chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
tathābhūta
(page 240)
eva jātaḥ iti na asya darpaṇarūpatā sattvam | nanu rūpam---------------
kathaṃ miśrībhavet sapratighadharmatvāt tasya | atra āha nahi iti | tatra
taddarśanamiti hi yadi niṣpratighatvaṃ, tadālokarūpe'pi
tadantargataghaṭādisahasre samasti; ekatāpattistu na hastidarpaṇarūpayorapi
atra ghaṭarūpayoriveti samānam | nanu ādarśa eva ayamitthaṃbhūta ityasti
pratipattiḥ | atra āha bhrāntirevahi iti | eṣeti ghaṭasya darpaṇātmatā
bhramajñānopakalpitā, natu tattvam | nanu evaṃ nīlasya kathaṃ
prakāśamānatā jñānasyaiva prakāśadharmatvādityāśaṅkāṃ
vyapohati jñānasya caivam iti | na khalu nīlaṃ prakāśate, jñānamevatu
ātmanā prakāśamānamanātmanā api prakāśate iti nīlaprakāśarūpa-
jñānaprakāśa eva nīlaprakāśa ityetadāyātamaṅgīkāryameva | kuta
āyātam | āha arthādarthāvabhāsanasya anihnavanīlamayatvāt
jñānalakṣaṇasya ca arthasya anādisiddhaivaṃbhūtasvabhāvatvāt | nanu
ātmānātmanorvirodhāt kathaṃ tadubhayaprakāśamanekasya rūpaṃ
bhavet, arthaśca aṇusthūlātmā ṣaṭkayogaraktāraktādidoṣaduṣṭa iti | atra
āha atraiva iti ubhayarūpatvasamarthane saṃvedanasya avasāyagrahaṇena
idamāha-vastuto'tra bādho'sambhavatvādeva parihṛto vastunaḥ
saṃkucitātmano deśataḥ kālataśca aṇurūpasya kṣaṇikasya
virodhābhāvāt jñānasya ca anādisiddhatayā svabhāvatvāt, kevalaṃ
tathā niścetumaśaktāḥ paraiḥ śuṣkatarkakarkaśairasannyāyairjīyante iti |
asya iti jñānasvabhāvasya pratibhāsamānasya ca bāhyasya
abādhitasaṃvedanasākṣikasya ullaṅghane svacchandavāditvamāpadyeteti
vitānanārthinā bāhyārthasiddhigrantho'tra smartavyaḥ | etat neti
yaduktaṃ, tatra hetumāha yataḥ iti | anena ca dṛṣṭāntasamarthanena
svacchasya vilakṣaṇarūpāntarāvabhāsasāmarthyena vyāptiruktā |
tathaiva iti darpaṇāntarāvasthānena |
(page 241)
bhavataiva iti pratītisiddhaṃ na apahnavanīyamiti vadateti ayamāśayaḥ |
tataḥ iti evamabhidhānāt | deśāntarastha iti yaḥ satyasaṃmato hastī, sa
eva tāvadasau na tato deśabhedena avabhāsāt, tata eva sa pratisaṃkrānta iti
nistattvaṃ bhāṣāmātramadaḥ, nāpi hastyantaravat tajjātīyo
darpaṇapāratantryāvabhāsananiyamābhāvaprasaṅgāt | tadāha
tathāprakāśanābhāvāt iti | yadapi uktamanya evāyamiti, tadapi
apanudati ādarśābhyantare iti | rūpaikatattvo hastī svatantrastāvat na
bhavati darpaṇadeśatyāgena anavabhāsāt | gṛhābhyantara iva
darpaṇābhyantare bhātīti cet, āha ādarśarūpeṇa iti | nibiḍaṃ hi
rūpamādarśasya, tatra kathamasya praveśo bhavet, tatparamāṇūnāṃ vā
sāntaravyantaratāyāṃ darpaṇaparvatasanniveśadvayameva na bhāyāt,
ālokarūpāpasāraṇenaivaca ghaṭādirūpāṇi dṛśyante, natu
taddeśamātrarūpāṇi | etacca piśācaṭīkāyāṃ (1|7|11) vitatya
vicāritameva | pratītyanapahnavavādinaśca idamāpatatītyāha tacca iti |
dṛśyate iti | naca tathetibhāvārthaḥ | tameva hetutvena nirdiśati tat iti |
anyatra iti ādarśasya madhye pṛṣṭhe paścādbhāge svatantre deśāntare
vā | nanu abhrāntipratītisiddhaṃ na apahnavanīyaṃ, bhrāntā ca
iyamādarśe'dripratītirityāśaṅkya bhrāntatāṃ nirākartuṃ tādrūpyaṃ
tāvat parighaṭayati pītameva iti | vaidharmyeṇa
dṛṣṭānto'yamatirodhānāpekṣayā, yadivā pramātrantarāṇāṃ
śuklarūpamapi sphuratyeveti sādharmyeṇaiva kathaṃ na ādarśarūpaṃ
syāditityetadapekṣayā tu mukhyatvena sādharmyadṛṣṭāntaḥ | pītarūpasya
hi yathā śuklarūpaparamārthatvameva iṣyate śuklarūpeṇaiva
jñānajanakatvāt, tathaiva parvatarūpasya ādarśarūpaparamārthataiva
yukteti pītarūpasya tu asatyateti
(page 242)
anyadetat | netyāha tatraivaca iti pītaśaṅkhādau, natu
darpaṇaparvatādāvitarasya śuklarūpasya paramārthasato'pi aprakhyānāt |
akhyātirevaca apūrṇakhyātimayī bhrāntestattvamiti upapāditameva,
prakṛte tu na akhyātiḥ kāciditi darśayati ubhayorapi iti darpaṇaparvatayoḥ |
tenaiva iti dvayaprakāśena evamavasthāpyate darpaṇarūpaṃ
parvatarūpānākramaṇena api, parvatarūpaṃ
darpaṇarūpānākramaṇeneti, pītaśaṅkhādau tu naivamityāha nahi iti |
pītāvaruddhaṃ śuklaṃ, śuklākārākramaṇena ca pītamiti na
vyavasthāpayituṃ śakyaṃ kāmalāvatāṃ śuklasya avedanāditareṇa ca
pītasya | nanu darpaṇo'lpadeśo'lpaparimāṇaśca, tadviparītastu parvata iti
deśena parimāṇena ca virodhāt kathamanyonyarūpatālakṣaṇo virodhaḥ |
yadāha
viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu |
parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ ||
iti | etat nirākaroti deśaparimāṇavirodha eva nāstīti vadan vitatamapi
ityādinā | tasya deśādeḥ iti parvatadeśasya parvataparimāṇasya ca
darpaṇadeśaparimāṇollaṅghanena prasaraṇaṃ yato nāsti | nanu
aprasaraṇaṃ cet, bhrāntatvamastu pītasya iva śuklollaṅghanena aprasarataḥ |
atra ucyate atirodhanācca iti pītena tu śuklaṃ tirodhīyate eva yato na
khyātiḥ | nanu parvata ādarśasatattvamiti atidanturametat | na kācidatra
danturatetyāha tathābhūtasya ca iti aviruddhadeśaparimāṇasya vastunaḥ
iti abhrāntasya adarśanamātrasāratvamavalambya siddhiryataḥ | naca sā
asaṃbhavinītyāha saṃbhavitvena iti itthaṃbhūtatṛtīyā | tatra hetuḥ
tathāprakāśasāmarthyāt iti | etadeva sphuṭayati viruddha iti āpāte
yadyapi virodho'vakalpyate, tathāpi na
(page 243)
asau virodha iti | tadāha tathāprathanādeva san iti | nanu āpādyamāno
virodho virudhyate katham | itthamityāha viruddhatva ityādi | etadeva hi
ādarśasya svacchasvabhāvatvaṃ suspaṣṭamabhiṣṭuvate niṣṭaṅkayato
bhāvatattvam | nanu bhramamātrametaducyate, kimatra yatnena
vastutvasamarthanāyāmityāśaṅkya āha nanu iti | ihaca
ubhayapūrṇaprakhyāyāṃ svaccharūpaivaṃvidhatāprakhyāyāṃ ca na
kācidakhyātiriti bhāvaśeṣaḥ | nanu parasparāvirodhe parvatatattvaṃ
darpaṇarūpamityapi na kasmāt, tataśca nīlādiparamārthaṃ cittattvamiti
āpatet nīlādeḥ paramārthatvam | etatparāṇudati parvatādi iti
parvatādiviraheṇa api śuddhasvacchatayā bhāvāt tathaivaca
arthakriyākaraṇāt cittattvasya ayameva vidhiranusartavyaḥ | nau
darpaṇākārāvarodhitve samarthite'pi darpaṇaikarūpatvaṃ kathaṃ syāt,
asadvā kathaṃ na bhavediti bhramaṃ bhanakti nacāpi iti naca na
darpaṇarūpaṃ, naca asaditi śakyaṃ vaktumiti | atra hetuḥ
darpaṇākārasya avarodhena paramārthato'vaṣṭambanena
bhāsamānamapi iti | nanu evaṃbhūtamapi tathā ucyatām | āha
darpaṇasyeva iti | etadeva spaṣṭayati tasya iti adrirūpasya | tasmāt iti
ādarśāt | upapattyā vicāryamāṇaṃ prakāśamānamapi yadi na
upapadyate, tadasya bhavatu asatteti yo brūyāt; taṃ pratyāyayati
nairmalyamapi iti | etadevahi tat nirmalatvaṃ yat svātmānatiriktasya api
atiriktasya iva avabhāsanam | vicchedena iti idantayā | evaṃca iti
vicchedāvabhāse'pi | asmābhiḥ iti vayaṃ hi prakāśaikasāraṃ
sarvamarthajātamācakṣmahe | tatrāpitu māyāśaktivaśāt yathaiva
nīlādayo bāhyīkṛtā nāma bhāvāstathaiva darpaṇaparvato'pīti brūmaḥ
| vijñānavādino'pi
(page 244)
na svasaṃvedanāṃśena asau nirbhāsate, apitu nīlādivadeveti
vijñānamātratayā tasya uktayā na
āsmākīnaprakṛtadṛṣṭāntatāvighaṭanaṃ kiñcit | adhunā uktamarthaṃ
saṃkalayya brūte evam ityādinā, prakṛtaṃ tu bhrāntervailakṣaṇyaṃ
darśayati pīta iti śuklaśaṅkhāvabhāsanirapekṣataiva svātantryamiti
darśayati naca iti bhrānta iti pītaśaṅkha iti sambandhaḥ | etat prakṛte
upayojayati natu iti | ādarśata iti ābhāsate hi saḥ, natu śuklakambuvat na
ābhātītyatra vai bharaḥ | evaṃ dṛṣṭāntaṃ ghaṭayitvā dārṣṭāntike
yojayati tat iti tasmāt parighaṭito'yaṃ dṛṣṭāntastasmāt hetoḥ | ittham iti
dārṣṭāntike sāmyāpādanam | nanu cidrūpābhedena
prakāśanamasiddhamahambhāvabahiṣkāreṇa nīlādīnāṃ
pratyayādityāśaṅkya āha māyāpramātuḥ iti ṣaṣṭhī avabhāsata
ityetadapekṣayā, tadāca citsvarūpāt iti pārameśvarāditi mantavyam;
pañcamī vā sāmānādhikaraṇyena, tadā ayamarthaḥ-saṅkocabhāgapi
yaḥ pramātā ahamiti, tasya yo'cidaṃśastata eva nīlādayo bhedena bhānti;
natu cidaṃśāditi yat śarīraśūnyādeḥ pramātṛtvena utthānamayamasau
prathamameva māyāśaktivyāpārakṛto bhrama ityato hetoḥ | etat iti |
tadvyatirekena yat prathanaṃ nīlādīnāṃ, tadapekṣayā ca
ahambhāvabāhyatvaṃ; tadastu nānaṅgīkṛtametadityarthaḥ | saca
bhramonāṭyatulyasya
aparamārthasato'tyaktasvarūpāvaṣṭambhananaṭakalpena
parameśvaraprakāśena pratītigocarīkṛtasya saṃsārasya nāyakaḥ
sūtradhāraḥ pradhānabhūtaḥ pravartayitā itivṛtte nāyako vā, yallagnaṃ
viśvetivṛttamābhāti; tata eva prathamaḥ | nanu jaḍasya yat
pramātrīkaraṇamayameva kasmāt prathamo vibhramaḥ |
prakāśarūpāṇāṃ hi śarīraghaṭādīnāṃ yat vedyīkaraṇaṃ, tasya
prathamavibhramatā yuktā | maivamityāha mūlabhūtaḥ
(page 245)
iti | nahi atra kālapravṛttyā prāthamyaṃ tasyā eva abhāvāt | yat
nareśvaravivekaḥ
tena māyābhidhā śaktiḥ sahaiva kurute dvayam |
vedyānsadasataḥ sarvānkāṃścidvedyāṃśca vedakān ||
iti | tarhi mūlabhūtatā api katham | tathāhi grāhyāṇāṃ tebhyo
grāhakebhyaśca, grāhakāṇāmapi tebhyo grāhyebhyaśca yo
bhedāvabhāsalakṣaṇo vibhramaḥ; sa māyīyavyāpārakṛte
bhramarūpe'ntaḥpraviṣṭastāvāneva asau vibhramo
bhūyastamaśākhāśatanicita iti yāvat | satyamevam, tathāpitu sarve
vibhramā grāhakalakṣaṇe ātmasvarūpe nipatanti | nanu evaṃ
satyapramātaiva itthaṃ syāt
yadyapyarthasthitiḥ------------------------| ( a. pra. si. 20)
itinyāyāt | na khalu pāryantikī siddhiratra viśrāntiriti darśayati tattat iti
tasya tasya vibhramasya āśrayabhūto yo grāhakātmā māyīyaḥ |
etaduktaṃ bhavati-sati māyīye grāhake tadapekṣayā
vibhramāntaramucitodayamiti māyīyagrāhakollāsa eva mūlabhūtaḥ, yat
sa eva mūlam, anyastu ahambhāvo vedyeṣvapi āṇavo mala iti | evaṃ
māyāpramātrapekṣayā na pṛthaktā kiñcit khaṇḍayatīti uktam,
satyacidrūpāpekṣayā tu sā nāstītyāha yatpunaḥ iti | nanu
cinmātrāpekṣayā api asti nīlādīnāṃ bhedo mantreśvarādīnāṃ
cinmātrasvabhāvatvāt, teṣāṃ ca bhedena nīlādiprathanādityāśaṅkāṃ
pariharati bhramo'stu iti | śarīrādiśūnyā api te na cinmātrasvabhāvāḥ,
apitu sajātīyebhyo vedyāt ca
pṛthagbhāvābhimānasaṃkocātmakamāyīya-
malādhikasaṃvitsvabhāvāste bhagavatā nirmitāḥ | yat vakṣyate
(page 246)
bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9)
iti | idantayaiva iti evakāreṇa śrīsadāśivapramātṛpadāt yo bhedaḥ
sūcitastaṃ sphuṭayati nanu iti | sadāśivapade hi idantonmeṣe sati
ahantācchādanamapi asti | sajātīyebhyo'pi bhedābhimānameṣāṃ
darśayati svātmani iti na kevalaṃ vedyavarga iti apiḥ; yasya asaṃbhāvyaṃ
bhedanaṃ prakāśaikaparamārthatvāt, so'pi bhinna itīśvarasya parametat
durghaṭakāritvamāgame mahāmāyeti vidyeti vyavahṛtamiti darśayituṃ
dvitīyo'piḥ | yat vakṣyati
bhedadhīreva bhāveṣu---------------------------| (3|1|6)
ityādi | ata eva iti yataḥ pramātṛvargāt prameyavargāt ca
saṃkucitacidrūpā, tataḥ kṛtakā anyathā śuddhacidrūpatāyāṃ
nityatvena kṛtakatvāyogāt | nanu evaṃ te māyīyā eveti kathaṃ
māyātattvoparivartina ucyate ityāśaṅkya āha tāvacca iti |
vedyadehādyahambhāvajñatvakar-
tṛtvavirahāvabhāsanalakṣaṇapūrṇamāyāvyāpārābhāvādamāyīyāst
e ucyante satyapi tāvati māyāvyāpāre ityarthaḥ | tarhi māyottīrṇatayā
yaducyate śuddhavidyāmayatvam, tat kutra | āha īśvarasya tu iti
ahantācchāditedantābhāvasyaiva vidyāmayatvam | yat vakṣyati
idambhāvopapannānām-----------------------| (3|1|4)
ityādi | nanu asti tāvadayaṃ saṃbhavo bhagavatprabhāvo bodhasvabhāve
dehādyasaṅkocavati api pramātari bhedamavabhāsayatīti, tadidānīṃ
brahmādayo'pi kīṭāntāḥ śarīrādipramātṛbhāvavantaḥ santo bhedaṃ
gṛhṇanti,-iti kimarthamuddhoṣyate te'pi cinmātrapramātṛrūpāḥ
santvityāśaṅkāmanūdya pariharati na yuktam iti na
asmābhirbhedābhimānānyathānupapattyā
(page 247)
dehādeḥ pramātṛtā unnītā | svasaṃvedanādeva hi sā nirbhāsate
kṛśo'haṃ sukhyahamityādeḥ pratyātmavedyasya pratyayasya
apratyākhyeyatvāt | upapattirapi atra arthe saṃbhavatītyāha
bodhātmanyeva iti cakāro hetusamuccaye | bodhamātrasya hi
pramāturāharaṇīyo bodho nāsti, yatra indriyādisāmagryupayogaḥ |
vedyoparāgamātreṇa hi tasya nīlādibodharūpatā, vedyaṃ ca sadā
sannihitamiti sārvajñyameva asya yuktam,
kena nāma na rūpeṇa bhāsate parameśvaraḥ |
iti ca nayena bhagavatā sārvajñyamapi nirbhāsanīyameva, tanmātraṃ ca
ete dehādipramātāra iti āśayaḥ |
prasaṅgāgataprameyāntarasāntarīkṛtaṃ prakṛtaṃ sūtrārtham
abhāsabhedādekatra ityādikaṃ nigamanavyājena anusandhatte tat
ityādinā || 19 ||
nanu iyatā vijñānarūpaṃ brahmaiva viśvātmanā bhātītyucyate,
kimīśvaratayeti yo mohaḥ, tamapahanti
vāstave'pi cidekatve na syādābhāsabhinnayoḥ |
cikīrṣālakṣaṇaikatvaparāmarśaṃ vinā kriyā || 20 ||
cita ekatvaṃ vāstavaṃ, bhedastu avidyeti aṅgīkṛte'pi kriyā
karaṇaṃ na upapadyate ābhāsena bhinnau ghaṭacetanau
tayoryaścikīrṣālakṣaṇa ekaḥ parāmarśo yadi na bhavet kriyāpekṣayā vā
sambandhasāmānye ṣaṣṭhī, paścāttu aucityāt karmatvakartṛtvābhyāṃ
sa sambandho vibhajanīyaḥ, ābhāsena bhinnayoridamahamitijaḍacetanayorya
ekaḥ parāmarśaḥ paracittattvaviśrāntilakṣaṇastaṃ vineti vā, tena kriyāṃ
cikīrṣāṃ parāmarśaṃ vā apekṣya ṣaṣṭhīsamāsaśca nityasāpekṣatvāt
| etaduktaṃ bhavati-vāstavaṃ svabhāvasiddhaṃ jaḍasya iva ghaṭasya
ghaṭatvaṃ cito yadi ekatvamucyate, bhedastu avidyeti;
(page 248)
tadā nirūpyaṃ kasya seti | nahi vidyaikarūpasya
brahmaṇastadabhāvarūpamavidyā nāma, naca anye jīvādayaḥ kecit,
avidyayaivahi te utthāpyāḥ | anirvācyā seti cet, kasyeti na vidmaḥ | bhāti ca
anirvācyeti ca yakṣabhāṣā | yuktyā na upapadyate iti cet |
bhāsanātikramaṇe kā yuktiḥ | avikalpe śuddhameva brahma ābhāti,
savikalpake tu seti cet; so'pi kasyeti pūrvavat vācyam | avikalpakaṃ ca
satyaṃ, na itaraditi bhāsamānatvāviśeṣe kuto vibhāgaḥ, bādhāditi cet
viparītatve parasparatastulyo bādhaḥ | pratītinirūḍhistu bhede yathā, tathā
na abhede iti bhedasyaiva satyatā yuktā | bādho'pi bhāsamānatvādeva san,
tathā bhedo'pīti so'pi kathamavidyā; bādho'pica bheda eveti so'pi avidyā
| tadidaṃ śaśaśṛṅgaṃ gaganakusumasya chedakamuktaṃ syāt | āgamāt
sarvamiti na ābhāsanāditi cet, āgamo'pi avidyeti sarvamālajālam | yat
vakṣyati
brahmāpīṣṭamavidyayā saha tato naikāntavādo'pyayam |
iti sūtratātparyam | tadāha vṛttau akasmāt iti nimittasya
alābhāditibhāvaḥ | ābhāsabheda ityādinā vedyagataṃ rūpamuktam |
tadviṣayatvena yat kriyātvaṃ nāma kartṛtādhāyakaṃ, tat na ghaṭate iti
brahmagataṃ rūpamuktam | tat iti ābhāsabhedasya ghaṭanaṃ kriyātvam |
nanu dṛṣṭaṃ jaḍasya kartṛtvam
astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ |
iti | naitadityāha jaḍasya iti akatṛtvamiti sambandhaḥ | tam iti jaḍam | sa iti
pramātā | etadabhimatameva sārasvatasya devatātmeti viśeṣayataḥ |
sūtrārthamavatārayati cittattvasya ityādinā | na ityanena nirmeyagataṃ,
nāpi iti tu
(page 249)
nirmātṛgataṃ rūpamabhidadhatā sautram ābhāsabhinnayoḥ iti spaṣṭaṃ
yat pratipāditaṃ, tat saṃkṣepeṇa smārayati kāruṇikatayā yathā
ityādinā | aiśvaryaśaktiṃ vinā nirmittatvāt krame nimittābhāvāt
kādācitka iti vicitraḥ kramo na syāditi sambandhaḥ |
antargatasarvābhāsollāsanasvabhāvatve hi yaugapadyameva ucitamityāha
nityameva iti | aiśvaryaśaktistu samarthā codyamenaṃ parihartumityāha
īśvaratvāt iti | tattat iti vicitrakramakamiti yāvat | parāmarśa eva
kriyālakṣaṇo yukta iti sambandhaḥ | lakṣaṇaṃ darśayati kramiko'pi
ityādinā | kramikatve hetuḥ antar ityādi, ekatve kartṛvyāpāra iti tat iti
codyaṃ ca uttaraṃ ca parāmṛśati krameṇa vṛttigranthadvayaṃ paṭhan |
kriyā api cet vedyā, tarhi nirmeyā, tatra ca kriyāntaraṃ, tatrāpi evamiti
anavasthāṃ mā śaṅkiṣṭa kaścidityāśayena
parāmarśatattvamuktapūrvamapi smārayati sā caiṣā iti | anyāsu
pākādikriyāsu sambhavatu kadācidiyaṃ cintā, natu asyāmiti bhāvaḥ |
nanu yadi vimarśaḥ pramātuḥ saṃvidrūpādabhinno na
saṃvedyapadamabhipatati, tarhi kramarūpatvābhāvāt kriyātvamasya kutaḥ
| atra āha pramātrabhedena tu iti avabhāsate iti |
māyāpramātṛvṛttāntaśca asau parameśvaraprabhāvādeva bhavati,-iti
tatrāpi kriyāśaktitvamuktam | uktaṃ ca etat
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ-----------------------| (2|1|2)
ityatra | etacca iti sakramatvam | nanu parāmarśa eva icchā bhagavataḥ kriyā,
tataśca vṛttau tritayaṃ yaduktaṃ cikīrṣayā ityādi, tat kathamuktam | etat
pariharati abhyupagamapūrvaṃ parāmarśo'pica iti | tasya tasya iti
karmaṇi ṣaṣṭhī | mātragrahaṇena
(page 250)
karmaṇo'nunmeṣamāha | tata eva mṛjyāddūratvam ? | vṛttyarthaṃ
vyākaroti atra hi iti vṛttigranthe | ābhāsanā ca kriyā, tasyā ādya eva
parāmarśo lakṣaṇam | sa eva bahiṣkaraṇātmakābhāsanāparyantaḥ | tena
ābhāsanāyā eva ayaṃ rūpavibhāgaḥ cikīrṣayā parāmṛśan iti | tena
trayametadupakrame bhāsamānamapi dvayameva, vastutastu ekamapīti
tātparyam | ityapi iti na kevalaṃ parāmṛśyamānoparāgāt,
yāvadicchāprayatnarūpatvādapītyarthaḥ | jaḍasya ityādikāṃ vṛttiṃ
codyena upakramate evaṃca iti evaṃ tarhītyarthaḥ | mahābhūtasya iti
devatārūpatve hi yujyate etat | naca devatā dahati tathādarśanāditi manyate |
nanu icchāyāmacaitanyamapi asti | satyam, iṣyamāṇagataṃ tu tat, na
svarūpagatam | tadāha nāmarūpa iti | etacca
ghaṭo'yamityadhyavasā------------------------| (1|5|20)
ityatra uktam | anantaram iti vācakavācyarūpaśabdārthamātrasya
saṃvedyatvena prakāśanāditi hi atraiva sūtre nirūpitam | atra
abhyupagamenaiva uttaramāha āstām ityādinā | svagate bhavanādau
sthiratvādeva rūpāntaraṃ nāstīti kutra anusandhānam, spandanādau tu
akarmake syandanarūpatvāt pūrvāparakṣaṇaviṣayamekamanusandhāna-
masti, dahanādau tu sakarmake na kevalaṃ pūrvottarakṣaṇaviṣayanusan-
dhānaṃ, yāvat vyatiriktakarmaikīkāralakṣaṇamapīti
anusandhānadhārādhirohamayameva; tadacetane kathaṃ syāditi darśayati
āstāṃ tāvat iti | asau iti vyāpāraḥ | yadā ucyate, tadāpīti saṅgatiḥ |
sattāmātra iti sthirāyāṃ ca abhūtvābhāvinyāṃ ca sattāyāmityarthaḥ
| nanu vastuvṛttena bhavantyeva tāvat te svatantrāḥ | tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ
svātantryābhāvāt iti | atra
(page 251)
āha svātantryam ityādi mama na bhātamasya avaśyaṃ bhātītyetadeva
vastuvṛttamucyate, natu anyatkiñcit tat | tataśca bhavanamapi
prakāśalagnaṃ sat tathābhavatīti bhavanasvātantryeṇa
prakāśamukhaprekṣiṇā kiṃ kariṣyate iti prakāśane ananyavadanāvalokini
yat svātantryaṃ, tadeva svātantryamucyate; tacca jaḍānāṃ nāstīti
yuktaiva yuktiḥ svātantryābhāvāt iti | prakāśasya ca paradaśāyāṃ
camatkāramātrātmā yo vimarśastadeva svātantryaṃ, natu icchārūpaṃ;
parāparatve tu tadicchārūpamiṣyamāṇonmeṣāt, aparadaśāyāṃ tadeva
apūrṇamiti darśayati prakāśo'pi ityādinā cikīrṣaiva ityantena |
camatkāro hi iti svātmani ananyāpekṣe viśramaṇam | evaṃ
bhuñjānatārūpaṃ camattvaṃ, tadeva karoti saṃrambhe, vimṛśati na
anyatra anudhāvati | camaditi kriyāviśeṣaṇam, akhaṇḍa evavā śabdo
nirvighnāsvādanavṛttiḥ | camaditi vā āntaraspandāndolanoditaparāmarśa-
mayaśabdanāvyaktānukaraṇam | kāvyanāṭyarasādāvapi
bhāvicittavṛttyantarodayaniyamātmakavighnavirahita eva āsvādo
rasanātmā camatkāra iti uktamanyatra | viśvanirmāṇe tu iti
vyatiriktāvyatirikteṣyamāṇatayā śrīsadāśivādibhuvanata ārabhya
ahambhāvācchādanasya krameṇa saṅkocakramonmeṣe ca
idambhāvatāratamyasya anantādividyeśvarāntaṃ tathāvasthātuṃ
parāpararūpatāṃ darśayati bhedāprarohe karaṇavyavahārābhāvāt,
kṛtamiti tu vyavahārabhedanirūḍhāveva gāḍhāyāṃ brahmādīnāṃ
kulālādīnāṃ ca | tadāha māyīyasarga iti tathā iti
saṃkucitarūpatāyāmapi brahmādeḥ kuvindādeśca vyatiriktatve'pi
iṣyamāṇasya apārimityāt parimityāt ca viśeṣa ityāha evam iti
parimāṇaśūnye paradaśāyāṃ nāsti icchāvyavahāra iti
śāntaśivādipravādābhiprāyeṇa
(page 252)
uktvā sadāśaktirūpāviṣṭa eva śiva ityevaṃbhūtadarśanāśrayaśiva-
dṛṣṭimatāvalambanena āha athavā iti | sarvatra hi camatkāra eva icchā,
saca parabhūmāvapi asti | yaduktaṃ
tadecchā tāvatī-----------------------------| (1|3)
iti | saivahi iti | camatkāritā hi bhuñjānarūpatā svātmaviśrāntilakṣaṇā
sarvatra icchā | kvacittu svātmaviśrāntirbhāvāntaramanāgūritaviśeṣama-
pekṣya utthāpyate yatra sā icchā rāga iti ucyate, āgūritaviśeṣatāyāṃ tu
kāma iti | ādigrahaṇādabhilāṣamalo yatra bhāvāntaraṃ
sāmānyākāramapi vāsanāvaśeṣamātreṇa āste yathāha
------------------------bhāvasthitāni jananāntarasauhṛdāni |
iti | sautsukyaṃ ca nityatatsannidhānavyapagataśaṅkānuviddhā icchaiveti |
evamanyadanusartavyam | tadabhāvaśca iti svātantryābhāvasya
nimittamukta icchābhāva iti saṅgatiḥ | iyatā vṛttirubhayathā gamitā-
bubhūṣāyogena yat svātantryaṃ, tasya abhāvāt; ayogena ca yaḥ
svātantryābhāvastata iti | nanu evaṃ himavānastīti katham | āha
kartṛtopacārastu iti āropaṇe nimittaṃ tatpāratantryātmakaṃ tātsthyaṃ
nāmetyarthaḥ | svātantryasya gamyamānasya atra āropaṇamityatra
arthe'bhidhīyamānasvātantryāropaṃ dṛṣṭāntīkaroti kūlam ityādinā |
āśaṅkāyāmacetaneṣviti pratyākhyātuṃ yat vākyaṃ na vā
tulyakāraṇatvādicchāyā hi pravṛttita upalabdhiriti, tatra
pramātṛsvātantryāropaṇameva tattvamavaseyamiti āśayaḥ | tata eva
icchāsaṃbhavapakṣaṃ vākyamadṛḍhaṃ matvā parihārāntaramākhyat
upamānādvā siddhamiti, tattu tṛtīyamuninā na asahyata na
tiṅantenopamānamastīti | tadāstāmavāntareṇa | sarva eva iti
nityapravahattāṃ
(page 253)
vartamānasya darśayan māyāpramātrapekṣametaduktaṃ,
satyapramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāśayaṃ sūcayati |
māyāpramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāha athavā iti |
māyīyapramātṛtā pade'pica satyapramāturavirodha ityāśayena apiśabda
aṅkurapadena abhūtaprādurbhāvaṃ piśunayati | mama pramātā iti
māyāpramātruddeśenaiva idaṃ sāmarthyam, paramārthapramātari tu na
kiñcidatra prayāsyamityāha || 20 ||
itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || 21 ||
arthaḥ spaṣṭaḥ | saivaca kriyāśaktiriti yaduktaṃ, tatra kaścit
brūyāt-bhagavati icchā, śrīsadāśive jñānaśaktiḥ, īśvare punaḥ
kriyāśaktiriti āgame śaktivibhāgastadetat kathamiti | tatra āha
viśvāvabhāsana iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | na kevalaṃ loka prasiddhā
kriyā spandanarūpā, yāvadiyamapīti apiḥ | yadā tadā iti
hetuhetumadbhāvadyotakau nipātau, yadyapi-tathāpītyetadarthavṛttī vā |
kriyāyāṃ śaktirityevaṃ vyākhyāya sāmānādhikaraṇyamapi
svābhimataṃ vyācaṣṭe tasyāmapivā iti | śaktiḥ iti kriyātmā |
yathoktaṃ
susūkṣmaśaktitritayaṃ sāmarasyena vartate | (śi. dṛ. 1|4)
iti | tanmukhena iti ciddhanakartṛmukhena | yadāhuḥ iti vaiyākaraṇāḥ |
evaṃbruvāṇaiśca aparakārakaparyāyāpāye'pi sati kartari kriyātattvasya
darśanamasati tu aparakārakasāmagryāmapi adarśanamiti
anvayavyatirekābhyāṃ kartṛviśrāntireva kriyeti nirūpitaṃ bhavati | na iha
pacyate ityādāvapi adhikaraṇākṣiptā eva pākabhogādiyogyā bhāsanta
eva kartāraḥ | natu iti karmaṇaḥ
(page 254)
kriyāveśo na saṃbhavati icchāvirahitatvāditi uparitaḥ saḥ | upacāre ca
nimittaṃ kartṛgatayā api tayā karmaṇi āhitābhisaṃhitaviśeṣadarśanam |
yadāha ityuktvā yat vākyaṃ paṭhitaṃ, tat tādṛśaṃ vṛttau nāsti
sambandhinī ityasya padasya vṛttāvapāṭhādityāśaṅkya āha śeṣa iti
adhyāhāra ityarthaḥ | ṣaṣṭhyā iti vṛttau śrutayā | tataśca
sādhyāhārametat paṭhitamiti uktaṃ bhavati | karaṇādīnāṃ ca iti
kārakatvam iti sambandhaḥ | nanu karotīti kārakamiti kartṛvyutpattipakṣe
satyamupacāro'vaśyaṃbhāvī, avyutpannastu nimittaparyāya ityatra pakṣe
kimupacāreṇetyāśaṅkāmapāsyati nimittatvaṃ ca iti
sadasatkāryavādavicāre hi nirākṛtaḥ śuṣkaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ |
teṣām iti karaṇādīnām | etat iti nimittatvam | tataśca kāṣṭhaiḥ
pacatītyasyāmapi daśāyāṃ saṃvittattvasvātantryānupraveśādeva
kārakatvam, natu anyathā | nanu avayavakriyāyāmasti eṣāṃ svātantryaṃ
kāṣṭhāni jvalantīti kartṛtvadarśanāt, tataśca sā yadā
pradhānapākalīnā vivakṣyate, tadā karaṇatve'pi kārakatvasya kā
khaṇḍaneti kimatra cittattvamukhena | etadāśaṅkya āha kāṣṭhāni iti |
jijvaliṣoreva jvalanakartṛtvaṃ yuktamityādi pūrvoktavadanusandheyamiti
śivam |
iti
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitāyāmīśvar
a-pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhikāre kāryakāraṇa-
bhāvavimarśaścaturthaḥ || 4 ||
īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī |
mahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā |
āgamādhikāraḥ |
vol M00022 · chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21 · lines via source.start/end