tattvasaṅgrahādhikāraḥ |
atha prathamo vimarśaḥ |
baindavamamṛtarasamayaṃ vedyaṃ yo'nuttare nije dhāmni |
pūrṇībhāvayatitamāmamṛteśaṃ taṃ namasyāmi ||
evaṃ svaprakāśamātmatattvaṃ jñānakriyātmakaśaktyaprati-
ghātāt maheśvararūpaṃ vitatya yuktyāgamopabṛṃhitamadhikāratrayeṇa
uktaṃ, tadeva saṅkṣepeṇa svabhyastajñānatvajñānitvayogitvasiddhaye
bhāvanādyupayogitayā śiṣyadhiyi niveśayituṃ tattvārthasaṅgrahaṃ
ślokaiḥ pañcadaśabhirdarśayati
svātmaiva sarvajantūnām---------------------------|
ityādibhiḥ
--------------------------------------jānāti ca karoti ca |
ityantaiḥ | tatra ślokena pāramārthikaṃ svarūpamuktam, tataḥ
pramātṛprameyatattvadarśanadiśā navabhirbandhatattvaṃ, pañcabhiḥ
pratyabhijñātmakaṃ mokṣatattvamiti vimarśasya tātparyam | atha
granthārtho nirūpyate
svātmaiva sarvajantūnāmeka eva maheśvara |
viśvarūpo'hamidamityakhaṇḍāmarśabṛṃhitaḥ || 1 ||
tatra sūtramavatārayati idānīm ityādinā vitatābhidhānānantaram
|
(page 356)
tena anunmīlitavaitatyā eva upodghātena anugṛhītāḥ, unmīlitavaitatyāstu
punaḥ saṃkṣiptatattvārthābhilāṣiṇo'tyantavaitatyabhīravo'pi
madhyamavaitatyābhilāṣiṇo'neneti apaunaruktyamiti darśayati | yat muniḥ
iṣṭaṃ tu viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam |
iti | jantupade bharaṃ darśayati iha ityādinā | tena iyadaviśeṣeṇa
upadiśyate puruṣa evedaṃ sarvam | ityādi | tato'sya upadeśasya
mahāviśeṣa uktaḥ | ata eva śrīparameṣṭhipādaiḥ śrīśivadṛṣṭau
sarvabhāvāḥ śivaḥ, sarvabhāvānāmātmā śivaḥ iti na
śivadṛṣṭiruktā, apitu teṣu svayamasphurattādharmasu ya eṣa
sphurannātmā, sa śivaḥ iti | etacca ādāveva abhihītam | apitu iti
svātmaiva sannīśvaraḥ, natu rājavat pṛthak vartamānaḥ sannīśvaraḥ |
īśvaraḥ kīdṛk sannīśvara iti praśne evamuktaḥ, īśvaraḥ kena jñāteyena
jantūnāṃ saṃbandhī, yena teṣāmīśvara iti praśne vā | svātmaiva asau
teṣāṃ bhavati, natu te kecidanye iti | tadāha yadivā iti | pūrvoktaḥ iti
viśvaśarīraḥ | kaḥ iti jantūnāṃ kena saṃbandhena asau saṃbaddha iti
yāvat | tattvajñānaṃ hi jñeyaniṣṭhaṃ, jñeyaṃ ca viśvamiti tatpṛṣṭhe
tattvopadeśāvakāśa ityāśayena āha kasya avasthāsvarūpam iti |
tadanantaraṃ hi iti turyarūpatvādavarūḍhaṃ hi
saṃvittattvamavyavahitameva viśvabhedaṃ svīkaroti,
turyātītatvāvarūḍhaṃ madhye turyadaśāṃ śrayat viśvabhedaṃ
svīkuryāditi | tayā asya viśvavṛttānto vyavahitaḥ | nanu evaṃ turyātīto
viśvavṛttānte sarvathaiva na varṇyaḥ | na varṇyo'sau, tayā tu vyavahito
varṇya ityāha tasyā api iti | athavā iti asyāṃ vyākhyāyāṃ
(page 357)
turyātītamapi tadīyāṃ prathamabhūmiṃ turyāntyabhūmikāṃ spṛśatā
spaṣṭaṃ spṛṣṭameva | yadāha ādibhūmikāyām iti prathamopādeyatā
tataḥ prabhṛti malavigalanārambhāt | akhaṇḍitagrāhaka ityādikaṃ
vṛttigataṃ mahāpadaṃ vyācaṣṭe yattat iti | anena grāhakapadaṃ
vyākhyātam, akhaṇḍitapadaṃ vyācaṣṭe yatra ityādinā akhaṇḍita
ityantena | tathā ityādinā grāhyapadaṃ vyācaṣṭe, tatra ityādinā
tadviśeṣaṇam akhaṇḍita iti, tayoḥ ityādinā melanāpadam | tayoriti
grāhakagrāhyayoḥ | paraspara iti | akhaṇḍitapadena grāhakasya
grāhakāntarāt, grāhyasya grāhyāntarāt na viccheda iti darśitam, amunā
tu parasparato'pīti | upabṛṃhitapadaṃ vivṛṇoti nirākāṅkṣa ityantena |
sarvamarthaṃ saṃkṣipati antaḥkṛta iti || 1 ||
nanu evaṃ kasya ko bandho yadavamocanāya ayaṃ yatna
ityāśaṅkya āha sūtraṃ
tatra svasṛṣṭedaṃbhāge buddhyādigrāhakātmanā |
ahaṅkāraparāmarśapadaṃ nītamanena tat || 2 ||
evaṃ svātmani maheśvare sthite tatraiva svātmadarpaṇe tenaiva
svātantryāt yaḥ sṛṣṭaḥ saṃkocapuraḥsaramidaṃbhāgaḥ, tanmadhye yat
buddhiprāṇadehādirūpamidantayā vedyaṃ tadbhinnasya vedyasya
grāhakatvasamucitaṃ yato'sya idantābhibhavāsamarthena
grāhakasvabhāvabhūtena apūrṇena kṛtakena ahambhāvena parāmarśo
bhāti | sa tathābhūto'haṃ sukhītyādi grāhakaḥ sṛṣṭaḥ, saca
baddhastasya mokṣa iti sūtrārthaḥ | avatāraṇamāha idānīm ityādinā |
tadabhede iti tasya ātmana aikye'pi tasmācca ātmano
grāhakagrāhyarāśeravyatireke'pi | upapattau hetuḥ māyā śakte
sāmarthyāt iti | prakramate iti ślokanavakasya
(page 358)
iyat tātparyamiti āśayaḥ | tatra iti vaiyadhikaraṇyena vivṛtya
sāmānādhikaraṇyena vivṛṇoti tasminvā iti vaiyadhikaraṇyaṃ ca
ubhayathā sūtravyākhyānāvasare yojitameva | yadvartate iti
tanmadhyagatamevetyarthaḥ | tenaiva iti īśvareṇa | prathitam iti ṇici
prakaṭīkṛtamityarthaḥ | idantayāpi iti sphuṭena vedyatveneti yāvat |
uktameva iti saṃsaraṇaṃ kasya bhavatītyasyāṃ pramātṛcintāyām |
tattvārtha iti paramārthopadeśaprakrama ityartha iti vaktuṃ pūrvaṃ
nirdeśaścitsvarūpasyeti saṃbandhaḥ | tatraiva iti citsvarūpe | yat
spandaśāstraṃ
--------------tat prayatnena parīkṣyaṃ tattvam---------| (1|7)
iti | tena upodghāte
tathāhi jaḍabhūtānām---------------------------| (1|1|4)
iti jaḍopakramaṃ yadabhidhānaṃ, tadatimūḍhān prati; idaṃ tu
prabuddhān pratīti viśeṣo'tra darśitaḥ | na kevalaṃ
svātmaiva sarvajantūnām-------------------------| (4|1|1)
ityanena pūrvamasya nirdeśaḥ, yāvat sūtrāntare'pi etadeva
anusṛtamityāha tathāhi iti | svagrahaṇena pūrṇacitsvarūpameva
parameśvarātmakaṃ nirdiṣṭam | udbhāvya iti
evamanyonyabhinnānām---------------------------| (1|3|6)
ityādinā | anena hi iti pūrvoktena sūtradvayena | tadapivā iti jñānam |
kartṛ neti pūrveṇa saṃbandhaḥ | tirodhatte ca iti ātmānamāvṛṇute
nidrādyavasthāsu-iti yāvat | kartṛsthabhāvakatvāt yagabhāvaḥ | ātmane-
padaṃ tu ñittvādeva | tamaḥ ityanena tirodhatte iti vyākhyātam || 2 ||
nanu evamapi astu, tathāpi na īśvarāt vyatirikto'sti
(page 359)
yasya bandho bhavet; buddhyādeśca ahambhāvo nijameva vapuḥ
prakāśaparāmarśaparamārthatvāt, tat so'pi na asya bandhamāpādayati |
yadavataraṇavivṛtiḥ vedyaikadeśe'pi ityādiḥ, anena hi
ahambhāvābhiṣiktasya api buddhyāderna bandharūpatvaṃ samarthitameva
bhavediti uktam | tasmāt bandha upapādanīya ityāha
sa svarūpāparijñānamayo'nekaḥ pumān mataḥ |
tatra sṛṣṭau kriyānandau bhogo duḥkhasukhātmakaḥ || 3 ||
satyaṃ, na kasyacit kaścana bandho nāma; vastutaścitsvabhāvaḥ
svatantra eva ekaḥ śiva iti, kintu tasyaiva anuttarāt svātantryāt yadā saṅku-
citā saṃvidavabhāti, tadā svasya pūrṇasya rūpasya yadaparijñānaṃ
sarvasyaiva pūrṇānandautsukyena heyābhāsastatsvabhāvastannibandhanas-
tenaiva otaproto'khyātiparamārthaḥ prāṇaśūnyadehādisaṅkocavaicitrya-
carcitastata eva anekaḥ pumānabhimato loke sāṅkhyādiśāstre ca | saca
bhoktā baddhaḥ, bhogaśca nāma-tatra tasminnanekatra puṃsi yau sṛṣṭau
kalpitau kriyānandau kriyājñānaśaktī vimarśaprakāśamayyau, te eva
krameṇa sukhaṃ duḥkhaṃ ca; madhye tu viśramātmakaṃ tamo
māyāmayamiti sa eva bhogaḥ | āśaṅkāparihāraparatvena
sūtramavatārayati | vedyaikadeśe'pi ityādinā api ityantena āśaṅkā
sūcitā, śeṣeṇa tatparihāraḥ | puṃstvam ityasya sautrasya pumān iti
padānusāriṇo vyākhyānam aṇutvam iti baddhatvamiti yāvat |
anyonyabhedaḥ iti anekapadaṃ sautraṃ spṛśet, tasya bhogaḥ iti caramaṃ
sūtrārdham | etat iti buddhyādirūpam | aparijñānaṃ ca tathā iti
parimitatvādapi anyonyarūpam | tena yasya yat prasiddhaṃ tena tasya
prasiddhaṃ vyākhyeyaṃ lakṣaṇasya sarvatra evaṃrūpatvāditi āśayaḥ |
āṇavam iti
(page 360)
aṇutvotthāpanāt | etat iti parasvarūpāparijñānam | ata eva iti
parimitatvamaparijñānameva, tatastatpratipakṣe'pi dvitīyapratipakṣa eveti |
yadvā iti sukhī ahaṃ, duḥkhī ahaṃ dhanena vidyayā
saṃbhogenetyādivṛttayaḥ, tāsu tu punarapi
ekāhambhāvānusandhānādanekatve'navakḷptirvāśabdena dyotitā |
anena iti vṛttigranthena | khaṇḍaśabdena
atidīrghagonāsaśarīragatābhinnajīvatve khaṇḍīkaraṇe
khaṇḍakhaṇḍānāṃ pṛthagjīvatvaṃ punarekībhāvāpattāvekajīvateti
dhvanatā aṇutvamaparāparaśabdena ca parimitatvaṃ darśitam |
anekatvāparijñāne tu svaśabdenaiva ukte | tirodhatte iti akhyātiṃ
darśayati | atraiva upapattiṃ smārayati viparyāse hi iti | pūrvaṃ yaduktaṃ,
tadeva saṃkṣipya punarāha yāvaddhi iti | asatkhyātimapāsya akhyātiṃ
ghaṭayati kevalam iti | teṣām iti pramātrantarāṇām | taiḥ iti
pramātrantaraiḥ | tacca iti pramātrantarāṇāṃ tathāpratīterabhāva iti
vākyārtharūpam | nanu vyavahāreṇa kiṃ prayojanaṃ yena uktaṃ
vyavajihīrṣuṇā avaśyajñātavyam iti | atra āha vyavahārapathe iti |
ihāpi iti puṃsvarūpavicāre | sa ca iti āśrayaḥ | pūrṇena ahambhāvena
apratyabhijñātamiti sa ca asaḥ | anyathā iti
viśvapūrṇāhambhāvapratyabhijñāne | ādyamardhaślokaṃ vyākṛtya
dvitīyaṃ vyākurute ye ca ityādinā | nirmitau iti pumān striyā (pā. sū.
1|2|67) iti ekaśeṣaḥ | pratipādayiṣyate iti
sattānandaḥ kriyā patyuḥ---------------------------| (4|1|6)
ityatra | nirmitam iti etacca sūtre ahaṅkāra iti karotinā uktam | tatra
ityamuṃ bhāgaṃ vyācaṣṭe grāhakākāragataśabdena | tasyaiva
vyavacchedyaṃ darśayati parakīya ityādi | yoginaḥ iti
(page 361)
yasya tadbhedane'pi saṃsārivat grāhakākāragatasukhaduḥkhāntarayogena
api bhogaḥ saṃbhāvya ityevaṃparaṃ yogipadaṃ, natu ayogināmapi
parasukhādisaṃvideva bhoga ityevaṃparam | buddhau ca iti grāhakatvena
abhimanyamānāyāmitibhāvaḥ | buddhistāvat bhinnāvabhāsā
grāhakīkṛtā api parimitā, tanniṣṭhe api ānandakriye avaśyaṃ tathābhūte
eva bhinnāvabhāsaviṣayatvena vā bhinnāvabhāse | tadā iti tataḥ
parimitatvādityarthaḥ || 3 ||
sṛṣṭau ityasya saṃgrāhyavyavacchedyavibhāgadarśanāya sūtraṃ
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || 4 ||
svarūpāvyatirekiṇi viśvatra bhagavataḥ prakāśavimarśau jñānakriyā-
śaktī, kriyāśaktereva vijṛmbhātmikā sadāśiveśapade ācchādanīye-
dantonmeṣadāyinī māyāśaktiḥ | tā etā naisargikyo bhagavato dṛṣṭāḥ |
svarūpāparijñāne tu bhāveṣu jñānaṃ kriyā śuddhameva bhinnatvaṃ
prakāśavimarśānanugṛhītamiti paśvapekṣayā prakāśaḥ prakāśāpra-
kāśatvamaprakāśa iti prakāśakriyāniyamanātmakāni sattvādīni |
tanmayatvam iti sukhādimayatvam | māyāśaktyā ca iti | anena idamāha-
bhagavati viśuddhacidātmani kriyāśaktireva svātantryātmikā
vimarśamayī, natu māyātvaṃ tatra kiñcit; nirmātavyabhedāpekṣayā tu
taditi paśurūpatānulagnaiva māyā | tata eva jñānakriyāmāyānāṃ
sūtre samakakṣyatayā na upādānamiti | acirāt iti sattānandasūtre (4|1|6) |
ata eva prakramate ityavatāraṇikāyāmuktamihaiva na tanmayatvaṃ
sphuṭīkaroti || 4 ||
nanu īśvarasya iva jñānādayaḥ paśorapi sattvādaya āgameṣu
śaktaya eva kiṃ na uktā ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ
bhedashiteḥ śaktimataḥ śaktitvaṃ nāpadiśyate |
eṣāṃ guṇānāṃ karaṇakāryatvapariṇāminām || 5 ||
(page 362)
bhedavyavahāro'yaṃ vicāryate | tatra ca saṅkucitacinmātrasvabhāvaḥ
puruṣaḥ, na asya naisargikaṃ bhāvaviṣayaṃ prakāśādirūpaṃ sarvadā
tatprasaṅgāt | tato'nyasaṃbandhakṛtaṃ tat | tataśca tasmāt śaktimattvena
śaṅkyamānāt paśorbhedena sthitāni yataḥ sattvādīni, tato na
śaktivyapadeśyāni | puruṣaśca bhoktṛrūpāt svasmāt tāni yato bhedena
manyate, tatastadabhimānamahinnā paramabhokturapi śaktimato bhinnānīti
vastuto'sya dharāntāḥ śaktirūpā api na tathā | nanu puruṣāt kimiti
bhedena sthitāni iṣyante | ucyate iha karaṇakāryātmakaṃ yadica
sukhādayaḥ puruṣāvyatirekeṇa syuḥ, tarhi puruṣa eva karaṇamayo, naca
asau pariṇāmena tadvādasya dūṣitvāditi svātantryeṇa puruṣo viśvamaya
iti | tathāca īśvara eva ayaṃ, na puruṣaḥ kaścit | tasmādapratyabhijñāna-
maye puruṣasvarūpe cintyamāne sattvādayaḥ pṛthivyantapariṇāmamayās-
tato bhinnā eveti pṛthageva teṣāmāgameṣu gaṇanā yukteti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati jñānakriyā ityādinā | na tathā iti śaktitvena | atra hetuḥ
-bhedena yadavabhāsanaṃ paśvapekṣayā tadabhimānakṛtayā ca bhoktaḥ
sarvasmāt sata eva eteṣāṃ bhede itinītyā parameśvarāpekṣayā api, tena
saha śaktitvaṃ viruddham | śaktirhi na vastvantaramiti bhaṇitamasakṛt |
bhoktāram iti paramaṃ paśuṃ ca | bhoktuṃ iti paramāt paśośca | paśoḥ
kutra upayoga ityāśaṅkya āha tato'pica iti māyāśakterhetubhāvena
abhimatāyāḥ | tadupapattaye iti pṛthakprathanasya upapattaye | yo māyayā
upakalpitaḥ, sa pramātā taṃ sattvādikaṃ dharāntamahambhāvāviṣayaṃ
manyate iti sambandhaḥ | nanu paśorastu asya bhedaḥ, paramabhoktustu
katham | āha bhoktṛtvena kiyatā api iti | tataśca evamasya abhimāno-yo
bhoktā,
(page 363)
tataḥ sukhādirūpaṃ sattvādi bhinnameveti | atha ayamabhimāno na
ādriyate, tarhi na kecana sukhādayo, sattvādayo, ghaṭādi vā; apitu
jñānādiśaktaya eva | tadāha śaktistu iti | tena sattvādirūpataiva
udbhavantī śaktitvanyakkriyayā udbhavatīti āśayaḥ | tathābhāvasya
jñātṛtvakartṛtvarūpasya prasaṅgaḥ śaktereva anumīyate iti anyathā
anupapannatvādanuvādasya | anvarthaḥ iti guṇaḥ śeṣa
upakaraṇamityarthaḥ | teṣām iti mate iti śeṣaḥ | āgame iti
śrīmaṅgalāśāstre || 5 ||
jñānaśaktyādīnāṃ paśuṃ prati
sattvādiguṇarūpatvamupapādyate
sattānandaḥ kriyā patyustadabhāvo'pi sā paśoḥ |
dvayātmā tadrajo duḥkhaṃ śleṣisattvatamomayam || 6 ||
patyurviśvaprabhoḥ sattā sphurattā bhavane kartṛtaiva śuddhavimar-
śarūpā kriyāśaktiḥ, anyāpekṣāvaikalyācca viśrāntirūpatvena
ānandaśaktiriti | tadiyaṃ cidrūpataiva iyatī | paśostu sattā ānandaḥ,
tadabhāvo dvayātmā ca | tatra ādyo yaḥ sattānandabhāgaḥ seti sattā
sattvaṃ prakāśasukhātmakamiti yāvat | yastadabhāvaḥ prakāśānanda-
yorabhāvaḥ, sa sattvasya abhāvastamaḥ āvaraṇarūpam | dvayasya ātmā
vyāmiśrasvabhāvaścitrapataṅgagatanīlānīlanyāyena ekaparāmarśa-
balāt vartamānaḥ, ata eva śliṣṭe parasparamiśre sattvatamasī prakṛte
rūpaṃ yasya, tat prakāśāprakāśarūpaṃ duḥkhātmakaṃ rajaḥ |
ekaghanatve hi prakāśāprakāśayoḥ sukhamohamātratā putrasya tu
vyādhitasya prakāśaḥ kalyāṇasya aprakāśa iti, etat duḥkham | iyamevaca
paurvāparyeṇa cañcalarūpā kriyā, anubhayarūpaṃ tu nāsti yathā
nīlaṃ vastu dhiyi nīlānīlaṃ tadubhayānusandhānadhiyi sphuret caturthaṃ
na kalpitāyāṃ na akalpitāyāṃ dhiyi bhātumarhati | anīlanīle
(page 364)
eva hi tadā bhavetāmiti traya eva guṇā iti | apiścārthe | sattā iti āvartate |
enaṃ sūtrārthamavatārayati sattvādīnām ityādinā | paramārtha
ityādinā sthitameva ityantena saṃvidrūpataiva iyatī iti
sā sphurattā---------------------------| (1|5|14)
ityādi yaduktaṃ, tadeva smārayati | pratiyoginā iti abhāvena, tamapi hi sā
vyāpnoti tasya api prakāśavimarśajīvitatvāditi hi uktam |
abhāvapratiyoginī iti, paśostu svātmābhāvapratiyoginīti | atra hetuḥ
pārimityaṃ, tatra api grāhyatāpādanam | uparañjanāt itinirvacanaṃ
vyācaṣṭe anyonya-ityādinā | nanu caturtho'pi guṇo'nubhayarūpaḥ
kasmāt na ukta iti | āha anubhayarūpatvaṃ tu iti | na kathañcit pratī,
tiryasya, tadapratītirūpam | evaṃ hi tat kiñcit syāt yadi nīlamanīlaṃ ca
muktvā ubhayaṃ nāma bhavet; tadā api ubhayamakalpitaṃtadabhāvaśca
anubhayaṃ kalpanābuddhyā viṣayīkriyate | naca ubhayaṃ te muktvā
saṃbhavi | citrapataṅge rūpaṃ nīlamiti ca parāmṛśyamanīlaṃ
cetyevamubhayaṃ, natu tattyāgena ubhayatā tṛtīyā kācit | tadāha tṛtīyā
ityādi | etadeva parighaṭayati tathāhi iti | anīlaṃ ca ityādinā
avabhāsasāratvena abhāvasya vastutvaṃ pratipādayati | evaṃca iti vastutve
virodhaṃ darśayati | yat iti ubhayaṃ nāma | nīlādanīlācca rāśyantaraṃ
na kiñcidityeva draḍhayati tathāca iti | nanu evaṃ tṛtīyo guṇaḥ katham |
anusandhibalāt ityāha | tathāpi iti apratītirūpam iti yaduktaṃ, tat
spaṣṭayati yatpunaḥ iti | taddhi iti yathā asmābhistṛtīyo guṇa iṣṭastata eva
uktaṃ dvayātmā
(page 365)
iti, dvayaṃ ca iti, tadātmā ca iti, dvayasya vā ātmā iti, ubhayathāpi
iti, nīlatayā ca eka pratītau iti anusandhirūpāyām | evaṃ tṛtīyamupa-
pādya etadvyatiriktaṃ caturthaṃ na kiñcidastītyetadupasaṃharati yatpunaḥ
iti | tat iti nīlam, atat iti anīlam, vastu pratītau iti na kiñcit iti śabdamātra-
meveti yāvat | tṛtīyasya tu apratītirūpatvaṃ nāstīti darśayati kriyā tu iti |
atraiva upapattimāha nahi iti | tadā iti kriyāpratibhāse | nanu kriyā cet
duḥkhaṃ, bhagavati sā aṅgīkṛteti sa duḥkhī syāt | netyāha pūrvam iti
sa svarūpāparijñānamayaḥ-----------------| (4|1|3)
ityatra sāmānyena nirdiṣṭasya
-------------------paśoḥ sattvam------------------| (4|1|4)
ityādau
-------------------------tadabhāvo'pi sā paśoḥ | (4|1|6)
ityādau ca yat viśeṣaṇamupāttaṃ paśupadaṃ, tannimittako'yamartho
labhyate-kriyāyā yat rajoduḥkharūpatvamayaṃ māyīyaḥ prakāra iti |
tataśca idaṃ jātamityāha māyāparapāre iti | ataḥ iti cinmayyāḥ
kriyāyāḥ | etadeva anyonyavailakṣaṇyaṃ śuddhe pade māyīye ca
sphuṭayati tadviparītarūpā iti nanu iti ca | tato'kramāviparītā sakramā
aṇutvamāṇavamala eva saṃskārānadhiko'pi adhika iva saṃvidi tatpade
paśutve, na citpade tatra anābhāsātmano viparītasya kālanidānasya
abhāvāt | atra hetuḥ tadā iti | nanu yadi tataścinmayyāḥ kriyāyā na
jñānaṃ bhidyate, tarhi cidrūpāpekṣayā kathaṃ jñānakriye bhedena ukte
(page 366)
svāṅgarūpeṣu---------patyuḥ---------------------| (4|1|4)
ityatra | etat pariharati raudrī ityādi | pārthivamaṇḍaṃ vicitrasṛṣṭipradhā-
naṃ brahmaṇā adhiṣṭhitaṃ, prākṛtaṃ tu sphuṭasaṃskāraśeṣatayā
sthitipradhānaṃ viṣṇunā, māyāṇḍaṃ tu nīlasaṃskārarūpatonmeṣaka-
leti pratyayapradhānaṃ saṃhārapadamiti rudreṇa | tasya bhagavato yā
kriyāśaktiḥ saṃharaṇarūpā avabhāsanapradhānāyā jñānaśakte-
ranyā, sā netyevaṃ pramātṛprameyāṇāṃ parasparavyavacchedātmaka-
śūnyatāpradhānā māyāśaktiriti ucyate | sā ca niṣedharūpā rudrā-
dhiṣṭhitā śaktiraparadaśāsamāsūtraṇarūpā sadāśiveśvaradaśāyā-
mapi asti | tatra hi ahamityamunā rūpeṇa ācchādanīya idaṃbhāvo'para-
svabhāvaḥ | sa tayā rudrasambandhinyā śaktyā samutthāpanīyaḥ |
saṃharaṇarūpatayā ca śakteścidrūpatā ucitā tasyāṃ daśāyāṃ
parabhāge'pi na na ucitā | sadāśiveśvaratā ca paramapadāt na bhidyate
deśakālādibhedābhāvāditi tāvāneva śivanāthaḥ, tata eva rudreśvara-
sadāśivabhūmayaḥ parameśvarapadamayyaḥ iti tadadharavartināṃ
viṣṇubrahmādīnāṃ kṣetrajñatvaṃ paśutvaṃ ca | yathā uktaṃ
bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū------------------| (3|2|1)
iti, tathā nareśvaravivekaḥ
------------------sāca daśā rudrādhidevatā |
niṣedharūpāpyaiśāne pade'haṃ sarvamityapi ||
ityādi | tataśca rudrapade tāvadubhayaṃ prakāśāprakāśalakṣaṇaṃ
melayantī jñānaśaktirbhedena vyavasthāpyate iti saṃbhāvyametat |
tasyāṃ hi satyāmidantānirdeśyatā bhavati apararūpā tadabhinnā ca,
ahamiti pūrṇā parāpi asti saṃvit, ata eva parāpararūpā
kriyāśaktipradhānā
(page 367)
āgameṣu īśvarāvasthā uktā; sāca bhagavati na bhidyate tāvadrūpatvāt-
saṃvida iti pūrvaṃ patyurjñānakriye bhedena yat nirūpite, tat na ayuktamiti
|| 6 ||
evaṃ pramātṛtattvaṃ paśupatibhedena nirūpitam, bhogaśca sukhā-
dyātmā yathāyogaṃ nirūpitaḥ; idānīṃ prameyasya bhogyātmanas-
tattvaṃ vācyam | eka evaca ayaṃ bhoktṛbhogabhogyatattvārthavimarśa
ekaghanatayaiva kartavyo vimarśavicchedo mā bhūditi prakaraṇamekameva
idaṃ vyākhyātam | tatra patyau tāvat prameyasya itthaṃ vyavastheti
nirūpayati
ye'pyasāmayikedantāparāmarśabhuvaḥ prabhoḥ |
te vimiśrā vibhinnāśca tathā citrāvabhāsinaḥ || 7 ||
iha ābhāsā eva tāvadarthāste ca parāmarśaikyena kadācit miśrīkriyante
yatra svalakṣaṇatā miśratābhavana evatu kadācidanāmiśrā eva
avamṛśyante yatra sāmānyalakṣaṇatā, ubhayātmāno'pi asāmayikena
akṛtakena aṅgulyādinirdeśyaprakhyeṇa idambhāvena sahajabhedāvamar-
śanarūpeṇa prabhorapi īśvarasya api na kevalaṃ sadyojātabālādergocarī-
kāryāḥ, tena sāmānyaviśeṣaprakāreṇa citraṃ kṛtvā yugapadekāhantā-
viśrāntyā avabhāsanaśīlāḥ | īśvaradaśāyāṃ hi bhāvollāsanānta-
rīyakatayā saṃvitsaṅkocarūpaṃ niṣedhyānuparaktanañarthamātra-
rūpaṃ śūnyaṃ rudrādhiṣṭhātṛkaṃ saṃvitprakāśenaiva prakāśa-
mānamahantāniṣedharūpāmasāmayikīmidantāmullāsayati | etacca
anantarameva nirṇītam | evaṃ patyau prameyavṛttāntaḥ, paramapatau tu
bhagavati prameyakathaiva na astītyāśayaḥ sūtrasya | pūrvāparaṃ
saṅgamayan prakaraṇāvatāraṇe sūtramavatārayati evam ityādinā |
yadyapi iti bāladārakādeḥ | na kevalam iti | iyatā sūtre apiśabdaḥ
prabhoḥ ityetadanantaratvena vyākhyeya iti darśitam |
(page 368)
nanu asāmayikedantāparāmṛśyatvaṃ bāle'pi na pratītam, tat kathaṃ tat
vṛttau dṛṣṭāntīkṛtam | pratītamiti darśayati tasya ityādinā anumānāt
ityantena | etadeva ghaṭayati yadihi iti | sa tu iti bālaḥ | tasya iti bālasya |
prāk iti sākṣātkārasūtre | evaṃ dṛṣṭāntaṃ sūtre'piśabdena sūcitaṃ
vṛttau sphuṭīkṛtaṃ parighaṭayya dārṣṭāntike yojayati te ca iti aneka
ityādipadena svalakṣaṇātmānaḥ, pṛthak ityādinā tu sāmānyalakṣaṇa-
rūpā nirdiṣṭā | nanu pratyābhāsaṃ pūrvaṃ pramitivyāpāraścarcitaḥ,
tataśca sarvadaiva pṛthagābhāsā bhānti; natu miśratayetyāśaṅkya
ekābhāso'pi kaścidantarnītastannāntarīyakābhāsavargo na nāsti
vākyaparāmarśasamucita iti hṛdaye gṛhītvā āha tatra ca ghaṭa ityādi |
tathā iti ghaṭa-ityekāvabhāsasya | naca anekābhāsatāmātrādeva
svālakṣaṇyamityāha deśakālādi iti | ādigrahaṇena
pramātrantaragrāhyatvādi deśādikāvabhāsāntarāsaṃbhede tu
sāmānyarūpataiva, natu svalakṣaṇateti darśayati anekāvabhāsa
ityādinā | puraḥ iti deśāvabhāsaḥ | avasthitaḥ iti
vartamānakālābhāsaḥ | evaṃ svalakṣaṇāvabhāsaṃ miśraṃ vicārya
sāmānyābhāsaṃ vicārayati puro'vasthitāvabhātam iti | apiśabdāt
svātantryeṇa vikalpyamānatā yadyapi īśvarāpekṣayā na asti, tathāpi
sākṣātkāro'pi īśvarasya upapannaḥ sāmānyābhāsastathā
sākṣātkāryāṇāmīśvare bhāsanāditi dhvanati | ata eva īśvarasyāpi iti
apiśabdaṃ paṭhiṣyati | nanu pṛthagdīpasūtre (2|3|7) aviruddhābhāsānāṃ
melanamupapāditam | virodhāvirodhau ca niyatiśaktyapekṣayā
paśupramātṝn prati, natu bhagavati ko'pi virodhāvirodhaniyamaḥ tataśca
niyamābhāve viṣāṇitvābhāsasya pṛthubudhnodarākārābhāsena
(page 369)
api kiṃ na miśratā | tataśca asmaducitā ete kathaṃ bhagavati svalakṣaṇā-
bhāsa ityāśaṅkāṃ darśayan vyapohati tathā iti tena uktena prakāreṇa
ābhāsānāṃ yat vaicitryavattvaṃ miśrīkaraṇātmakaṃ, tat yadyapi
bhagavati na niyataṃ, tata eva īśvarāpekṣayā ghaṭo'pi viṣāṇī,
maṇḍūko'pi jaṭābhārabhāsvaraḥ sākṣātkārarūpa eva avabhāti;
tathāpi sṛṣṭyā ye'nugrahītavyā jantavastadapekṣayā niyatiśaktimahimnā
viṣāṇitvasāsnādimattvaniyamo'pi na na prathate tena adhiprathā tatra astu,
natu asmaducitaprathā tatra na astīti | nanu te bhāvāḥ kiṃ pūrvasṛṣṭā eva
kecana sthitāḥ | netyāha te ca iti | te na iti te naiveti yāvat | asmadādidṛśyā
hi arthāstenaiva bhagavatā nirmīyante | prajāpatimātāpitṛkumbhakārā-
destu nirmātṛtābhimāno yaḥ, so'pi tasyaiva sṛṣṭiriti uktamasakṛt || 7 ||
evaṃ sadāśiveśatāyāṃ prameyavṛttānto nirūpitaḥ,
paramaśivasya tu iyadeva prameyayogitvaṃ, na pṛthak kiñciditi | ataḥ paraṃ
paśuṃ prati prameyavṛttāntaḥ ślokatrayeṇa ucyate | tatra prathamena
pīṭhabandhaṃ karoti
te tu bhinnāvabhāsārthāḥ prakalpyāḥ pratyagātmanaḥ |
tattadvibhinnasaṃjñābhiḥ smṛtyutprekṣādigocare || 8 ||
turīśvaraprameyāt viśeṣadyotakaḥ | īśvarasya hi śuddhavimarśa-
viṣayāḥ sarve arthāḥ, natu vikalpyāḥ paśoriveti te viśeṣasāmānyarūpa-
tvena dharmidharmatayā bhinnāvabhāsāḥ; tathā pratiprāṇi pratyavasthaṃ
ca svavāsanānusāreṇa svayamavasthāpitābhiḥ priyo'yaṃ,
śatrurayamityevaṃprāyābhirvibhinnābhiḥ saṃjñābhirbhinnāvabhāsāḥ
prakalpyā vikalpanīyāḥ | tata eva sambandhātmakavidyonmeṣe'pi
māyāvijṛmbhitapradhānāpohanasāratayā
(page 370)
hānādānādiviṣayīkāryatvena arthā bhavanti nīlamidaṃ, gauro'haṃ,
sukhyahamiti sarvathaiva avabhāsasya viśrāntidhāmatvāt | kasya kva | āha
pratyagātmanaḥ pratipuruṣamavyāmiśrasvasaṃvedanāvagamarūpatvena
asaṃkīrṇadehādisaṃkucitāhaṃprakāśātmanaḥ
kṛśo'hamityāditattadvibhinnasaṃjñābhirupalakṣitasya
smṛtāvutprekṣaṇe saṃkalpane anyatra ca vikalpe viṣayatvena |
etadvikalpapradhāna evaca sadā paśuriti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya āha
evamiti na kevalaṃ paśūnāṃ bhāvābhāsaḥ, yāvadīśvarasya api sa tu
evam iti avikalpyatayeti viśeṣaḥ | yadvā īśvaraśabdena paramaśivaḥ, tasya
api bhāvābhāsa evamiti īśvaratādvāreṇa | evakāreṇa torartho
vyākhyātaḥ | upakramate iti tṛtīye tu śloke nirvāhayiṣyatītyarthaḥ |
tuśabdārthaṃ vyākhyātuṃ pūrvapūrvapramātṛtattvāviyogaṃ ca
uttarottarapramātṛbhūmiṣu darśayituṃ pūrvoktamanuvadati evam
ityādinā avasthāpitāḥ ityantena | sāmānyātmānaḥ iti
svalakṣaṇarūpā api śabdagocarīkāryatvena sāmānyātmakā eveti
prāgeva uktamasakṛt | te vicitrasaṃjñāprapañcena
vyavahārapathamupanīyante iti sambandhaḥ | svayamapi
anekasaṃjñāspadaiḥ ityanena tattat ityādi sautramubhayaviṣayatvena
yojayati | anantaram iti
tasyāsādhāraṇī---------------------------| (4|1|9)
ityatra | iyatā tribhiḥ ślokairvākyaikavākyatayā prastutavastu
nirvāhyamityāha tattadvibhinna ityādinā sautraṃ vṛttāvapi ubhayathā
yojitamiti darśayati pramātṝṇāmapi iti | etadeva upapādayati māyīya
ityādinā | prameyabhede hi sati māyāpramātṛsthitiḥ, tasyāṃ ca satyāṃ
prameyabheda iti yugalakasṛṣṭirevaṃ bhagavataḥ
(page 371)
saṃsārotthāpanam | etadeva vyatirekamukhena āha paramārthe'pi
tadubhayam iti vedyavedakātmakamabhinnameva | uktaṃ ca etat mayā
tanmayā dṛśyate dṛṣṭa---------------------------| (1|4|8)
itisūtre | nanu evaṃ paramārthapramātari cet sarvamabhinnaṃ, tarhi
prāṇādyapekṣayā tāvat śarīramastu vedyam; prāṇādi tu kimapekṣayā
vedyamucyate | atra āha śūnyapramātrapekṣayā tu iti | nanu
śūnyamapi vedyameva, tattu kimapekṣayeti vācyam | ucyate śūnyasya api
iti | vedakaḥ iti vikalpaka iti yāvat | arvāgdṛśāṃ hi na śūnyaṃ
sākṣātkārabhūmiriti sphuṭabhāvena, apitu
samastaśabdādivedyavinirmuktaṃ netinetibrahmavādidṛṣṭyā
yadupakalpitaṃ tat vikalpavijñāne yuktyāgamādiprabhave cakāsti | atha
atra śūnyapramātari sākṣātkārātmakaṃ saṃvedanaṃ kiṃ na
saṃbhavatyeva | saṃbhavati cetyāha yogiṣu iti
prāṇabuddhyādisākṣātkārānantaraṃ bhāvanāprabhavena jñānena ye
śūnyamapi viṣayīkartumudyatāste śūnyāntare tadvedyaśūnyāpekṣayā
vitatabaddhapramātṛbhāvā bhavanti | tathāhi dehābhāvarūpaṃ śūnyaṃ
dehātītabrahmarandhrordhvaśūnyapramātṛbhāvena viṣayīkriyate,
mahāvidehadhāraṇāsamāpattau punastadūrdhvaṃ śūnyaṃ
prāṇābhāvarūpaṃ dvādaśāntopalakṣitena śūnyena, tadapi
paratareṇetyevaṃ tāratamyabhedena māyāpade anavasthaiva
sṛjyamānaśūnyānāṃ paryantasya alābhāt | naca iyamanavasthā
kāṃcana kṣatiṃ vidhatte | yadihi kalpito grāhako grāhakāntareṇa gṛhīta
udriktāṃ vedyatāmeva vedakatāyāṃ prayojakīkurvāṇaḥ san vedyaṃ
jānātīti upagamyeta, tadā anavasthāto vedyasyaiva jñaptirna bhavet
yāvatā grāhakasya saṃvitsamāveśitāhambhāvasya svātantryaṃ, sa eva
grāhakatāyāṃ prayojaka iti śuddhasaṃvideva paramārthataḥ sarvatra
grāhikā
(page 372)
yadyapyarthashitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)
itinyāyāt | vedyatā tu tatra māyīyā, tatra grāhakāntarānavasthaiva na
dūṣaṇaṃ vastutaḥ khaṇḍanāyogāt | tatpramātṛtāvasare ca
saṃvidāviṣṭamapi tat śūnyaṃ
bhinnabodharūpavidyeśvarādisarvajñapramātrantarāpekṣayā bhinnaṃ
vedyaṃ ceti | tadāha naca iti anavasthā na doṣāvahā atreti yāvat | nanu atra
mā bhūdanavasthāto doṣaḥ, īśvarapade tu yat tat śūnyaṃ yadapekṣayā
ācchādanīyasya idambhāvasya ullāsaḥ, tat kena saṃvedyam |
śūnyāntareṇeti cet, tadapi keneti anavasthā, avedyatve ca tat śūnyaṃ na
idantayā prakāśeteti aprakāśarūpatvādasat syāt; tadasadbhāve ca ka
idantonmeṣa iti doṣaḥ | bhavedeṣa doṣo yadi śūnyāntaraṃ vedyameva atra
grāhakaṃ syāt, naca tathā | nāpi pūrṇaṃ cidrūpaṃ tadapekṣayā
idantolāsātmakabhedaprathanāyogāt, apitu tatra pūrṇacidrūpe yat
saṃkucitaṃ viśvataḥ palāyamānamiva viśvābhāvarūpaṃ saṃvedanaṃ
svaprakāśamakālakalitaṃ pūrṇaṃ cidrūpāt paramārthena abhinnamapi
bhinnamiva prathate | cidrūpatāsvātantryādeva
parāparasvarūpollāsakāriṇastadapekṣayā idantollāso yukta eva, na
anavasthā kāciditi | enamarthaṃ vitatya āha yataḥ ityādinā | cinmātra iti
viśuddhapūrṇacidrūpāpekṣayetyarthaḥ | advayānupapattiḥ iti |
upapāditaṃ ca śuddhacidapekṣayā sarvasya avyatirekādadvayamiti
āśayaḥ | na saṃvidapekṣayā, nāpi anyonyāpekṣayā bhāvānāṃ bhedo
yujyate, naca na asti asau | tato hetoridamupagamyam | kiṃ tadityāha tasya
ityādinā | īśvaraḥ parāparāvasthātmā, tasya yā śuddhacidrūpatā, sa
parāvasthātmā bhāgaḥ | tatrāpi iti tasyāmeva viśrāntaḥ | punaḥ iti
tataḥ paradaśābhāgāt viśeṣamasya āha abhāvarūpatvādeva iti
cidrūpatā
(page 373)
prakāśaparāmarśapūrṇā sphurati | viśvābhāvastu viśvasya na
prakāśanaṃ na vimarśanamityevaṃ nañarthaḥ | svayaṃ tu so'pi
avaśyaṃ prakāśavimarśāvadhiśete evetyāha tadabhāvavimarśe ca iti
prakāśatvena vimṛśyatvaṃ ca sphurati yataḥ | nanu evaṃ jaḍa eva astu |
etadapi neti brūte nāpi iti śabdādīnāṃ yādṛśo bhāvaḥ pṛthak vedakāt
kiñcididamiti, tena rūpeṇa asphuraṇāt | nanu abhāvo niṣedhyadharmātmā
niṣedhyasya bahirapi ākhyātidharmatvena sphuratiśabdābhāvaḥ,
sparśābhāva ityevam | satyaṃ, yatra pratiyogī sphurati, tatra evam; ihatu na
tathetyāha nahi iti | avabhāsaḥ syāt iti | sa evaca viśvāvabhāsa idantayā
cintayitumārabdha iti abhiprāyaḥ | kathaṃ tarhi asāvabhāvavimarśaḥ | āha
kintu nirviśeṣaṇa eva iti | nanu tādṛśasya api atra kiṃ svarūpam | tatra ca
kathaṃ na anavasthā | atra āha vedyam ityādi codyate ityantam | atra
īśvarapade nañartho yaḥ prathate, na tatra grāhakāntaramupayujyate iti
sambandhaḥ | vedyaṃ nāstītyevaṃ yat vedyamātraṃ, tena api aviśiṣṭo
vedyaviśiṣṭatvādeva yat niṣedhyamātraniṣṭhatvaṃ tato hetoḥ
kṣetrajñarūpāṇāṃ cittattvānāṃ māyāpramātṝṇāmapi sa
niṣedhātmā nañarthaḥ | viśvam iti mātṛmeyarūpaṃ sarvaṃ māyīyaṃ
neti niṣiddhaṃ bhavatītyarthaḥ | tasya nañarthasya rūpāntaraṃ samuccinoti
| sa ca kālasya prathayā sphuṭena rūpeṇa rahitaḥ | tatra heturayamiti
sākṣātkriyamāṇatayā sa itica smaryamāṇatayā, tata eva militvā
anusandhīyamānatayā yato na ābhāsapadavīmeti, tata ābhāse idambhāge
niṣṭhito yaḥ kālaḥ, sa tasya na viśeṣakaḥ | ata eva sa nañarthaḥ īśvarasya
śivanāthasya dvitīyamiva rūpam | vakṣyate hi
(page 374)
sā ca rudradaśā śivatattvasya aparāvasthā
iti | dvitīyatvameva sphuṭayati svātmasaṅkoca iti bhedavādināmiva
saṃvittattvaṃ samastāt viśvarāśeḥ saṅkucitamiva nityam | saṅkocādeva
śūnyaśabdavācyaṃ viśvānavabhāsaṃ saṃhāratamaḥpradhānena
māyāyāḥ pade rudranāthena adhiṣṭhitam | ivaśabdārthameva sphuṭayati
pūrṇameva iti vastutaḥ pūrṇameva saṃvitsvarūpaṃ tat, prathate tu paraṃ
tathā saṅkocenetyarthaḥ | īśvarasya vā parāparadaśātmano
dvitīyamaparadaśātmakaṃ svarūpaṃ sa nañarthaḥ,
pararūpanimagnataivaca asyeti ivaśabdaḥ | tāmeva sphuṭayati so'pica iti |
viśvamīśvarasaṃvidi yadyapi ahantāyāmantarbhūtaṃ, tathāpi sā ahantā
viśvataḥ saṅkucitā api tatra sphurati prakāśavimarśasārā bhavati | katham
| cidghanatayaiva paradaśānimagnatvenetyarthaḥ | nanu yāvadahantā na
saṅkucitā, na tāvadidantollāsaḥ, yāvacca na asau, tāvat kathamahantā
saṅkucediti anyonyāśrayam | bhavet yadi paurvāparyamatra syāt, naca taditi
darśayati ekaivaca iti | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ
svātantryādanuttarādatidurghaṭamidamapi samameva bhāti ahamidamiti |
tatra ahamiti pūrṇameva saṃvidrūpam, idamityetadākṣiptaṃ tu saṅkucitam
| yadahamitirūpaṃ, tatra ahambhāgasya
pūrṇasaṃvidrūpāhambhāvāvyatirekeṇaiva prathā, saṅkocabhāgastu
yaḥ sa idantā uttīrṇa iva tatraiva ahamityatra rūpe pratibimbakalpatayā
sphurannapi na sphuṭo na idambhāvena, apitu nirmalatame ādarśe
dvitīyamalinādarśavadaparedantānugrāhakatveneti ekarasamīdṛśaṃ
saṃvidaḥ svātantryam | na kevalamaprarūḍhamāyāyāmīśvarabhuvi
idaṃ rūpaṃ, yāvat pratirūḍhasaṅkocāyāṃ māyādaśāyāmeṣā eva
vartanīti nirūpayati māyādaśāyām ityādinā | nīrūpatvāt iti pṛthak
tasya na kiñcit rūpaṃ saṃvidaḥ
(page 375)
saṃvedyāt ca nirbhātītyarthaḥ | tau iti ghaṭābhāvapaṭābhāvau |
māyāpadatvameva sphuṭayati saṅkocaśca iti | etadeva spaṣṭayati
ahaṃvimarśena iti parihāro viyogaḥ | mukhyā tāvat iti
mahāśūnyarūpā | cita eva iti mahāsaṃhārarūpā raudrī daśā, eṣā ca
īśvarasaṃveda eva paramārthato viśrānteti vāgrahaṇena āha, anyathā
pṛthageva enāmaparetyamunā upakrameṇa nirdiśet | nanu
mahāsaṃhāre'pi puryaṣṭakarūpatvena
bhāvisaṃhāravaicitryavanto'ṇavastiṣṭhanti eva, tatra kathaṃ cito
viśvābhāvarūpatetyāśaṅkya āha puryaṣṭakasaṃhāro'pi iti
apavedyapralayasamaye puryaṣṭakasya api bījabhāvopagamanaṃ
śūnyarūpatāyāmiti saiva śūnyarūpatā tadbījavaicitryeṇa
pramātṛbhedātmikā tatra raudre mahāśūnye saṃskārarūpatayā
tāvadāste yāvat sṛṣṭimukhaṃ, tataḥ punarbījaprabodhāt
puryaṣṭakasṛṣṭau pūrvāntargatakarmavāsanānusāreṇa
śarīrakaraṇādivicitrabhāvaḥ | apara iti saṃsārabhuvi
jāgratsvapnadaśāyām | pūryaṣṭakaṃ ca buddhiśarīrayorapi upalakṣaṇam
| yadāha yatra iti | tadanyeṣāṃ puryaṣṭake yo bhāvastanniṣṭhā
kācidakhyātiḥ śuddhapuryaṣṭakamātraprathārūpā mahāpralayāt
pūrvoktāt māyāniṣṭhādanyatra pralaye
pradhānādiviśramaṇarūpe'vāntarapralaye | etacca suṣuptasya api
upalakṣaṇaṃ savedyasya, apavedyaṃ tu mahāpralayena upalakṣitam | evaṃ
vedakasya śuddhasya kalpitasya ca vedyena viyoga eka eva, vedyasya apivā
teneti parasparaṃ viyogaḥ; so'pi aviyogaviśrānte na veti yathāyogaṃ
bhedā ete iti | idānīṃ vedyasya vedyāntareṇa viyogaḥ, tayorvā
parasparamiti darśayati anya iti vedyagatatvāt viśeṣāt parasparābhāvaṃ
pṛthagupakramaṃ vinaiva vāgrahaṇena āha | sarvaiva iti
īśvarapadādārabhya vedyamātraparyantamabhāvaprathāyāmidameva
tattvaṃ yadanyasya
(page 376)
tatra aprathanam; anyātmatve'pica yat tathā, tat bhramarūpatvaṃ
saṃhāraśūnyābhāvādiśabdābhidheyaṃ rudrādhiṣṭhitaṃ
śuddhasaṃvedanasya aśuddhamidambhāvākhyaṃ
samāsūtrayadādyādicchārūpādeva svātantryāt bījabhūtamunmiṣati |
tadāha śuddha ityādi | etadeva āgamena saṃvādayati saca iti
sāmyamubhayordaśayoryojayati tatra ityādinā | sāmye'pi yena viśeṣeṇa
bhedaḥ paratvāparatvayogaśca, tamāha kevalam iti | sabījā api iti bījamapi
vilīnaṃ parameśvarasvātantryaśaktiśeṣatāmetīti bījāvaśeṣā viśve
bhāvā rudrabhūmau yogyatādiśabdābhidheyā iti sambandhaḥ |
yogyatārūpatayā api aṃśataḥ śivarudradaśayoḥ sāmyamāha tadānīm
iti | rudrabhuvi bījapātayogena ye māyīyā bhinnā arthāḥ, te śivātmani
api vedyatayā avasthitā iti vyajyante vyapadeṣṭum | nanu yogyatā
bījarūpatā, sā api tatra vilīnā | satyaṃ, bhedarūpatve yāyogyatā, sā
vilīnā bhedābhedarūpatvena parāparatayā; tayā tu yā īśvarasaṃvidi
prathā sphuṭā, tasyā avaśyaṃ sa eva bījabhāvo yat bhagavataḥ
svātantryamiti viśiṣṭaiva iyaṃ yogyatā | nanu kāraṇe kāryaṃ yogyatayā
ucitaṃ, na śiveśvarayoḥ kāryakāraṇatetyāśaṅkāmanuvadan pariharati
yadyapica iti arvāgdarśanā jñānayogābhyāṃ tathā pāryantikīṃ
daśāmadhyāsīnāḥ krameṇa yato buddhyante svīkurvate ca,
tatastadīyābhāsāpekṣayā paurvāparyaṃ sṛṣṭasya api bhavet; tasya ca
pāramārthikarūpānulagnatayā
svātantryāmuktam---------------------------| (1|5|16)
iti uktanyāyena sṛṣṭatvā paramārthe'pi tathābhāvavyavasthā, natu svataḥ
| svato'pivā kāryakāraṇabhāvo'stu yathā uktaṃ
(page 377)
yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate |
tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam ||
iti | sakalapralayākalavijñānakevalimantratadīśamaheśānāmapi hi
idambhāvāṃśena pārimityalakṣaṇena anuvedhāt tadapekṣayā eva
kṛtakatvamucyate, tadvat sadāśiveśvarayorapi | tata eva uktaṃ prākṛtam iti
| tadetadāha idambhāga ityādinā | etadupasaṃhāreṇa spaṣṭayati tadevam
iti | idantāvamarśa eva yadi tatra sphuṭaḥ syāt, tadā viśvameva tat bhavet;
natu viśvabījamiti ucitapadam | bījasaṃskārayogyatāśaktirūpaṃ ca
asmadādīnāṃ nityānumeyamapi sarvajñapade ca
sphuṭaprakāśanocitameveti ahantāyāmeva viśrāmyati, naca asau
śuddhaiva ahantā viśvabījatāyāḥ
parisphuraṇādanabhivyaktatadrūpacakravartipaṇḍitakaviśilpiprabhṛtigata-
svasvakaraṇīyaviśeṣasphuraṇavat | ata eva śaktivācoyuktyā atra
vyavahāraḥ | ata eva āha yannānyagrāhakāpekṣam iti | nau evameṣā
śūnyarūpā bījabhūmirnityameva īśvarasaṃvidanulagnā, tataḥ
śūnyasya kathaṃ pṛthak pramātṛtā, prameyatā vā | atra āha tacca iti
śūnyaṃ kartṛ ahantācchādanamīśvarasaṃvidabhedaṃ vihāya
māyāśaktervaśāt vijṛmbhālakṣaṇāt | tathaiva iti tenaiva śuddhena
rūpeṇa parasaṃvidanuvedhavandhyenetyarthaḥ | tacca śūnyaṃ
saṃvinmātrarūpaṃ ca saṅkocādhikaṃ ceti ubhayaṃ darśayati tacca iti
śūnyam | tadā iti suptamūrcchāsamādhānādau | nanu bodha eva tathā
smariṣyati, kiṃ bodhātiriktaśūnyatādhikyena | etat netyāha nahi iti |
svayam iti sṛṣṭisṛṣṭitve saṅkocādhikye vā yat smaraṇaṃ, tat
vedyāṃśagatameva | taduktaṃ
natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 1|13)
(page 378)
iti | sāca iti tatra sparśādimaye prāṇapramātari viśramaḥ | tathā sati iti
prāṇādipramātravasthāne | atra avasthānam iti śūnyapramātari eva
avasthitatvāt iti hetutāśayena vyākhyeyam | na nivṛttaḥ iti tannivṛttau
pralayākalavat dehānuprāṇanataddehādyutthānādyayogāt | tathābhāva
iti rāgadveṣakṣuttṛṣṇāderabhāvaḥ | parimitameva iti śālibījaṃ hi
palālataṇḍulakaṇamātrapūrṇaṃ
nyagrodhabījāderantaḥkṛtānantaśākhāpallavaskandhādermahābījāt
parimitameva | evaṃ saṃsāriṇi kramavikāso yāvat sarvajñeṣu
vol M00022 · chunkV3-N-tattva-prathamo-k1-8 · lines via source.start/end
**The collection of the essence: the one Lord, and how the many arise**
The whole teaching — the self-manifest consciousness, the knowledge-action power, the maheśvara —
has been set out at length through three adhikāras. Now Abhinavagupta gathers it into a brief
collection, the tattvārthasaṅgraha, in fifteen verses, so that the student can hold it in mind and
mediate upon it. One verse states the supreme essence; nine give the bond of the knower and the known;
five give the liberation, which is the recognition. And it all begins with the single great claim.
The own-self alone of all beings is the one Lord, the maheśvara. He is the world-form, and his
re-recollection — "I, this" — is un-broken. This is not a doctrine; it is the discovery of the very
flashing of the self. As the teaching says, all beings are Śiva — the self of all beings is Śiva — and
the self-flashing in each is the Lord. So the first word of the collection is: you are that one.
But then how does the many arise? In the own-self, in the one Lord, by his freedom, a "this-part" is
created, preceded by a contraction. In its midst, the intellect, the breath, the body — known as
"this" — and by the this-ness of that distinct-known, an "I-being" shines, the grasper. He who says
"I am happy," who grasps himself as this contracted being — that is the bound one. And his liberation
is precisely the recognition of what he truly is.
The bound one is "the many person." For truly, nothing is bound: in truth there is only the one free
Śiva, consciousness-natured. But when consciousness contracts and manifests itself as this finite
body and this passing breath, there arises the un-cognition of its own complete form — and with that,
the many persons, each caught in the round of action and enjoyment, which appears to him as pleasure
and as suffering. The one becomes the many; the free becomes the bound; and all through the simple
forgetting of what one is.
The Lord, however, remains whole. In the Lord, everywhere, the manifestation and the reflexive-awareness
are the knowledge and the action; and the māyā-power, which opens up the "this-ness" of things, is
only the covering that lets the world appear. But in the bound one, in the state of self-forgetting,
these very powers appear perverted: the pure manifestation becomes the "being-ness," the rajas of
activity, the darkness of inertia. So the qualities of the world — the sattva, rajas, tamas of the
Sāṃkhya — are nothing but the Lord's own powers, seen in the mirror of the bound soul.
Hence the power-ness is not declared from mere distinction. The bound person, taking himself as one
enjoyer among many, thinks the qualities to be distinct things; but in truth they are the power-form
of the Lord. The being, the bliss, and the action belong to the Lord; in the animal, what appears is
their absence — the two-own mixture of the rajas, the suffering, the attached, the covering.
And yet even here the Lord is present. Even in the mixed and the distinct appearances, in the very
"this-ness" of the world, there is the non-conventional, innate this-ness-recollection of the Lord.
The emptiness itself, the void that the seeker meets, is the Rudra-presided — manifesting as the
negation of the "I." For the animal, however, the meanings of the world are the constructed ones: the
"dear-this," the "enemy-this," the memory and conjecture that spin out a world of separated objects,
built by the inner-self, the contracted "I."
So the collection opens with the whole picture in miniature. The own-self alone of all beings is the
one Lord. The bound one arises by the own-form-un-cognition, the many person in the round of
enjoyment. The Lord's powers appear as the world's qualities in the bound soul. And even the bound
one's world of constructed objects, even the void, is grounded in the Lord's non-conventional
this-ness. All the categories, all the knowers, rest in the one free Lord — and this is the foundation
on which the recognition of liberation will be built.
---