Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-P-tattva-caturtho-close-k1-3

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha caturtho vimarśaḥ | prasṛtamanuttararūpādānandādikrameṇa viśvamadaḥ | sarvāmṛtadharamantarbahiśca visṛjantamabhivande || jñānakriyādhikārayugalena tattvārthasaṅgrahasahitena svaprakāśe'pi tattve yuktyupabṛṃhite nirūpite svataḥ ityaṃśaḥ pūritaḥ āgamādhikāreṇa, tameva arthamupodbalayatā śāstrataḥ iti ayam | śāstradṛṣṭirapi tatprasiddhaguruparamparopadeśena samyagāgamatvaṃ neyā | yathā uktaṃ prāk śāmbhavanītyādīnāmapi ityādi | tata eva paramahadantarāladivyadivyādivyādivyasambandhamanādṛtya sbuddhipustakamātraśaraṇā viḍambitā ityāśayena pustakādhītavidyāśca gurukramavivarjitāḥ | ācaranto diśantaśca pacyante narake ciram || yātanārājarājānāṃ te bhoktāro vininditāḥ | tasmādgurukramāyātaṃ diśanneti paraṃ śivam || iti uktam | tato gurutaḥ iti ayaṃ tṛtīyaḥ aṃśaḥ pūrayitavyaḥ | uktaṃ hi śrīkiraṇāyāṃ ---------------------------gurutaḥ śāstrataḥ svataḥ | iti | tamaṃśaṃ pūrayituṃ ślokatrayeṇa prakārāntaramāha | tatra prathamaślokena svaguruparvakramaṃ vadannādiśrīkaṇṭhanāthāt pravṛttimasya darśayati upadeśasya apūrvatvena aprayāsakāritvena avaśyopadeśyatāṃ ca | dvitīyena abhijñānaprakaṭanātmanā upadeśaḥ sato'pi asatkalpasya anuprāṇakaḥ iti tatra ādaraḥ kartavyaḥ iti darśitam | tṛtīyena vyākhyānaśravaṇacintanābhyasanasāphalyasiddhaye svakapūrvaguruvandanamavaśyaṃ kartavyamiti śikṣayā pravṛttaśiṣyānugrahāya svātmano gurutve yogyatābhidhānāya (page 401) kīrtanīyo gurorvargaḥ śāstrārthasya prasiddhaye | itinayaṃ pālayituṃ pituralaukikavastuviṣayaprasiddhyabhidhānena upakārāya prasiddho diṣṭe lokaḥ pravartate | iti lokasya apravṛttasya pravartanādvāreṇa ca anugrahāya ca svātmano vaṃśapradarśanapūrvakanāmaprakaṭīkaraṇapuraḥsaramadhikāraprayoja- nasambandhābhidheyābhidhānānāṃ nigamanamiti prakaraṇārthaḥ | pratiślokaṃ tu artho nirūpaṇīyaḥ | saca spaṣṭa eva, vṛttivivṛtyośca nirūpitaḥ | yattu kiñcit kiñcidaspaṣṭamatra, tadeva vimṛśyate iti prakaṭito mayā sughaṭa eṣa mārgo navo mahāgurubhirucyate sma śivadṛṣṭiśāstre yathā | tadatra nidadhatpadaṃ bhuvanakartṛtāmātmano vibhāvya śivatāmayīmaniśamāviśansidhyati || 1 || ata eva iti yataḥ pratyabhijñāmātrāt mokṣaḥ, tata eva yamaniyamādikleśayogo'nupayoga eva atra | aspaṣṭatvāt iti sphuṭopāyamanāyāsamanārambhaṃ mahāphalam | śrotumicchāmi deveśa yogaṃ yogavidāṃ vara || iti prāṇāyāmādikairaṅgairyogāḥ syuḥ kṛtrimā yataḥ | tena nākṛtakasyāsya kalāmarghanti ṣoḍaśīm || ityādi ca yadapi rahasyāgameṣu nirūpitam, tathā vispaṣṭatvena na uktaṃ garbhīkṛtya tu nirūpitaṃ nacaitadaprasannena śaṅkareṇopadiśyate | kathañcidupalabdhe'pi vāsanā na prajāyate || vāsanāmātralābhe'pi yo'pramatto na jāyate | tamanityeṣu bhogeṣu yojayanti vinyāyakāḥ || (page 402) iti | yadi ahaṃ paramaśivaḥ sarvajñasarvakartṛtvāt, tarhi kimiti na śatrūnsarvān sapadi grase ityādirmāyīye dehādāvanabhyāsena vibhavecchāmayo hi paramo vighnaḥ | sa etacchāstrārthapariśīlanena nivartate | loke mokṣopāyatvena na pratītāḥ, nañabhāve tu lokaprasiddhā ye jñānakriyādayastairiti vyākhyā | prathamaṃ pādaṃ vyākhyāya dvitīyaṃ vyācaṣṭe eṣa ca ityādinā anāviṣṭa ityantena vikalpahānenaikāgryāt---------------------------| (4|1|11) ityatra anupraveśaḥ uktaḥ śaśvat ityādiḥ | sarvo mama---------------------------| (4|1|12) ityatra śivapada ityādinā svātmani māyāmohasaṃskārakaluṣasādhaka- vargābhilaṣitocitavibhūtyanāsaṅgena samyaktattvadarśitayā kṛtakṛtyatve jñānakriyayoḥ pariśeṣaviśeṣatvān parānugrahatantratā | sakalalokalo- canatāṃ prapannena avalokatvena prasiddhiparyavasānaṃ nāma pūrvoktagurulakṣaṇam | śivadṛṣṭi iti tadgatamāśrīkaṇṭhanāthāt guruparvakramaṃ sūcayati | tatrahi śrīśrīkaṇṭhanāthaḥ śāsane samutsanne śrīdurvāsomuniṃ tadavatāraṇāya dideśa, so'pi śrītryambakādityaṃ traiyambakākhye lokaprasiddhyā tairimbābhidhāne gurusantāne pravartayitāraṃ mānasaṃ sasarja,-ityādi vitatya uktam | śrīkaṇṭhanāthaśca adhigatatattvaḥ śrīmadanantanāthāt, so'pi śrībhagavacchaktitaḥ ityādi āgameṣu nirūpitamiti saṃpūrṇo guruparvakramaḥ uktaḥ | samūḍhaḥ iti prabodhitaḥ, pakvacandanādisaṃskārasthirīkṛtasaurabhaśca | ghanasāraḥ karpūram | aṣṭādaśabhujādyākārasākṣātkaraṇabhrāntirvikatthano'yamadyāpi atattvajño'yamanupayoginirūpaṇarasiko'yamitica pratītiphalā mā bhūdityāśayena āha antaḥkṛta iti | citrakarmaṇaḥ kva prakṛte upayogaḥ | āha tajjñānasya (page 403) eva aiśvaryajñānasya adhikālaukikavastuprāptau mūḍhānāṃ dṛḍhapratyayatā bhavatīti | dvitīyamardhaṃ vivṛṇoti īśvara ityādinā | anena hetutṛtīyāntena padena tat iti sautraṃ tasmādityarthaṃ vivṛtavān | --------------------jīvanmukto na saṃśayaḥ | ityādiṣu āgamasthāneṣu niyamārthavyākhyānāya vṛttau yaḥ evakāraḥ, taṃ vyācaṣṭe dehapātāt ityādinā | adbhutatamatvamapi ca evakāreṇa sūcitamasya upadeśasya | dehapātādekabhaviko mokṣaḥ itihi etadeva tāvadadbhutam | ihaikabhaviko mokṣa eṣa tāvat parīkṣyatām | anekabhaviko mokṣaḥ paścātsa ca gamiṣyati || iti hi paramakṛpālunā bhagavatā āgamagranthena nirūpitamadbhutatvam | idaṃ tu adbhutatamaṃ yatkila jīvanneva mukta iti || 1 || taistairapyupayācitairupanatastanvyāḥ sthito'pyantike kānto lokasamāna evamaparijñāto na rantuṃ yathā | lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi viśveśvaro naivālaṃ nijavaibhavāya tadiyaṃ tatpratyabhijñoditā || 2 || upayācitaiḥ iti devatāprārthanadūtīpreṣaṇātmāvasthānivedanābhiḥ | tanvyāḥ iti virahakṛśāyāḥ na rantumalam iti saṃbandhaḥ | pratyabhijñānamātrādānandalābhaḥ, pariśīlanāt tu saṃbhogasahasraprāptiriti tulyamubhayatra | vastuviśeṣa iti vastuni arthakriyālābhe | kānte ca iti pūrvadṛṣṭe'pi mohātpūrvamavijñāte iti bhāvaḥ | yadvā iti nirbhāte api anirbhātakalpatvaṃ, tato dṛḍhaniścaye tathābhimāna iti ubhayatra api tulyamiti yāvat | ekatā prakāśātmā iti so'yaṃ iti hi atrāpi tattvedantayorekīkaraṇaṃ prakāśanam, ihāpi īśvaratāhantayorityarthaḥ | (page 404) āśrayaucitya iti | dṛṣṭāntadārṣṭāntikarūpau yāvāśrayau, tadaucityādeva tadbalānīto viśeṣo bhūṣaṇam, anyathāhi aikyameva syāt, na sādṛśyam || 2 || janasyāyatnasiddhyarthamudayākarasūnunā | īśvarapratyabhijñeyamutpalenopapāditā || 3 || yaḥ kaścit jananadharmā, tasya ataḥ siddhiḥ; natu atra jātyācārādau bharaḥ iti sarvānugrāhakatvamuktam | etacca prārambhe eva asmābhirvitatam | tato'pi iti yaśaḥsamucitena phalena pituryogāt | asya iti kartuḥ | anena sarvataḥ kṛtakṛtyatvaṃ darśitam,-iti śivam || 3 || vivṛtikāraḥ saṃkṣipya sarvamāha ittham ityādiślokaiḥ | anena asmaduktena īśvaratāprakāreṇa yā susaṃvittiḥ sthitā, tām | lāṭa ityādinā pūrvaṃ śuddhavaṃśajanmano dvitīye vāgīśvarīgarbhajanmani kṛte pūrṇaṃ dvijatvaṃ bhavatīti | antaḥprakṛtiḥ iti amātyasuhṛtprāyaḥ | karkābhidhānaḥ iti yadiyaṃ karkasaṃgrahādiśāstram | janmamātre carame'bhimānaḥ iti darśayati tryambaka iti tisro devyo yadā cainaṃ---------------------------| iti śaktitrayaparipūrṇatryambakadāsyalakṣmīyogāt pūrvoktamitātmatāguṇīkaraṇatadrūpatonmajjanasamāveśāt taddāsaḥ kṛtakṛtyatvena sābhimāno'smi | bhoga ityādi viśveśvarasya pratyabhijñāmṛtasya ca viśeṣaṇam | asya upādeyatāmāha prāyeṇa ityādinā | kheṭapālācāryaprabhṛtayo dvaitaprādhānyamaśiśriyan, tadanusāriṇo'pi anye tathaiva | avidyayā iti anirvācyarūpayā | ayaṃ brahmavādo'pi na ekāntavādo, na niścitādvayavādaḥ iti | mataṃ na viśadamiti sambandhaḥ | ātmā īśvaro nāsti teṣāṃ yo vastuto'sti, (page 405) santānāntaraṃ ca asti yat vastuto nāsti,-iti | avasanna iti upāyalābhābhāvāt | asmiṃstu sati āgameṣu dvaitavyākhyānamapāsya brahmavāde avidyāṃ māyāśaktīkṛtya vijñānādvayamātmeśvarābhiprāyeṇa nirūpya sidhyati eva jano yathā pūrvamuktamiti darśayati asminnevam iti | pārameśvareṣu tāvadāgameṣu śaivavaiṣṇavarahasyeṣu vedānteṣu ca spaṣṭa eva ukto'yamasmadukto'rthaḥ | tadanusāriṇā eva sugatena uktaṃ cittamātramidaṃ yaduta traidhātukam | iti | tadatra vivaraṇakārairdurabhiniveśavaśena vipratārito janaḥ | idameva tu tattvamiti tu tātparyam | ata eva prathāto'khilagrahaṇena idamāha-sakalo lokaḥ sakalaṃ ca śāstramasmābhiryadyapi na avalokyate, tathāpi yatkiñcit vastu vā, vikalpitaṃ vā; tat sarvaṃ prathamānameva sat bhavati | prathamānatā ca prathārūpāt bhagavataḥ paramaśivādanatirekiṇī,-iti sa eva paryantopāsanīyaḥ paramaśivaḥ upāsitaḥ kalpate paramaśivāya,-iti śivam || bhaṭṭātriguptakulajātavarāhagupta- janmābhavat cukhulakaḥ śivamārganiṣṭhaḥ | śrībhūtirājavadanoditaśambhuśāstra- tattvāṃśuśātitasamastabhavāndhakāraḥ || 1 || tajjanmadehapadabhāk padavākyamāna- saṃskārasaṃskṛtamatiḥ parameśaśakteḥ | sāmarthyataḥ śivapadāmbujabhaktibhāgī dārātmajaprabhṛtibandhukathāmanāptaḥ || 2 || nānāgurupravarapādanipātajāta- saṃvitsaroruhavikāsaniveśitaśrīḥ | (page 406) śrīśāstrakṛddhaṭitalakṣmaṇaguptapāda- satyopadarśitaśivādvayavādadṛptaḥ || 3 || sarvānyaśāsanakathāḥ kalaviṅkakeli- kalpāḥ paraṃ prakalayanniha śāstrasāre | ājñāmalaṅghyaphaladāṃ gurunāthapāda- nityārcanasmaraṇayogakṛtāmavāpya || 4 || śrīśāmbhavādvayapade janatāṃ niyoktu- mabhyuditaḥ sakalasaṃpadudāravṛttau | ṭīkāvimarśamakarollaghunā nayena spaṣṭena cābhinavaguptapadapratiṣṭhaḥ || 5 || nādātuṃ naca dātumeṣa sulabhaḥ kiṃ kṛtyametāvate- tyevaṃ tarkayatā janena śakalīkṛtyātha yadgṛhyase | māṇikyācala candrakīrtiracalā sā te jagadvyāpinī lokasyaiva mitopayogarasikasyaiṣā punaḥ khaṇḍanā || 6 || saṅkocya niñcidiha kiñcidatha prasārya prakṣipya kiñcidiva kiñcidathāpyapāsya | vidvāñjano bhavatu saṃprati śāstrakṛcca samyakpracāraṇavidhiḥ sahi janma tasya || 7 || kalpāntāmbunidheḥ pracaṇḍapavanaprakṣobhitaurvānala- jvālājālamilattaraṅgavalanānaśyatkulakṣmābhṛtaḥ | bhūyānapyavagāhanāya vibhavennatvīśvarābhijñayā nirṇītasya vidhervimarśavidhaye śaktaḥ paraḥ śaṅkarāt || 8 || prāk paśyantyāṃ sphuratu bhajatāṃ madhyamāyāṃ vikāsaṃ vaikharyāṃ ca prakaṭapadavīṃ śrotravṛttiṃ prayātu | (page 407) viśrāntā cedabhinavamatistadvimarśinyathānta- statsāphalyaṃ bhajati nitarāmīśvarapratyabhijñā || 9 || pāṣāṇān prati vaktu kaḥ śṛṇuta bho yuṣmān bruve jaṅgamāḥ śayyotthāyamanarthamarthasaraṇe ko'yaṃ vṛthaivodyamaḥ | saṃviddhāmani śāmbhave viśatha cetkālīyamekaṃ lavaṃ kiṃ kiṃ varṇanikābhirābhirabhitaḥ satyaṃ svayaṃ jñāsyatha || 10 || paricinuta tadenāmīśvarapratyabhijñāṃ dahata hṛdi niviṣṭaṃ vāsanācakravālam | jvaladanalaśikhāntarlelihānāraṇeya- sthiraparicayabhāk kiṃ sūtaye bījapuñjaḥ || 11 || vākyapramāṇapadatattvasadāgamārthāḥ svātmopayogamamutaḥ kila yanti śāstrāt | bhaumān rasāñjalamayāṃśca na sasyapuṣṭyai muktvārkamekamiha yojayituṃ kṣamo'nyaḥ || 12 || ātmānamanabhijñāya vivektuṃ yo'nyadicchati | tena bhautena kiṃ vācyaṃ praśne'smin ko bhavāniti || 13 || yāvānātmāvaraṇavidhaye kalpate ko'pi kalpa- stāvānātmaprakaṭanavidhau nīta evopayogam | yena spaṣṭaṃ paramagurave tīvrakāruṇyapūrṇa- śrīśarvāṇīdayitasatatāveśabhāje namo'smai || 14 || iti navatitame'smin vatsare'ntye yugāṃśe tithiśaśijaladhisthe mārgaśīrṣāvasāne | jagati vihitabodhāmīśvarapratyabhijñāṃ vyavṛṇuta paripūrṇāṃ preritaḥ śambhupādaiḥ || 15 || (page 408) paramaśiva na tādṛk kvāpi yattāvakīna- sphuritavibhavavandhyaṃ syādathāntarbahirvā | iti sudṛḍhavimarśāveśi--------------------------- stutiraraci mayeyaṃ saṃmukhaṃ tvāṃ vidhātum || 16 || īśvarapratyabhijñā tu vimarśādīśvareṇa-------------| --------------tmavimarśodyoginīṃ kriyāt || 17 || iti mahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara- patyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ samastanigamanaṃ caturtho vimarśaḥ || 4 || samāptā ca iyamīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī || kṛtiḥ śrītrinayanacaraṇacintanalabdhaprasiddhīnā- mabhinavaguptapādānām || ########### END OF FILE #######
vol M00022 · chunkV3-P-tattva-caturtho-close-k1-3 · lines via source.start/end