Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
tathābhūta (page 240) eva jātaḥ iti na asya darpaṇarūpatā sattvam | nanu rūpam--------------- kathaṃ miśrībhavet sapratighadharmatvāt tasya | atra āha nahi iti | tatra taddarśanamiti hi yadi niṣpratighatvaṃ, tadālokarūpe'pi tadantargataghaṭādisahasre samasti; ekatāpattistu na hastidarpaṇarūpayorapi atra ghaṭarūpayoriveti samānam | nanu ādarśa eva ayamitthaṃbhūta ityasti pratipattiḥ | atra āha bhrāntirevahi iti | eṣeti ghaṭasya darpaṇātmatā bhramajñānopakalpitā, natu tattvam | nanu evaṃ nīlasya kathaṃ prakāśamānatā jñānasyaiva prakāśadharmatvādityāśaṅkāṃ vyapohati jñānasya caivam iti | na khalu nīlaṃ prakāśate, jñānamevatu ātmanā prakāśamānamanātmanā api prakāśate iti nīlaprakāśarūpa- jñānaprakāśa eva nīlaprakāśa ityetadāyātamaṅgīkāryameva | kuta āyātam | āha arthādarthāvabhāsanasya anihnavanīlamayatvāt jñānalakṣaṇasya ca arthasya anādisiddhaivaṃbhūtasvabhāvatvāt | nanu ātmānātmanorvirodhāt kathaṃ tadubhayaprakāśamanekasya rūpaṃ bhavet, arthaśca aṇusthūlātmā ṣaṭkayogaraktāraktādidoṣaduṣṭa iti | atra āha atraiva iti ubhayarūpatvasamarthane saṃvedanasya avasāyagrahaṇena idamāha-vastuto'tra bādho'sambhavatvādeva parihṛto vastunaḥ saṃkucitātmano deśataḥ kālataśca aṇurūpasya kṣaṇikasya virodhābhāvāt jñānasya ca anādisiddhatayā svabhāvatvāt, kevalaṃ tathā niścetumaśaktāḥ paraiḥ śuṣkatarkakarkaśairasannyāyairjīyante iti | asya iti jñānasvabhāvasya pratibhāsamānasya ca bāhyasya abādhitasaṃvedanasākṣikasya ullaṅghane svacchandavāditvamāpadyeteti vitānanārthinā bāhyārthasiddhigrantho'tra smartavyaḥ | etat neti yaduktaṃ, tatra hetumāha yataḥ iti | anena ca dṛṣṭāntasamarthanena svacchasya vilakṣaṇarūpāntarāvabhāsasāmarthyena vyāptiruktā | tathaiva iti darpaṇāntarāvasthānena | (page 241) bhavataiva iti pratītisiddhaṃ na apahnavanīyamiti vadateti ayamāśayaḥ | tataḥ iti evamabhidhānāt | deśāntarastha iti yaḥ satyasaṃmato hastī, sa eva tāvadasau na tato deśabhedena avabhāsāt, tata eva sa pratisaṃkrānta iti nistattvaṃ bhāṣāmātramadaḥ, nāpi hastyantaravat tajjātīyo darpaṇapāratantryāvabhāsananiyamābhāvaprasaṅgāt | tadāha tathāprakāśanābhāvāt iti | yadapi uktamanya evāyamiti, tadapi apanudati ādarśābhyantare iti | rūpaikatattvo hastī svatantrastāvat na bhavati darpaṇadeśatyāgena anavabhāsāt | gṛhābhyantara iva darpaṇābhyantare bhātīti cet, āha ādarśarūpeṇa iti | nibiḍaṃ hi rūpamādarśasya, tatra kathamasya praveśo bhavet, tatparamāṇūnāṃ vā sāntaravyantaratāyāṃ darpaṇaparvatasanniveśadvayameva na bhāyāt, ālokarūpāpasāraṇenaivaca ghaṭādirūpāṇi dṛśyante, natu taddeśamātrarūpāṇi | etacca piśācaṭīkāyāṃ (1|7|11) vitatya vicāritameva | pratītyanapahnavavādinaśca idamāpatatītyāha tacca iti | dṛśyate iti | naca tathetibhāvārthaḥ | tameva hetutvena nirdiśati tat iti | anyatra iti ādarśasya madhye pṛṣṭhe paścādbhāge svatantre deśāntare vā | nanu abhrāntipratītisiddhaṃ na apahnavanīyaṃ, bhrāntā ca iyamādarśe'dripratītirityāśaṅkya bhrāntatāṃ nirākartuṃ tādrūpyaṃ tāvat parighaṭayati pītameva iti | vaidharmyeṇa dṛṣṭānto'yamatirodhānāpekṣayā, yadivā pramātrantarāṇāṃ śuklarūpamapi sphuratyeveti sādharmyeṇaiva kathaṃ na ādarśarūpaṃ syāditityetadapekṣayā tu mukhyatvena sādharmyadṛṣṭāntaḥ | pītarūpasya hi yathā śuklarūpaparamārthatvameva iṣyate śuklarūpeṇaiva jñānajanakatvāt, tathaiva parvatarūpasya ādarśarūpaparamārthataiva yukteti pītarūpasya tu asatyateti (page 242) anyadetat | netyāha tatraivaca iti pītaśaṅkhādau, natu darpaṇaparvatādāvitarasya śuklarūpasya paramārthasato'pi aprakhyānāt | akhyātirevaca apūrṇakhyātimayī bhrāntestattvamiti upapāditameva, prakṛte tu na akhyātiḥ kāciditi darśayati ubhayorapi iti darpaṇaparvatayoḥ | tenaiva iti dvayaprakāśena evamavasthāpyate darpaṇarūpaṃ parvatarūpānākramaṇena api, parvatarūpaṃ darpaṇarūpānākramaṇeneti, pītaśaṅkhādau tu naivamityāha nahi iti | pītāvaruddhaṃ śuklaṃ, śuklākārākramaṇena ca pītamiti na vyavasthāpayituṃ śakyaṃ kāmalāvatāṃ śuklasya avedanāditareṇa ca pītasya | nanu darpaṇo'lpadeśo'lpaparimāṇaśca, tadviparītastu parvata iti deśena parimāṇena ca virodhāt kathamanyonyarūpatālakṣaṇo virodhaḥ | yadāha viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu | parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ || iti | etat nirākaroti deśaparimāṇavirodha eva nāstīti vadan vitatamapi ityādinā | tasya deśādeḥ iti parvatadeśasya parvataparimāṇasya ca darpaṇadeśaparimāṇollaṅghanena prasaraṇaṃ yato nāsti | nanu aprasaraṇaṃ cet, bhrāntatvamastu pītasya iva śuklollaṅghanena aprasarataḥ | atra ucyate atirodhanācca iti pītena tu śuklaṃ tirodhīyate eva yato na khyātiḥ | nanu parvata ādarśasatattvamiti atidanturametat | na kācidatra danturatetyāha tathābhūtasya ca iti aviruddhadeśaparimāṇasya vastunaḥ iti abhrāntasya adarśanamātrasāratvamavalambya siddhiryataḥ | naca sā asaṃbhavinītyāha saṃbhavitvena iti itthaṃbhūtatṛtīyā | tatra hetuḥ tathāprakāśasāmarthyāt iti | etadeva sphuṭayati viruddha iti āpāte yadyapi virodho'vakalpyate, tathāpi na (page 243) asau virodha iti | tadāha tathāprathanādeva san iti | nanu āpādyamāno virodho virudhyate katham | itthamityāha viruddhatva ityādi | etadeva hi ādarśasya svacchasvabhāvatvaṃ suspaṣṭamabhiṣṭuvate niṣṭaṅkayato bhāvatattvam | nanu bhramamātrametaducyate, kimatra yatnena vastutvasamarthanāyāmityāśaṅkya āha nanu iti | ihaca ubhayapūrṇaprakhyāyāṃ svaccharūpaivaṃvidhatāprakhyāyāṃ ca na kācidakhyātiriti bhāvaśeṣaḥ | nanu parasparāvirodhe parvatatattvaṃ darpaṇarūpamityapi na kasmāt, tataśca nīlādiparamārthaṃ cittattvamiti āpatet nīlādeḥ paramārthatvam | etatparāṇudati parvatādi iti parvatādiviraheṇa api śuddhasvacchatayā bhāvāt tathaivaca arthakriyākaraṇāt cittattvasya ayameva vidhiranusartavyaḥ | nau darpaṇākārāvarodhitve samarthite'pi darpaṇaikarūpatvaṃ kathaṃ syāt, asadvā kathaṃ na bhavediti bhramaṃ bhanakti nacāpi iti naca na darpaṇarūpaṃ, naca asaditi śakyaṃ vaktumiti | atra hetuḥ darpaṇākārasya avarodhena paramārthato'vaṣṭambanena bhāsamānamapi iti | nanu evaṃbhūtamapi tathā ucyatām | āha darpaṇasyeva iti | etadeva spaṣṭayati tasya iti adrirūpasya | tasmāt iti ādarśāt | upapattyā vicāryamāṇaṃ prakāśamānamapi yadi na upapadyate, tadasya bhavatu asatteti yo brūyāt; taṃ pratyāyayati nairmalyamapi iti | etadevahi tat nirmalatvaṃ yat svātmānatiriktasya api atiriktasya iva avabhāsanam | vicchedena iti idantayā | evaṃca iti vicchedāvabhāse'pi | asmābhiḥ iti vayaṃ hi prakāśaikasāraṃ sarvamarthajātamācakṣmahe | tatrāpitu māyāśaktivaśāt yathaiva nīlādayo bāhyīkṛtā nāma bhāvāstathaiva darpaṇaparvato'pīti brūmaḥ | vijñānavādino'pi (page 244) na svasaṃvedanāṃśena asau nirbhāsate, apitu nīlādivadeveti vijñānamātratayā tasya uktayā na āsmākīnaprakṛtadṛṣṭāntatāvighaṭanaṃ kiñcit | adhunā uktamarthaṃ saṃkalayya brūte evam ityādinā, prakṛtaṃ tu bhrāntervailakṣaṇyaṃ darśayati pīta iti śuklaśaṅkhāvabhāsanirapekṣataiva svātantryamiti darśayati naca iti bhrānta iti pītaśaṅkha iti sambandhaḥ | etat prakṛte upayojayati natu iti | ādarśata iti ābhāsate hi saḥ, natu śuklakambuvat na ābhātītyatra vai bharaḥ | evaṃ dṛṣṭāntaṃ ghaṭayitvā dārṣṭāntike yojayati tat iti tasmāt parighaṭito'yaṃ dṛṣṭāntastasmāt hetoḥ | ittham iti dārṣṭāntike sāmyāpādanam | nanu cidrūpābhedena prakāśanamasiddhamahambhāvabahiṣkāreṇa nīlādīnāṃ pratyayādityāśaṅkya āha māyāpramātuḥ iti ṣaṣṭhī avabhāsata ityetadapekṣayā, tadāca citsvarūpāt iti pārameśvarāditi mantavyam; pañcamī vā sāmānādhikaraṇyena, tadā ayamarthaḥ-saṅkocabhāgapi yaḥ pramātā ahamiti, tasya yo'cidaṃśastata eva nīlādayo bhedena bhānti; natu cidaṃśāditi yat śarīraśūnyādeḥ pramātṛtvena utthānamayamasau prathamameva māyāśaktivyāpārakṛto bhrama ityato hetoḥ | etat iti | tadvyatirekena yat prathanaṃ nīlādīnāṃ, tadapekṣayā ca ahambhāvabāhyatvaṃ; tadastu nānaṅgīkṛtametadityarthaḥ | saca bhramonāṭyatulyasya aparamārthasato'tyaktasvarūpāvaṣṭambhananaṭakalpena parameśvaraprakāśena pratītigocarīkṛtasya saṃsārasya nāyakaḥ sūtradhāraḥ pradhānabhūtaḥ pravartayitā itivṛtte nāyako vā, yallagnaṃ viśvetivṛttamābhāti; tata eva prathamaḥ | nanu jaḍasya yat pramātrīkaraṇamayameva kasmāt prathamo vibhramaḥ | prakāśarūpāṇāṃ hi śarīraghaṭādīnāṃ yat vedyīkaraṇaṃ, tasya prathamavibhramatā yuktā | maivamityāha mūlabhūtaḥ (page 245) iti | nahi atra kālapravṛttyā prāthamyaṃ tasyā eva abhāvāt | yat nareśvaravivekaḥ tena māyābhidhā śaktiḥ sahaiva kurute dvayam | vedyānsadasataḥ sarvānkāṃścidvedyāṃśca vedakān || iti | tarhi mūlabhūtatā api katham | tathāhi grāhyāṇāṃ tebhyo grāhakebhyaśca, grāhakāṇāmapi tebhyo grāhyebhyaśca yo bhedāvabhāsalakṣaṇo vibhramaḥ; sa māyīyavyāpārakṛte bhramarūpe'ntaḥpraviṣṭastāvāneva asau vibhramo bhūyastamaśākhāśatanicita iti yāvat | satyamevam, tathāpitu sarve vibhramā grāhakalakṣaṇe ātmasvarūpe nipatanti | nanu evaṃ satyapramātaiva itthaṃ syāt yadyapyarthasthitiḥ------------------------| ( a. pra. si. 20) itinyāyāt | na khalu pāryantikī siddhiratra viśrāntiriti darśayati tattat iti tasya tasya vibhramasya āśrayabhūto yo grāhakātmā māyīyaḥ | etaduktaṃ bhavati-sati māyīye grāhake tadapekṣayā vibhramāntaramucitodayamiti māyīyagrāhakollāsa eva mūlabhūtaḥ, yat sa eva mūlam, anyastu ahambhāvo vedyeṣvapi āṇavo mala iti | evaṃ māyāpramātrapekṣayā na pṛthaktā kiñcit khaṇḍayatīti uktam, satyacidrūpāpekṣayā tu sā nāstītyāha yatpunaḥ iti | nanu cinmātrāpekṣayā api asti nīlādīnāṃ bhedo mantreśvarādīnāṃ cinmātrasvabhāvatvāt, teṣāṃ ca bhedena nīlādiprathanādityāśaṅkāṃ pariharati bhramo'stu iti | śarīrādiśūnyā api te na cinmātrasvabhāvāḥ, apitu sajātīyebhyo vedyāt ca pṛthagbhāvābhimānasaṃkocātmakamāyīya- malādhikasaṃvitsvabhāvāste bhagavatā nirmitāḥ | yat vakṣyate (page 246) bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau | bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9) iti | idantayaiva iti evakāreṇa śrīsadāśivapramātṛpadāt yo bhedaḥ sūcitastaṃ sphuṭayati nanu iti | sadāśivapade hi idantonmeṣe sati ahantācchādanamapi asti | sajātīyebhyo'pi bhedābhimānameṣāṃ darśayati svātmani iti na kevalaṃ vedyavarga iti apiḥ; yasya asaṃbhāvyaṃ bhedanaṃ prakāśaikaparamārthatvāt, so'pi bhinna itīśvarasya parametat durghaṭakāritvamāgame mahāmāyeti vidyeti vyavahṛtamiti darśayituṃ dvitīyo'piḥ | yat vakṣyati bhedadhīreva bhāveṣu---------------------------| (3|1|6) ityādi | ata eva iti yataḥ pramātṛvargāt prameyavargāt ca saṃkucitacidrūpā, tataḥ kṛtakā anyathā śuddhacidrūpatāyāṃ nityatvena kṛtakatvāyogāt | nanu evaṃ te māyīyā eveti kathaṃ māyātattvoparivartina ucyate ityāśaṅkya āha tāvacca iti | vedyadehādyahambhāvajñatvakar- tṛtvavirahāvabhāsanalakṣaṇapūrṇamāyāvyāpārābhāvādamāyīyāst e ucyante satyapi tāvati māyāvyāpāre ityarthaḥ | tarhi māyottīrṇatayā yaducyate śuddhavidyāmayatvam, tat kutra | āha īśvarasya tu iti ahantācchāditedantābhāvasyaiva vidyāmayatvam | yat vakṣyati idambhāvopapannānām-----------------------| (3|1|4) ityādi | nanu asti tāvadayaṃ saṃbhavo bhagavatprabhāvo bodhasvabhāve dehādyasaṅkocavati api pramātari bhedamavabhāsayatīti, tadidānīṃ brahmādayo'pi kīṭāntāḥ śarīrādipramātṛbhāvavantaḥ santo bhedaṃ gṛhṇanti,-iti kimarthamuddhoṣyate te'pi cinmātrapramātṛrūpāḥ santvityāśaṅkāmanūdya pariharati na yuktam iti na asmābhirbhedābhimānānyathānupapattyā (page 247) dehādeḥ pramātṛtā unnītā | svasaṃvedanādeva hi sā nirbhāsate kṛśo'haṃ sukhyahamityādeḥ pratyātmavedyasya pratyayasya apratyākhyeyatvāt | upapattirapi atra arthe saṃbhavatītyāha bodhātmanyeva iti cakāro hetusamuccaye | bodhamātrasya hi pramāturāharaṇīyo bodho nāsti, yatra indriyādisāmagryupayogaḥ | vedyoparāgamātreṇa hi tasya nīlādibodharūpatā, vedyaṃ ca sadā sannihitamiti sārvajñyameva asya yuktam, kena nāma na rūpeṇa bhāsate parameśvaraḥ | iti ca nayena bhagavatā sārvajñyamapi nirbhāsanīyameva, tanmātraṃ ca ete dehādipramātāra iti āśayaḥ | prasaṅgāgataprameyāntarasāntarīkṛtaṃ prakṛtaṃ sūtrārtham abhāsabhedādekatra ityādikaṃ nigamanavyājena anusandhatte tat ityādinā || 19 || nanu iyatā vijñānarūpaṃ brahmaiva viśvātmanā bhātītyucyate, kimīśvaratayeti yo mohaḥ, tamapahanti vāstave'pi cidekatve na syādābhāsabhinnayoḥ | cikīrṣālakṣaṇaikatvaparāmarśaṃ vinā kriyā || 20 || cita ekatvaṃ vāstavaṃ, bhedastu avidyeti aṅgīkṛte'pi kriyā karaṇaṃ na upapadyate ābhāsena bhinnau ghaṭacetanau tayoryaścikīrṣālakṣaṇa ekaḥ parāmarśo yadi na bhavet kriyāpekṣayā vā sambandhasāmānye ṣaṣṭhī, paścāttu aucityāt karmatvakartṛtvābhyāṃ sa sambandho vibhajanīyaḥ, ābhāsena bhinnayoridamahamitijaḍacetanayorya ekaḥ parāmarśaḥ paracittattvaviśrāntilakṣaṇastaṃ vineti vā, tena kriyāṃ cikīrṣāṃ parāmarśaṃ vā apekṣya ṣaṣṭhīsamāsaśca nityasāpekṣatvāt | etaduktaṃ bhavati-vāstavaṃ svabhāvasiddhaṃ jaḍasya iva ghaṭasya ghaṭatvaṃ cito yadi ekatvamucyate, bhedastu avidyeti; (page 248) tadā nirūpyaṃ kasya seti | nahi vidyaikarūpasya brahmaṇastadabhāvarūpamavidyā nāma, naca anye jīvādayaḥ kecit, avidyayaivahi te utthāpyāḥ | anirvācyā seti cet, kasyeti na vidmaḥ | bhāti ca anirvācyeti ca yakṣabhāṣā | yuktyā na upapadyate iti cet | bhāsanātikramaṇe kā yuktiḥ | avikalpe śuddhameva brahma ābhāti, savikalpake tu seti cet; so'pi kasyeti pūrvavat vācyam | avikalpakaṃ ca satyaṃ, na itaraditi bhāsamānatvāviśeṣe kuto vibhāgaḥ, bādhāditi cet viparītatve parasparatastulyo bādhaḥ | pratītinirūḍhistu bhede yathā, tathā na abhede iti bhedasyaiva satyatā yuktā | bādho'pi bhāsamānatvādeva san, tathā bhedo'pīti so'pi kathamavidyā; bādho'pica bheda eveti so'pi avidyā | tadidaṃ śaśaśṛṅgaṃ gaganakusumasya chedakamuktaṃ syāt | āgamāt sarvamiti na ābhāsanāditi cet, āgamo'pi avidyeti sarvamālajālam | yat vakṣyati brahmāpīṣṭamavidyayā saha tato naikāntavādo'pyayam | iti sūtratātparyam | tadāha vṛttau akasmāt iti nimittasya alābhāditibhāvaḥ | ābhāsabheda ityādinā vedyagataṃ rūpamuktam | tadviṣayatvena yat kriyātvaṃ nāma kartṛtādhāyakaṃ, tat na ghaṭate iti brahmagataṃ rūpamuktam | tat iti ābhāsabhedasya ghaṭanaṃ kriyātvam | nanu dṛṣṭaṃ jaḍasya kartṛtvam astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ | iti | naitadityāha jaḍasya iti akatṛtvamiti sambandhaḥ | tam iti jaḍam | sa iti pramātā | etadabhimatameva sārasvatasya devatātmeti viśeṣayataḥ | sūtrārthamavatārayati cittattvasya ityādinā | na ityanena nirmeyagataṃ, nāpi iti tu (page 249) nirmātṛgataṃ rūpamabhidadhatā sautram ābhāsabhinnayoḥ iti spaṣṭaṃ yat pratipāditaṃ, tat saṃkṣepeṇa smārayati kāruṇikatayā yathā ityādinā | aiśvaryaśaktiṃ vinā nirmittatvāt krame nimittābhāvāt kādācitka iti vicitraḥ kramo na syāditi sambandhaḥ | antargatasarvābhāsollāsanasvabhāvatve hi yaugapadyameva ucitamityāha nityameva iti | aiśvaryaśaktistu samarthā codyamenaṃ parihartumityāha īśvaratvāt iti | tattat iti vicitrakramakamiti yāvat | parāmarśa eva kriyālakṣaṇo yukta iti sambandhaḥ | lakṣaṇaṃ darśayati kramiko'pi ityādinā | kramikatve hetuḥ antar ityādi, ekatve kartṛvyāpāra iti tat iti codyaṃ ca uttaraṃ ca parāmṛśati krameṇa vṛttigranthadvayaṃ paṭhan | kriyā api cet vedyā, tarhi nirmeyā, tatra ca kriyāntaraṃ, tatrāpi evamiti anavasthāṃ mā śaṅkiṣṭa kaścidityāśayena parāmarśatattvamuktapūrvamapi smārayati sā caiṣā iti | anyāsu pākādikriyāsu sambhavatu kadācidiyaṃ cintā, natu asyāmiti bhāvaḥ | nanu yadi vimarśaḥ pramātuḥ saṃvidrūpādabhinno na saṃvedyapadamabhipatati, tarhi kramarūpatvābhāvāt kriyātvamasya kutaḥ | atra āha pramātrabhedena tu iti avabhāsate iti | māyāpramātṛvṛttāntaśca asau parameśvaraprabhāvādeva bhavati,-iti tatrāpi kriyāśaktitvamuktam | uktaṃ ca etat sakramatvaṃ ca laukikyāḥ-----------------------| (2|1|2) ityatra | etacca iti sakramatvam | nanu parāmarśa eva icchā bhagavataḥ kriyā, tataśca vṛttau tritayaṃ yaduktaṃ cikīrṣayā ityādi, tat kathamuktam | etat pariharati abhyupagamapūrvaṃ parāmarśo'pica iti | tasya tasya iti karmaṇi ṣaṣṭhī | mātragrahaṇena (page 250) karmaṇo'nunmeṣamāha | tata eva mṛjyāddūratvam ? | vṛttyarthaṃ vyākaroti atra hi iti vṛttigranthe | ābhāsanā ca kriyā, tasyā ādya eva parāmarśo lakṣaṇam | sa eva bahiṣkaraṇātmakābhāsanāparyantaḥ | tena ābhāsanāyā eva ayaṃ rūpavibhāgaḥ cikīrṣayā parāmṛśan iti | tena trayametadupakrame bhāsamānamapi dvayameva, vastutastu ekamapīti tātparyam | ityapi iti na kevalaṃ parāmṛśyamānoparāgāt, yāvadicchāprayatnarūpatvādapītyarthaḥ | jaḍasya ityādikāṃ vṛttiṃ codyena upakramate evaṃca iti evaṃ tarhītyarthaḥ | mahābhūtasya iti devatārūpatve hi yujyate etat | naca devatā dahati tathādarśanāditi manyate | nanu icchāyāmacaitanyamapi asti | satyam, iṣyamāṇagataṃ tu tat, na svarūpagatam | tadāha nāmarūpa iti | etacca ghaṭo'yamityadhyavasā------------------------| (1|5|20) ityatra uktam | anantaram iti vācakavācyarūpaśabdārthamātrasya saṃvedyatvena prakāśanāditi hi atraiva sūtre nirūpitam | atra abhyupagamenaiva uttaramāha āstām ityādinā | svagate bhavanādau sthiratvādeva rūpāntaraṃ nāstīti kutra anusandhānam, spandanādau tu akarmake syandanarūpatvāt pūrvāparakṣaṇaviṣayamekamanusandhāna- masti, dahanādau tu sakarmake na kevalaṃ pūrvottarakṣaṇaviṣayanusan- dhānaṃ, yāvat vyatiriktakarmaikīkāralakṣaṇamapīti anusandhānadhārādhirohamayameva; tadacetane kathaṃ syāditi darśayati āstāṃ tāvat iti | asau iti vyāpāraḥ | yadā ucyate, tadāpīti saṅgatiḥ | sattāmātra iti sthirāyāṃ ca abhūtvābhāvinyāṃ ca sattāyāmityarthaḥ | nanu vastuvṛttena bhavantyeva tāvat te svatantrāḥ | tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ svātantryābhāvāt iti | atra (page 251) āha svātantryam ityādi mama na bhātamasya avaśyaṃ bhātītyetadeva vastuvṛttamucyate, natu anyatkiñcit tat | tataśca bhavanamapi prakāśalagnaṃ sat tathābhavatīti bhavanasvātantryeṇa prakāśamukhaprekṣiṇā kiṃ kariṣyate iti prakāśane ananyavadanāvalokini yat svātantryaṃ, tadeva svātantryamucyate; tacca jaḍānāṃ nāstīti yuktaiva yuktiḥ svātantryābhāvāt iti | prakāśasya ca paradaśāyāṃ camatkāramātrātmā yo vimarśastadeva svātantryaṃ, natu icchārūpaṃ; parāparatve tu tadicchārūpamiṣyamāṇonmeṣāt, aparadaśāyāṃ tadeva apūrṇamiti darśayati prakāśo'pi ityādinā cikīrṣaiva ityantena | camatkāro hi iti svātmani ananyāpekṣe viśramaṇam | evaṃ bhuñjānatārūpaṃ camattvaṃ, tadeva karoti saṃrambhe, vimṛśati na anyatra anudhāvati | camaditi kriyāviśeṣaṇam, akhaṇḍa evavā śabdo nirvighnāsvādanavṛttiḥ | camaditi vā āntaraspandāndolanoditaparāmarśa- mayaśabdanāvyaktānukaraṇam | kāvyanāṭyarasādāvapi bhāvicittavṛttyantarodayaniyamātmakavighnavirahita eva āsvādo rasanātmā camatkāra iti uktamanyatra | viśvanirmāṇe tu iti vyatiriktāvyatirikteṣyamāṇatayā śrīsadāśivādibhuvanata ārabhya ahambhāvācchādanasya krameṇa saṅkocakramonmeṣe ca idambhāvatāratamyasya anantādividyeśvarāntaṃ tathāvasthātuṃ parāpararūpatāṃ darśayati bhedāprarohe karaṇavyavahārābhāvāt, kṛtamiti tu vyavahārabhedanirūḍhāveva gāḍhāyāṃ brahmādīnāṃ kulālādīnāṃ ca | tadāha māyīyasarga iti tathā iti saṃkucitarūpatāyāmapi brahmādeḥ kuvindādeśca vyatiriktatve'pi iṣyamāṇasya apārimityāt parimityāt ca viśeṣa ityāha evam iti parimāṇaśūnye paradaśāyāṃ nāsti icchāvyavahāra iti śāntaśivādipravādābhiprāyeṇa (page 252) uktvā sadāśaktirūpāviṣṭa eva śiva ityevaṃbhūtadarśanāśrayaśiva- dṛṣṭimatāvalambanena āha athavā iti | sarvatra hi camatkāra eva icchā, saca parabhūmāvapi asti | yaduktaṃ tadecchā tāvatī-----------------------------| (1|3) iti | saivahi iti | camatkāritā hi bhuñjānarūpatā svātmaviśrāntilakṣaṇā sarvatra icchā | kvacittu svātmaviśrāntirbhāvāntaramanāgūritaviśeṣama- pekṣya utthāpyate yatra sā icchā rāga iti ucyate, āgūritaviśeṣatāyāṃ tu kāma iti | ādigrahaṇādabhilāṣamalo yatra bhāvāntaraṃ sāmānyākāramapi vāsanāvaśeṣamātreṇa āste yathāha ------------------------bhāvasthitāni jananāntarasauhṛdāni | iti | sautsukyaṃ ca nityatatsannidhānavyapagataśaṅkānuviddhā icchaiveti | evamanyadanusartavyam | tadabhāvaśca iti svātantryābhāvasya nimittamukta icchābhāva iti saṅgatiḥ | iyatā vṛttirubhayathā gamitā- bubhūṣāyogena yat svātantryaṃ, tasya abhāvāt; ayogena ca yaḥ svātantryābhāvastata iti | nanu evaṃ himavānastīti katham | āha kartṛtopacārastu iti āropaṇe nimittaṃ tatpāratantryātmakaṃ tātsthyaṃ nāmetyarthaḥ | svātantryasya gamyamānasya atra āropaṇamityatra arthe'bhidhīyamānasvātantryāropaṃ dṛṣṭāntīkaroti kūlam ityādinā | āśaṅkāyāmacetaneṣviti pratyākhyātuṃ yat vākyaṃ na vā tulyakāraṇatvādicchāyā hi pravṛttita upalabdhiriti, tatra pramātṛsvātantryāropaṇameva tattvamavaseyamiti āśayaḥ | tata eva icchāsaṃbhavapakṣaṃ vākyamadṛḍhaṃ matvā parihārāntaramākhyat upamānādvā siddhamiti, tattu tṛtīyamuninā na asahyata na tiṅantenopamānamastīti | tadāstāmavāntareṇa | sarva eva iti nityapravahattāṃ (page 253) vartamānasya darśayan māyāpramātrapekṣametaduktaṃ, satyapramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāśayaṃ sūcayati | māyāpramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāha athavā iti | māyīyapramātṛtā pade'pica satyapramāturavirodha ityāśayena apiśabda aṅkurapadena abhūtaprādurbhāvaṃ piśunayati | mama pramātā iti māyāpramātruddeśenaiva idaṃ sāmarthyam, paramārthapramātari tu na kiñcidatra prayāsyamityāha || 20 || itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā | tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || 21 || arthaḥ spaṣṭaḥ | saivaca kriyāśaktiriti yaduktaṃ, tatra kaścit brūyāt-bhagavati icchā, śrīsadāśive jñānaśaktiḥ, īśvare punaḥ kriyāśaktiriti āgame śaktivibhāgastadetat kathamiti | tatra āha viśvāvabhāsana iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | na kevalaṃ loka prasiddhā kriyā spandanarūpā, yāvadiyamapīti apiḥ | yadā tadā iti hetuhetumadbhāvadyotakau nipātau, yadyapi-tathāpītyetadarthavṛttī vā | kriyāyāṃ śaktirityevaṃ vyākhyāya sāmānādhikaraṇyamapi svābhimataṃ vyācaṣṭe tasyāmapivā iti | śaktiḥ iti kriyātmā | yathoktaṃ susūkṣmaśaktitritayaṃ sāmarasyena vartate | (śi. dṛ. 1|4) iti | tanmukhena iti ciddhanakartṛmukhena | yadāhuḥ iti vaiyākaraṇāḥ | evaṃbruvāṇaiśca aparakārakaparyāyāpāye'pi sati kartari kriyātattvasya darśanamasati tu aparakārakasāmagryāmapi adarśanamiti anvayavyatirekābhyāṃ kartṛviśrāntireva kriyeti nirūpitaṃ bhavati | na iha pacyate ityādāvapi adhikaraṇākṣiptā eva pākabhogādiyogyā bhāsanta eva kartāraḥ | natu iti karmaṇaḥ (page 254) kriyāveśo na saṃbhavati icchāvirahitatvāditi uparitaḥ saḥ | upacāre ca nimittaṃ kartṛgatayā api tayā karmaṇi āhitābhisaṃhitaviśeṣadarśanam | yadāha ityuktvā yat vākyaṃ paṭhitaṃ, tat tādṛśaṃ vṛttau nāsti sambandhinī ityasya padasya vṛttāvapāṭhādityāśaṅkya āha śeṣa iti adhyāhāra ityarthaḥ | ṣaṣṭhyā iti vṛttau śrutayā | tataśca sādhyāhārametat paṭhitamiti uktaṃ bhavati | karaṇādīnāṃ ca iti kārakatvam iti sambandhaḥ | nanu karotīti kārakamiti kartṛvyutpattipakṣe satyamupacāro'vaśyaṃbhāvī, avyutpannastu nimittaparyāya ityatra pakṣe kimupacāreṇetyāśaṅkāmapāsyati nimittatvaṃ ca iti sadasatkāryavādavicāre hi nirākṛtaḥ śuṣkaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | teṣām iti karaṇādīnām | etat iti nimittatvam | tataśca kāṣṭhaiḥ pacatītyasyāmapi daśāyāṃ saṃvittattvasvātantryānupraveśādeva kārakatvam, natu anyathā | nanu avayavakriyāyāmasti eṣāṃ svātantryaṃ kāṣṭhāni jvalantīti kartṛtvadarśanāt, tataśca sā yadā pradhānapākalīnā vivakṣyate, tadā karaṇatve'pi kārakatvasya kā khaṇḍaneti kimatra cittattvamukhena | etadāśaṅkya āha kāṣṭhāni iti | jijvaliṣoreva jvalanakartṛtvaṃ yuktamityādi pūrvoktavadanusandheyamiti śivam | iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitāyāmīśvar a-pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhikāre kāryakāraṇa- bhāvavimarśaścaturthaḥ || 4 || īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī | mahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā | āgamādhikāraḥ |
vol M00022 · chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21 · lines via source.start/end