāvasthitaḥ //
sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣv api ca vastuṣu
avabhāsasya sadbhāve 'py atītatvāt tathā sthitiḥ // [Ipk_1.8.3]
Ipv: sukhaduḥkhādyābhāsās tatsādhanābhāsāś ca sadaivāntaḥ santo 'pi na tadāhlādādimayīṃ sthitiṃ kurvanty atītatvād bahis tadānīm abhāvāt tadātvaviśiṣṭānāṃ ca tathākāritvāt //
gāḍham ullikhyamāne tu vikalpena sukhādike
tathā sthitis tathaiva syāt sphuṭam asyopalakṣaṇāt // [Ipk_1.8.4]
Ipv: kutaś cit prayatnaniveśāt svatantravikalpollikhitaṃ sphuṭam eva sukhādi jātaṃ vikāsādihetuḥ //
bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhir iṣyate
nātmā sattā tatas teṣām āntarāṇāṃ satāṃ sadā // [Ipk_1.8.5]
Ipv: sarveṣām ābhāsānāṃ bhāvābhāvaviṣayānām abahīrūpatve 'pi sattāsty eva smṛtyādau, bāhyatvam hi teṣām upādhir na svarūpam / abhāvābhāsasyāntaḥsattāyām api bahirabhāvāt tathātvam //
āntaratvāt pramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā
arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ // [Ipk_1.8.6]
Ipv: antaś ca sarveṣām eva nīlasukhādyā bhāsānām sadā sattve 'pi pramātṛmātrarūpatvāt kāryakāraṇādibhedāśrayā nārthakriyā, pramātur bhede 'pi bauddhacākṣuṣatvādibhedenābhāsabhedād ābhāsāśritārthakāritāpi bhidyate rūpādīnām //
cinmayatve 'vabhāsānām anta eva sthitiḥ sadā
māyayā bhāsamānānāṃ bāhyatvād bahir apy asau // [Ipk_1.8.7]
Ipv: citsvarūpatvenābhāsānāṃ sadāntastattva eva sthitiḥ / māyāśaktyā bahiḥ pratyakṣatvena prakāśyamāneṣu bhāveṣu prakāśāvyatirikteṣu bahirābhāsa ity ucyate, tad api teṣām āntaratvam eva sisṛkṣādau tu bhāvānām api //
vikalpe yo 'yam ullekhaḥ so 'pi bāhyaḥ pṛthakprathaḥ
pramātraikātmyam āntaryaṃ tato bhedo hi bāhyatā // [Ipk_1.8.8]
Ipv: vikalpe ghaṭādyullekhaś cakṣurādyagocare 'pi pṛthagābhāsād bāhya eva / ahaṃvimarśo hy āntaratvaṃ, idam iti tu bāhyatā / evaṃ ca ghaṭādīnām ubhayī bāhyatā bāhyāntaḥkaraṇadvayīvedyatā, sukhādes tv ekāntaḥkaraṇavedyataiva //
ullekhasya sukhādeś ca prakāśo bahir ātmanā
icchāto bhartur adhyakṣarūpo 'kṣādibhuvāṃ yathā // [Ipk_1.8.9]
Ipv: ullekhasukhaduḥkhalajjādīnāṃ cākṣuṣānāṃ rūpādīnām iveśvarasya śaktyā sākṣātkaraṇarūpo bauddhaḥ prakāśaḥ //
tadaikyena vinā na syāt saṃvidāṃ lokapaddhatiḥ
prakāśaikyāt tad ekatvaṃ mātaikaḥ sa iti sthitam // [Ipk_1.8.10]
Ipv: tattadvibhinnasaṃvidanusandhānena hi vyavahāraḥ / ekaś ca prakāśātmā tadanusandhānarūpaḥ sa eva caikaḥ pramātā paramātmasaṃjñaḥ //
sa eva vimṛśattvena niyatena maheśvaraḥ
vimarśa eva devasya śuddhe jñānakriye yataḥ // [Ipk_1.8.11]
Ipv: sa paramātmā cidrūpovimarśākhyenaiva mukhyasvabhāvenāvyabicāriṇā maheśvaraḥ / cittattvasya viśvātmanaḥ śivasaṃjñasyāhaṃvimarśanam eva śuddhe jñānakriye, bhinnābhinnajñeyakāryagate tv īśvarasya śuddhāśuddhe, bhinnārthaviṣaye tu puṃsaḥ sattvarajovṛttirūpe prakāśapravṛttisaṃjñe tamasā saṃkucite 'śuddhe eva//
kriyādhikāraḥ //
prathamam āhnikam//
ata eva yad apy uktaṃ kriyā naikasya sakramā
eketyādi pratikṣiptaṃ tad ekasya samarthanāt // [Ipk_2.1.1]
Ipv: ekacittattvasamarthanād ekasaṃbandhī vyāpāra eka eveti kriyāpy apakṛtadūṣaṇā //
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ
ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhor iva // [Ipk_2.1.2]
Ipv: māyāśakter bhinnabhāvāvabhāsānāṃ kriyā ca kālaśaktivaśāt sakramā na tv ātmavimarśarūpānādinidhanā prabhoḥ svabhāvabhūtā //
kālaḥ sūryādisaṃcāras tattatpuṣpādijanma vā
śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ // [Ipk_2.1.3]
Ipv: sā sā prasiddhā kriyā kālaḥ śītādi vā tadupalakṣitaḥ sarvabhinnāvabhāsamānabhāvopādhibhūtaḥ krama eva vāsau tasyaivopayogāt //
kramo bhedāśrayo bhedo 'py ābhāsasadasattvataḥ
ābhāsasadasattve tu citrābhāsakṛtaḥ prabhoḥ // [Ipk_2.1.4]
Ipv: anyonyābhāsaśūnyabhinnabhāvāvabhāsavaicitryakriyaiva prabhor bhāveṣu kramahetuḥ //
mūrtivaicitryato deśakramam ābhāsayaty asau
kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramam apīśvaraḥ // [Ipk_2.1.5]
Ipv: anekasyānyonyabhedābhāsād deśakramaḥ kriyāmukhena kālakramo 'pi / ekasya tu bhāvasya tattajjanmasattāvipariṇāmādikriyābhedāt kālakrama eva //
sarvatrābhāsabhedo 'pi bhavet kālakramākaraḥ
vicchinnabhāsaḥ śūnyāder mātur bhātasya no sakṛt // [Ipk_2.1.6]
Ipv: sarvatrārthe vicitro 'vabhāsaḥ śūnyadehāder eva pramātuḥ kālakramābhāsahetur, sa hi prākkālo na tathā tadānīṃ bhāsate smṛtiṃ vihāya svavartamānāpekṣayā cāsau bhūtabhaviṣyatte vyavaharati / sakṛdvibhātasya tu bhāsanakriyāvicchedād āvṛttigaṇanābhāvān nātmanīvārtheṣv api kālabhedaḥ /
deśakramo 'pi bhāveṣu bhāti mātur mitātmanaḥ
svātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhānty amitasya tu // [Ipk_2.1.7]
Ipv: parimitaṃ pramātaram apekṣya bhāvas tato 'nyonyaṃ ca bhinnā dūrādivyapadeśabhājaś ca, prakāśaikarūpatvena tv īśvarasya na kvāpy \var{kvāpy\lem \em kvapy \ed} aprakāśasaṃbhavāt paramāṇav api / prakāśaghanasya nātmano bhinnaṃ dūraṃ vānyānyato vā kiṃcid ābhāti //
kiṃ tu nirmāṇaśaktiḥ sāpy evaṃ viduṣa īśituḥ
tathā vijñātṛvijñeyabhedo yad avabhāsyate // [Ipk_2.1.8]
Ipv: evaṃ pūrṇatayā prakāśamānasyāpi parameśvarasya saiṣā sṛṣṭiśaktir yaj jñātṛjñeyasvabhāvā bhāvāḥ svato 'nyonyaṃ ca vibhāgenāvasīyante, na ca tathāvasāyena tasya svarūpasthitis tirodhīyate //
dvitīyam āhnikam //
kriyāsaṃbandhasāmānyadravyadikkālabuddhayaḥ
satyāḥ sthairyopayogābhyām ekānekāśrayā matāḥ // [Ipk_2.2.1]
Ipv: kriyāvad anye 'pi saṃbandhādaya ekānekaviṣayā api satyābhāsāḥ, sarvadopayoginām eṣām arthavattvenāpariharaṇīyatvāt //
tatraikam āntaraṃ tattvaṃ tad evendriyavedyatām
saṃprāpyānekatāṃ yāti deśakālasvabhāvataḥ // [Ipk_2.2.2]
Ipv: abhinnam eva tattvam anto bahir ābhāsabhedād ekānekam, bahirdeśakālasvabhāvabhedābhāsasaṃbhedamayaikaikaḥ svalakṣaṇābhāsānām anekatvāt //
taddvayālambanā etā mano 'nuvyavasāyi sat
karoti mātṛvyāpāramayīḥ karmādikalpanāḥ // [Ipk_2.2.3]
Ipv: madhyasthatayāntarbahistattvaviṣayā mānasyaḥ kriyādikalpanāḥ pramātṛvyāpārarūpāḥ //
svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā ekapramātari
anyonyānvayarūpaikyayujaḥ saṃbandhadhīpadam // [Ipk_2.2.4]
Ipv: rājñaḥ puruṣa ityādisaṃbandhadhiyo 'ntaḥsamanvayād aikyaṃ bahiḥ saṃbandhibhedaṃ cālambante //
jātidravyāvabhāsānām bahir apy ekarūpatām
vyaktyekadeśabhedaṃ cāpy ālambante vikalpanāḥ // [Ipk_2.2.5]
Ipv: gavaś caitra iti ca matayo bahir api gomātraikaghanapuruṣaviśeṣākārābhāsaikyaṃ svalakṣaṇāvayavābhāsabahutvaṃ ca parāmṛśanti //
kriyāvimarśaviṣayaḥ kārakāṇāṃ samanvayaḥ
avadhyavadhimadbhāvā-nvayālambā digādidhīḥ // [Ipk_2.2.6]
Vṛ: kāṣṭhasthalīdevadattaudanānāṃ pacatīty antaḥsamanvayād bahirbhedāc caikānekaviṣayā kriyāmatiḥ / deśakālakramo 'pi bhāvānām avadhyavadhimadrūpāṇām anyonyāpekṣaḥ saṃbandhabheda eva tathaivaikānekamayaḥ / jātidravyakriyāsaṃkhyādimatayaḥ sarvā eva saṃbandhaviśeṣasamavāyaviṣayā eva //
evam evarthasiddhiḥ syān mātur arthakriyārthinaḥ
bhedābhedavatārthena tena na bhrāntir īdṛśī // [Ipk_2.2.7]
Ipv: ekānekarūpair eva kriyādibhir evam ābhāsānuguṇyarūpaḥ pramātus tadarthino 'rthakriyāsaṃvādaḥ / tato na tadbuddhayo bhrāntāḥ //
tṛtīyam āhnikam //
idam etādṛgityevaṃ yad vaśād vyavatiṣṭhate
vastu pramāṇaṃ tat so 'pi svābhāso 'bhinavodayaḥ // [Ipk_2.3.1]
so 'ntas tathāvimarśātmā deśakālādyabhedini
ekābhidhānaviṣaye mitir vastuny abādhitā // [Ipk_2.3.2]
Ipv: yadāyattā hi vastunaḥ svarūpeṇa nityatāviśeṣaṇair vā vyavasthāpyamānatā sa pramātuḥ svatvenāpūrvavastvābhāsaiva sthitaḥ pramāṇam / sa eva cābhāso 'yam iti nitya iti vā tathaiva pṛthaktayābhinavatvena ca pramātary uparūḍho vimarśarūpatām āpanno vimarśabhedānusāryaikaikaśabdavācye pṛthakpṛthag eva tiraskṛtadeśādibhede tasminn ābhāta eva sāmānyarūpe vastuni svakārthakriyāprāpte pramāṇāntareṇābādhitasthairyā pramitiḥ pramātṛvyāpāraḥ //
yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate
ābhāso 'py artha ekasminn anusaṃdhānasādhite // [Ipk_2.3.3]
Ipv: ekasminn eva caikapratyavamarśasāmarthyopapādite vastuni svecchāvaśād arthitvānurodhād vā naipuṇyavaśād vāvabhāsabhedaḥ //
tathā hi
dīrghavṛttordhvapuruṣadhūmacāndanatādibhiḥ
yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ // [Ipk_2.3.4]
tathaiva sadghaṭadravyakāñcanojjvalatādayaḥ
ābhāsabhedā bhinnārthakāriṇas te padaṃ dhvaneḥ // [Ipk_2.3.5]
Ipv: ekasminn eva ghaṭādav arthe 'vadhitsāvaśād dīrghatā tryaśratāpārimāṇḍalyādi vābhāti, cihnavyavadhānachāyāmātrārthitāyāṃ puruṣa evordhvatāmātraṃ pratibhāti, tatkāryārthitāyāṃ tu nyakṣeṇekṣamāṇasya puruṣaḥ / dhūmamātram eva kasya cid ābhāsate, tadvidas tu tārṇatādi maṇirūpyādiviśeṣa iva / sa ca tathā bhidyamāno 'pi deśakālabhedaṃ na spṛśati / tathaiva ghaṭa eva san nityābhāso 'nyādṛg eva paṭādyanantāśeṣārthasādhāra~aḥ sattāmātrasādhyasatparāmarśādyarthakriyākārī, tatraiva ghaṭa iti cābhāso 'ntarbahiṣkaraṇajñeyaḥ pṛthubudhnodarākārārthasāmānyo 'nya eva yaḥ paṭādiṣu nāsti, kāñcana iti cāparo yo mṛṇmayādiṣu nāsti sa ca tathārthitādivaśād aindriyaka eva jāyate / ekaikaś cāsav ābhāsa ekaikena śabdena vyavahārārthaṃ
tattanniyatārthakriyārthibhir abhidhīyate, ghaṭa iti na sattābhidhīyate na ca kāñcana iti ghaṭābhāsaḥ / caitra iti bālyādisādhāraṇo deśādirahitas tathaiva ca / tato 'rthakriyā bhinnā //
ābhāsabhedād vastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ
sāmānādhikaraṇyena pratibhāsād abhedinām // [Ipk_2.3.6]
Ipv: ekasminn eva svalakṣaṇe pratyābhāsaṃ niyatiśaktyā kāryaṃ niyamitaṃ tathābhūtānekakāryakṛdābhāsabhedādhikaraṇam ekaṃ ca / sāmānādhikaraṇyābhāsavaśād vastu / anekasyaikatā hi sāmānādhikaraṇyam //
pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā
aviruddhāvabhāsānām ekakāryā tathaikyadhīḥ // [Ipk_2.3.7]
Ipv: bhinnāḥ pradīpaprabhā avibhāgenāvabhāsante nadīpravāhāś ca sindhubuddhau pānake ca te te rasās, tathā śauklyamahattvapaṭatvādyavabhāsāḥ parasparānupraveśakṣamāḥ, na tu nīlapītādyavabhāsās tattadekakāryaikadravyābhāsabhāvena kalpante pratyakṣa eva / tad etat sāmānādhikaraṇyam //
tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā
tattacchabdārthatādyātmā pramāṇād ekato mataḥ // [Ipk_2.3.8]
Ipv: kadā cid deśādisahabhāvāvachinnasvalakṣaṇarūpaviśeṣatyāgenaikasāmānyarūpāgnyābhāsamātra eva trailokyatraikālyagāmitvena nijapramāṇād ekasmād eva viśiṣṭakāryakāraṇatoṣṇordhvabhāg agniśabdavācyatādisvabhāvasiddhiḥ //
sā tu deśādikādhyakṣa-ntarabhinne svalakṣaṇe
tātkālikī pravṛttiḥ syād arthino 'py anumānataḥ // [Ipk_2.3.9]
Ipv: kāyapravṛttiḥ puno deśakālādipratyakṣabhedasāhityena svalakṣaṇa eva tadarthitayā pramāṇasamūhād eva / anumānād api dharmipratyakṣaviśiṣṭād eva pravṛttiḥ //
dūrāntikatayārthānāṃ parokṣādhyakṣatātmanā
bāhyāntaratayā doṣair vyañjakasyānyathāpi vā // [Ipk_2.3.10]
bhinnāvabhāsacchāyānām api mukhyāvabhāsataḥ
ekapratyavamarśākhyād ekatvam anivāritam // [Ipk_2.3.11]
Ipv: dūrāntikādisphuṭāsphuṭatvādinā bahirantaścaratvena vābhāsasya cchāyāmātrabhede 'pi tanmukhyasvabhāvarūpapratyavamarśaikyād arthānām aikyam abādhitam //
arthakriyāpi sahajā nārthānām īśvarecchayā
niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto 'nyatā bhavet // [Ipk_2.3.12]
Ipv: ullekhaghaṭādīnāṃ bāhyārthakriyāvirahe 'pi ghaṭāditayaiva, asvabhāvikatvāt tasyā īśvareṇa pratyābhāsaṃ niyamitāyāḥ //
rajataikavimarśe 'pi śuktau na rajatasthitiḥ
upādhideśāsaṃvādād dvicandre 'pi nabho 'nyathā // [Ipk_2.3.13]
Ipv: rajate śuktau ca rajatāvamarśaikyena rajatatve 'pi punaḥ śuktideśasaṅgatibādhenopādhisaṃvādābhāvāt tadbuddhir asthairyād bhrāntā / dvicandre 'pi nabhodeśāsaṃvādān mithyā //
guṇaiḥ śabdādibhir bhedo jātyādibhir abhinnatā
bhāvānām ittham ekatra pramātary upapadyate // [Ipk_2.3.14]
Ipv: bhāvānāṃ śabdarūpasaṃsthānādinā bhedākṣepo jātyādinā caikatākṣepo 'nubhūyamānaḥ pramātraikye ghaṭate / anyonyabhedavyavasthāpy anusaṃdhānāyattā //
viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame
viruddhābhāvasaṃsparśe paramārthasatīśvare // [Ipk_2.3.15]
pramātari purāṇe tu sarvadā bhātavigrahe
kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini // [Ipk_2.3.16]
Ipv: apūrvābhāsasyāsiddhavastusādhanān nityāvabhāsinaḥ pramātur na pramāṇopayogaḥ / tattannavābhāsānāṃ tattatpramāṇatvāt kāmaṃ sa pramāṇam anyasya syān na tu svātmanaḥ sadā siddhasya, kevalaṃ vibhuḥ pramitau svātantryāt pramātaiva / te te vicitrā viśvābhāsās tasmin sthāyini vaicitryeṇopapadyante / tad icchāto 'parāvabhāsamānārthānāṃ tatsārasvarūpabhraṃśe māyāśaktivaśād unmajjananimajjane, tattvatas tasyaivāparādhīnā sattā sadātanī viruddhaprākpradhvaṃsābhāvādiprayogāt, sa api yāvad upadiśyate bhāvābhāvābhyāṃ tāvat sa eva pramātṛtāṃ bhajata upadidikṣor abhāvād upadeśānupapatteḥ //
apravartitapūrvo 'tra kevalaṃ mūḍhatāvaśāt
śaktiprakāśeneśādivyavahāraḥ pravartyate // [Ipk_2.3.17]
Ipv: māyāvyāmohavaśāt kevalam asminn ātmani pramātṛrūpe śiveśvarādivyavahāro yo na pravartitaḥ sa śuddhasvātantryādihetupradarśanena bhāvanādyupadeśāya sādhyate //
eṣa cānantaśaktitvād evam ābhāsayaty amūn
bhāvān icchāvaśād eṣā kriyā nirmātṛtāsya sā // [Ipk_2.4.1]
Ipv: pramātā cidrūpo 'nantaśaktir īśvaraḥ svecchāvaśāt tathā tān bhāvān ābhāsayet / saiva cecchāśaktir nirmātṛtākhyā kriyā tasya //
jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yad asataḥ sataḥ
kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ // [Ipk_2.4.2]
Ipv: jaḍaṃ pradhānaparamāṇubījādi tu na śaktam asato nirmāṇe, kartṛtvam eva hi kāraṇatvaṃ karmataiva ca kāryatvaṃ na tv anyat //
yad asat tad asadyuktā nāsataḥ satsvarūpatā
sato 'pi na punaḥ sattā-lābhenārtho 'tha cocyate // [Ipk_2.4.3]
kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ
ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ // [Ipk_2.4.4]
Ipv: asataḥ satsvabhāvatā viruddhā sataś ca siddhā / siddhasyaivāntarbāhyāntaḥkaraṇadvayīvedyatāpādanam īśvareṇotpādanam //
evam ekā kriyā saiṣā sakramāntarbahiḥsthitiḥ
ekasyaivobhayākārasahiṣṇor apapāditā // [Ipk_2.4.5]
Ipv: saiṣā kriyāntarbahiḥsthitirūpatayā sakramāpy ekasya svasaṃvitsiddhasya kartur ābhāsachāyābhede 'py aikyena pratyavamṛśyasya karmaṇaś caikasya saṃnaṃdhinī tadabhinnāśrayatvād ekatvena sādhitā //
bahis tasyaiva tatkāryaṃ yad anta yad apekṣayā
pramātrapekṣayā coktā dvayī bāhyāntarasthitiḥ // [Ipk_2.4.6]
Ipv: arthasya bāhyatāpādanaṃ kāryatvaṃ, tato bāhyatā kāryatā caikāpekṣayā pramātaram apekṣya cāntarbahirvyavahāraḥ / tatas tasyaiva kāryam //
mātaiva kāraṇaṃ tena sa cābhāsadvayasthitau
kāryasya sthita evaikas tad ekasya kriyoditā // [Ipk_2.4.7]
Ipv: evaṃ pramātaiva kāraṇaṃ sa ca bāhyāntarakāryābhāsakrame 'py eka evety evam apy ekasya kartuḥ siddhā kriyā //
ata evāṅkure 'pīṣṭo nimittaṃ parameśvaraḥ
tad anyasyāpi bījāder hetutā nopapadyate // [Ipk_2.4.8]
Ipv: bāhyābhāsatāpādanam utpādanam iti cidrūpasyaiva kāraṇatā tato 'ṅkurādau nimittakāraṇatveśvaraḥ kaiś cid iṣṭo, na cāpi bījāder jaḍasya kāraṇatā niranusaṃdhānasya yuktā //
tathā hi kumbhakāro 'sāv aiśvaryaiva vyavasthayā
tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam // [Ipk_2.4.9]
Ipv: kumbhakārarūpe pramātari kāraṇe sthite 'pi mṛdādisaṃskārāpekṣā ghaṭasyeśvarakṛtaniyatisaṃjñamaryādayā na svabhāvena //
yoginām api mṛdbīje vinaivecchāvaśena tat
ghaṭādi jāyate tattatsthirasvārthakriyākaram // [Ipk_2.4.10]
Ipv: mṛdādyanapekṣasya yoginām icchāmātreṇa ghaṭādeḥ sthirasya ghaṭādyarthakriyākāriṇaś ca nirvṛttiḥ //
yoginirmāṇatābhāve pramāṇāntaraniścite
kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vā-ta evotpattimūlajaḥ // [Ipk_2.4.11]
Ipv: ata eva kāryaṃ svabhāvo vā tadutpattigarbho yoginirmitatvābhāvaniścayābhāve hetvābhāsaḥ / tanniścaye puna īśvaraniyatyapekṣayā hetutā syāt //
bhūyas tattatpramātrekavahnyābhāsādito bhavet
parokṣād apy adhipater dhūmābhāsādi nūtanam // [Ipk_2.4.12]
kāryam avyabhicāryasya liṅgam anyapramātṛgāt
tadābhāsas tadābhāsād eva tv adhipateḥ paraḥ // [Ipk_2.4.13]
Ipv: avahnyābhāsasphuraṇapūrvako 'pi jāyamāno dhūmābhāso dūrādau niyatiśaktyā kṛtasāmarthyād agnyābhāsād eva taddeśagatatattatpramātrantarasādhāraṇāt tasyaiva sa avyabhicāreṇa gamako, jātarūḍhas tu dhūmābhāsas tadvahnyābhāsasyātyantaparikṣayāt tattatpramātrantaragād dhūmābhāsād eva parokṣād api pūrvavat kṛtādhipatyāt //
asmin satīdam astīti kāryakāraṇatāpi yā
sāpy apekṣāvihīnānāṃ jāḍānāṃ nopapadyate // [Ipk_2.4.14]
Ipv: asmin satīdaṃ bhavatīti niyataṃ paurvāparyaṃ kṛttikārohinyudayayor akāryakāraṇayor apy astīti pūrvasya sāmarthye parasya satteti syāt kāryakāraṇabhāvas, tac cāpekṣārahitānāṃ jāḍānāṃ na yuktam / etāvad etat syāt pūrvasya sāmarthyaṃ parasya sattā na caivaṃ kiṃcid uktaṃ syān na ca pūrvasya sāmarthyalakṣaṇaḥ svabhāvaḥ parasattārūpaḥ //
na hi svātmaikaniṣṭhānām anusandhānavarjinām
sadasattāpade 'py eṣa saptamyarthaḥ prakalpyate // [Ipk_2.4.15]
Ipv: sad asad vā kāryaṃ kāraṇam apy ātmaparyavasitaṃ jaḍam anusandhānaśūnyaṃ nānyāpekṣasvabhāvaṃ tataś ca nātra pradhānāpekṣāmayo guṇavibhaktyartho ghaṭate //
ata eva vibhaktyarthaḥ pramātrekasamāśrayaḥ
kriyākārakabhāvākhyo yukto bhāvasamanvayaḥ // [Ipk_2.4.16]
Ipv: ekapramātṛsaṃlagnas tu kriyākārakabhāvākhyo vibhaktyartho bhūmibījodakādīnāṃ samanvayo yukto na tu śuṣko 'nyaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ //
parasparasvabhāvatve kāryakāraṇayor api
ekatvam eva bhede hi naivānyonyasvarūpatā // [Ipk_2.4.17]
Ipv: kāryakāraṇayor anyonyarūpatve 'py ekataiva syān na tadbhāvaḥ //
ekātmano vibhedaś ca kriyā kālakramānugā
tathā syāt kartṛtaivaivaṃ tathāpariṇamat tayā // [Ipk_2.4.18]
Ipv: ekasvabhāvasya bhedena sthitiḥ pariṇāmaḥ kālakalitaḥ kriyaiva, tataḥ pariṇāme svatantrasya śāktimataḥ kartṛtaiva hetunā //
na ca yuktaṃ jaḍasyaivaṃ bhedābhedavirodhataḥ
ābhāsabhedād ekatra cidātmani tu yujyate // [Ipk_2.4.19]
Ipv: jaḍasyābhinnātmano bhedenāvasthiter virodhād ayuktaṃ, svacche cidātmany ekasminn evam anekapratibimbadhāraṇenāvirodhād yujyate //
vāstave 'pi cidekatve na syād ābhāsabhinnayoḥ
cikīrṣālakṣaṇaikatvaparāmarśaṃ vinā kriyā // [Ipk_2.4.20]
Ipv: ekasmiñ cittattve 'py akasmād ābhāsabhedo na ghaṭate, na ca tatra kriyātvam / yadā tu sa cidātmā tathācikīrṣayā parāmṛśan bahir ābhāsayati tadā tad upapadyate / jaḍasyāpy asti bhavatīty asyām api sattākriyāyāṃ bubhūṣāyogena svātantryābhāvād akartṛtvaṃ, tena pramātaiva taṃ bhāvayati tena tena vā himācalādinā rūpeṇa sa bhavatīty atra paramārthaḥ //
itthaṃ tathā ghaṭapaṭā-dyābhāsajagadātmanā
tiṣṭhāsor evam icchaiva hetutā kartṛtā kriyā // [Ipk_2.4.21]
Ipv: cidvapuṣaḥ svatantrasya viśvātmanā sthātum icchaiva jagat prati kāraṇatā kartṛtārūpā saiva kriyāśaktiḥ / evaṃ cidrūpasyaikasya kartur eva cikīrṣākhyā kriyā mukhyā, nākartṛkaṃ karmāsti karmādīnāṃ kartṛmukhenopacārataḥ //
3. āgamādhikāraḥ //
3.1 prathamam āhnikam //
evam antarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā
mātur eva tadanyonyā-viyukte jñānakarmaṇī // [Ipk_3.1.1]
Ipv: pramātur antaḥsthitasyātmano bahiṣkāra eva kramānugatā kriyeti parasparāvirahite tasya jñānakriye //
kiṃ tv āntaradaśodrekāt sādākhyaṃ tattvam āditaḥ
bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram // [Ipk_3.1.2]
Ipv: īśitur antarbahiḥsthitav antarbhāvaprādhānye punaḥ sādākhyaṃ tattvam, aparaṃ bahirbhāvodrekād aiśvaram //
īśvaro bahir unmeṣo nimeṣo 'ntaḥ sadāśivaḥ
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ // [Ipk_3.1.3]
Ipv: unmeṣanimeṣau bahirantaḥsthitī eveśvarasadāśivau, bāhyāntarayor vedyavedakayor ekacinmātraviśrānter abhedāt sāmānādhikaraṇyenedaṃ viśvam aham iti viśvātmano matiḥ śuddhavidyā //
idaṃbhāvopapannānāṃ vedyabhūmim upeyuṣām
bhāvānāṃ bodhasāratvād yathāvastvavalokanāt // [Ipk_3.1.4]
Ipv: binnavedyabhūmav idantayā dṛśyatām āpāditānām api bhāvānāṃ cinmātrasāratvād aham idam iti tattvapratipattiḥ śuddhatājñāptiḥ //
atrāparatvam bhāvānām anātmatvena bhāsanāt
paratāhantayācchādāt parāparadaśā hi sā // [Ipk_3.1.5]
Ipv: atredaṃtāmater aparatvam ahaṃtayā sarvasya vedyasyācchādanāt parateti parāparāvasthaiṣā //
bhedadhīr eva bhāveṣu kartur bodhātmano 'pi yā
māyāśakty eva sā vidyety anye vidyeśvarā yathā // [Ipk_3.1.6]
Ipv: bodhakartṛtāmayasyāpi bhedena viśvekṣaṇaṃ vidyeti ke cit / māyāśaktir apy eṣā vidyaiva / saṃsārottīrṇatvāt tatrasthā mantreśvaravidyeśvarāḥ //
tasyaiśvaryasvabhāvasya paśubhāve prakāśikā
vidyāśaktiḥ tirodhānakarī māyābhidhā punaḥ // [Ipk_3.1.7]
Ipv: saṃsāriṇām aiśvaryasya svātmanaspratyabhijñānaṃ vidyayā, paśubhāvo māyayā //
bhede tv ekarase bhāte 'haṃtayānātmanīkṣite
śūnye buddhe śarīre vā māyāśaktir vijṛmbhate // [Ipk_3.1.8]
Ipv: yadā bhāvā bhedenedaṃtayaiva bhāsante 'ham iti pramātṛtvena ca dehādis, tadā viparyadvayahetur māyāśaktir vimohinī nāma vibhor vijṛmbhate //
yaś ca pramātā śūnyādiḥ prameye vyatirekiṇi
mātā sa meyaḥ san kālā-dikapañcakaveṣṭitaḥ // [Ipk_3.1.9]
Ipv: yaś ca vyatiriktaprameyajāte pramātā śūnyādiḥ sa idam iti vedya eva vastutaḥ kālādyaiḥ pañcabhiś ca paratantrīkṛtaḥ / tatra kālād vartamānābhāsena tasya bhūtabahviṣyatsaṃbhavo, niyateḥ kāryakarmaphalaniyamo, rāgād bhogābhiṣvaṅgo, vidyākalābhyām, acidātmano 'svatantrasyāpīṣajjñānakriye citsvātantryarūpe //
trayoviṃśatidhā meyaṃ yat kāryakaraṇātmakam
tasyāvibhāgarūpy ekaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam // [Ipk_3.1.10]
trayodaśavidhā cātra bāhyāntaḥkaraṇāvalī
kāryavargaś ca daśadhā sthūlasūkṣmatvabhedataḥ // [Ipk_3.1.11]
Ipv: kāryāṇi dvidhā / śabdasparśarūparasagandhāni sūkṣmatvena tanmātrasaṃjñāni pañca, anyonyavyūhena sthūlāni pṛthivyādibuddhīndriyāṇi, vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni pañca karmendriyāṇi, manobuddhyahaṅkārā iti tridhāntahkaraṇam iti trayoviṃśatibhedasya kāryakāraṇātmanaḥ prameyasya mūlabhūtaikāvibhāgadaśā prādhānākhyā //
dvitīyam āhnikam //
tatraitan mātṛtāmātrasthitau rudro 'dhidaivatam
bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū vyavasthitau // [Ipk_3.2.1]
Ipv: śūnye puryaṣṭakātmake 'tyantasūkṣmadeha eva vā pramātṛmātre sthitav anyaprameyopasaṃhāre rudro 'dhiṣṭhātā, bhinnaprameyābhāse sargasthitihetū brahmaviṣṇū //
eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī karmabandhanaḥ
vidyābhijñāpitaiśvaryaś cidghano mukta ucyate // [Ipk_3.2.2]
Ipv: māyīyaśūnyāsipramātā niyatya karmādhīnaḥ saṃsārī, vidyāvaśād ātmatattvābhijñayā muktaḥ //
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ
māyāto bhediṣu kleśakarmādikaluṣaḥ paśuḥ // [Ipk_3.2.3]
Ipv: aiśvaryadaśāyāṃ pramātā viśvaṃ śārīratayā paśyan patiḥ puṃstvāvasthāyāṃ tu rāgādikleśakarmavipākāśayaiḥ parītaḥ paśuḥ //
svātantryahānir bodhasya svātantryasyāpy abodhatā
dvidhāṇavaṃ malam idaṃ svasvarūpāpahānitaḥ // [Ipk_3.2.4]
Ipv: svatantro bodhaḥ paramārthas, tathārūpatvād eva pūrṇaḥ / tasya svātantryād eva tathecchayā svātantryaṃ vinā bodhamātranirmāṇe bodhitāṃ vinā svātantryamātranirmāṇe vā pūrṇatvābhāvena parimitatvād dvidhāṇutvaṃ tāttvikasvarūpaviparyāsān malatvam //
bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam
kartary abodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam // [Ipk_3.2.5]
Ipv: atraiva dvidhāṇave vedyam abhinnam api bhedena yadā bhāti tadāto 'pi viparyāsān nāmnā māyīyaṃ malam / ahetūnām api karmaṇāṃ janmādihetubhāvaviṣayaviparyāsād abodhātmakakartṛgataṃ kārmam / tanmalatrayanirmāṇe prabhor icchā māyāśaktir ucyate //
śuddhabodhātmakatve 'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā
nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt // [Ipk_3.2.6]
Ipv: vedyānuparaktabodhānām api pūrṇakartṛtvaśūnyatvāt svarūpānyatvena prabhuṇā nirmāṇam //
bodhaikalakṣaṇaikye 'pi teṣām anyonyabhinnatā
tatheśvarecchābhedena te ca vijñānakevalāḥ // [Ipk_3.2.7]
Ipv: śuddhabodhānāṃ bodhatvanityatvād\var{#nityatvād\lem \corr; #nityatvādh# \Ed} bhede 'py anyonyabhedas tathaiveśvareṇa nirmāṇān nānyathā / te ca sāṃkhyapuruṣaprāyā vijñānakevalā ity ucyate //
śūnyādyabodharūpās tu kartāraḥ pralayākalāḥ
teṣāṃ kārmo malo 'py asti māyīyas tu vikalpitaḥ // [Ipk_3.2.8]
Ipv: śūnyaprāṇādau bodharūpatātikrameṇāhaṃtayā sthitāḥ pralayakevalinaḥ / teṣām aṇūnāṃ karmasaṃskāro 'py asti, māyāmalas tu vedyayogāyogābhyāṃ vikalpitaḥ //
bodhānām api kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau
bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalo vidyeśvarāś ca te // [Ipk_3.2.9]
Ipv: kartṛtāyoge 'pi bodhānāṃ karmottīrṇānāṃ vidyeśvaratve 'pi bhinnavedyayogān māyāmalam asty eva / pūrṇakartṛtvābhāvād īśvarād bhinnā anyonyaṃ ca pūrvavad ata evaiṣām aṇutvam api syāt //
devādīnāṃ ca sarveṣāṃ bhavināṃ trividhaṃ malam
tatrāpi kārmam evaikam mukhyaṃ saṃsārakāraṇam // [Ipk_3.2.10]
Ipv: devādīnāṃ sthāvarāntānāṃ saṃsāriṇāṃ trayo 'pi malāḥ, kārma eva saṃsāraprayojakaḥ //
kalodbalitam etac ca cittattvaṃ kartṛtāmayam
acidrūpasya śūnyāder mitaṃ guṇatayā sthitam // [Ipk_3.2.11]
Ipv: saṃsāriṇām etac ca cittattvaṃ kartṛtārūpaṃ śūnyaprāṇādau jaḍe devasya kalāśaktyopodbalyamānam upasarjanatvenāvasthānāt parimitam / ataś cātraiva mukhyam aṇutvam //
mukhyatvaṃ kartṛtāyāś ca bodhasya ca cidātmanaḥ
śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam // [Ipk_3.2.12]
Ipv: etad eva punaḥ śūnyādi kartṛtātmano bodhasya yadopasarjanatvenāste tadāsya pramātur etad bodhamayatām āpannasya jñānaṃ tacchaktisamāveśalakṣaṇam ucyate //
śūnye buddhyādyabhāvātmany ahantākartṛtāpade
asphuṭārūpasaṃskāramātriṇi jñeyaśūnyatā // [Ipk_3.2.13]
Ipv: buddhiprāṇādiniṣedhamātre yadāhaṃtābhimānena pramātṛtā tadā sauṣupte tāvanmātrāvasthitau vedyābhāvaḥ saṃskārasya saṃbhave 'py arūpatvenānupalakṣyatvāt / tāvataiva sāṃkhyapuruṣād viśeṣaḥ //
sākṣāṇām āntarī vṛttiḥ prāṇādiprerikā matā
jīvanākhyāthavā prāṇe 'hantā puryaṣṭakātmikā // [Ipk_3.2.14]
Ipv: eṣa eva śūnyapramātā sarvendriyaśaktisādhāraṇajīvanākhyaprāṇādipreraṇāntarvṛttir jīvākhyas, tāsām indriyaśaktīnām ahaṃtayā saha puryaṣṭakatvam athavā prāṇāhaṃtayā pramātṛtvena puryaṣṭakatā //
tāvan mātrasthitau proktaṃ sauṣupta[ṃ] pralayopamam
savedyam apavedyaṃ ca māyāmalayutāyutam // [Ipk_3.2.15]
Ipv: śūnyatāyāṃ sthitau vedyābhāvān māyāmalābhāvaḥ, prāṇādau sukhasparśādivedyayogān māyāmalavat pralaya iva sauṣuptaṃ padam //
manomātrapathe 'py akṣaviṣayatvena vibhramāt
spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam // [Ipk_3.2.16]
Ipv: cakṣurādīndriyaśaktyapravṛttav api manaḥśaktyaiva dṛṣṭarūpādyābhāseśvarasṛṣṭir aṇoḥ svapnapadam / anyapramātṛsādhāraṇarūpādyābhāsānuvṛttitaḥ kālāntarānanuvṛtter bhrāntir eṣā //
sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā
sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ // [Ipk_3.2.17]
Ipv: sarvāntarbahiḥkaraṇaśaktyā sṛṣṭir jāgarā, tatrāpi pūrvavad dvicandrādibhrāntiḥ //
heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyāt kartṛtāguṇe
taddhānopacayaprāyasukhaduḥkhādiyogataḥ // [Ipk_3.2.18]
Ipv: etāni jāgarasvapnasuṣuptāni prāṇāder ātmatvenābhimanyamānasyodrekāt svātantryasyāpahrāsād dheyāni, svātantryasya mātrayopacayaḥ sukhaharṣādayas tathaiva nyūnatā duḥkhadveṣādayaḥ / sarvabhogātmā saṃsāro bandhaḥ //
prāṇāpānamayaḥ prāṇaḥ pratyekaṃ suptajāgratoḥ
tacchedātmā samānākhyaḥ sauṣupte viṣuvatsv iva // [Ipk_3.2.19]
Ipv: sa ca prāṇātmā [svapne] prāṇāpānarūpaśvāsapraśvāsarūpo jāgare 'tha supte [atra] tayor api viṣuvatīva rātridinayoḥ sāmye tannyūnatādhikyarodhāt samānasaṃjñaḥ //
madhyordhvagāmyudānākhyas turyago hutabhuṅmayaḥ
vijñānākalamantreśo vyāno viśvātmakaḥ paraḥ // [Ipk_3.2.20]
Ipv: prāṇāpānayoḥ pārśvadvayatiryakpravāhavicchedenaikatām āpādyordhvarūpamadhyamārgapravāheṇodgamanād udānaḥ / madhyanetram ivordhvabhāktvād agnidharmā turyadaśāyām / turyātīte dikkālānavacchede pūrṇe pravāhatāṃ hitvātinirbharāvastho vyānasaṃjñaḥ / etac ca daśādvayam upādeyaṃ prāṇaśakteḥ parameśvarakalpatvenāvasthānāt //
4. tattvasaṃgrahādhikāraḥ //
svātmaiva sarvajantūnām eka eva maheśvaraḥ
viśvarūpo 'ham idam ity akhaṇḍāmarśabṛṃhitaḥ // [Ipk_4.1]
Ipv: ekaḥ prathamopādeyaturyadaśāyām akhaṇḍitagrāhakākhaṇḍitagrāhyatanmelanācamatkāropabṛṃhitaḥ sādhāraṇa eva sarvaprāṇinām ātmā viśvarūpo maheśvaraḥ //
tatra svasṛṣṭedaṃbhāge buddhyādigrāhakātmanā
ahaṃkāraparāmarśapadam nītam anena tat // [Ipk_4.2]
svasvarūpāparijñānamayo 'nekaḥ pumān mataḥ
tatra sṛṣṭau kriyānandau bhogo duḥkhasukhātmakaḥ // [Ipk_4.3]
Ipv: etad eva viśvātmanaḥ parimitatvakaraṇam apratyabhijñānam ucyate / evaṃ cānekabuddhiprāṇādikhaṇḍagatāparāhaṃkāraparāmarśaḥ parāparijñānasaṃjñaḥ / pratyakātmano bahavas, teṣu pramātṛrūpeṣu maheśvareṇa svānandaḥ svakriyaikakartṛtānusāriṇī nirmitā / sa eva bhoga ānandaleśākhyaḥ sukhasaṃjñitaḥ kriyālavātmā duḥkharūpaḥ kriyā duḥkhaṃ ca vakṣyate //
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyur jñānaṃ kriyā ca yā
māyātṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajas tamaḥ // [Ipk_4.4]
Ipv: īśvarasya jñānakriye te māyayā sahite paśoḥ sattvarajastamāṃsi //
bhedasthitaḥ śāktimataḥ śaktitvaṃ nāpadiśyate
eṣāṃ guṇānāṃ karaṇakāryatvapariṇāminām // [Ipk_4.5]
Ipv: sattvarajastamasāṃ ca bhedenāvabhāsān na śaktivyapadeśaḥ śaktiśaktimator abhedāt / vastutaḥ śaktivikāso viśvam //
sattānandaḥ kriyā patyus tadabhāvo 'pi sā paśoh
dvayātmā tad rajo duḥkhaṃ śleṣi sattvatamomayam // [Ipk_4.6]
Ipv: īśvarasyānantakartṛtā camatkārarūpā kriyoktā paramaprakāśānandamayī, pratyagātmanas tu tau prakāśānandau grāhyabhūtau sattvam ucyate / tadabhāvaś ca tamaḥ, sattvatamasī prakāśānandatadabhāvarūpe dve api śleṣātmanī [rajaḥ] / paśoḥ rajaḥsaṃjñayā kriyā ca duḥkhaṃ cocyate //
ye 'py asāmayikedantā-parāmarśabhuvaḥ prabhoḥ
te vimiśrā vibhinnāś ca tathā citrāvabhāsinaḥ // [Ipk_4.7]
Ipv: ye caite maheśvarasyedaṃśabdasaṃketānusaṃdhānaṃ vināpi prakāśasya parāmarśasāratvād bāladaśāyām ivedamarthanirdeśyā bhāvās, te 'nekābhāsasāmānādhikaraṇyena svalakṣaṇātmanaḥ pṛthaksāmānyarūpatayā nānākārāś ca tathā tannirmāṇāt prathante //
te tu bhinnāvabhāsārthāḥ prakalpyāḥ pratyagātmanaḥ
tattadvibhinnasaṃjñābhiḥ smṛtyutprekṣādigocare // [Ipk_4.8]
Ipv: te vibhinnāvabhāsāḥ sāmānyātmano 'rthās tadanubhavasaṃskṛtaiḥ kṛśo 'haṃ duḥkhī sukhī vāham iti vicitravyapadeśaviṣayīkriyamāṇātmabhiḥ kṣetrajñair vikalpanaśaktyā tattadghaṭarajataśuklapaṭaśakaṭādināmnāntaspratyavamarśanīyatvena pradarśyante smṛtau pūrvānubhavāpramoṣe, vicitrotprekṣādiṣu tu svātantryeṇa / ayam eva grāhyagrāhakabhedāvabhāsaḥ śabdamayaḥ paśubhāve saṃsārabandhaḥ //
tasyāsādhāraṇī sṛṣṭir īśasṛṣṭyupajīvinī
saiṣāpy ajñatayā satyai-veśaśāktyā tadātmanaḥ // [Ipk_4.9]
svaviśrāntyuparodhāyā-calayā prāṇarūpayā
vikalpakriyayā tattadvarṇavaicitryarūpayā // [Ipk_4.10]
Ipv: kṣetraś ceśvararūpa eva tattatsāmānyarūpānarthān īśaśaktyaivāparijñātayā sarvasādhāraṇārthadarśanasaṃskṛtānanyavedyān nirmimīte / sā ceśvaraśāktiḥ svātmamātraviśrāntivirodhāya māyāvyapadeśyā tattatkakārādivarṇabhedaśatānantagaṇanā prāṇarūpeṇa cañcalatām āpannā vikalpākhyavyāpārā tathāntaḥ sṛjaty arthān //
sādhāraṇo 'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsanāt
vikalpahānaikāgryāt krameṇeśvaratāpadam // [Ipk_4.11]
Ipv: īśvarasya tu sṛṣṭiḥ sarvapramātṝṇāṃ sādhāraṇī teṣāṃ tanmadhya evotpādād, ekapramātṛniyatā caikapramātrāveśena svapnabhrāntyādau sṛṣṭiḥ / sā cāham idam ity etāvat parāmarśamayī bhedānudayād vikalpojjhitā spaṣṭāvabhāsā ca / tatrāntarāntarodyatkṣetrajñavyāpāravikalpananirhrāsapariśīlanena saṃsāriṇāṃ krameṇaikarasaiśvaryodgamāt kṣetrajñatāvimuktiḥ //
sarvo mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ
viśvātmano vikalpānāṃ prasare 'pi maheśatā // [Ipk_4.12]
Ipv: kṣetrajñasyāpīśvaraśāktyaiva vikalpārambha iti taddaśāyām api parijñāteśvarabhāvasya mamāyaṃ saṃsāramayo vibhava ity abhedena viśvam āviśataḥ parāmarśamātrān aśeṣān vikalpān saṃpādayato maheśvarataiva //
meyaṃ sādhāraṇaṃ muktaḥ svātmābhedena manyate
maheśvaro yathā baddhaḥ puna atyantabhedavat // [Ipk_4.13]
Ipv: baddhamuktayor vedyam ekaṃ, kiṃ tu baddho 'tyantavibhedena tad vetti vimuktaḥ svātmadehatvena //
sarvathā tv antarālīnā-nantatattvaughanirbharaḥ
śivaḥ cidānandaghanaḥ paramākṣaravigrahaḥ // [Ipk_4.14]
Ipv: sarvathā tv antarlīne prameye 'haṃmatau pūrṇāyāṃ śivataiva //
evam ātmānam etasya samyagjñānakriye tathā
jānan yathepsitān paśyañ jānāti ca karoti ca // [Ipk_4.15]
Ipv: ittham āviṣkṛtaśaktyabhijñānam ātmānam anantajñānakriyāśaktinibhṛtam īśvaraṃ pratyabhijñāya yathecchaṃ sarvaṃ paśyati nirmimīte //
iti prakaṭito mayā sughaṭa eṣa mārgo navo mahāgurubhir ucyate sma śivadṛṣṭiśāstre yathā
tad atra nidadhat padaṃ bhuvanakartṛtām ātmano vibhāvya śivatāmayīm aniśam āviśan siddhyati // [Ipk_4.16]
Ipv: yatra yathāvasthita eva vyavahāre pratyabhijñāmātrāc chivatālābhaḥ / sa ayam avakra evābhinavo mārgaḥ sākṣātkṛtaparameśvarabhaṭṭārakākārair bhaṭṭaśrīsomānandapādaiḥ śivadṛṣṭināmni prakaraṇe nirdiṣṭo mayā yuktinibandhanena hṛdayaṃgamīkṛtaḥ / etat pariśīlanena śivatāveśāj jīvann eva mukto bhavati //
tais tair apy upayācitair upanatas tanvyāḥ sthito 'py antike kānto lokasamāna evam aparijñāto na rantuṃ yathā
lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi viśveśvaro naivālaṃ nijavaibhavāya tad iyaṃ tatpratyabhijñoditā // [Ipk_4.17]
Ipv: kāntadṛṣṭānteneśvarapratyabhijñopapādanīyā cāpūrvaphalā ca //
janasyāyatnasiddhyartham udayākarasūnunā
īśvarapratyabhijñeyam utpalenopapāditā // [Ipk_4.18]
Ipv: sulabho 'yaṃ siddhimārgaḥ pradarśitaḥ //