chunkV3-N-tattva-prathamo-k1-8

IPVV · M00022
tattvasaṅgrahādhikāraḥ | atha prathamo vimarśaḥ | baindavamamṛtarasamayaṃ vedyaṃ yo'nuttare nije dhāmni | pūrṇībhāvayatitamāmamṛteśaṃ taṃ namasyāmi || evaṃ svaprakāśamātmatattvaṃ jñānakriyātmakaśaktyaprati- ghātāt maheśvararūpaṃ vitatya yuktyāgamopabṛṃhitamadhikāratrayeṇa uktaṃ, tadeva saṅkṣepeṇa svabhyastajñānatvajñānitvayogitvasiddhaye bhāvanādyupayogitayā śiṣyadhiyi niveśayituṃ tattvārthasaṅgrahaṃ ślokaiḥ pañcadaśabhirdarśayati svātmaiva sarvajantūnām---------------------------| ityādibhiḥ --------------------------------------jānāti ca karoti ca | ityantaiḥ | tatra ślokena pāramārthikaṃ svarūpamuktam, tataḥ pramātṛprameyatattvadarśanadiśā navabhirbandhatattvaṃ, pañcabhiḥ pratyabhijñātmakaṃ mokṣatattvamiti vimarśasya tātparyam | atha granthārtho nirūpyate svātmaiva sarvajantūnāmeka eva maheśvara | viśvarūpo'hamidamityakhaṇḍāmarśabṛṃhitaḥ || 1 || tatra sūtramavatārayati idānīm ityādinā vitatābhidhānānantaram | (page 356) tena anunmīlitavaitatyā eva upodghātena anugṛhītāḥ, unmīlitavaitatyāstu punaḥ saṃkṣiptatattvārthābhilāṣiṇo'tyantavaitatyabhīravo'pi madhyamavaitatyābhilāṣiṇo'neneti apaunaruktyamiti darśayati | yat muniḥ iṣṭaṃ tu viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam | iti | jantupade bharaṃ darśayati iha ityādinā | tena iyadaviśeṣeṇa upadiśyate puruṣa evedaṃ sarvam | ityādi | tato'sya upadeśasya mahāviśeṣa uktaḥ | ata eva śrīparameṣṭhipādaiḥ śrīśivadṛṣṭau sarvabhāvāḥ śivaḥ, sarvabhāvānāmātmā śivaḥ iti na śivadṛṣṭiruktā, apitu teṣu svayamasphurattādharmasu ya eṣa sphurannātmā, sa śivaḥ iti | etacca ādāveva abhihītam | apitu iti svātmaiva sannīśvaraḥ, natu rājavat pṛthak vartamānaḥ sannīśvaraḥ | īśvaraḥ kīdṛk sannīśvara iti praśne evamuktaḥ, īśvaraḥ kena jñāteyena jantūnāṃ saṃbandhī, yena teṣāmīśvara iti praśne vā | svātmaiva asau teṣāṃ bhavati, natu te kecidanye iti | tadāha yadivā iti | pūrvoktaḥ iti viśvaśarīraḥ | kaḥ iti jantūnāṃ kena saṃbandhena asau saṃbaddha iti yāvat | tattvajñānaṃ hi jñeyaniṣṭhaṃ, jñeyaṃ ca viśvamiti tatpṛṣṭhe tattvopadeśāvakāśa ityāśayena āha kasya avasthāsvarūpam iti | tadanantaraṃ hi iti turyarūpatvādavarūḍhaṃ hi saṃvittattvamavyavahitameva viśvabhedaṃ svīkaroti, turyātītatvāvarūḍhaṃ madhye turyadaśāṃ śrayat viśvabhedaṃ svīkuryāditi | tayā asya viśvavṛttānto vyavahitaḥ | nanu evaṃ turyātīto viśvavṛttānte sarvathaiva na varṇyaḥ | na varṇyo'sau, tayā tu vyavahito varṇya ityāha tasyā api iti | athavā iti asyāṃ vyākhyāyāṃ (page 357) turyātītamapi tadīyāṃ prathamabhūmiṃ turyāntyabhūmikāṃ spṛśatā spaṣṭaṃ spṛṣṭameva | yadāha ādibhūmikāyām iti prathamopādeyatā tataḥ prabhṛti malavigalanārambhāt | akhaṇḍitagrāhaka ityādikaṃ vṛttigataṃ mahāpadaṃ vyācaṣṭe yattat iti | anena grāhakapadaṃ vyākhyātam, akhaṇḍitapadaṃ vyācaṣṭe yatra ityādinā akhaṇḍita ityantena | tathā ityādinā grāhyapadaṃ vyācaṣṭe, tatra ityādinā tadviśeṣaṇam akhaṇḍita iti, tayoḥ ityādinā melanāpadam | tayoriti grāhakagrāhyayoḥ | paraspara iti | akhaṇḍitapadena grāhakasya grāhakāntarāt, grāhyasya grāhyāntarāt na viccheda iti darśitam, amunā tu parasparato'pīti | upabṛṃhitapadaṃ vivṛṇoti nirākāṅkṣa ityantena | sarvamarthaṃ saṃkṣipati antaḥkṛta iti || 1 || nanu evaṃ kasya ko bandho yadavamocanāya ayaṃ yatna ityāśaṅkya āha sūtraṃ tatra svasṛṣṭedaṃbhāge buddhyādigrāhakātmanā | ahaṅkāraparāmarśapadaṃ nītamanena tat || 2 || evaṃ svātmani maheśvare sthite tatraiva svātmadarpaṇe tenaiva svātantryāt yaḥ sṛṣṭaḥ saṃkocapuraḥsaramidaṃbhāgaḥ, tanmadhye yat buddhiprāṇadehādirūpamidantayā vedyaṃ tadbhinnasya vedyasya grāhakatvasamucitaṃ yato'sya idantābhibhavāsamarthena grāhakasvabhāvabhūtena apūrṇena kṛtakena ahambhāvena parāmarśo bhāti | sa tathābhūto'haṃ sukhītyādi grāhakaḥ sṛṣṭaḥ, saca baddhastasya mokṣa iti sūtrārthaḥ | avatāraṇamāha idānīm ityādinā | tadabhede iti tasya ātmana aikye'pi tasmācca ātmano grāhakagrāhyarāśeravyatireke'pi | upapattau hetuḥ māyā śakte sāmarthyāt iti | prakramate iti ślokanavakasya (page 358) iyat tātparyamiti āśayaḥ | tatra iti vaiyadhikaraṇyena vivṛtya sāmānādhikaraṇyena vivṛṇoti tasminvā iti vaiyadhikaraṇyaṃ ca ubhayathā sūtravyākhyānāvasare yojitameva | yadvartate iti tanmadhyagatamevetyarthaḥ | tenaiva iti īśvareṇa | prathitam iti ṇici prakaṭīkṛtamityarthaḥ | idantayāpi iti sphuṭena vedyatveneti yāvat | uktameva iti saṃsaraṇaṃ kasya bhavatītyasyāṃ pramātṛcintāyām | tattvārtha iti paramārthopadeśaprakrama ityartha iti vaktuṃ pūrvaṃ nirdeśaścitsvarūpasyeti saṃbandhaḥ | tatraiva iti citsvarūpe | yat spandaśāstraṃ --------------tat prayatnena parīkṣyaṃ tattvam---------| (1|7) iti | tena upodghāte tathāhi jaḍabhūtānām---------------------------| (1|1|4) iti jaḍopakramaṃ yadabhidhānaṃ, tadatimūḍhān prati; idaṃ tu prabuddhān pratīti viśeṣo'tra darśitaḥ | na kevalaṃ svātmaiva sarvajantūnām-------------------------| (4|1|1) ityanena pūrvamasya nirdeśaḥ, yāvat sūtrāntare'pi etadeva anusṛtamityāha tathāhi iti | svagrahaṇena pūrṇacitsvarūpameva parameśvarātmakaṃ nirdiṣṭam | udbhāvya iti evamanyonyabhinnānām---------------------------| (1|3|6) ityādinā | anena hi iti pūrvoktena sūtradvayena | tadapivā iti jñānam | kartṛ neti pūrveṇa saṃbandhaḥ | tirodhatte ca iti ātmānamāvṛṇute nidrādyavasthāsu-iti yāvat | kartṛsthabhāvakatvāt yagabhāvaḥ | ātmane- padaṃ tu ñittvādeva | tamaḥ ityanena tirodhatte iti vyākhyātam || 2 || nanu evamapi astu, tathāpi na īśvarāt vyatirikto'sti (page 359) yasya bandho bhavet; buddhyādeśca ahambhāvo nijameva vapuḥ prakāśaparāmarśaparamārthatvāt, tat so'pi na asya bandhamāpādayati | yadavataraṇavivṛtiḥ vedyaikadeśe'pi ityādiḥ, anena hi ahambhāvābhiṣiktasya api buddhyāderna bandharūpatvaṃ samarthitameva bhavediti uktam | tasmāt bandha upapādanīya ityāha sa svarūpāparijñānamayo'nekaḥ pumān mataḥ | tatra sṛṣṭau kriyānandau bhogo duḥkhasukhātmakaḥ || 3 || satyaṃ, na kasyacit kaścana bandho nāma; vastutaścitsvabhāvaḥ svatantra eva ekaḥ śiva iti, kintu tasyaiva anuttarāt svātantryāt yadā saṅku- citā saṃvidavabhāti, tadā svasya pūrṇasya rūpasya yadaparijñānaṃ sarvasyaiva pūrṇānandautsukyena heyābhāsastatsvabhāvastannibandhanas- tenaiva otaproto'khyātiparamārthaḥ prāṇaśūnyadehādisaṅkocavaicitrya- carcitastata eva anekaḥ pumānabhimato loke sāṅkhyādiśāstre ca | saca bhoktā baddhaḥ, bhogaśca nāma-tatra tasminnanekatra puṃsi yau sṛṣṭau kalpitau kriyānandau kriyājñānaśaktī vimarśaprakāśamayyau, te eva krameṇa sukhaṃ duḥkhaṃ ca; madhye tu viśramātmakaṃ tamo māyāmayamiti sa eva bhogaḥ | āśaṅkāparihāraparatvena sūtramavatārayati | vedyaikadeśe'pi ityādinā api ityantena āśaṅkā sūcitā, śeṣeṇa tatparihāraḥ | puṃstvam ityasya sautrasya pumān iti padānusāriṇo vyākhyānam aṇutvam iti baddhatvamiti yāvat | anyonyabhedaḥ iti anekapadaṃ sautraṃ spṛśet, tasya bhogaḥ iti caramaṃ sūtrārdham | etat iti buddhyādirūpam | aparijñānaṃ ca tathā iti parimitatvādapi anyonyarūpam | tena yasya yat prasiddhaṃ tena tasya prasiddhaṃ vyākhyeyaṃ lakṣaṇasya sarvatra evaṃrūpatvāditi āśayaḥ | āṇavam iti (page 360) aṇutvotthāpanāt | etat iti parasvarūpāparijñānam | ata eva iti parimitatvamaparijñānameva, tatastatpratipakṣe'pi dvitīyapratipakṣa eveti | yadvā iti sukhī ahaṃ, duḥkhī ahaṃ dhanena vidyayā saṃbhogenetyādivṛttayaḥ, tāsu tu punarapi ekāhambhāvānusandhānādanekatve'navakḷptirvāśabdena dyotitā | anena iti vṛttigranthena | khaṇḍaśabdena atidīrghagonāsaśarīragatābhinnajīvatve khaṇḍīkaraṇe khaṇḍakhaṇḍānāṃ pṛthagjīvatvaṃ punarekībhāvāpattāvekajīvateti dhvanatā aṇutvamaparāparaśabdena ca parimitatvaṃ darśitam | anekatvāparijñāne tu svaśabdenaiva ukte | tirodhatte iti akhyātiṃ darśayati | atraiva upapattiṃ smārayati viparyāse hi iti | pūrvaṃ yaduktaṃ, tadeva saṃkṣipya punarāha yāvaddhi iti | asatkhyātimapāsya akhyātiṃ ghaṭayati kevalam iti | teṣām iti pramātrantarāṇām | taiḥ iti pramātrantaraiḥ | tacca iti pramātrantarāṇāṃ tathāpratīterabhāva iti vākyārtharūpam | nanu vyavahāreṇa kiṃ prayojanaṃ yena uktaṃ vyavajihīrṣuṇā avaśyajñātavyam iti | atra āha vyavahārapathe iti | ihāpi iti puṃsvarūpavicāre | sa ca iti āśrayaḥ | pūrṇena ahambhāvena apratyabhijñātamiti sa ca asaḥ | anyathā iti viśvapūrṇāhambhāvapratyabhijñāne | ādyamardhaślokaṃ vyākṛtya dvitīyaṃ vyākurute ye ca ityādinā | nirmitau iti pumān striyā (pā. sū. 1|2|67) iti ekaśeṣaḥ | pratipādayiṣyate iti sattānandaḥ kriyā patyuḥ---------------------------| (4|1|6) ityatra | nirmitam iti etacca sūtre ahaṅkāra iti karotinā uktam | tatra ityamuṃ bhāgaṃ vyācaṣṭe grāhakākāragataśabdena | tasyaiva vyavacchedyaṃ darśayati parakīya ityādi | yoginaḥ iti (page 361) yasya tadbhedane'pi saṃsārivat grāhakākāragatasukhaduḥkhāntarayogena api bhogaḥ saṃbhāvya ityevaṃparaṃ yogipadaṃ, natu ayogināmapi parasukhādisaṃvideva bhoga ityevaṃparam | buddhau ca iti grāhakatvena abhimanyamānāyāmitibhāvaḥ | buddhistāvat bhinnāvabhāsā grāhakīkṛtā api parimitā, tanniṣṭhe api ānandakriye avaśyaṃ tathābhūte eva bhinnāvabhāsaviṣayatvena vā bhinnāvabhāse | tadā iti tataḥ parimitatvādityarthaḥ || 3 || sṛṣṭau ityasya saṃgrāhyavyavacchedyavibhāgadarśanāya sūtraṃ svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā | māyātṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || 4 || svarūpāvyatirekiṇi viśvatra bhagavataḥ prakāśavimarśau jñānakriyā- śaktī, kriyāśaktereva vijṛmbhātmikā sadāśiveśapade ācchādanīye- dantonmeṣadāyinī māyāśaktiḥ | tā etā naisargikyo bhagavato dṛṣṭāḥ | svarūpāparijñāne tu bhāveṣu jñānaṃ kriyā śuddhameva bhinnatvaṃ prakāśavimarśānanugṛhītamiti paśvapekṣayā prakāśaḥ prakāśāpra- kāśatvamaprakāśa iti prakāśakriyāniyamanātmakāni sattvādīni | tanmayatvam iti sukhādimayatvam | māyāśaktyā ca iti | anena idamāha- bhagavati viśuddhacidātmani kriyāśaktireva svātantryātmikā vimarśamayī, natu māyātvaṃ tatra kiñcit; nirmātavyabhedāpekṣayā tu taditi paśurūpatānulagnaiva māyā | tata eva jñānakriyāmāyānāṃ sūtre samakakṣyatayā na upādānamiti | acirāt iti sattānandasūtre (4|1|6) | ata eva prakramate ityavatāraṇikāyāmuktamihaiva na tanmayatvaṃ sphuṭīkaroti || 4 || nanu īśvarasya iva jñānādayaḥ paśorapi sattvādaya āgameṣu śaktaya eva kiṃ na uktā ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ bhedashiteḥ śaktimataḥ śaktitvaṃ nāpadiśyate | eṣāṃ guṇānāṃ karaṇakāryatvapariṇāminām || 5 || (page 362) bhedavyavahāro'yaṃ vicāryate | tatra ca saṅkucitacinmātrasvabhāvaḥ puruṣaḥ, na asya naisargikaṃ bhāvaviṣayaṃ prakāśādirūpaṃ sarvadā tatprasaṅgāt | tato'nyasaṃbandhakṛtaṃ tat | tataśca tasmāt śaktimattvena śaṅkyamānāt paśorbhedena sthitāni yataḥ sattvādīni, tato na śaktivyapadeśyāni | puruṣaśca bhoktṛrūpāt svasmāt tāni yato bhedena manyate, tatastadabhimānamahinnā paramabhokturapi śaktimato bhinnānīti vastuto'sya dharāntāḥ śaktirūpā api na tathā | nanu puruṣāt kimiti bhedena sthitāni iṣyante | ucyate iha karaṇakāryātmakaṃ yadica sukhādayaḥ puruṣāvyatirekeṇa syuḥ, tarhi puruṣa eva karaṇamayo, naca asau pariṇāmena tadvādasya dūṣitvāditi svātantryeṇa puruṣo viśvamaya iti | tathāca īśvara eva ayaṃ, na puruṣaḥ kaścit | tasmādapratyabhijñāna- maye puruṣasvarūpe cintyamāne sattvādayaḥ pṛthivyantapariṇāmamayās- tato bhinnā eveti pṛthageva teṣāmāgameṣu gaṇanā yukteti sūtrārthaḥ | tamavatārayati jñānakriyā ityādinā | na tathā iti śaktitvena | atra hetuḥ -bhedena yadavabhāsanaṃ paśvapekṣayā tadabhimānakṛtayā ca bhoktaḥ sarvasmāt sata eva eteṣāṃ bhede itinītyā parameśvarāpekṣayā api, tena saha śaktitvaṃ viruddham | śaktirhi na vastvantaramiti bhaṇitamasakṛt | bhoktāram iti paramaṃ paśuṃ ca | bhoktuṃ iti paramāt paśośca | paśoḥ kutra upayoga ityāśaṅkya āha tato'pica iti māyāśakterhetubhāvena abhimatāyāḥ | tadupapattaye iti pṛthakprathanasya upapattaye | yo māyayā upakalpitaḥ, sa pramātā taṃ sattvādikaṃ dharāntamahambhāvāviṣayaṃ manyate iti sambandhaḥ | nanu paśorastu asya bhedaḥ, paramabhoktustu katham | āha bhoktṛtvena kiyatā api iti | tataśca evamasya abhimāno-yo bhoktā, (page 363) tataḥ sukhādirūpaṃ sattvādi bhinnameveti | atha ayamabhimāno na ādriyate, tarhi na kecana sukhādayo, sattvādayo, ghaṭādi vā; apitu jñānādiśaktaya eva | tadāha śaktistu iti | tena sattvādirūpataiva udbhavantī śaktitvanyakkriyayā udbhavatīti āśayaḥ | tathābhāvasya jñātṛtvakartṛtvarūpasya prasaṅgaḥ śaktereva anumīyate iti anyathā anupapannatvādanuvādasya | anvarthaḥ iti guṇaḥ śeṣa upakaraṇamityarthaḥ | teṣām iti mate iti śeṣaḥ | āgame iti śrīmaṅgalāśāstre || 5 || jñānaśaktyādīnāṃ paśuṃ prati sattvādiguṇarūpatvamupapādyate sattānandaḥ kriyā patyustadabhāvo'pi sā paśoḥ | dvayātmā tadrajo duḥkhaṃ śleṣisattvatamomayam || 6 || patyurviśvaprabhoḥ sattā sphurattā bhavane kartṛtaiva śuddhavimar- śarūpā kriyāśaktiḥ, anyāpekṣāvaikalyācca viśrāntirūpatvena ānandaśaktiriti | tadiyaṃ cidrūpataiva iyatī | paśostu sattā ānandaḥ, tadabhāvo dvayātmā ca | tatra ādyo yaḥ sattānandabhāgaḥ seti sattā sattvaṃ prakāśasukhātmakamiti yāvat | yastadabhāvaḥ prakāśānanda- yorabhāvaḥ, sa sattvasya abhāvastamaḥ āvaraṇarūpam | dvayasya ātmā vyāmiśrasvabhāvaścitrapataṅgagatanīlānīlanyāyena ekaparāmarśa- balāt vartamānaḥ, ata eva śliṣṭe parasparamiśre sattvatamasī prakṛte rūpaṃ yasya, tat prakāśāprakāśarūpaṃ duḥkhātmakaṃ rajaḥ | ekaghanatve hi prakāśāprakāśayoḥ sukhamohamātratā putrasya tu vyādhitasya prakāśaḥ kalyāṇasya aprakāśa iti, etat duḥkham | iyamevaca paurvāparyeṇa cañcalarūpā kriyā, anubhayarūpaṃ tu nāsti yathā nīlaṃ vastu dhiyi nīlānīlaṃ tadubhayānusandhānadhiyi sphuret caturthaṃ na kalpitāyāṃ na akalpitāyāṃ dhiyi bhātumarhati | anīlanīle (page 364) eva hi tadā bhavetāmiti traya eva guṇā iti | apiścārthe | sattā iti āvartate | enaṃ sūtrārthamavatārayati sattvādīnām ityādinā | paramārtha ityādinā sthitameva ityantena saṃvidrūpataiva iyatī iti sā sphurattā---------------------------| (1|5|14) ityādi yaduktaṃ, tadeva smārayati | pratiyoginā iti abhāvena, tamapi hi sā vyāpnoti tasya api prakāśavimarśajīvitatvāditi hi uktam | abhāvapratiyoginī iti, paśostu svātmābhāvapratiyoginīti | atra hetuḥ pārimityaṃ, tatra api grāhyatāpādanam | uparañjanāt itinirvacanaṃ vyācaṣṭe anyonya-ityādinā | nanu caturtho'pi guṇo'nubhayarūpaḥ kasmāt na ukta iti | āha anubhayarūpatvaṃ tu iti | na kathañcit pratī, tiryasya, tadapratītirūpam | evaṃ hi tat kiñcit syāt yadi nīlamanīlaṃ ca muktvā ubhayaṃ nāma bhavet; tadā api ubhayamakalpitaṃtadabhāvaśca anubhayaṃ kalpanābuddhyā viṣayīkriyate | naca ubhayaṃ te muktvā saṃbhavi | citrapataṅge rūpaṃ nīlamiti ca parāmṛśyamanīlaṃ cetyevamubhayaṃ, natu tattyāgena ubhayatā tṛtīyā kācit | tadāha tṛtīyā ityādi | etadeva parighaṭayati tathāhi iti | anīlaṃ ca ityādinā avabhāsasāratvena abhāvasya vastutvaṃ pratipādayati | evaṃca iti vastutve virodhaṃ darśayati | yat iti ubhayaṃ nāma | nīlādanīlācca rāśyantaraṃ na kiñcidityeva draḍhayati tathāca iti | nanu evaṃ tṛtīyo guṇaḥ katham | anusandhibalāt ityāha | tathāpi iti apratītirūpam iti yaduktaṃ, tat spaṣṭayati yatpunaḥ iti | taddhi iti yathā asmābhistṛtīyo guṇa iṣṭastata eva uktaṃ dvayātmā (page 365) iti, dvayaṃ ca iti, tadātmā ca iti, dvayasya vā ātmā iti, ubhayathāpi iti, nīlatayā ca eka pratītau iti anusandhirūpāyām | evaṃ tṛtīyamupa- pādya etadvyatiriktaṃ caturthaṃ na kiñcidastītyetadupasaṃharati yatpunaḥ iti | tat iti nīlam, atat iti anīlam, vastu pratītau iti na kiñcit iti śabdamātra- meveti yāvat | tṛtīyasya tu apratītirūpatvaṃ nāstīti darśayati kriyā tu iti | atraiva upapattimāha nahi iti | tadā iti kriyāpratibhāse | nanu kriyā cet duḥkhaṃ, bhagavati sā aṅgīkṛteti sa duḥkhī syāt | netyāha pūrvam iti sa svarūpāparijñānamayaḥ-----------------| (4|1|3) ityatra sāmānyena nirdiṣṭasya -------------------paśoḥ sattvam------------------| (4|1|4) ityādau -------------------------tadabhāvo'pi sā paśoḥ | (4|1|6) ityādau ca yat viśeṣaṇamupāttaṃ paśupadaṃ, tannimittako'yamartho labhyate-kriyāyā yat rajoduḥkharūpatvamayaṃ māyīyaḥ prakāra iti | tataśca idaṃ jātamityāha māyāparapāre iti | ataḥ iti cinmayyāḥ kriyāyāḥ | etadeva anyonyavailakṣaṇyaṃ śuddhe pade māyīye ca sphuṭayati tadviparītarūpā iti nanu iti ca | tato'kramāviparītā sakramā aṇutvamāṇavamala eva saṃskārānadhiko'pi adhika iva saṃvidi tatpade paśutve, na citpade tatra anābhāsātmano viparītasya kālanidānasya abhāvāt | atra hetuḥ tadā iti | nanu yadi tataścinmayyāḥ kriyāyā na jñānaṃ bhidyate, tarhi cidrūpāpekṣayā kathaṃ jñānakriye bhedena ukte (page 366) svāṅgarūpeṣu---------patyuḥ---------------------| (4|1|4) ityatra | etat pariharati raudrī ityādi | pārthivamaṇḍaṃ vicitrasṛṣṭipradhā- naṃ brahmaṇā adhiṣṭhitaṃ, prākṛtaṃ tu sphuṭasaṃskāraśeṣatayā sthitipradhānaṃ viṣṇunā, māyāṇḍaṃ tu nīlasaṃskārarūpatonmeṣaka- leti pratyayapradhānaṃ saṃhārapadamiti rudreṇa | tasya bhagavato yā kriyāśaktiḥ saṃharaṇarūpā avabhāsanapradhānāyā jñānaśakte- ranyā, sā netyevaṃ pramātṛprameyāṇāṃ parasparavyavacchedātmaka- śūnyatāpradhānā māyāśaktiriti ucyate | sā ca niṣedharūpā rudrā- dhiṣṭhitā śaktiraparadaśāsamāsūtraṇarūpā sadāśiveśvaradaśāyā- mapi asti | tatra hi ahamityamunā rūpeṇa ācchādanīya idaṃbhāvo'para- svabhāvaḥ | sa tayā rudrasambandhinyā śaktyā samutthāpanīyaḥ | saṃharaṇarūpatayā ca śakteścidrūpatā ucitā tasyāṃ daśāyāṃ parabhāge'pi na na ucitā | sadāśiveśvaratā ca paramapadāt na bhidyate deśakālādibhedābhāvāditi tāvāneva śivanāthaḥ, tata eva rudreśvara- sadāśivabhūmayaḥ parameśvarapadamayyaḥ iti tadadharavartināṃ viṣṇubrahmādīnāṃ kṣetrajñatvaṃ paśutvaṃ ca | yathā uktaṃ bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū------------------| (3|2|1) iti, tathā nareśvaravivekaḥ ------------------sāca daśā rudrādhidevatā | niṣedharūpāpyaiśāne pade'haṃ sarvamityapi || ityādi | tataśca rudrapade tāvadubhayaṃ prakāśāprakāśalakṣaṇaṃ melayantī jñānaśaktirbhedena vyavasthāpyate iti saṃbhāvyametat | tasyāṃ hi satyāmidantānirdeśyatā bhavati apararūpā tadabhinnā ca, ahamiti pūrṇā parāpi asti saṃvit, ata eva parāpararūpā kriyāśaktipradhānā (page 367) āgameṣu īśvarāvasthā uktā; sāca bhagavati na bhidyate tāvadrūpatvāt- saṃvida iti pūrvaṃ patyurjñānakriye bhedena yat nirūpite, tat na ayuktamiti || 6 || evaṃ pramātṛtattvaṃ paśupatibhedena nirūpitam, bhogaśca sukhā- dyātmā yathāyogaṃ nirūpitaḥ; idānīṃ prameyasya bhogyātmanas- tattvaṃ vācyam | eka evaca ayaṃ bhoktṛbhogabhogyatattvārthavimarśa ekaghanatayaiva kartavyo vimarśavicchedo mā bhūditi prakaraṇamekameva idaṃ vyākhyātam | tatra patyau tāvat prameyasya itthaṃ vyavastheti nirūpayati ye'pyasāmayikedantāparāmarśabhuvaḥ prabhoḥ | te vimiśrā vibhinnāśca tathā citrāvabhāsinaḥ || 7 || iha ābhāsā eva tāvadarthāste ca parāmarśaikyena kadācit miśrīkriyante yatra svalakṣaṇatā miśratābhavana evatu kadācidanāmiśrā eva avamṛśyante yatra sāmānyalakṣaṇatā, ubhayātmāno'pi asāmayikena akṛtakena aṅgulyādinirdeśyaprakhyeṇa idambhāvena sahajabhedāvamar- śanarūpeṇa prabhorapi īśvarasya api na kevalaṃ sadyojātabālādergocarī- kāryāḥ, tena sāmānyaviśeṣaprakāreṇa citraṃ kṛtvā yugapadekāhantā- viśrāntyā avabhāsanaśīlāḥ | īśvaradaśāyāṃ hi bhāvollāsanānta- rīyakatayā saṃvitsaṅkocarūpaṃ niṣedhyānuparaktanañarthamātra- rūpaṃ śūnyaṃ rudrādhiṣṭhātṛkaṃ saṃvitprakāśenaiva prakāśa- mānamahantāniṣedharūpāmasāmayikīmidantāmullāsayati | etacca anantarameva nirṇītam | evaṃ patyau prameyavṛttāntaḥ, paramapatau tu bhagavati prameyakathaiva na astītyāśayaḥ sūtrasya | pūrvāparaṃ saṅgamayan prakaraṇāvatāraṇe sūtramavatārayati evam ityādinā | yadyapi iti bāladārakādeḥ | na kevalam iti | iyatā sūtre apiśabdaḥ prabhoḥ ityetadanantaratvena vyākhyeya iti darśitam | (page 368) nanu asāmayikedantāparāmṛśyatvaṃ bāle'pi na pratītam, tat kathaṃ tat vṛttau dṛṣṭāntīkṛtam | pratītamiti darśayati tasya ityādinā anumānāt ityantena | etadeva ghaṭayati yadihi iti | sa tu iti bālaḥ | tasya iti bālasya | prāk iti sākṣātkārasūtre | evaṃ dṛṣṭāntaṃ sūtre'piśabdena sūcitaṃ vṛttau sphuṭīkṛtaṃ parighaṭayya dārṣṭāntike yojayati te ca iti aneka ityādipadena svalakṣaṇātmānaḥ, pṛthak ityādinā tu sāmānyalakṣaṇa- rūpā nirdiṣṭā | nanu pratyābhāsaṃ pūrvaṃ pramitivyāpāraścarcitaḥ, tataśca sarvadaiva pṛthagābhāsā bhānti; natu miśratayetyāśaṅkya ekābhāso'pi kaścidantarnītastannāntarīyakābhāsavargo na nāsti vākyaparāmarśasamucita iti hṛdaye gṛhītvā āha tatra ca ghaṭa ityādi | tathā iti ghaṭa-ityekāvabhāsasya | naca anekābhāsatāmātrādeva svālakṣaṇyamityāha deśakālādi iti | ādigrahaṇena pramātrantaragrāhyatvādi deśādikāvabhāsāntarāsaṃbhede tu sāmānyarūpataiva, natu svalakṣaṇateti darśayati anekāvabhāsa ityādinā | puraḥ iti deśāvabhāsaḥ | avasthitaḥ iti vartamānakālābhāsaḥ | evaṃ svalakṣaṇāvabhāsaṃ miśraṃ vicārya sāmānyābhāsaṃ vicārayati puro'vasthitāvabhātam iti | apiśabdāt svātantryeṇa vikalpyamānatā yadyapi īśvarāpekṣayā na asti, tathāpi sākṣātkāro'pi īśvarasya upapannaḥ sāmānyābhāsastathā sākṣātkāryāṇāmīśvare bhāsanāditi dhvanati | ata eva īśvarasyāpi iti apiśabdaṃ paṭhiṣyati | nanu pṛthagdīpasūtre (2|3|7) aviruddhābhāsānāṃ melanamupapāditam | virodhāvirodhau ca niyatiśaktyapekṣayā paśupramātṝn prati, natu bhagavati ko'pi virodhāvirodhaniyamaḥ tataśca niyamābhāve viṣāṇitvābhāsasya pṛthubudhnodarākārābhāsena (page 369) api kiṃ na miśratā | tataśca asmaducitā ete kathaṃ bhagavati svalakṣaṇā- bhāsa ityāśaṅkāṃ darśayan vyapohati tathā iti tena uktena prakāreṇa ābhāsānāṃ yat vaicitryavattvaṃ miśrīkaraṇātmakaṃ, tat yadyapi bhagavati na niyataṃ, tata eva īśvarāpekṣayā ghaṭo'pi viṣāṇī, maṇḍūko'pi jaṭābhārabhāsvaraḥ sākṣātkārarūpa eva avabhāti; tathāpi sṛṣṭyā ye'nugrahītavyā jantavastadapekṣayā niyatiśaktimahimnā viṣāṇitvasāsnādimattvaniyamo'pi na na prathate tena adhiprathā tatra astu, natu asmaducitaprathā tatra na astīti | nanu te bhāvāḥ kiṃ pūrvasṛṣṭā eva kecana sthitāḥ | netyāha te ca iti | te na iti te naiveti yāvat | asmadādidṛśyā hi arthāstenaiva bhagavatā nirmīyante | prajāpatimātāpitṛkumbhakārā- destu nirmātṛtābhimāno yaḥ, so'pi tasyaiva sṛṣṭiriti uktamasakṛt || 7 || evaṃ sadāśiveśatāyāṃ prameyavṛttānto nirūpitaḥ, paramaśivasya tu iyadeva prameyayogitvaṃ, na pṛthak kiñciditi | ataḥ paraṃ paśuṃ prati prameyavṛttāntaḥ ślokatrayeṇa ucyate | tatra prathamena pīṭhabandhaṃ karoti te tu bhinnāvabhāsārthāḥ prakalpyāḥ pratyagātmanaḥ | tattadvibhinnasaṃjñābhiḥ smṛtyutprekṣādigocare || 8 || turīśvaraprameyāt viśeṣadyotakaḥ | īśvarasya hi śuddhavimarśa- viṣayāḥ sarve arthāḥ, natu vikalpyāḥ paśoriveti te viśeṣasāmānyarūpa- tvena dharmidharmatayā bhinnāvabhāsāḥ; tathā pratiprāṇi pratyavasthaṃ ca svavāsanānusāreṇa svayamavasthāpitābhiḥ priyo'yaṃ, śatrurayamityevaṃprāyābhirvibhinnābhiḥ saṃjñābhirbhinnāvabhāsāḥ prakalpyā vikalpanīyāḥ | tata eva sambandhātmakavidyonmeṣe'pi māyāvijṛmbhitapradhānāpohanasāratayā (page 370) hānādānādiviṣayīkāryatvena arthā bhavanti nīlamidaṃ, gauro'haṃ, sukhyahamiti sarvathaiva avabhāsasya viśrāntidhāmatvāt | kasya kva | āha pratyagātmanaḥ pratipuruṣamavyāmiśrasvasaṃvedanāvagamarūpatvena asaṃkīrṇadehādisaṃkucitāhaṃprakāśātmanaḥ kṛśo'hamityāditattadvibhinnasaṃjñābhirupalakṣitasya smṛtāvutprekṣaṇe saṃkalpane anyatra ca vikalpe viṣayatvena | etadvikalpapradhāna evaca sadā paśuriti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya āha evamiti na kevalaṃ paśūnāṃ bhāvābhāsaḥ, yāvadīśvarasya api sa tu evam iti avikalpyatayeti viśeṣaḥ | yadvā īśvaraśabdena paramaśivaḥ, tasya api bhāvābhāsa evamiti īśvaratādvāreṇa | evakāreṇa torartho vyākhyātaḥ | upakramate iti tṛtīye tu śloke nirvāhayiṣyatītyarthaḥ | tuśabdārthaṃ vyākhyātuṃ pūrvapūrvapramātṛtattvāviyogaṃ ca uttarottarapramātṛbhūmiṣu darśayituṃ pūrvoktamanuvadati evam ityādinā avasthāpitāḥ ityantena | sāmānyātmānaḥ iti svalakṣaṇarūpā api śabdagocarīkāryatvena sāmānyātmakā eveti prāgeva uktamasakṛt | te vicitrasaṃjñāprapañcena vyavahārapathamupanīyante iti sambandhaḥ | svayamapi anekasaṃjñāspadaiḥ ityanena tattat ityādi sautramubhayaviṣayatvena yojayati | anantaram iti tasyāsādhāraṇī---------------------------| (4|1|9) ityatra | iyatā tribhiḥ ślokairvākyaikavākyatayā prastutavastu nirvāhyamityāha tattadvibhinna ityādinā sautraṃ vṛttāvapi ubhayathā yojitamiti darśayati pramātṝṇāmapi iti | etadeva upapādayati māyīya ityādinā | prameyabhede hi sati māyāpramātṛsthitiḥ, tasyāṃ ca satyāṃ prameyabheda iti yugalakasṛṣṭirevaṃ bhagavataḥ (page 371) saṃsārotthāpanam | etadeva vyatirekamukhena āha paramārthe'pi tadubhayam iti vedyavedakātmakamabhinnameva | uktaṃ ca etat mayā tanmayā dṛśyate dṛṣṭa---------------------------| (1|4|8) itisūtre | nanu evaṃ paramārthapramātari cet sarvamabhinnaṃ, tarhi prāṇādyapekṣayā tāvat śarīramastu vedyam; prāṇādi tu kimapekṣayā vedyamucyate | atra āha śūnyapramātrapekṣayā tu iti | nanu śūnyamapi vedyameva, tattu kimapekṣayeti vācyam | ucyate śūnyasya api iti | vedakaḥ iti vikalpaka iti yāvat | arvāgdṛśāṃ hi na śūnyaṃ sākṣātkārabhūmiriti sphuṭabhāvena, apitu samastaśabdādivedyavinirmuktaṃ netinetibrahmavādidṛṣṭyā yadupakalpitaṃ tat vikalpavijñāne yuktyāgamādiprabhave cakāsti | atha atra śūnyapramātari sākṣātkārātmakaṃ saṃvedanaṃ kiṃ na saṃbhavatyeva | saṃbhavati cetyāha yogiṣu iti prāṇabuddhyādisākṣātkārānantaraṃ bhāvanāprabhavena jñānena ye śūnyamapi viṣayīkartumudyatāste śūnyāntare tadvedyaśūnyāpekṣayā vitatabaddhapramātṛbhāvā bhavanti | tathāhi dehābhāvarūpaṃ śūnyaṃ dehātītabrahmarandhrordhvaśūnyapramātṛbhāvena viṣayīkriyate, mahāvidehadhāraṇāsamāpattau punastadūrdhvaṃ śūnyaṃ prāṇābhāvarūpaṃ dvādaśāntopalakṣitena śūnyena, tadapi paratareṇetyevaṃ tāratamyabhedena māyāpade anavasthaiva sṛjyamānaśūnyānāṃ paryantasya alābhāt | naca iyamanavasthā kāṃcana kṣatiṃ vidhatte | yadihi kalpito grāhako grāhakāntareṇa gṛhīta udriktāṃ vedyatāmeva vedakatāyāṃ prayojakīkurvāṇaḥ san vedyaṃ jānātīti upagamyeta, tadā anavasthāto vedyasyaiva jñaptirna bhavet yāvatā grāhakasya saṃvitsamāveśitāhambhāvasya svātantryaṃ, sa eva grāhakatāyāṃ prayojaka iti śuddhasaṃvideva paramārthataḥ sarvatra grāhikā (page 372) yadyapyarthashitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20) itinyāyāt | vedyatā tu tatra māyīyā, tatra grāhakāntarānavasthaiva na dūṣaṇaṃ vastutaḥ khaṇḍanāyogāt | tatpramātṛtāvasare ca saṃvidāviṣṭamapi tat śūnyaṃ bhinnabodharūpavidyeśvarādisarvajñapramātrantarāpekṣayā bhinnaṃ vedyaṃ ceti | tadāha naca iti anavasthā na doṣāvahā atreti yāvat | nanu atra mā bhūdanavasthāto doṣaḥ, īśvarapade tu yat tat śūnyaṃ yadapekṣayā ācchādanīyasya idambhāvasya ullāsaḥ, tat kena saṃvedyam | śūnyāntareṇeti cet, tadapi keneti anavasthā, avedyatve ca tat śūnyaṃ na idantayā prakāśeteti aprakāśarūpatvādasat syāt; tadasadbhāve ca ka idantonmeṣa iti doṣaḥ | bhavedeṣa doṣo yadi śūnyāntaraṃ vedyameva atra grāhakaṃ syāt, naca tathā | nāpi pūrṇaṃ cidrūpaṃ tadapekṣayā idantolāsātmakabhedaprathanāyogāt, apitu tatra pūrṇacidrūpe yat saṃkucitaṃ viśvataḥ palāyamānamiva viśvābhāvarūpaṃ saṃvedanaṃ svaprakāśamakālakalitaṃ pūrṇaṃ cidrūpāt paramārthena abhinnamapi bhinnamiva prathate | cidrūpatāsvātantryādeva parāparasvarūpollāsakāriṇastadapekṣayā idantollāso yukta eva, na anavasthā kāciditi | enamarthaṃ vitatya āha yataḥ ityādinā | cinmātra iti viśuddhapūrṇacidrūpāpekṣayetyarthaḥ | advayānupapattiḥ iti | upapāditaṃ ca śuddhacidapekṣayā sarvasya avyatirekādadvayamiti āśayaḥ | na saṃvidapekṣayā, nāpi anyonyāpekṣayā bhāvānāṃ bhedo yujyate, naca na asti asau | tato hetoridamupagamyam | kiṃ tadityāha tasya ityādinā | īśvaraḥ parāparāvasthātmā, tasya yā śuddhacidrūpatā, sa parāvasthātmā bhāgaḥ | tatrāpi iti tasyāmeva viśrāntaḥ | punaḥ iti tataḥ paradaśābhāgāt viśeṣamasya āha abhāvarūpatvādeva iti cidrūpatā (page 373) prakāśaparāmarśapūrṇā sphurati | viśvābhāvastu viśvasya na prakāśanaṃ na vimarśanamityevaṃ nañarthaḥ | svayaṃ tu so'pi avaśyaṃ prakāśavimarśāvadhiśete evetyāha tadabhāvavimarśe ca iti prakāśatvena vimṛśyatvaṃ ca sphurati yataḥ | nanu evaṃ jaḍa eva astu | etadapi neti brūte nāpi iti śabdādīnāṃ yādṛśo bhāvaḥ pṛthak vedakāt kiñcididamiti, tena rūpeṇa asphuraṇāt | nanu abhāvo niṣedhyadharmātmā niṣedhyasya bahirapi ākhyātidharmatvena sphuratiśabdābhāvaḥ, sparśābhāva ityevam | satyaṃ, yatra pratiyogī sphurati, tatra evam; ihatu na tathetyāha nahi iti | avabhāsaḥ syāt iti | sa evaca viśvāvabhāsa idantayā cintayitumārabdha iti abhiprāyaḥ | kathaṃ tarhi asāvabhāvavimarśaḥ | āha kintu nirviśeṣaṇa eva iti | nanu tādṛśasya api atra kiṃ svarūpam | tatra ca kathaṃ na anavasthā | atra āha vedyam ityādi codyate ityantam | atra īśvarapade nañartho yaḥ prathate, na tatra grāhakāntaramupayujyate iti sambandhaḥ | vedyaṃ nāstītyevaṃ yat vedyamātraṃ, tena api aviśiṣṭo vedyaviśiṣṭatvādeva yat niṣedhyamātraniṣṭhatvaṃ tato hetoḥ kṣetrajñarūpāṇāṃ cittattvānāṃ māyāpramātṝṇāmapi sa niṣedhātmā nañarthaḥ | viśvam iti mātṛmeyarūpaṃ sarvaṃ māyīyaṃ neti niṣiddhaṃ bhavatītyarthaḥ | tasya nañarthasya rūpāntaraṃ samuccinoti | sa ca kālasya prathayā sphuṭena rūpeṇa rahitaḥ | tatra heturayamiti sākṣātkriyamāṇatayā sa itica smaryamāṇatayā, tata eva militvā anusandhīyamānatayā yato na ābhāsapadavīmeti, tata ābhāse idambhāge niṣṭhito yaḥ kālaḥ, sa tasya na viśeṣakaḥ | ata eva sa nañarthaḥ īśvarasya śivanāthasya dvitīyamiva rūpam | vakṣyate hi (page 374) sā ca rudradaśā śivatattvasya aparāvasthā iti | dvitīyatvameva sphuṭayati svātmasaṅkoca iti bhedavādināmiva saṃvittattvaṃ samastāt viśvarāśeḥ saṅkucitamiva nityam | saṅkocādeva śūnyaśabdavācyaṃ viśvānavabhāsaṃ saṃhāratamaḥpradhānena māyāyāḥ pade rudranāthena adhiṣṭhitam | ivaśabdārthameva sphuṭayati pūrṇameva iti vastutaḥ pūrṇameva saṃvitsvarūpaṃ tat, prathate tu paraṃ tathā saṅkocenetyarthaḥ | īśvarasya vā parāparadaśātmano dvitīyamaparadaśātmakaṃ svarūpaṃ sa nañarthaḥ, pararūpanimagnataivaca asyeti ivaśabdaḥ | tāmeva sphuṭayati so'pica iti | viśvamīśvarasaṃvidi yadyapi ahantāyāmantarbhūtaṃ, tathāpi sā ahantā viśvataḥ saṅkucitā api tatra sphurati prakāśavimarśasārā bhavati | katham | cidghanatayaiva paradaśānimagnatvenetyarthaḥ | nanu yāvadahantā na saṅkucitā, na tāvadidantollāsaḥ, yāvacca na asau, tāvat kathamahantā saṅkucediti anyonyāśrayam | bhavet yadi paurvāparyamatra syāt, naca taditi darśayati ekaivaca iti | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ svātantryādanuttarādatidurghaṭamidamapi samameva bhāti ahamidamiti | tatra ahamiti pūrṇameva saṃvidrūpam, idamityetadākṣiptaṃ tu saṅkucitam | yadahamitirūpaṃ, tatra ahambhāgasya pūrṇasaṃvidrūpāhambhāvāvyatirekeṇaiva prathā, saṅkocabhāgastu yaḥ sa idantā uttīrṇa iva tatraiva ahamityatra rūpe pratibimbakalpatayā sphurannapi na sphuṭo na idambhāvena, apitu nirmalatame ādarśe dvitīyamalinādarśavadaparedantānugrāhakatveneti ekarasamīdṛśaṃ saṃvidaḥ svātantryam | na kevalamaprarūḍhamāyāyāmīśvarabhuvi idaṃ rūpaṃ, yāvat pratirūḍhasaṅkocāyāṃ māyādaśāyāmeṣā eva vartanīti nirūpayati māyādaśāyām ityādinā | nīrūpatvāt iti pṛthak tasya na kiñcit rūpaṃ saṃvidaḥ (page 375) saṃvedyāt ca nirbhātītyarthaḥ | tau iti ghaṭābhāvapaṭābhāvau | māyāpadatvameva sphuṭayati saṅkocaśca iti | etadeva spaṣṭayati ahaṃvimarśena iti parihāro viyogaḥ | mukhyā tāvat iti mahāśūnyarūpā | cita eva iti mahāsaṃhārarūpā raudrī daśā, eṣā ca īśvarasaṃveda eva paramārthato viśrānteti vāgrahaṇena āha, anyathā pṛthageva enāmaparetyamunā upakrameṇa nirdiśet | nanu mahāsaṃhāre'pi puryaṣṭakarūpatvena bhāvisaṃhāravaicitryavanto'ṇavastiṣṭhanti eva, tatra kathaṃ cito viśvābhāvarūpatetyāśaṅkya āha puryaṣṭakasaṃhāro'pi iti apavedyapralayasamaye puryaṣṭakasya api bījabhāvopagamanaṃ śūnyarūpatāyāmiti saiva śūnyarūpatā tadbījavaicitryeṇa pramātṛbhedātmikā tatra raudre mahāśūnye saṃskārarūpatayā tāvadāste yāvat sṛṣṭimukhaṃ, tataḥ punarbījaprabodhāt puryaṣṭakasṛṣṭau pūrvāntargatakarmavāsanānusāreṇa śarīrakaraṇādivicitrabhāvaḥ | apara iti saṃsārabhuvi jāgratsvapnadaśāyām | pūryaṣṭakaṃ ca buddhiśarīrayorapi upalakṣaṇam | yadāha yatra iti | tadanyeṣāṃ puryaṣṭake yo bhāvastanniṣṭhā kācidakhyātiḥ śuddhapuryaṣṭakamātraprathārūpā mahāpralayāt pūrvoktāt māyāniṣṭhādanyatra pralaye pradhānādiviśramaṇarūpe'vāntarapralaye | etacca suṣuptasya api upalakṣaṇaṃ savedyasya, apavedyaṃ tu mahāpralayena upalakṣitam | evaṃ vedakasya śuddhasya kalpitasya ca vedyena viyoga eka eva, vedyasya apivā teneti parasparaṃ viyogaḥ; so'pi aviyogaviśrānte na veti yathāyogaṃ bhedā ete iti | idānīṃ vedyasya vedyāntareṇa viyogaḥ, tayorvā parasparamiti darśayati anya iti vedyagatatvāt viśeṣāt parasparābhāvaṃ pṛthagupakramaṃ vinaiva vāgrahaṇena āha | sarvaiva iti īśvarapadādārabhya vedyamātraparyantamabhāvaprathāyāmidameva tattvaṃ yadanyasya (page 376) tatra aprathanam; anyātmatve'pica yat tathā, tat bhramarūpatvaṃ saṃhāraśūnyābhāvādiśabdābhidheyaṃ rudrādhiṣṭhitaṃ śuddhasaṃvedanasya aśuddhamidambhāvākhyaṃ samāsūtrayadādyādicchārūpādeva svātantryāt bījabhūtamunmiṣati | tadāha śuddha ityādi | etadeva āgamena saṃvādayati saca iti sāmyamubhayordaśayoryojayati tatra ityādinā | sāmye'pi yena viśeṣeṇa bhedaḥ paratvāparatvayogaśca, tamāha kevalam iti | sabījā api iti bījamapi vilīnaṃ parameśvarasvātantryaśaktiśeṣatāmetīti bījāvaśeṣā viśve bhāvā rudrabhūmau yogyatādiśabdābhidheyā iti sambandhaḥ | yogyatārūpatayā api aṃśataḥ śivarudradaśayoḥ sāmyamāha tadānīm iti | rudrabhuvi bījapātayogena ye māyīyā bhinnā arthāḥ, te śivātmani api vedyatayā avasthitā iti vyajyante vyapadeṣṭum | nanu yogyatā bījarūpatā, sā api tatra vilīnā | satyaṃ, bhedarūpatve yāyogyatā, sā vilīnā bhedābhedarūpatvena parāparatayā; tayā tu yā īśvarasaṃvidi prathā sphuṭā, tasyā avaśyaṃ sa eva bījabhāvo yat bhagavataḥ svātantryamiti viśiṣṭaiva iyaṃ yogyatā | nanu kāraṇe kāryaṃ yogyatayā ucitaṃ, na śiveśvarayoḥ kāryakāraṇatetyāśaṅkāmanuvadan pariharati yadyapica iti arvāgdarśanā jñānayogābhyāṃ tathā pāryantikīṃ daśāmadhyāsīnāḥ krameṇa yato buddhyante svīkurvate ca, tatastadīyābhāsāpekṣayā paurvāparyaṃ sṛṣṭasya api bhavet; tasya ca pāramārthikarūpānulagnatayā svātantryāmuktam---------------------------| (1|5|16) iti uktanyāyena sṛṣṭatvā paramārthe'pi tathābhāvavyavasthā, natu svataḥ | svato'pivā kāryakāraṇabhāvo'stu yathā uktaṃ (page 377) yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate | tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam || iti | sakalapralayākalavijñānakevalimantratadīśamaheśānāmapi hi idambhāvāṃśena pārimityalakṣaṇena anuvedhāt tadapekṣayā eva kṛtakatvamucyate, tadvat sadāśiveśvarayorapi | tata eva uktaṃ prākṛtam iti | tadetadāha idambhāga ityādinā | etadupasaṃhāreṇa spaṣṭayati tadevam iti | idantāvamarśa eva yadi tatra sphuṭaḥ syāt, tadā viśvameva tat bhavet; natu viśvabījamiti ucitapadam | bījasaṃskārayogyatāśaktirūpaṃ ca asmadādīnāṃ nityānumeyamapi sarvajñapade ca sphuṭaprakāśanocitameveti ahantāyāmeva viśrāmyati, naca asau śuddhaiva ahantā viśvabījatāyāḥ parisphuraṇādanabhivyaktatadrūpacakravartipaṇḍitakaviśilpiprabhṛtigata- svasvakaraṇīyaviśeṣasphuraṇavat | ata eva śaktivācoyuktyā atra vyavahāraḥ | ata eva āha yannānyagrāhakāpekṣam iti | nau evameṣā śūnyarūpā bījabhūmirnityameva īśvarasaṃvidanulagnā, tataḥ śūnyasya kathaṃ pṛthak pramātṛtā, prameyatā vā | atra āha tacca iti śūnyaṃ kartṛ ahantācchādanamīśvarasaṃvidabhedaṃ vihāya māyāśaktervaśāt vijṛmbhālakṣaṇāt | tathaiva iti tenaiva śuddhena rūpeṇa parasaṃvidanuvedhavandhyenetyarthaḥ | tacca śūnyaṃ saṃvinmātrarūpaṃ ca saṅkocādhikaṃ ceti ubhayaṃ darśayati tacca iti śūnyam | tadā iti suptamūrcchāsamādhānādau | nanu bodha eva tathā smariṣyati, kiṃ bodhātiriktaśūnyatādhikyena | etat netyāha nahi iti | svayam iti sṛṣṭisṛṣṭitve saṅkocādhikye vā yat smaraṇaṃ, tat vedyāṃśagatameva | taduktaṃ natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 1|13) (page 378) iti | sāca iti tatra sparśādimaye prāṇapramātari viśramaḥ | tathā sati iti prāṇādipramātravasthāne | atra avasthānam iti śūnyapramātari eva avasthitatvāt iti hetutāśayena vyākhyeyam | na nivṛttaḥ iti tannivṛttau pralayākalavat dehānuprāṇanataddehādyutthānādyayogāt | tathābhāva iti rāgadveṣakṣuttṛṣṇāderabhāvaḥ | parimitameva iti śālibījaṃ hi palālataṇḍulakaṇamātrapūrṇaṃ nyagrodhabījāderantaḥkṛtānantaśākhāpallavaskandhādermahābījāt parimitameva | evaṃ saṃsāriṇi kramavikāso yāvat sarvajñeṣu
vol M00022 · chunkV3-N-tattva-prathamo-k1-8 · lines via source.start/end