chunkV3-O-tattva-trtiyo-k9-15
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
parimitameva | evaṃ saṃsāriṇi kramavikāso yāvat sarvajñeṣu
vikāsatāratamyena, paramo vikāso rudrabhuvi śūnyasya | tadāha
sarvabhāva iti | tat iti cittattvam | ivaśabdena vāstavo na ko'pi
saṅkocastadābhāsamātraṃ muktveti darśayati tathāpi iti saṅkoce'pi |
evaṃ śūnyasya antargatatattadvastunyūnatādhikyakṛtaṃ
saṅkocavikāsatāratamyamiti uktvā tadā sarvāvaraṇalope tasya jñānasya
ānantyāt jñeyamalpamityanayā dṛṣṭyā
jñeyasaṃskāravicchedatāratamyena saṃvidbhāgavikāsāt
vikāsatāratamyaṃ grāhyagrāhakabhāvotthāpakamiti darśayati yogināṃ
ca iti naca anastheti smārayati tasya tu iti | śūnyāntare vedyāt
śūnyādasya viṣeśaṃ tunā āha | evaṃ samāveśopadeśaśūnyānāṃ
pratiyogisaṃvalitameva niṣedhameva
buddhyamānānāmabuddhānāmanantasṛjyamānaśūnyayogo yogināmiti
uktam | ye tu samāveśaviśāradāstattvavidaste dehādimeva yadyapi
bodharūpāviṣṭamabhimanyante, tathāpi
taddehaprāṇādibhedollāsanopayoginā śūnyena avaśyamantarā
bhāvyaṃ, natu tatra śūnyāntareṇa kiñcidityetat darśayati
pāramārthikapakṣāntaraparigraheṇa yadivā iti | viśeṣābhāvāt iti
ghaṭena yā śūnyatā neti bhāti, yā ca ghaṭapaṭābhyāṃ; tatra
pratiyogibhedaṃ
(page 379)
muktvā na svarūpato bhedo vivekavatāmavabhātīti na śūnyāntaraṃ
kiñcidasti | nanu evaṃ saṃsāriṇāṃ yogabhuvi śūnyasaṃvedanaṃ kena,
nahi teṣāmaiśvarī saṃvidasti | ka evamāha, astyeva sā | tadāha sarvā
caiṣā iti | pratipāditam iti pūrvaḥ pūrva uttaramuttaraṃ vyabhicarati, natu
uttaraḥ pūrvamiti hi uktam | tatra iti tasyāṃ pramātṛparamparāyām |
madhye raudra iti so'pi māyīyatvena heyaḥ | tathāpi na heyaḥ ityāha sa tu
iti | evaṃ śūnyapramātṛsvarūpaṃ pradarśya vṛttiṃ vyācaṣṭe atra iti |
kṣetraśabdena śarīraṃ vadatā tacchūnyānāṃ na asti vikalpanaśaktiriti
uktam | apohyamāna iti saṃvidamapekṣya yā vikalpanaśaktiḥ, sā
bhedadṛṣṭyā tattvarūpatāmāpannā mano'ntaḥkaraṇam | tacca
pratiyogyapohanasahitārthāvamarśanavyāpāram | tatraiva ca rūḍhatā
saṃsāritā, tata eva paścādapohaprakaraṇaṃ sambandhastu śaktisparśa iti
bodhābodhātmā pramātā paramārthapramātari ajaḍe cidvimarśātmani
viśrāmyati | tata eva apohanāntaṃ prasaratīti prakaraṇapañcakasya
pratilomānulomabhāvanāyāṃ tātparyam | tadapohane paraḥ pradhānam |
etadeva sphuṭayati mano hi iti | sā ca iti vikalpanaśaktiḥ
śabdarāśisamutthasya---------------------------| (spa. kā. 3|17)
iti
svarūpāvaraṇe cāsya---------------------------| (spa. kā. 3|15)
iti ca nayena śabdanaśaktaya eva pratiprāṇi pratyavasthaṃ vicitratayā
lokaśāstravyavahārānubaddhaṃ vikalpanavyāpāraṃ grāhyagrāhaka-
viṣayaṃ vicitramutthāpayantyo malatritayamanuprāṇayanti | yat nirūpitaṃ
pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ |
iti
(page 380)
viṣayeṣveva saṃlīnān---------------------------| (mā. vi. 3|31)
iti ca | tā eva tu śuddhavimarśāvaśeṣatāṃ vikalpanamapi nayantyo
muktidāyinyaḥ | yadādiṣṭaṃ
-------------------jantucakrasya śivadhāmaphalapradāḥ |
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ |
(mā. vi. 3|33)
iti
ekaiva māmikā māyā sthitāṣṭāṣṭakabhedinī |
iti
----svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā | (spa. kā. 3|16)
iti | tadāha saṃjñāvikalpe iti
saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahirantaśca vartate | (vā. pa. 1|127)
iti pratipramātṛvicitratayā śabdanaśaktimayī śabdabhāvanā, tatkṛte
vikalpavaicitrye | iyatyeva iti mūlaparāmarśabhūmimaspṛśati, tatsparśe hi
vikalpe'pi na bandharūpatā | etacca vakṣyate saṃsāro viśrāntaḥ
saṃsaraṇasya heyatāmāha bandharūpa iti | svarūpajīvitaṃ tu asya āha
malatraya ityādi | māyīyatvaṃ trayasya api uktaṃ
-----------------māyāśaktyaiva tattrayam | (3|2|5)
iti | iyatā śabdamaya itivṛttirvyākhyātā | etacca paramupadeśatattvamiti
āha atraiva iti | avadhānena vikalpasya praśamanaṃ vā
vikalpahānena---------------------------| (4|1|11)
itibhāvinītyā, śuddhaparāmarśaśeṣīkaraṇaṃ vā
sarvo mamāyaṃ vibhavaḥ---------------------------| (4|1|12)
itisthityā kāryam || 8 ||
(page 381)
nanu evaṃ vikalpyamāna eva artho bandhaka iti uktam, tacca ayuktam, |
vikalpyatve yāvān yathā vā, avikalpatve'pi tāvānevahi so'rthaḥ | tat ko
viśeṣaḥ prameyasya patipaśupramātṛtāyām | ayamiti hi
tasyāsādhāraṇī sṛṣṭirīśasṛṣṭyujīvinī |
saiṣāpyajñatayā satyaiveśaśaktyā tadātmanaḥ || 9 ||
svaviśrāntyuparodhāya calayā prāṇarūpayā |
vikalpakriyayā tattadvarṇavaicitryarūpayā || 10 ||
tasya iti paśukartṛkā sṛṣṭirīśasṛṣṭipṛṣṭhapātinītvena tadupajī-
vinī satī asādhāraṇī pratipramātṛ pratikālaṃ ca pramātrantaradaśānta-
rādyanuvartanavihīnā | tathāhi idaṃ hṛdyamiti yena yadā sṛṣṭaṃ, tat
tasyaiva tadaiva | nanu paśoḥ sraṣṭṛtvaṃ cet, īśvara eva tarhi asāviti
tatsṛṣṭeḥ kiṃ na sādhāraṇatā syāt | yadi svaśaktiḥ sā asya viditā syāt,
kintu tasya ajñātā paravaśasya eva sato vikalpanaśaktirudeti | kena sā asya
prabodhyate iti cet, īśatvena eva | tadaparijñānaparijñānamātrato hi
baddhamuktatā | tathāhi īśvarasya viśvaparāmarśavigrahatvena śabdarā-
śiśarīrasya yā māyākhyā śaktirnijasvabhāvaviśramaṇātmakapāramai-
śvaryoparodhaprayojanā tattadbrāhmyādidevatācakrādhiṣṭhitavargāṣṭa-
kamayī, tata eva kakārādivarṇagatavyāsasamāsavaicitryaśatasahasragar-
bhatayā aṣṭāṣṭakabhedasahasravaicitryavicitrā, tata eva prāṇāpānādi-
preṅkhārohaṇacañcalā kṣaṇamapi ekatra rūḍhimanāsādayantī,
mitramidaṃ śatrurayamityevamādikaṃ vikalpanaṃ yayā kriyate; tadātmana
īśvarasvabhāvasya eva paśorasādhāraṇī sṛṣṭirdaśaradano dantītyapi
pṛthagābhāsānīśvarasṛṣṭāneva upajīvati,-iti sūtrārthaḥ | taṃ
tātparyata āha eṣa ca ityādinā |
(page 382)
yataḥ iti aiśvaryā eva śakterutthita iti yāvat | yathāca iti tathāparijñāna-
mātreṇetibhāvaḥ | nirūpādānāneva sṛjati iti mahāvākyena sarvaḥ
sūtrārthaḥ saṅkṣepeṇa vyākhyātaḥ | tattat ityādinā saṃskṛta ityantena
samāsapadena īśasṛṣṭyupajīvinī iti vyākhyātam | nanu niyatadeśakālā
eva svatantravikalpe'pi ābhāsante'rthāḥ, tat kathaṃ vṛttau
sāmānyarūpān iti uktam | etat pariharati sāmānyarūpatvena iti
smṛtiviṣayo vikalpyamāno'pi na svotthāpitadeśakālayogī, kintu
nirūḍhadeśakālayogī eveti svalakṣaṇātmā tena
svasṛṣṭadeśakālābhāsamelanā eva arthāḥ svātantryavikalpaśaktau, natu
nirūḍhāveṣāṃ kaucana deśakālābhāsāvityetat tātparyam |
sāmānyarūpān itivṛttigranthasya punarapi upalabhyate kevalam
ityatraiva cchedaḥ | tatra dvitīya upalambhaḥ punarupalambhaḥ itibhramaṃ
bhinatti pūrvānubhava ityādinā sphurati ityantena | pūrvaka eva
upalambhaḥ punarunmīlanāmātramastīti yāvat | kevalam iti yaduktaṃ
tadeva spaṣṭayati nanu ityādinā | nanu mumūrṣamāṇa eva smarati, tat
kathamuktaṃ aprabhaviṣṇutvāt iti | atra āha anyūnādhikabhāvena iti
yathā didṛkṣamāṇe'pi paśyatinā arthāṃśe tadicchā prabhavati, tathā
atrāpīti bhāvaḥ | nanu pūrvamasau sphuṭaḥ, adhunātu na tatheti
kamanūnādhikatā | atrāpi āha asphuṭatvam iti |
tātkālikendriyavyāpāraviṣayīkāryatāyāṃ sphuṭatvavyavahāro lokasya,
sa ca atra nāstīti yāvat | nanu evaṃ paśoranubhavagocare na astyeva
sargaśaktiḥ | na na asti; sabhittistu sā nirbhittervilakṣaṇeti āha
anubhūyamāna iti | rāgādiviṣayatvaṃ hṛdyābhāsādirūpaṃ
kṣetrajñanirmitireveti
(page 383)
sambandhaḥ | atra hetuḥ svaccha ityādi | pratipramātṛ iti asādhāraṇatva-
muktam | yaḥ punartho'vabhāsate, sa kṣetrajñasṛṣṭireva | atha tathātva-
śaṅkābījamāha pūrva ityādinā | hṛdyatā hi na bahīrūpaṃ kiñcidanu-
bhūtam | ihatu kūpajalābhāsatantryābhāsādyanubhūtameveti kva aṃśe
paśurabhiṣicyate sraṣṭṛtayeti śaṅkābījam | nanu etadeva astu, sṛṣṭistu
tasya sā kutaḥ | āha tatkūpa ityādi | mokṣa ityantena prathamaślokavyā-
khyānena paśuṃ prati iti apunaruktatā | māyāśaktāveva asyāṃ
malatrayaṃ saṃsāramantarbhāvayan
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī------------------------------------------------| (spa. kā. 3|16)
ityāmnāyamanusarati niṣedhamātra ityādinā | tucchatābhāsopakramo
vaiparītyābhāso nañarthaḥ | vaiparītyajñāne kriyāyāṃ ceti tryaṃśā
iyaṃ māyā malatrayeṇa prasaratīti tātparyam | anupapannam iti sphuṭayati
bhinnaṃ parimitaṃ ca iti | jñeyaṃ prakāśyaṃ kāryaṃ ca vimṛśyaṃ,
tacca prakāśavimarśarūpāt saṃvedanāt deśādyaparimitādavyatiriktaṃ
sadabhinnamaparimitaṃ ca upapannaṃ, tadviparītābhāsamanupapannam |
ābhāsayantyāḥ iti jñeyīkurvatyāḥ | kāryaṃ ca kurvatyāḥ iti
vimarśanīyīkurvatyā ityarthaḥ | kriyābhāsa eva vitatātmani
kārmamalasthitirityāha kāryakāraṇa ityādinā | kakārādi iti |
sphuṭāsphuṭāvyaktabhāvena vaikharyādivaicitryeṇa ca vicitratābhājāṃ
samastavyastaviparyayabhedena vikalpābhivyañjanavyāpriyamāṇatvena
vyañjanasaṃjñānāṃ vargadevatābhiḥ sṛṣṭisthityādivaicitryanirbhāsa-
naśaktiyogena brahmaviṣṇurudraprabhṛtyanantapramātṛvargatatkāryarāśi-
tadbhogavibhavasamadhiṣṭhānakāritādinā
(page 384)
ca pratilabdhatattadāgamaprasiddhānantanāmadheyābhirutthāpyamāna-
sthāpyamānanirudhyamānayojyamānaviyojyamānādirūpāṇāṃ
parameśvararūpānuprāṇakabījabhūtaśabdanātmanā antaḥsukhādi-
parāmarśapīḍanena samastākṣepakatvena ca akārādibhiḥ svayaṃ
rājattayā svarasvarūpairanuprāṇitānāṃ kakārādivarṇānāṃ
vaicitryaṃ yato gaṇanātītam, atastāsāmapi anantatvaṃ darśitaṃ āga-
meṣu | svopalabhyān iti cittavṛttibhedamayān iti ca |
pratipuruṣamayantaḥ iti asādhāraṇatvamuktamāntarapratītimātrasā-
ratvaṃ ca | kṣaṇamātra iti pratikṣaṇaṃ yantīti cañcalatvaṃ
prakārāntareṇa api uktam | tata eva āgameṣu varṇeṣu kālabhedo
hrasvamitivaduktaḥ | kālottarasaṃvidantaḥpratyayasaṃjñān iti | āgame
hi tattvabhūtabhuvanapṛṣṭhapātī bhāvasargaḥ pratyayasarga uktaḥ | tatra ca
śabdarāśibhāgavarṇadevatādhiṣṭhānamuktaṃ
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ || (spa. 3|15)
iti | śrīmāyāvaibhavāgame
ekaiva māmikā māyā sthitāṣṭāṣṭakabhedinī |
ityādi | śrīsarvavīre'pi
na tairvinā bhavecchabdo nārtho nāpi citeḥ-----|
iti | kādi iti tairvarṇairadhiṣṭheyaistāsāmanantā gaṇanā | tāśca
īśvaraśaktereva vijṛmbhābhūtāḥ | yathoktaṃ
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ numaḥ | (spa. 1|1)
iti | tathā iti varṇabhedaśatānantagaṇanā iti vṛttigatena
bahubrīhiṇetyarthaḥ | sa iti kṣetrajñaḥ | kumbhakṛt iti kumbhanirmitimayaḥ
| sa iti tathāpratyayasargaḥ kumbha iva
(page 385)
kumbhakāranirmitatābhāsaśarīraḥ | parameśvaraikanirmitatve'pihi
svapnasaṅkalpādivadidamavabhāsavaicitryamiti avocāma bahuśaḥ |
ubhayam iti | yata utthito'yaṃ bhedapratibhāso, yathāca bhandharūpatāṃ
dhatte iti yadavatāraṇikāyāmuktaṃ, tadanena nirṇītam | īśvaraśaktereva
māyātvaṃ prāptāyā utthitaḥ svarūpāvaraṇakāriṇībhiśca
varṇadevatābhirvikalparūpatāṃ yato nītaḥ, tato bandharūpatāṃ
dhatte'yaṃ bhedapratibhāsa iti | vakṣyamāṇa iti anantarasūtra eva | upari
tadupajīvitvena sabhittikatvamuktam | nanu dūrādeva jhaṭiti dṛśyamāne
yadayaṃ rajyati virajyati vā, tatra asya rāgadveṣātmikā sṛṣṭiḥ
svayaṃkṛtā api pāratantryādeva utpannā anicchoreva kāmakrodhabhaya-
trāsādyudayāt | tatastatra svarūpāparijñānaṃ bandhakāraṇatvena
varṇādhiṣṭhātṛvimohakaśakticakrotthāpitamastu, yatra tu eṣa rājāhaṃ
varte, śatrurmayāyaṃ hataḥ iti manorājyādau svecchāprayatnavaśādeva
rāgadveṣādiprayuktāt vāhanamātmano nirdalanakāriṇaṃ
śatrordantinamantarnirmimīte, tatra sphuṭameva svātantryamasyeti tatra
svarūpāvaraṇābhāvāt kathaṃ bandharūpateti svayamāśaṅkya
apākaroti yāpi vā iti | vāśabdaḥ samuccaye | rāgadveṣādigrahaṇaṃ
pūrvapakṣe svātantryasya prayojakamiti uddīpakamabhimataṃ parasya
tadeva tu pratisamādhānāvakāśakāraṇamiti darśayati balāt ityādinā
vākyena | yato'sau kṣetrajño balādākramya anicchuriva rāgādiparīto
vikalpapratyayaiḥ kakārādivarṇavigrahābhirmohanībhiḥ
śaktibhirullāsitaiḥ kriyate, tathākṛtaśca tāṃ sṛṣṭiṃ
devatādhiṣṭhitaistairbalādākramya kāryate manorājyodaye'pi asya
pāratantryāt saumanasyādhāyakamanorathotthāpanecchāyāmapi
bhayadaurmanasyādinidānabhūtānāṃ
manorājyāntarāṇābhojaḥkṣayādāvudayāt | tataḥ svādhīnatayā
pramukhe
(page 386)
bhāsamānā api sā sṛṣṭiḥ parādhīnā eveti saṃbandhaḥ | etadeva
draḍhayati kṣetrajñatāyā eva iti | unmīlitasvātantryo hi asau kṣetrajña
eva na bhavati, apitu bhagavāneveti | vikalpākhyavyāpāra itivṛttyā sūtre
vikalpakriyayā iti bahubrīhirayaṃ śaktiṃ viśinaṣṭi,-ityāha || 10 ||
yadi pāśavī bandharūpā, pārameśvarī tarhi sṛṣṭiḥ
kimityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ
sādhāraṇo'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsanāt |
vikalpahānenaikāgryāt krameṇeśvaratāpadam || 11 ||
aiśvarasya sargasya spaṣṭāvabhāsatvam, ata eva avikalpyateti rūpam
| saca ghaṭādiḥ sādhāraṇaḥ san cakārādasādhāraṇo vā dvicandrapra-
mukhādiḥ, ubhayo'pi pāśavasṛṣṭeranyathābhūtaḥ; kiṃca sādhāraṇo
vā anyathā ceti asādhāraṇaḥ | so'yaṃ sargo yadā vikalpahānakrameṇa
avikalpakaparigṛhītaspaṣṭavastuviṣayaikāgratāvalambanena ahamidamiti
aiśvaryaparāmarśapadatvameti, tadā antarlakṣyabahirdṛṣṭinimeṣonmeṣa-
parihāradṛśā kramādabhyāsatāratamyaparyante paśoḥ paśutvaṃ hanti,
īśvaratāṃ ca darśayati | yathoktaṃ
kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ | (vi. bhai. 113)
iti | kiṃca pāśavo'pi sargo anyatheti parijñātayā īśaśaktyā parijñāta-
tādātmyasya yadi spaṣṭāvabhāso bhavati, tadā so'pi sādhāraṇa eva
bhavannīśvaratāmasya dadāti āpyāyanābhicaraṇādivikalpa iva
nyastamantrasya bhāvitāntaḥkaraṇasya | so'pi ca aiśvara eva sadā sarga
ityāśayena vivṛtau vṛttau ca na vyākhyāntarametadāśritam, asmābhistu
abhīṣṭaṃ spaṣṭatarameva abhidheyamityevaṃ vibhaktam |
(page 387)
sūtrārthamavatārayati evam ityādinā | iti ca iti vaktumiti sambandhaḥ |
aiśvaraḥ sargo yataḥ sādhāraṇaḥ, tasmāt pāśavāt sargādanyathābhū-
taḥ; cakārāt yo'pi asādhāraṇaḥ, so'pi dvicandrādisargastasmādanya-
thābhūto'tispaṣṭābhāsatvena avikalpyatayā,-ityevaṃ sūtraṃ vivṛṇoti
aiśvara ityādinā anyathātvameva ityantena | sargasya
pramātṛsādhāraṇyādicintā kva upayujyate iti cet pramātṛsāhityena
prameyasya sṛṣṭirna anyathā bhedāvabhāsabhājanaṃ vinā
tadanupapatteriti darśayati saha ityādinā | uktyā iti vṛttigatayā | etāvatā
iti vṛttigranthena | ata eva iti yata ekapramātṛgatatvamapi aiśvarasargasya,
tato'tra sūtre sādhāraṇo'nyathā ca iti sādhāraṇāsādhāraṇapade
dvidhā aiśvaraḥ sarga ityapi sūtrārtho vācya ityarthaḥ | nanu yadi
spaṣṭāspaṣṭāvabhāsatayā aiśapāśavasargabhedaḥ, sā tarhi svapne'pi
asti | satyaṃ, tata evahi sarvatra api ubhayī sthitaiva sṛṣṭiḥ | tadāha
svapne'pi iti | tatra iti | svapne'pi hi saṅkalpanādi saṃvedyate eva |
sparśarasādi iti | ādigrahaṇāt gandharūpaśabdaviśeṣā api
kecidasādhāraṇā eva | ata eva
------------dṛśyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet |
iti sakalapramātṛsādhāraṇyaṃ na api asya muninā darśitam | sā ca
ahamidamityetāvat iti vṛttyekadeśaḥ paṭhitaḥ | tadavabhāsasya iti |
māyīyasya kṣetrajñasya yo'vabhāsaḥ, sa yataḥ pratiyoginā
apohyamānena sahitaḥ; tataḥ prāguktamatra vikalpalakṣaṇaṃ
------------------sa hyukto dvayākṣepī viniścayaḥ | (1|6|1)
iti saṃbhavati | iyaṃ ca bhedodayasahitā spaṣṭāvabhāsitā
sarvaprāṇisādhāraṇyena
(page 388)
paśoranicchata eva sato bhavati | naca rāgādivadabhyāsāpekṣiṇīti
brahmaṇā adhiṣṭhitā ucyate | evam iti | bhedānudayāt iti | anena aiśva-
rasya sargasya pāśavāt sargāt vailakṣaṇyaṃ darśitam | yata evaṃ, taditi
tasmādīśvarasṛṣṭirna bandhahetuḥ, apitu tatpṛṣṭhe yā pāśavī; sā api na
brahmādhiṭhitā bhedodayamātrasārā māyīyāṇavamalamātrollāsa-
rūpā, apitu kārmamalāpyāyikā pratyayasṛṣṭireva parāmṛtarasaḥ svavi-
śrāntyānandaghanatā, tato'yameva apāyoḥ yaḥ pratyayasṛṣṭerudbhavo
yatastena ayaṃ kṣetrajñatāmasvātantryaṃ pratipadyate | sa ca pratyayod-
bhavaḥ parameśvarasṛṣṭaśabdādiviṣayapṛṣṭha eva rāgadveṣādyātmā
udetīti | yaduktaṃ
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ | (spa. kā. 3|14)
iti | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyātam | atha vikalpahānena ityādi yat
sūtraṃ, tadvṛttiṃ tatrāntara ityādikāṃ vyākhyātumupakramate
tasyāśca iti pratyayasṛṣṭeryāvadeva tānavāpattiḥ | tatra hetuḥ vikalpa
ityādiḥ | kasmāt tathābhyāsa iti cet, āha bandha ityādi | ihaiva iti sati api
dehāhambhāvāparityāge | yadāha bhaṭṭadivākaravatsaḥ
jāte dehapratyayadvīpabhaṅge prāptaikadhye nirmale bodhasindhau |
avyāvartyaivendriyagrāmamantarviśvātmā tvaṃ nityameko'vabhāsi ||
iti | anena sarvendriyasākṣātkārakakṣyāyāmeva dehādyucitapratyayasarga-
prakṣaye ghaṭādyābhāsamātre sarvapramātṛsaṅkucitanityasaṃvedanā-
vaśeṣatvamabāhyatāsāramadbhutatvena uktam | yadyapi iti | sahabhāve ca
antarāntarā iti yuktamiti bhāvaḥ | tathāpi iti na atra vikalpasṛṣṭeranta-
rāntarā sambhava uktaḥ, kintu tannirhrāsasya | madhye ca vikalpasya
nirhrāso dṛṣṭaḥ
(page 389)
saṃhṛtya sarvataścintāṃ---------------------------|
iti
vikalpayannapyekārthaṃ yato'nyadapi paśyati | (pā. vā. 3|207)
ityādidaśāsu | tamevaca vikalpanirhrāsaṃ yadi pariśīlayati, tadā anavarata-
nirvikalpakasaṃvedanaratnamālābhūṣitahṛdayaḥ parameśvarapadamāvi-
śatīti evaṃ sūtravṛttī vyākhyāya, na atra durlabhatayā avasādaḥ
kartavyaḥ iti darśayan kāruṇika ācāryaḥ saṃsāriṇāmapi eṣā bhūrna
na gocaraḥ kevalaṃ tāmeva upadeśāvadhānābhyāsaniḥśreṇikrameṇa
ārohayediti utsāhayan pūrvoktaṃ prameyamekīkaroti saṃsāriṇām
ityādinā | iha ca tattvārthasaṅgrahaprakaraṇe pūrvoktāni prameyaratnāni
yadavāntarāyātaprameyāntarebhyaḥ proccitya darśyante sāratvena
hṛdayagañje niveśanayā parameśvaratāsiddhaye, tat bhūṣaṇameva; natu
punaruktāśaṅkyā dūṣaṇamiti bhramyam | tatra
bhāganirvikalpakamamunaiva nirṇītaṃ bhavedityāśayena sarvaṃ
nirvikalpasaṃvedanamīśvarabhūriti darśayitumāha sāmānya iti |
sāmānyakaraṇarūpe ye vidyākalāśaktī, tayorvijṛmbhārūpatvena
saṃbandhīni yāni antarbahiṣkaraṇāni, teṣu ye
śabdāvabhāsanacintananirmāṇādaya ākāraviśeṣāstairabhivyakto
yathāyogaṃ jñānakriyāśaktileśo'pūrṇatvena yeṣāmiti
śabdayojanāmātraṃ kṛtaṃ prameyasya vitatya nirṇītatvāt
ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20)
ityetatsūtraṭīkāvasāne, ādisiddhasūtre, anyatra ca | evaṃ nirvikalpe
vṛttāntamuktvā anekadarśina ekavikalpane'pi ayameva vṛttānta ityāha
aneka ityādi | etadeva prameyadvayaṃ ghaṭayituṃ prathamaṃ tāvat
prameyaṃ ghaṭayati yataḥ ityādinā eva ityantena prakṛta etat yojayati tataḥ
ityādinā ghaṭādigatāpi ityantena |
(page 390)
atra ca ahamidamiti pratītiriti pūrveṇa sambandhaḥ | phalamasya prameyasya
āha tāvati iti | nanu evaṃ saṃsāritā kathamityāśaṅkya malatrayameva
nirūpayannetaddaśānuśīlanameva malanivāraṇakāraṇaṃ sat
mokṣamākṣipatītyādinā? kevalam ityādinā bhaktajana ityantena |
kathyante iti | iyati na kiñcit saṃvedanamuditaṃ sahajasya āvṛtatvāt
kṛtakasya nirjitatvāt | uktam iti ādisiddhasūtre | tat iti
prakāśāprakāśātmakaṃ sattānandasūtre (4|1|6) yat rajaḥ uktam | tadā
iti māyīyamātṛmeyābhivyaktau | etaddaśānuśīlanaṃ ca
mokṣaheturityāha tataḥ iti | tanmaladvayavyapagama eva
māyordhvalābha iti iti saṃsārābhāvāt kaivalyarūpā muktirjātā |
yaditu āṇavamalavidalanamanavaliptatayā kuryāt, śivatāveśamapi labhata
ityāha tatrāpi iti bhaktajanaḥ iti yo bhagavacchaktipātāt
tathābhūtadraḍhīyastamavāsanātiraskārakasāṃsārikavāsano, natu
tiraskaraṇīyasvavibhavo, na bhavati; tena etadadurlabhameveti bhāvaḥ | iyat ca
sarvaṃ svaprakāśamevetyāha sarvaṃ ca ityādi | tam iti
sahajamidantāvamarśam | nanu yadi iyam iti vimarśastat nirvikalpakatā
kutaḥ | atra āha naca iti ihaca ahantācchādanāt na pratiyogyābhāsa iti
āśayaḥ | āntara iti yataḥ saṃtamase'pi dehābhimānaḥ | sarva eva iti
darpaṇapratibimbavat śarīrasparśādi bāhyaghaṭādi vā tadā
bhātītyarthaḥ | etat iti āntarasparśādiprabhṛti ghaṭādyantaṃ yat
prakāśanaṃ, tat grāhyagrāhakayorbhedena vinā na upapadyate iti yat
śaṅkyate, tat na | atra hetuṃ smārayati yataḥ ityādinā | nanu evaṃ kiṃ
śāstropadeśādiprayāsena | atra āha evaṃca iti svaprakāśe'pi
vikalpamohena tirohite | nanu prakāśādabhede nīlādirūpatā kutaḥ |
(page 391)
āha cittattvasyāpica iti svataḥ iti saṃvedanasaṃnidhau nīlādi bhāsate
itihi darśanenāntaravipralambhābhāve bhāti eva | pravādaḥ iti māyīya-
lokaśāstrakalpitaḥ | nanu yat nīlādi bhāsate, yat vā avadhānātiśayavatā
yoginā adhikamapi bhāsyate; tāvadābhāsanarūpatvaṃ saṃvittattvasya
astu saṃvedanasiddham, viśvāvabhāsanarūpatvaṃ tu parameśvararū-
patvaṃ kutaḥ, adhikādhikasaṃvedanadarśanāt tathābhāve'pi yogyatā
asyeti cet, sā tarhi kutaḥ pramāṇāt | svaprakāśatvena pratyakṣādeveti
darśayati | viśvābhedāvabhāsarūpapārameśvarye'pi yā yogyatā, na
kevalaṃ svarūpāmātraṃ yāvat, sā api svataḥsiddhaiva | katham | āha
uktanītyā yat citsvabhāvasya paryālocanamanavarataṃ
--------------prayatnena parīkṣyaṃ tattvam----------| (spa. kā. 1|7)
itinayena pariśīlanaṃ, tena saṃskṛto'dhivāsita āśayo vikalpo yasyeti |
nanu yogyatā kāryataḥ kalpyā, na pratyakṣasiddhetyāśaṅkya bodhasya
tadviṣaye svabhāvahetuṃ vadataḥ sā pratyakṣasiddhaiva sarvaḥ
svabhāvaheturvyavahāramātrasādhanaphalaḥ iti nirṇītatvāditi
dṛṣṭāntopakramaṃ nirūpayati agnīndhanādi iti
kālaparivāsāpekṣanapekṣāviśeṣaṇaḥ kāryodayādubhayopādānam |
ādigrahaṇāt vaikalyam | nanu kāraṇatā nāma śaktirūpo dharma iti
parokṣaiva sā | netyāha kārya ityādinā darśanam ityantena | tadatra
pūrṇakāraṇatve pratyakṣatayā nirūpye saṃbhāvanīyakāraṇatve
dṛṣṭāntīkaroti yathā iti yadihi agnerdhūmaṃ prati na saṃbhāvayate
kāraṇatāṃ dhūmārthī, tasmin dṛṣṭe'pi loṣṭa iva na sahakāriṇaḥ
saṃbibhṛyāt | etat dārṣṭāntike yojayati tathā iti | yathāhi pūrṇatā
patyakṣīkṛtā tadadhikasaṃbharaṇaprayatnādarśanāt, tathā
pūrṇakāraṇatā apīti
(page 392)
yāvat | nanu na agneḥ svarūpamātradarśanaṃ kāraṇatādarśanam, apitu
agneḥ paścāt niyamena dhūma ityevaṃ darśanīyaṃ
tatkāraṇatvadarśanam | etadapi astu, tathāpi agnereva tat tathādarśanaṃ
jātaṃ yena kālāntare dhūmamapaśyato dhūmārthino vahnisaṃbharaṇam
| etadāha kārya ityādi | ityapi yaducyate, tat yujyate yatastena uktena tat na
ullaṅghitaṃ bhavati yadasmābhiruktaṃ-kāraṇatāviṣayaṃ
pratyakṣasiddhatvam | kathametat na ullaṅghitam | āha tathā iti
agnyanantaraṃ dhūmajñānamityevaṃsaṃskṛtasya puruṣasya
agnimātraniṣṭhastathāvabhāsaḥ kāraṇatāvabhāso'sti yathā
dhūmapaścādbhāvāvalokane sāhityam | atra
niścayāpekṣāniyatapaurvāparyataiva pratyakṣānupalambhagocarīkāryā
mantavyā | evaṃ dṛṣṭāntaṃ vicārya prakṛte yojayati evam iti | sā ca iyaṃ
sarvārthāvabhāsanayogyatā nāma īśvaratvāt prabhṛti
śivatāpattiparyantā satī api jñāniyogidīkṣitānāṃ nivṛttamalatve'pi
malasaṃskārasya sadbhāvādanabhivyaktā tasya prakṣaye'bhivyajyate yato
dehakṣaye muktaḥ | malasaṃskārasya vā dehādyāvaraṇarūpasya sata eva
abhyāsena śivatāmāveśayati yadā, tadātu na pūrṇā sā śivatā
īśvaratā vā abhivyaktā bhavati | dehādisaṃskāra evahi tathā vilupyeta,
tata eva sā na parā siddhiḥ, apitu aparā, parāparā veti | iha api
pūrvamuktaṃ kaṃcit vibhūtibhāgam iti | evaṃ
nirvikalpakarūpamavabhāsanaṃ cidrūpasya jñānaśaktyātmakaṃ
svasaṃvedanasiddhamaiśvaryaṃ samarthya kriyāśaktyātmakamapi
samarthayate bhedaparāmarśo'pi ityādinā | pūrvaṃ ca yadyapi
svaprakāśe pramāṇavyavahāro yatnena apasārita ādisiddhasūtre
pramātrekavapuṣaḥ iti, tathāpi siddhe vastutattve svaprakāśataiva yadi
etābhirvācoyuktibhirucyate jñānamālā iva ātmaśabdena śākyaiḥ, tat
vastuni
(page 393)
kā kṣatirityāśayena sarvajanāśvāsasthānabhūtapratyakṣādivācoyuk-
tyā vyavahāro'pi aduṣṭa eva | ādipadena āgamādiḥ |
evamadūratopapādanena asya
------------------------antikaṃ ca tat | (bha. gī. 13|15)
iti smāraṇena śiṣyān protsāhya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ nigamayati
tadevam ityādinā || 11 ||
evaṃ vikalpanaṃ tanūkṛtya nirvikalpakasātmībhāvena viśvātma-
sākṣātkāralakṣaṇaḥ svapratyaya eva svaprakāśatvena mokṣo darśitaḥ,
vikalpanirhrāsābhāve tu yathā sa, tathā darśayati sūtreṇa
sarvo mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ |
viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā || 12 ||
na pratyagātmā nāma kaścidanyo'haṃ, kintu grāhyagrāhakapra-
kāśaghanaḥ parameśvaro yaḥ, sa eva aham; saca ahameva, na anyaḥ kaścit |
tato vikalpasṛṣṭirapi mama svātantryātmā vibhavaḥ,-ityevaṃvimarśe
dṛḍhībhūte vikalpā api asya mahāvimarśapatitā avikalpībhavanti | yathā
uktaṃ śrīpāradarśane
śaṅkāpi na viśaṅkyeta niḥśaṅkatvamidaṃ sphuṭam |
iti | kevalam ityādinā bandhātmakamaparijñānaṃ pradarśya itarat
darśayati parijñānaṃ tu iti | svāvaraṇarūpo vibhavaḥ kva dṛṣṭa
ityāśaṅkāṃ
yathā nṛpaḥ sārvabhaumaḥ prabhāvāmodabhāvitaḥ |
krīḍan karoti pādātadharmāṃstaddharmayogataḥ ||
tathā prabhuḥ pramodātmā---------------------------| (śi. dṛ. 1|38)
iti śivadṛṣṭyāśayena dṛṣṭāntāntareṇa śamayati yathāvā iti
prakṛtitvamapi prāptān vikārānākaroti saḥ |
(page 394)
sa eva brahmalakṣaṇaḥ svasvabhāvo vikārān svaṃ svaṃ rūpaṃ vikirataḥ
khaṇḍayato vikalpādirūpānākaroti svaśaktivikṣobhātmakān prakaṭayati |
te ca vikārāḥ prakṛtitvaṃ viśvavyavahārabījatvaṃ prāptā yathā ṛtūn
dhatte iti ṛtudhāmā ādityo dharmānte kulīramṛgarājarāśiyugabhogāt-
make saṃcāraviśeṣe prāvṛḍiti prasiddhe svasvavibhavabhūtānantaḥsau-
ṣumnanāḍikatādātmyapratipannapūrvaprasaraṇaprārambhayogiviśvarasa-
pracayarūpān svarūpasya bhāsvarasya vikīrṇatāmāvṛttiṃ ca nirbhāsa-
yato mahato viśvauṣadhīphalādirasaprakṛtibhūtān meghasaṃplavānāka-
roti,-iti bhartṛharipaṭhitāgamagranthasaṃvādo darśitaḥ | pratyāpadyante
iti svarūpameṣāṃ vimarśamātrarūpaṃ, tadevaca punarāpatitaṃ
māyāpramātrutthāpitaviśeṣāvabhāsabhaṅgāditi pratyāpattiriyamucyate
| maheśvarataiva iti vṛttiṃ vivṛṇoti pratyabhijñā ityādinā || 12 ||
nanu evaṃ baddhamuktayoḥ prameyaṃ prati ko bheda
ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ
meyaṃ sādhāraṇaṃ muktaḥ svātmābhedena manyate |
maheśvaro yathā baddhaḥ punaratyantabhedavat || 13 ||
śrīmatsādākhyapadāt prabhṛti ākrimi yo mātṛvargastadadhiṣṭhā-
tṛyadahamitirūpaṃ, tadeva ātmatayā mukto'bhiniviśate | tataśca viśvasya
yat prameyaṃ, tat mama api; yat mama, tadanyasya api | meyaṃ ca idaṃ
mamaiva aṅgabhūtaṃ, meyāntarapi tathā,-ityevaṃ meyaṃ parasparato
mātṛvargāt ca avyāvṛttamiti ekarasābhedaviśrāntitattvamasya sarvaṃ
parāmarśapadamabhyeti | yat nirūpitaṃ śivadṛṣṭau
ghaṭo madātmanā vetti vedmyahaṃ ca ghaṭātmanā |
sadāśivātmanā vedmi sa vā vetti madātmanā || (5|106)
atrākāre na yanme'sti tadākārāntare'sti me | (7|91)
(page 395)
atrākāre na me pūjā sāca sādāśivātmani || (7|93)
ityādi | baddhasya tu sarvametat viparyayeṇeti ekaghanabhedaviśrānta eva sa
iti sūtrārthaḥ | tulyam iti kriyāviśeṣaṇam | tasya arthaḥ sāhityena
aviśeṣeṇa ca iti | taditi vailakṣaṇyena āha | grāhako'pi bhedaikarasa eva
bhāti, na kevalaṃ grāhyamityenaṃ bhedasya atiśayaṃ vivṛtya
grāhyagatasya eva bhedasya prarūḍhalakṣaṇamatiśayaṃ
pakṣāntaraparigrahadiśā vivṛṇoti athavā iti | tathāpi iti āstāṃ
tāvadabhedaḥ paramaḥ, parāpararūpatayā api sa na astītyarthaḥ |
tathātvasya iti yathāyogaṃ baddhamuktabhedena parijñānāparijñāne
yojye, natu yathākramam || 13 ||
nanu sadāśiveśabhūmau jīvanmuktipade paśupramātṛgocare ca
prameyavṛttāntaḥ parīkṣitaḥ, paramaśive tu kathamasau; vikalpāvikalpa-
bhuvi ca yoginaḥ pronmīlitakaraṇasya uktaḥ prameyakramaḥ, nimīlitasakala-
karaṇasya tu kīdṛgasauḥ; na kaścideva tatra asāviti sūtreṇa āha
sarvathā tvantarālīnānantatattvaughanirbharaḥ |
śivāścidānandaghanaḥ paramākṣaravigrahaḥ || 14 ||
sarvathāpadasya vyavacchedyaṃ vivṛṇoti sarvam ityādinā |
avabhāsa eva iti prarūḍhiṃ na prāpta iti tu anyadetaditi ākūtam | nirbhara-
padaṃ vivṛṇvānaḥ paratvamatra anvarthena darśayati ahaṃpratītireva
pūryate iti śūddhatvaṃ sphuṭayati svāṅgabhūte'pi iti | dūrāpetā
tāvat bhinnaprameyākāṅkṣā, dainyayoginī pramātṛteti apiḥ |
cidānandaghanaḥ iti sautram ahaṃpratītau pūrṇāyām itīyatā
vyākhyātamiti prakaṭayati pūrṇe vā ityādinā ucyate ityantena |
paramākṣara ityapi anayaiva vyākhyayā vyākhyātam || 14 ||
(page 396)
evamadhikāracatuṣṭayoktaṃ yat vastu, tatphalamāha sūtreṇa
evamātmānametasya samyag jñānakriye tathā |
jānan yathepsitān paśyañjānāti ca karoti ca || 15 ||
evamiti īśvararūpamātmānaṃ, tasya śaktirūpe jñānakriye
paśyan, natu kāpilakāṇādādidiśā samāvṛṇvan, yat yadicchati; tat tat
jānāti karoti ca samāveśābhyāsaparo'nenaiva dehena, atatparo'pi sati
dehe parameśvarapramātṛtaddarśanadṛḍhahṛdayo jīvanmuktaḥ, tatpāte
parameśvara eveti pūrvoktaṃ samastamarthaṃ saṃkṣepāntareṇa
sūtravṛttyarthayojanādisamastavighnaleśavirahitena nirmakṣikameva
śiṣyadhiyi niveśayituṃ paramakāruṇikatvena pratyāvartayan evam iti
sautraṃ vivṛṇoti iha ityādeḥ | māyāpade'pi evaṃbhūtaścitprakāśaḥ |
asya ca deśakālāspṛṣṭatvam, ato'yaṃ pūrṇaḥ śivasaṃjña ityevaṃ
paramaśivatvaṃ darśitam | sadāśiveśarūpatāmapi āha saca ityādinā |
evaṃ parameśvaraparamaśivāntarvartitacchaktirūpasadāśiveśadaśā-
darśapatitaiva iyaṃ māyāmayī saṃsārabhūmirityāha tathā ityādinā |
sā ca cidrūpaṃ na khaṇḍayatīti darśayati atrāpi ca iti | kācit iti neti
saṃbandhaḥ | tena na svarūpeṇa śaktau kācit khaṇḍaneti uktaṃ bhavati |
atra hetuḥ manāgapi iti nīlādyābhāsatvaṃ bhinnabhinnaṃ, śuddhapra-
kāśātmatā ca kālāspṛṣṭeti ekasyā eva saṃvida iyat vapuriti daṣṭāntena
ghaṭayati yathā bauddhānām iti | abhāvāt tasya iti nimittāntarasya,
tadapi aprakāśatāyāṃ na kiñcit, prakāśatve cideva iyat | prathamata eva
iti svaprakāśatvena ayatnasiddhatāmāha | tathāpi upadeśopayogamāha
kevalam iti | pūrvapakṣamapi saṃkṣipya smārayati yattvatra iti vivadantīti
sambandhaḥ | eṣām
(page 397)
iti bhinnānāmavabhāsānāmāśrayabhūtasya pramātuḥ pratītirna
viṣayaiveti sambandhaḥ | atra hetuḥ avyatiriktaviṣayā iti ahamiti tāvat
vikalparūpaḥ pratyayo'vyatiriktasvātmaviṣayaśca, vyatirikto hi idamiti
vikalpaḥ | tatra svātmaviṣayatvaṃ vikalpatvameti asaṅgatamadaḥ svātmano
vikalpyatvāsaṃbhavāt | atra ca
aśakyasamayo hyātmā---------------------------| (pā. vā. 3|249)
ityāgamo'nusartavyaḥ | nanu yadi etadasaṅgatam | kiṃ tarhi etat |
ātmagraho'yamavidyā iti asatkhyātirūpaṃ bhramamātrametaditi yāvat |
tādṛśa eva kṣaṇasthitidharmā sa bhāva utpanna iti kā virodhacintā yata
uktaḥ asato nāma virodhāt ityevaṃ virvarṇayatā bauddhena
viruddhadharmādhyāsaparamāstratyāgastāvat kṛtaśca evamapi śakyate
vaktum-āmudgarasaṃpātasthāyī saṃjāta iti | tadetadāha naca ityādinā |
nanu yadaiva bhāvaḥ san, tadaiva yadi na san; tadā virodhaḥ | yadātu
kṣaṇāntara eva asan, tadā kālabhedāt ko virodhaḥ | etadāha dvitīye'pi iti
dvitīyakṣaṇe nāśena saha na virodha ityetadapi yaducyate, tadapi na
nāśakṛtatvādeva kṣaṇadvitīyatāyāstasyā eva paryanuyuktatvāt
virodhacintayā | tadāha satyam iti | evaṃ kālasaṅkocaṃ
kṣaṇikatānibandhanamapākṛtya paramāṇutānibandhanaṃ
deśasaṅkocamapi apāsyati deśabhede'pi iti | ābhāsasvabhāvasya
kathamanābhāsarūpateti asmābhiḥ paryanuyuktaṃ, tat kathametadeva
uttarīkartuṃ yuktamiti āśayaśeṣaḥ | iyatā
kṣaṇaparamāṇumātratodgrāhaṇena bhāvatattvaṃ saṅkocena
dūṣitanijaruci racayanto jaḍānāmudgārairityatra pakṣe nikṣiptāḥ | tato
bhāvānāṃ paramavikāsa eva tattvamiti uktaṃ
(page 398)
bhavati, jaḍānāṃ vā yadasti, tadastu; saṃvidastu kālādisaṅkocaḥ
sarvathā na yukta ityāha naca citaḥ iti | nanu nīlādipratiṣṭhāsthānaṃ
saṃviducyate, sā ca sābhāsaiva | netyāha niravabhāsā iti | yaduktaṃ
yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| ( a. pra. si. 20)
iti | tatprasaṅgena iti | etadeva sphuṭīkṛtaṃ kriyākāraka iti |
arthabhedena api iti ekānekarūpatā iti pūrveṇa sambandhaḥ | tayorapi
iti deśakālayoḥ | nanu yathā śuktirajatābhāsasya
vimarśānuvṛttibhaṅge'sthairyaṃ śuktivimarśasya anuvṛttighanatvena
sthairyamityevaṃ śuktireva iyaṃ, na rajatamiti viplavatvaṃ vyavasthāpyate;
tathā pramātari bhaviṣyati | etat niṣedhati na ābhāsīya iti ābhāseṣu eva
etaducitaṃ vaktuṃ yeṣu vyatirikto vimarśaḥ, natu saṃvidi
avyatiriktavimarśāyāmiti taddhitasya abhiprāyaḥ | sati ca bādhake yujyate
etat, ihaca tat netyāha nacāpi iti | pratyuta paradṛśi bādhakamastītyāha
athairya ityādi | nanu avicāritacārutāsāramasamañjasamupaplutamidaṃ
sarvam, astu tāvadetadapi bādhayituṃ, bādhaśca sati sthire pramātarītyāha
āsamañjasya iti | atraiva iti svasyāmuktau tṛtīyarāśyabhāvena paraiḥ
samarthita iti abhiprāyaḥ | evaṃ tuṣyediti sambandhaḥ | tadapi iti anyatvaṃ
saṃvedanāt, saṃvedanaṃ ca ekasāmānyaviṣayamapi astyeveti
viśeṣarūpatayā anekatvaṃ, sāmānyākāreṇa ca ekatvamiti
ekānekarūpatāpratītiḥ | nanu rājño viśeṣaṇatvena
ahaṃpratyavamarśanīyatve svarūpameva luptamiti aviśiṣṭa eva puruṣaḥ
syādityāśaṅya āha idantāparāmarśa iti idantayā iti nirūḍhayeti
śeṣaḥ | evaṃśabdārthaṃ vyākhyāya
(page 399)
etadekavākyatvena ātmānam iti vyācaṣṭe evamekaścinmayaḥ ityādinā
| nanu aikādhikaraṇyena ekarūpā saṃvidīśvaratā, saiva vyavahārakāle,
nanu śivatā | etadāśaṅkya pariharati tayośca iti | tataśca īśvaratā api
paramaśivarūpāntarlīnaiva sphurati, tata eva ucyate
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryam----------------------| (spa. kā. 1|2)
ityādi,-iti śivam || 15 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara-
pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ tattvārthasaṅgrahādhikāre
mātṛmeyabandhamokṣatattvavimarśastṛtīyaḥ || 3 ||
atha caturtho vimarśaḥ |
vol M00022 · chunkV3-O-tattva-trtiyo-k9-15 · lines via source.start/end