Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-O-tattva-trtiyo-k9-15

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
parimitameva | evaṃ saṃsāriṇi kramavikāso yāvat sarvajñeṣu vikāsatāratamyena, paramo vikāso rudrabhuvi śūnyasya | tadāha sarvabhāva iti | tat iti cittattvam | ivaśabdena vāstavo na ko'pi saṅkocastadābhāsamātraṃ muktveti darśayati tathāpi iti saṅkoce'pi | evaṃ śūnyasya antargatatattadvastunyūnatādhikyakṛtaṃ saṅkocavikāsatāratamyamiti uktvā tadā sarvāvaraṇalope tasya jñānasya ānantyāt jñeyamalpamityanayā dṛṣṭyā jñeyasaṃskāravicchedatāratamyena saṃvidbhāgavikāsāt vikāsatāratamyaṃ grāhyagrāhakabhāvotthāpakamiti darśayati yogināṃ ca iti naca anastheti smārayati tasya tu iti | śūnyāntare vedyāt śūnyādasya viṣeśaṃ tunā āha | evaṃ samāveśopadeśaśūnyānāṃ pratiyogisaṃvalitameva niṣedhameva buddhyamānānāmabuddhānāmanantasṛjyamānaśūnyayogo yogināmiti uktam | ye tu samāveśaviśāradāstattvavidaste dehādimeva yadyapi bodharūpāviṣṭamabhimanyante, tathāpi taddehaprāṇādibhedollāsanopayoginā śūnyena avaśyamantarā bhāvyaṃ, natu tatra śūnyāntareṇa kiñcidityetat darśayati pāramārthikapakṣāntaraparigraheṇa yadivā iti | viśeṣābhāvāt iti ghaṭena yā śūnyatā neti bhāti, yā ca ghaṭapaṭābhyāṃ; tatra pratiyogibhedaṃ (page 379) muktvā na svarūpato bhedo vivekavatāmavabhātīti na śūnyāntaraṃ kiñcidasti | nanu evaṃ saṃsāriṇāṃ yogabhuvi śūnyasaṃvedanaṃ kena, nahi teṣāmaiśvarī saṃvidasti | ka evamāha, astyeva sā | tadāha sarvā caiṣā iti | pratipāditam iti pūrvaḥ pūrva uttaramuttaraṃ vyabhicarati, natu uttaraḥ pūrvamiti hi uktam | tatra iti tasyāṃ pramātṛparamparāyām | madhye raudra iti so'pi māyīyatvena heyaḥ | tathāpi na heyaḥ ityāha sa tu iti | evaṃ śūnyapramātṛsvarūpaṃ pradarśya vṛttiṃ vyācaṣṭe atra iti | kṣetraśabdena śarīraṃ vadatā tacchūnyānāṃ na asti vikalpanaśaktiriti uktam | apohyamāna iti saṃvidamapekṣya yā vikalpanaśaktiḥ, sā bhedadṛṣṭyā tattvarūpatāmāpannā mano'ntaḥkaraṇam | tacca pratiyogyapohanasahitārthāvamarśanavyāpāram | tatraiva ca rūḍhatā saṃsāritā, tata eva paścādapohaprakaraṇaṃ sambandhastu śaktisparśa iti bodhābodhātmā pramātā paramārthapramātari ajaḍe cidvimarśātmani viśrāmyati | tata eva apohanāntaṃ prasaratīti prakaraṇapañcakasya pratilomānulomabhāvanāyāṃ tātparyam | tadapohane paraḥ pradhānam | etadeva sphuṭayati mano hi iti | sā ca iti vikalpanaśaktiḥ śabdarāśisamutthasya---------------------------| (spa. kā. 3|17) iti svarūpāvaraṇe cāsya---------------------------| (spa. kā. 3|15) iti ca nayena śabdanaśaktaya eva pratiprāṇi pratyavasthaṃ vicitratayā lokaśāstravyavahārānubaddhaṃ vikalpanavyāpāraṃ grāhyagrāhaka- viṣayaṃ vicitramutthāpayantyo malatritayamanuprāṇayanti | yat nirūpitaṃ pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ | iti (page 380) viṣayeṣveva saṃlīnān---------------------------| (mā. vi. 3|31) iti ca | tā eva tu śuddhavimarśāvaśeṣatāṃ vikalpanamapi nayantyo muktidāyinyaḥ | yadādiṣṭaṃ -------------------jantucakrasya śivadhāmaphalapradāḥ | parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ | (mā. vi. 3|33) iti ekaiva māmikā māyā sthitāṣṭāṣṭakabhedinī | iti ----svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā | (spa. kā. 3|16) iti | tadāha saṃjñāvikalpe iti saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahirantaśca vartate | (vā. pa. 1|127) iti pratipramātṛvicitratayā śabdanaśaktimayī śabdabhāvanā, tatkṛte vikalpavaicitrye | iyatyeva iti mūlaparāmarśabhūmimaspṛśati, tatsparśe hi vikalpe'pi na bandharūpatā | etacca vakṣyate saṃsāro viśrāntaḥ saṃsaraṇasya heyatāmāha bandharūpa iti | svarūpajīvitaṃ tu asya āha malatraya ityādi | māyīyatvaṃ trayasya api uktaṃ -----------------māyāśaktyaiva tattrayam | (3|2|5) iti | iyatā śabdamaya itivṛttirvyākhyātā | etacca paramupadeśatattvamiti āha atraiva iti | avadhānena vikalpasya praśamanaṃ vā vikalpahānena---------------------------| (4|1|11) itibhāvinītyā, śuddhaparāmarśaśeṣīkaraṇaṃ vā sarvo mamāyaṃ vibhavaḥ---------------------------| (4|1|12) itisthityā kāryam || 8 || (page 381) nanu evaṃ vikalpyamāna eva artho bandhaka iti uktam, tacca ayuktam, | vikalpyatve yāvān yathā vā, avikalpatve'pi tāvānevahi so'rthaḥ | tat ko viśeṣaḥ prameyasya patipaśupramātṛtāyām | ayamiti hi tasyāsādhāraṇī sṛṣṭirīśasṛṣṭyujīvinī | saiṣāpyajñatayā satyaiveśaśaktyā tadātmanaḥ || 9 || svaviśrāntyuparodhāya calayā prāṇarūpayā | vikalpakriyayā tattadvarṇavaicitryarūpayā || 10 || tasya iti paśukartṛkā sṛṣṭirīśasṛṣṭipṛṣṭhapātinītvena tadupajī- vinī satī asādhāraṇī pratipramātṛ pratikālaṃ ca pramātrantaradaśānta- rādyanuvartanavihīnā | tathāhi idaṃ hṛdyamiti yena yadā sṛṣṭaṃ, tat tasyaiva tadaiva | nanu paśoḥ sraṣṭṛtvaṃ cet, īśvara eva tarhi asāviti tatsṛṣṭeḥ kiṃ na sādhāraṇatā syāt | yadi svaśaktiḥ sā asya viditā syāt, kintu tasya ajñātā paravaśasya eva sato vikalpanaśaktirudeti | kena sā asya prabodhyate iti cet, īśatvena eva | tadaparijñānaparijñānamātrato hi baddhamuktatā | tathāhi īśvarasya viśvaparāmarśavigrahatvena śabdarā- śiśarīrasya yā māyākhyā śaktirnijasvabhāvaviśramaṇātmakapāramai- śvaryoparodhaprayojanā tattadbrāhmyādidevatācakrādhiṣṭhitavargāṣṭa- kamayī, tata eva kakārādivarṇagatavyāsasamāsavaicitryaśatasahasragar- bhatayā aṣṭāṣṭakabhedasahasravaicitryavicitrā, tata eva prāṇāpānādi- preṅkhārohaṇacañcalā kṣaṇamapi ekatra rūḍhimanāsādayantī, mitramidaṃ śatrurayamityevamādikaṃ vikalpanaṃ yayā kriyate; tadātmana īśvarasvabhāvasya eva paśorasādhāraṇī sṛṣṭirdaśaradano dantītyapi pṛthagābhāsānīśvarasṛṣṭāneva upajīvati,-iti sūtrārthaḥ | taṃ tātparyata āha eṣa ca ityādinā | (page 382) yataḥ iti aiśvaryā eva śakterutthita iti yāvat | yathāca iti tathāparijñāna- mātreṇetibhāvaḥ | nirūpādānāneva sṛjati iti mahāvākyena sarvaḥ sūtrārthaḥ saṅkṣepeṇa vyākhyātaḥ | tattat ityādinā saṃskṛta ityantena samāsapadena īśasṛṣṭyupajīvinī iti vyākhyātam | nanu niyatadeśakālā eva svatantravikalpe'pi ābhāsante'rthāḥ, tat kathaṃ vṛttau sāmānyarūpān iti uktam | etat pariharati sāmānyarūpatvena iti smṛtiviṣayo vikalpyamāno'pi na svotthāpitadeśakālayogī, kintu nirūḍhadeśakālayogī eveti svalakṣaṇātmā tena svasṛṣṭadeśakālābhāsamelanā eva arthāḥ svātantryavikalpaśaktau, natu nirūḍhāveṣāṃ kaucana deśakālābhāsāvityetat tātparyam | sāmānyarūpān itivṛttigranthasya punarapi upalabhyate kevalam ityatraiva cchedaḥ | tatra dvitīya upalambhaḥ punarupalambhaḥ itibhramaṃ bhinatti pūrvānubhava ityādinā sphurati ityantena | pūrvaka eva upalambhaḥ punarunmīlanāmātramastīti yāvat | kevalam iti yaduktaṃ tadeva spaṣṭayati nanu ityādinā | nanu mumūrṣamāṇa eva smarati, tat kathamuktaṃ aprabhaviṣṇutvāt iti | atra āha anyūnādhikabhāvena iti yathā didṛkṣamāṇe'pi paśyatinā arthāṃśe tadicchā prabhavati, tathā atrāpīti bhāvaḥ | nanu pūrvamasau sphuṭaḥ, adhunātu na tatheti kamanūnādhikatā | atrāpi āha asphuṭatvam iti | tātkālikendriyavyāpāraviṣayīkāryatāyāṃ sphuṭatvavyavahāro lokasya, sa ca atra nāstīti yāvat | nanu evaṃ paśoranubhavagocare na astyeva sargaśaktiḥ | na na asti; sabhittistu sā nirbhittervilakṣaṇeti āha anubhūyamāna iti | rāgādiviṣayatvaṃ hṛdyābhāsādirūpaṃ kṣetrajñanirmitireveti (page 383) sambandhaḥ | atra hetuḥ svaccha ityādi | pratipramātṛ iti asādhāraṇatva- muktam | yaḥ punartho'vabhāsate, sa kṣetrajñasṛṣṭireva | atha tathātva- śaṅkābījamāha pūrva ityādinā | hṛdyatā hi na bahīrūpaṃ kiñcidanu- bhūtam | ihatu kūpajalābhāsatantryābhāsādyanubhūtameveti kva aṃśe paśurabhiṣicyate sraṣṭṛtayeti śaṅkābījam | nanu etadeva astu, sṛṣṭistu tasya sā kutaḥ | āha tatkūpa ityādi | mokṣa ityantena prathamaślokavyā- khyānena paśuṃ prati iti apunaruktatā | māyāśaktāveva asyāṃ malatrayaṃ saṃsāramantarbhāvayan seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī | bandhayitrī------------------------------------------------| (spa. kā. 3|16) ityāmnāyamanusarati niṣedhamātra ityādinā | tucchatābhāsopakramo vaiparītyābhāso nañarthaḥ | vaiparītyajñāne kriyāyāṃ ceti tryaṃśā iyaṃ māyā malatrayeṇa prasaratīti tātparyam | anupapannam iti sphuṭayati bhinnaṃ parimitaṃ ca iti | jñeyaṃ prakāśyaṃ kāryaṃ ca vimṛśyaṃ, tacca prakāśavimarśarūpāt saṃvedanāt deśādyaparimitādavyatiriktaṃ sadabhinnamaparimitaṃ ca upapannaṃ, tadviparītābhāsamanupapannam | ābhāsayantyāḥ iti jñeyīkurvatyāḥ | kāryaṃ ca kurvatyāḥ iti vimarśanīyīkurvatyā ityarthaḥ | kriyābhāsa eva vitatātmani kārmamalasthitirityāha kāryakāraṇa ityādinā | kakārādi iti | sphuṭāsphuṭāvyaktabhāvena vaikharyādivaicitryeṇa ca vicitratābhājāṃ samastavyastaviparyayabhedena vikalpābhivyañjanavyāpriyamāṇatvena vyañjanasaṃjñānāṃ vargadevatābhiḥ sṛṣṭisthityādivaicitryanirbhāsa- naśaktiyogena brahmaviṣṇurudraprabhṛtyanantapramātṛvargatatkāryarāśi- tadbhogavibhavasamadhiṣṭhānakāritādinā (page 384) ca pratilabdhatattadāgamaprasiddhānantanāmadheyābhirutthāpyamāna- sthāpyamānanirudhyamānayojyamānaviyojyamānādirūpāṇāṃ parameśvararūpānuprāṇakabījabhūtaśabdanātmanā antaḥsukhādi- parāmarśapīḍanena samastākṣepakatvena ca akārādibhiḥ svayaṃ rājattayā svarasvarūpairanuprāṇitānāṃ kakārādivarṇānāṃ vaicitryaṃ yato gaṇanātītam, atastāsāmapi anantatvaṃ darśitaṃ āga- meṣu | svopalabhyān iti cittavṛttibhedamayān iti ca | pratipuruṣamayantaḥ iti asādhāraṇatvamuktamāntarapratītimātrasā- ratvaṃ ca | kṣaṇamātra iti pratikṣaṇaṃ yantīti cañcalatvaṃ prakārāntareṇa api uktam | tata eva āgameṣu varṇeṣu kālabhedo hrasvamitivaduktaḥ | kālottarasaṃvidantaḥpratyayasaṃjñān iti | āgame hi tattvabhūtabhuvanapṛṣṭhapātī bhāvasargaḥ pratyayasarga uktaḥ | tatra ca śabdarāśibhāgavarṇadevatādhiṣṭhānamuktaṃ svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ | yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ || (spa. 3|15) iti | śrīmāyāvaibhavāgame ekaiva māmikā māyā sthitāṣṭāṣṭakabhedinī | ityādi | śrīsarvavīre'pi na tairvinā bhavecchabdo nārtho nāpi citeḥ-----| iti | kādi iti tairvarṇairadhiṣṭheyaistāsāmanantā gaṇanā | tāśca īśvaraśaktereva vijṛmbhābhūtāḥ | yathoktaṃ taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ numaḥ | (spa. 1|1) iti | tathā iti varṇabhedaśatānantagaṇanā iti vṛttigatena bahubrīhiṇetyarthaḥ | sa iti kṣetrajñaḥ | kumbhakṛt iti kumbhanirmitimayaḥ | sa iti tathāpratyayasargaḥ kumbha iva (page 385) kumbhakāranirmitatābhāsaśarīraḥ | parameśvaraikanirmitatve'pihi svapnasaṅkalpādivadidamavabhāsavaicitryamiti avocāma bahuśaḥ | ubhayam iti | yata utthito'yaṃ bhedapratibhāso, yathāca bhandharūpatāṃ dhatte iti yadavatāraṇikāyāmuktaṃ, tadanena nirṇītam | īśvaraśaktereva māyātvaṃ prāptāyā utthitaḥ svarūpāvaraṇakāriṇībhiśca varṇadevatābhirvikalparūpatāṃ yato nītaḥ, tato bandharūpatāṃ dhatte'yaṃ bhedapratibhāsa iti | vakṣyamāṇa iti anantarasūtra eva | upari tadupajīvitvena sabhittikatvamuktam | nanu dūrādeva jhaṭiti dṛśyamāne yadayaṃ rajyati virajyati vā, tatra asya rāgadveṣātmikā sṛṣṭiḥ svayaṃkṛtā api pāratantryādeva utpannā anicchoreva kāmakrodhabhaya- trāsādyudayāt | tatastatra svarūpāparijñānaṃ bandhakāraṇatvena varṇādhiṣṭhātṛvimohakaśakticakrotthāpitamastu, yatra tu eṣa rājāhaṃ varte, śatrurmayāyaṃ hataḥ iti manorājyādau svecchāprayatnavaśādeva rāgadveṣādiprayuktāt vāhanamātmano nirdalanakāriṇaṃ śatrordantinamantarnirmimīte, tatra sphuṭameva svātantryamasyeti tatra svarūpāvaraṇābhāvāt kathaṃ bandharūpateti svayamāśaṅkya apākaroti yāpi vā iti | vāśabdaḥ samuccaye | rāgadveṣādigrahaṇaṃ pūrvapakṣe svātantryasya prayojakamiti uddīpakamabhimataṃ parasya tadeva tu pratisamādhānāvakāśakāraṇamiti darśayati balāt ityādinā vākyena | yato'sau kṣetrajño balādākramya anicchuriva rāgādiparīto vikalpapratyayaiḥ kakārādivarṇavigrahābhirmohanībhiḥ śaktibhirullāsitaiḥ kriyate, tathākṛtaśca tāṃ sṛṣṭiṃ devatādhiṣṭhitaistairbalādākramya kāryate manorājyodaye'pi asya pāratantryāt saumanasyādhāyakamanorathotthāpanecchāyāmapi bhayadaurmanasyādinidānabhūtānāṃ manorājyāntarāṇābhojaḥkṣayādāvudayāt | tataḥ svādhīnatayā pramukhe (page 386) bhāsamānā api sā sṛṣṭiḥ parādhīnā eveti saṃbandhaḥ | etadeva draḍhayati kṣetrajñatāyā eva iti | unmīlitasvātantryo hi asau kṣetrajña eva na bhavati, apitu bhagavāneveti | vikalpākhyavyāpāra itivṛttyā sūtre vikalpakriyayā iti bahubrīhirayaṃ śaktiṃ viśinaṣṭi,-ityāha || 10 || yadi pāśavī bandharūpā, pārameśvarī tarhi sṛṣṭiḥ kimityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ sādhāraṇo'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsanāt | vikalpahānenaikāgryāt krameṇeśvaratāpadam || 11 || aiśvarasya sargasya spaṣṭāvabhāsatvam, ata eva avikalpyateti rūpam | saca ghaṭādiḥ sādhāraṇaḥ san cakārādasādhāraṇo vā dvicandrapra- mukhādiḥ, ubhayo'pi pāśavasṛṣṭeranyathābhūtaḥ; kiṃca sādhāraṇo vā anyathā ceti asādhāraṇaḥ | so'yaṃ sargo yadā vikalpahānakrameṇa avikalpakaparigṛhītaspaṣṭavastuviṣayaikāgratāvalambanena ahamidamiti aiśvaryaparāmarśapadatvameti, tadā antarlakṣyabahirdṛṣṭinimeṣonmeṣa- parihāradṛśā kramādabhyāsatāratamyaparyante paśoḥ paśutvaṃ hanti, īśvaratāṃ ca darśayati | yathoktaṃ kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ | (vi. bhai. 113) iti | kiṃca pāśavo'pi sargo anyatheti parijñātayā īśaśaktyā parijñāta- tādātmyasya yadi spaṣṭāvabhāso bhavati, tadā so'pi sādhāraṇa eva bhavannīśvaratāmasya dadāti āpyāyanābhicaraṇādivikalpa iva nyastamantrasya bhāvitāntaḥkaraṇasya | so'pi ca aiśvara eva sadā sarga ityāśayena vivṛtau vṛttau ca na vyākhyāntarametadāśritam, asmābhistu abhīṣṭaṃ spaṣṭatarameva abhidheyamityevaṃ vibhaktam | (page 387) sūtrārthamavatārayati evam ityādinā | iti ca iti vaktumiti sambandhaḥ | aiśvaraḥ sargo yataḥ sādhāraṇaḥ, tasmāt pāśavāt sargādanyathābhū- taḥ; cakārāt yo'pi asādhāraṇaḥ, so'pi dvicandrādisargastasmādanya- thābhūto'tispaṣṭābhāsatvena avikalpyatayā,-ityevaṃ sūtraṃ vivṛṇoti aiśvara ityādinā anyathātvameva ityantena | sargasya pramātṛsādhāraṇyādicintā kva upayujyate iti cet pramātṛsāhityena prameyasya sṛṣṭirna anyathā bhedāvabhāsabhājanaṃ vinā tadanupapatteriti darśayati saha ityādinā | uktyā iti vṛttigatayā | etāvatā iti vṛttigranthena | ata eva iti yata ekapramātṛgatatvamapi aiśvarasargasya, tato'tra sūtre sādhāraṇo'nyathā ca iti sādhāraṇāsādhāraṇapade dvidhā aiśvaraḥ sarga ityapi sūtrārtho vācya ityarthaḥ | nanu yadi spaṣṭāspaṣṭāvabhāsatayā aiśapāśavasargabhedaḥ, sā tarhi svapne'pi asti | satyaṃ, tata evahi sarvatra api ubhayī sthitaiva sṛṣṭiḥ | tadāha svapne'pi iti | tatra iti | svapne'pi hi saṅkalpanādi saṃvedyate eva | sparśarasādi iti | ādigrahaṇāt gandharūpaśabdaviśeṣā api kecidasādhāraṇā eva | ata eva ------------dṛśyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet | iti sakalapramātṛsādhāraṇyaṃ na api asya muninā darśitam | sā ca ahamidamityetāvat iti vṛttyekadeśaḥ paṭhitaḥ | tadavabhāsasya iti | māyīyasya kṣetrajñasya yo'vabhāsaḥ, sa yataḥ pratiyoginā apohyamānena sahitaḥ; tataḥ prāguktamatra vikalpalakṣaṇaṃ ------------------sa hyukto dvayākṣepī viniścayaḥ | (1|6|1) iti saṃbhavati | iyaṃ ca bhedodayasahitā spaṣṭāvabhāsitā sarvaprāṇisādhāraṇyena (page 388) paśoranicchata eva sato bhavati | naca rāgādivadabhyāsāpekṣiṇīti brahmaṇā adhiṣṭhitā ucyate | evam iti | bhedānudayāt iti | anena aiśva- rasya sargasya pāśavāt sargāt vailakṣaṇyaṃ darśitam | yata evaṃ, taditi tasmādīśvarasṛṣṭirna bandhahetuḥ, apitu tatpṛṣṭhe yā pāśavī; sā api na brahmādhiṭhitā bhedodayamātrasārā māyīyāṇavamalamātrollāsa- rūpā, apitu kārmamalāpyāyikā pratyayasṛṣṭireva parāmṛtarasaḥ svavi- śrāntyānandaghanatā, tato'yameva apāyoḥ yaḥ pratyayasṛṣṭerudbhavo yatastena ayaṃ kṣetrajñatāmasvātantryaṃ pratipadyate | sa ca pratyayod- bhavaḥ parameśvarasṛṣṭaśabdādiviṣayapṛṣṭha eva rāgadveṣādyātmā udetīti | yaduktaṃ tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ | (spa. kā. 3|14) iti | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyātam | atha vikalpahānena ityādi yat sūtraṃ, tadvṛttiṃ tatrāntara ityādikāṃ vyākhyātumupakramate tasyāśca iti pratyayasṛṣṭeryāvadeva tānavāpattiḥ | tatra hetuḥ vikalpa ityādiḥ | kasmāt tathābhyāsa iti cet, āha bandha ityādi | ihaiva iti sati api dehāhambhāvāparityāge | yadāha bhaṭṭadivākaravatsaḥ jāte dehapratyayadvīpabhaṅge prāptaikadhye nirmale bodhasindhau | avyāvartyaivendriyagrāmamantarviśvātmā tvaṃ nityameko'vabhāsi || iti | anena sarvendriyasākṣātkārakakṣyāyāmeva dehādyucitapratyayasarga- prakṣaye ghaṭādyābhāsamātre sarvapramātṛsaṅkucitanityasaṃvedanā- vaśeṣatvamabāhyatāsāramadbhutatvena uktam | yadyapi iti | sahabhāve ca antarāntarā iti yuktamiti bhāvaḥ | tathāpi iti na atra vikalpasṛṣṭeranta- rāntarā sambhava uktaḥ, kintu tannirhrāsasya | madhye ca vikalpasya nirhrāso dṛṣṭaḥ (page 389) saṃhṛtya sarvataścintāṃ---------------------------| iti vikalpayannapyekārthaṃ yato'nyadapi paśyati | (pā. vā. 3|207) ityādidaśāsu | tamevaca vikalpanirhrāsaṃ yadi pariśīlayati, tadā anavarata- nirvikalpakasaṃvedanaratnamālābhūṣitahṛdayaḥ parameśvarapadamāvi- śatīti evaṃ sūtravṛttī vyākhyāya, na atra durlabhatayā avasādaḥ kartavyaḥ iti darśayan kāruṇika ācāryaḥ saṃsāriṇāmapi eṣā bhūrna na gocaraḥ kevalaṃ tāmeva upadeśāvadhānābhyāsaniḥśreṇikrameṇa ārohayediti utsāhayan pūrvoktaṃ prameyamekīkaroti saṃsāriṇām ityādinā | iha ca tattvārthasaṅgrahaprakaraṇe pūrvoktāni prameyaratnāni yadavāntarāyātaprameyāntarebhyaḥ proccitya darśyante sāratvena hṛdayagañje niveśanayā parameśvaratāsiddhaye, tat bhūṣaṇameva; natu punaruktāśaṅkyā dūṣaṇamiti bhramyam | tatra bhāganirvikalpakamamunaiva nirṇītaṃ bhavedityāśayena sarvaṃ nirvikalpasaṃvedanamīśvarabhūriti darśayitumāha sāmānya iti | sāmānyakaraṇarūpe ye vidyākalāśaktī, tayorvijṛmbhārūpatvena saṃbandhīni yāni antarbahiṣkaraṇāni, teṣu ye śabdāvabhāsanacintananirmāṇādaya ākāraviśeṣāstairabhivyakto yathāyogaṃ jñānakriyāśaktileśo'pūrṇatvena yeṣāmiti śabdayojanāmātraṃ kṛtaṃ prameyasya vitatya nirṇītatvāt ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20) ityetatsūtraṭīkāvasāne, ādisiddhasūtre, anyatra ca | evaṃ nirvikalpe vṛttāntamuktvā anekadarśina ekavikalpane'pi ayameva vṛttānta ityāha aneka ityādi | etadeva prameyadvayaṃ ghaṭayituṃ prathamaṃ tāvat prameyaṃ ghaṭayati yataḥ ityādinā eva ityantena prakṛta etat yojayati tataḥ ityādinā ghaṭādigatāpi ityantena | (page 390) atra ca ahamidamiti pratītiriti pūrveṇa sambandhaḥ | phalamasya prameyasya āha tāvati iti | nanu evaṃ saṃsāritā kathamityāśaṅkya malatrayameva nirūpayannetaddaśānuśīlanameva malanivāraṇakāraṇaṃ sat mokṣamākṣipatītyādinā? kevalam ityādinā bhaktajana ityantena | kathyante iti | iyati na kiñcit saṃvedanamuditaṃ sahajasya āvṛtatvāt kṛtakasya nirjitatvāt | uktam iti ādisiddhasūtre | tat iti prakāśāprakāśātmakaṃ sattānandasūtre (4|1|6) yat rajaḥ uktam | tadā iti māyīyamātṛmeyābhivyaktau | etaddaśānuśīlanaṃ ca mokṣaheturityāha tataḥ iti | tanmaladvayavyapagama eva māyordhvalābha iti iti saṃsārābhāvāt kaivalyarūpā muktirjātā | yaditu āṇavamalavidalanamanavaliptatayā kuryāt, śivatāveśamapi labhata ityāha tatrāpi iti bhaktajanaḥ iti yo bhagavacchaktipātāt tathābhūtadraḍhīyastamavāsanātiraskārakasāṃsārikavāsano, natu tiraskaraṇīyasvavibhavo, na bhavati; tena etadadurlabhameveti bhāvaḥ | iyat ca sarvaṃ svaprakāśamevetyāha sarvaṃ ca ityādi | tam iti sahajamidantāvamarśam | nanu yadi iyam iti vimarśastat nirvikalpakatā kutaḥ | atra āha naca iti ihaca ahantācchādanāt na pratiyogyābhāsa iti āśayaḥ | āntara iti yataḥ saṃtamase'pi dehābhimānaḥ | sarva eva iti darpaṇapratibimbavat śarīrasparśādi bāhyaghaṭādi vā tadā bhātītyarthaḥ | etat iti āntarasparśādiprabhṛti ghaṭādyantaṃ yat prakāśanaṃ, tat grāhyagrāhakayorbhedena vinā na upapadyate iti yat śaṅkyate, tat na | atra hetuṃ smārayati yataḥ ityādinā | nanu evaṃ kiṃ śāstropadeśādiprayāsena | atra āha evaṃca iti svaprakāśe'pi vikalpamohena tirohite | nanu prakāśādabhede nīlādirūpatā kutaḥ | (page 391) āha cittattvasyāpica iti svataḥ iti saṃvedanasaṃnidhau nīlādi bhāsate itihi darśanenāntaravipralambhābhāve bhāti eva | pravādaḥ iti māyīya- lokaśāstrakalpitaḥ | nanu yat nīlādi bhāsate, yat vā avadhānātiśayavatā yoginā adhikamapi bhāsyate; tāvadābhāsanarūpatvaṃ saṃvittattvasya astu saṃvedanasiddham, viśvāvabhāsanarūpatvaṃ tu parameśvararū- patvaṃ kutaḥ, adhikādhikasaṃvedanadarśanāt tathābhāve'pi yogyatā asyeti cet, sā tarhi kutaḥ pramāṇāt | svaprakāśatvena pratyakṣādeveti darśayati | viśvābhedāvabhāsarūpapārameśvarye'pi yā yogyatā, na kevalaṃ svarūpāmātraṃ yāvat, sā api svataḥsiddhaiva | katham | āha uktanītyā yat citsvabhāvasya paryālocanamanavarataṃ --------------prayatnena parīkṣyaṃ tattvam----------| (spa. kā. 1|7) itinayena pariśīlanaṃ, tena saṃskṛto'dhivāsita āśayo vikalpo yasyeti | nanu yogyatā kāryataḥ kalpyā, na pratyakṣasiddhetyāśaṅkya bodhasya tadviṣaye svabhāvahetuṃ vadataḥ sā pratyakṣasiddhaiva sarvaḥ svabhāvaheturvyavahāramātrasādhanaphalaḥ iti nirṇītatvāditi dṛṣṭāntopakramaṃ nirūpayati agnīndhanādi iti kālaparivāsāpekṣanapekṣāviśeṣaṇaḥ kāryodayādubhayopādānam | ādigrahaṇāt vaikalyam | nanu kāraṇatā nāma śaktirūpo dharma iti parokṣaiva sā | netyāha kārya ityādinā darśanam ityantena | tadatra pūrṇakāraṇatve pratyakṣatayā nirūpye saṃbhāvanīyakāraṇatve dṛṣṭāntīkaroti yathā iti yadihi agnerdhūmaṃ prati na saṃbhāvayate kāraṇatāṃ dhūmārthī, tasmin dṛṣṭe'pi loṣṭa iva na sahakāriṇaḥ saṃbibhṛyāt | etat dārṣṭāntike yojayati tathā iti | yathāhi pūrṇatā patyakṣīkṛtā tadadhikasaṃbharaṇaprayatnādarśanāt, tathā pūrṇakāraṇatā apīti (page 392) yāvat | nanu na agneḥ svarūpamātradarśanaṃ kāraṇatādarśanam, apitu agneḥ paścāt niyamena dhūma ityevaṃ darśanīyaṃ tatkāraṇatvadarśanam | etadapi astu, tathāpi agnereva tat tathādarśanaṃ jātaṃ yena kālāntare dhūmamapaśyato dhūmārthino vahnisaṃbharaṇam | etadāha kārya ityādi | ityapi yaducyate, tat yujyate yatastena uktena tat na ullaṅghitaṃ bhavati yadasmābhiruktaṃ-kāraṇatāviṣayaṃ pratyakṣasiddhatvam | kathametat na ullaṅghitam | āha tathā iti agnyanantaraṃ dhūmajñānamityevaṃsaṃskṛtasya puruṣasya agnimātraniṣṭhastathāvabhāsaḥ kāraṇatāvabhāso'sti yathā dhūmapaścādbhāvāvalokane sāhityam | atra niścayāpekṣāniyatapaurvāparyataiva pratyakṣānupalambhagocarīkāryā mantavyā | evaṃ dṛṣṭāntaṃ vicārya prakṛte yojayati evam iti | sā ca iyaṃ sarvārthāvabhāsanayogyatā nāma īśvaratvāt prabhṛti śivatāpattiparyantā satī api jñāniyogidīkṣitānāṃ nivṛttamalatve'pi malasaṃskārasya sadbhāvādanabhivyaktā tasya prakṣaye'bhivyajyate yato dehakṣaye muktaḥ | malasaṃskārasya vā dehādyāvaraṇarūpasya sata eva abhyāsena śivatāmāveśayati yadā, tadātu na pūrṇā sā śivatā īśvaratā vā abhivyaktā bhavati | dehādisaṃskāra evahi tathā vilupyeta, tata eva sā na parā siddhiḥ, apitu aparā, parāparā veti | iha api pūrvamuktaṃ kaṃcit vibhūtibhāgam iti | evaṃ nirvikalpakarūpamavabhāsanaṃ cidrūpasya jñānaśaktyātmakaṃ svasaṃvedanasiddhamaiśvaryaṃ samarthya kriyāśaktyātmakamapi samarthayate bhedaparāmarśo'pi ityādinā | pūrvaṃ ca yadyapi svaprakāśe pramāṇavyavahāro yatnena apasārita ādisiddhasūtre pramātrekavapuṣaḥ iti, tathāpi siddhe vastutattve svaprakāśataiva yadi etābhirvācoyuktibhirucyate jñānamālā iva ātmaśabdena śākyaiḥ, tat vastuni (page 393) kā kṣatirityāśayena sarvajanāśvāsasthānabhūtapratyakṣādivācoyuk- tyā vyavahāro'pi aduṣṭa eva | ādipadena āgamādiḥ | evamadūratopapādanena asya ------------------------antikaṃ ca tat | (bha. gī. 13|15) iti smāraṇena śiṣyān protsāhya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ nigamayati tadevam ityādinā || 11 || evaṃ vikalpanaṃ tanūkṛtya nirvikalpakasātmībhāvena viśvātma- sākṣātkāralakṣaṇaḥ svapratyaya eva svaprakāśatvena mokṣo darśitaḥ, vikalpanirhrāsābhāve tu yathā sa, tathā darśayati sūtreṇa sarvo mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ | viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā || 12 || na pratyagātmā nāma kaścidanyo'haṃ, kintu grāhyagrāhakapra- kāśaghanaḥ parameśvaro yaḥ, sa eva aham; saca ahameva, na anyaḥ kaścit | tato vikalpasṛṣṭirapi mama svātantryātmā vibhavaḥ,-ityevaṃvimarśe dṛḍhībhūte vikalpā api asya mahāvimarśapatitā avikalpībhavanti | yathā uktaṃ śrīpāradarśane śaṅkāpi na viśaṅkyeta niḥśaṅkatvamidaṃ sphuṭam | iti | kevalam ityādinā bandhātmakamaparijñānaṃ pradarśya itarat darśayati parijñānaṃ tu iti | svāvaraṇarūpo vibhavaḥ kva dṛṣṭa ityāśaṅkāṃ yathā nṛpaḥ sārvabhaumaḥ prabhāvāmodabhāvitaḥ | krīḍan karoti pādātadharmāṃstaddharmayogataḥ || tathā prabhuḥ pramodātmā---------------------------| (śi. dṛ. 1|38) iti śivadṛṣṭyāśayena dṛṣṭāntāntareṇa śamayati yathāvā iti prakṛtitvamapi prāptān vikārānākaroti saḥ | (page 394) sa eva brahmalakṣaṇaḥ svasvabhāvo vikārān svaṃ svaṃ rūpaṃ vikirataḥ khaṇḍayato vikalpādirūpānākaroti svaśaktivikṣobhātmakān prakaṭayati | te ca vikārāḥ prakṛtitvaṃ viśvavyavahārabījatvaṃ prāptā yathā ṛtūn dhatte iti ṛtudhāmā ādityo dharmānte kulīramṛgarājarāśiyugabhogāt- make saṃcāraviśeṣe prāvṛḍiti prasiddhe svasvavibhavabhūtānantaḥsau- ṣumnanāḍikatādātmyapratipannapūrvaprasaraṇaprārambhayogiviśvarasa- pracayarūpān svarūpasya bhāsvarasya vikīrṇatāmāvṛttiṃ ca nirbhāsa- yato mahato viśvauṣadhīphalādirasaprakṛtibhūtān meghasaṃplavānāka- roti,-iti bhartṛharipaṭhitāgamagranthasaṃvādo darśitaḥ | pratyāpadyante iti svarūpameṣāṃ vimarśamātrarūpaṃ, tadevaca punarāpatitaṃ māyāpramātrutthāpitaviśeṣāvabhāsabhaṅgāditi pratyāpattiriyamucyate | maheśvarataiva iti vṛttiṃ vivṛṇoti pratyabhijñā ityādinā || 12 || nanu evaṃ baddhamuktayoḥ prameyaṃ prati ko bheda ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ meyaṃ sādhāraṇaṃ muktaḥ svātmābhedena manyate | maheśvaro yathā baddhaḥ punaratyantabhedavat || 13 || śrīmatsādākhyapadāt prabhṛti ākrimi yo mātṛvargastadadhiṣṭhā- tṛyadahamitirūpaṃ, tadeva ātmatayā mukto'bhiniviśate | tataśca viśvasya yat prameyaṃ, tat mama api; yat mama, tadanyasya api | meyaṃ ca idaṃ mamaiva aṅgabhūtaṃ, meyāntarapi tathā,-ityevaṃ meyaṃ parasparato mātṛvargāt ca avyāvṛttamiti ekarasābhedaviśrāntitattvamasya sarvaṃ parāmarśapadamabhyeti | yat nirūpitaṃ śivadṛṣṭau ghaṭo madātmanā vetti vedmyahaṃ ca ghaṭātmanā | sadāśivātmanā vedmi sa vā vetti madātmanā || (5|106) atrākāre na yanme'sti tadākārāntare'sti me | (7|91) (page 395) atrākāre na me pūjā sāca sādāśivātmani || (7|93) ityādi | baddhasya tu sarvametat viparyayeṇeti ekaghanabhedaviśrānta eva sa iti sūtrārthaḥ | tulyam iti kriyāviśeṣaṇam | tasya arthaḥ sāhityena aviśeṣeṇa ca iti | taditi vailakṣaṇyena āha | grāhako'pi bhedaikarasa eva bhāti, na kevalaṃ grāhyamityenaṃ bhedasya atiśayaṃ vivṛtya grāhyagatasya eva bhedasya prarūḍhalakṣaṇamatiśayaṃ pakṣāntaraparigrahadiśā vivṛṇoti athavā iti | tathāpi iti āstāṃ tāvadabhedaḥ paramaḥ, parāpararūpatayā api sa na astītyarthaḥ | tathātvasya iti yathāyogaṃ baddhamuktabhedena parijñānāparijñāne yojye, natu yathākramam || 13 || nanu sadāśiveśabhūmau jīvanmuktipade paśupramātṛgocare ca prameyavṛttāntaḥ parīkṣitaḥ, paramaśive tu kathamasau; vikalpāvikalpa- bhuvi ca yoginaḥ pronmīlitakaraṇasya uktaḥ prameyakramaḥ, nimīlitasakala- karaṇasya tu kīdṛgasauḥ; na kaścideva tatra asāviti sūtreṇa āha sarvathā tvantarālīnānantatattvaughanirbharaḥ | śivāścidānandaghanaḥ paramākṣaravigrahaḥ || 14 || sarvathāpadasya vyavacchedyaṃ vivṛṇoti sarvam ityādinā | avabhāsa eva iti prarūḍhiṃ na prāpta iti tu anyadetaditi ākūtam | nirbhara- padaṃ vivṛṇvānaḥ paratvamatra anvarthena darśayati ahaṃpratītireva pūryate iti śūddhatvaṃ sphuṭayati svāṅgabhūte'pi iti | dūrāpetā tāvat bhinnaprameyākāṅkṣā, dainyayoginī pramātṛteti apiḥ | cidānandaghanaḥ iti sautram ahaṃpratītau pūrṇāyām itīyatā vyākhyātamiti prakaṭayati pūrṇe vā ityādinā ucyate ityantena | paramākṣara ityapi anayaiva vyākhyayā vyākhyātam || 14 || (page 396) evamadhikāracatuṣṭayoktaṃ yat vastu, tatphalamāha sūtreṇa evamātmānametasya samyag jñānakriye tathā | jānan yathepsitān paśyañjānāti ca karoti ca || 15 || evamiti īśvararūpamātmānaṃ, tasya śaktirūpe jñānakriye paśyan, natu kāpilakāṇādādidiśā samāvṛṇvan, yat yadicchati; tat tat jānāti karoti ca samāveśābhyāsaparo'nenaiva dehena, atatparo'pi sati dehe parameśvarapramātṛtaddarśanadṛḍhahṛdayo jīvanmuktaḥ, tatpāte parameśvara eveti pūrvoktaṃ samastamarthaṃ saṃkṣepāntareṇa sūtravṛttyarthayojanādisamastavighnaleśavirahitena nirmakṣikameva śiṣyadhiyi niveśayituṃ paramakāruṇikatvena pratyāvartayan evam iti sautraṃ vivṛṇoti iha ityādeḥ | māyāpade'pi evaṃbhūtaścitprakāśaḥ | asya ca deśakālāspṛṣṭatvam, ato'yaṃ pūrṇaḥ śivasaṃjña ityevaṃ paramaśivatvaṃ darśitam | sadāśiveśarūpatāmapi āha saca ityādinā | evaṃ parameśvaraparamaśivāntarvartitacchaktirūpasadāśiveśadaśā- darśapatitaiva iyaṃ māyāmayī saṃsārabhūmirityāha tathā ityādinā | sā ca cidrūpaṃ na khaṇḍayatīti darśayati atrāpi ca iti | kācit iti neti saṃbandhaḥ | tena na svarūpeṇa śaktau kācit khaṇḍaneti uktaṃ bhavati | atra hetuḥ manāgapi iti nīlādyābhāsatvaṃ bhinnabhinnaṃ, śuddhapra- kāśātmatā ca kālāspṛṣṭeti ekasyā eva saṃvida iyat vapuriti daṣṭāntena ghaṭayati yathā bauddhānām iti | abhāvāt tasya iti nimittāntarasya, tadapi aprakāśatāyāṃ na kiñcit, prakāśatve cideva iyat | prathamata eva iti svaprakāśatvena ayatnasiddhatāmāha | tathāpi upadeśopayogamāha kevalam iti | pūrvapakṣamapi saṃkṣipya smārayati yattvatra iti vivadantīti sambandhaḥ | eṣām (page 397) iti bhinnānāmavabhāsānāmāśrayabhūtasya pramātuḥ pratītirna viṣayaiveti sambandhaḥ | atra hetuḥ avyatiriktaviṣayā iti ahamiti tāvat vikalparūpaḥ pratyayo'vyatiriktasvātmaviṣayaśca, vyatirikto hi idamiti vikalpaḥ | tatra svātmaviṣayatvaṃ vikalpatvameti asaṅgatamadaḥ svātmano vikalpyatvāsaṃbhavāt | atra ca aśakyasamayo hyātmā---------------------------| (pā. vā. 3|249) ityāgamo'nusartavyaḥ | nanu yadi etadasaṅgatam | kiṃ tarhi etat | ātmagraho'yamavidyā iti asatkhyātirūpaṃ bhramamātrametaditi yāvat | tādṛśa eva kṣaṇasthitidharmā sa bhāva utpanna iti kā virodhacintā yata uktaḥ asato nāma virodhāt ityevaṃ virvarṇayatā bauddhena viruddhadharmādhyāsaparamāstratyāgastāvat kṛtaśca evamapi śakyate vaktum-āmudgarasaṃpātasthāyī saṃjāta iti | tadetadāha naca ityādinā | nanu yadaiva bhāvaḥ san, tadaiva yadi na san; tadā virodhaḥ | yadātu kṣaṇāntara eva asan, tadā kālabhedāt ko virodhaḥ | etadāha dvitīye'pi iti dvitīyakṣaṇe nāśena saha na virodha ityetadapi yaducyate, tadapi na nāśakṛtatvādeva kṣaṇadvitīyatāyāstasyā eva paryanuyuktatvāt virodhacintayā | tadāha satyam iti | evaṃ kālasaṅkocaṃ kṣaṇikatānibandhanamapākṛtya paramāṇutānibandhanaṃ deśasaṅkocamapi apāsyati deśabhede'pi iti | ābhāsasvabhāvasya kathamanābhāsarūpateti asmābhiḥ paryanuyuktaṃ, tat kathametadeva uttarīkartuṃ yuktamiti āśayaśeṣaḥ | iyatā kṣaṇaparamāṇumātratodgrāhaṇena bhāvatattvaṃ saṅkocena dūṣitanijaruci racayanto jaḍānāmudgārairityatra pakṣe nikṣiptāḥ | tato bhāvānāṃ paramavikāsa eva tattvamiti uktaṃ (page 398) bhavati, jaḍānāṃ vā yadasti, tadastu; saṃvidastu kālādisaṅkocaḥ sarvathā na yukta ityāha naca citaḥ iti | nanu nīlādipratiṣṭhāsthānaṃ saṃviducyate, sā ca sābhāsaiva | netyāha niravabhāsā iti | yaduktaṃ yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| ( a. pra. si. 20) iti | tatprasaṅgena iti | etadeva sphuṭīkṛtaṃ kriyākāraka iti | arthabhedena api iti ekānekarūpatā iti pūrveṇa sambandhaḥ | tayorapi iti deśakālayoḥ | nanu yathā śuktirajatābhāsasya vimarśānuvṛttibhaṅge'sthairyaṃ śuktivimarśasya anuvṛttighanatvena sthairyamityevaṃ śuktireva iyaṃ, na rajatamiti viplavatvaṃ vyavasthāpyate; tathā pramātari bhaviṣyati | etat niṣedhati na ābhāsīya iti ābhāseṣu eva etaducitaṃ vaktuṃ yeṣu vyatirikto vimarśaḥ, natu saṃvidi avyatiriktavimarśāyāmiti taddhitasya abhiprāyaḥ | sati ca bādhake yujyate etat, ihaca tat netyāha nacāpi iti | pratyuta paradṛśi bādhakamastītyāha athairya ityādi | nanu avicāritacārutāsāramasamañjasamupaplutamidaṃ sarvam, astu tāvadetadapi bādhayituṃ, bādhaśca sati sthire pramātarītyāha āsamañjasya iti | atraiva iti svasyāmuktau tṛtīyarāśyabhāvena paraiḥ samarthita iti abhiprāyaḥ | evaṃ tuṣyediti sambandhaḥ | tadapi iti anyatvaṃ saṃvedanāt, saṃvedanaṃ ca ekasāmānyaviṣayamapi astyeveti viśeṣarūpatayā anekatvaṃ, sāmānyākāreṇa ca ekatvamiti ekānekarūpatāpratītiḥ | nanu rājño viśeṣaṇatvena ahaṃpratyavamarśanīyatve svarūpameva luptamiti aviśiṣṭa eva puruṣaḥ syādityāśaṅya āha idantāparāmarśa iti idantayā iti nirūḍhayeti śeṣaḥ | evaṃśabdārthaṃ vyākhyāya (page 399) etadekavākyatvena ātmānam iti vyācaṣṭe evamekaścinmayaḥ ityādinā | nanu aikādhikaraṇyena ekarūpā saṃvidīśvaratā, saiva vyavahārakāle, nanu śivatā | etadāśaṅkya pariharati tayośca iti | tataśca īśvaratā api paramaśivarūpāntarlīnaiva sphurati, tata eva ucyate yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryam----------------------| (spa. kā. 1|2) ityādi,-iti śivam || 15 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara- pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ tattvārthasaṅgrahādhikāre mātṛmeyabandhamokṣatattvavimarśastṛtīyaḥ || 3 || atha caturtho vimarśaḥ |
vol M00022 · chunkV3-O-tattva-trtiyo-k9-15 · lines via source.start/end