chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7

IPVV · M00022
āgamādhikāraḥ | atha prathamo vimarśaḥ | otaprotaṃ sakalaṃ viddhvā? svarasena śivamayīkurute | yo'nuttaradhāmnyudayansvayamamṛtaniṣecanaṃ tamasmi nataḥ || evamadhikāradvayena nirṇīte vitatya jñānakriye, adhunā tu kriyādhikāre yaduktaṃ viśvavaicitryacitrasya-----------------------------| (2|3|15) ityādau sarvapadārthāvabhāsanirmalalakṣaṇatvameva kriyāśakteḥ svarūpamiti, tatra ko'sau padārthavarga iti vaktavyam | tatra asmadādipratya- kṣaṃ na aśeṣasākṣātkāri, anumānamapi evaṃ sarvasya liṅgavyāptyupa- labdhisambhavābhāvāt | asaṅkucitaprakāśātmakaparameśvaravimarśāt- makaḥ punarāgamo viśvaṃ pramātuṃ samarthaḥ, tata eva vivṛtāvavatār- yate padārthatattvopapādanārthamiti pārameśvarāgama eva tattvamupapā- dayituṃ śaktaḥ; yuktistu tadupabṛṃhaṇāya | naca viśvaprameyatāpā- danaṃ na upayogi prakṛtāyāmīśvarapratyabhijñāpanāyām | viśvaprame-yīkaraṇe hi tāvatprameyapadottīrṇā tāvadantaḥkaraṇapratilabdhapūrṇa-bhāvā satyapramātṛtā hṛdayaṅgamīkṛtā bhavet | yaduktaṃ didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate | tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || (spa. kā. 43) (page 256) iti | samastasaṃpat itipadena bahubrīhipakṣe prajñāviśeṣaṇena sphuṭīkṛtam | samastasya hi mūrtikriyānmano deśakālaprapañcasya saṃvidi avabhāsane tadaparicchinnasvabhāvā asau vibhunityarūpā sarvaśaktiḥ svaprakāśataiva nirbhāsate | tadapi māyāvaraṇādanyathā api bhāyāditi tatrāpi īśvarāgamaśaraṇatā | taduktaṃ pramāṇamekaṃ tadvākyaṃ tathyamīśvarabhāṣitam | tasyoktiḥ pauruṣaiḥ sthūlaiḥ pramāṇairna prabādhyate || iti | tadanena āśayena āgamādhikāra ucyate | tatra ślokaikādaśakena evamantarbahiḥ---------------------------------| ityādinā -----------------------------------sthūlasūkṣmatvabhedataḥ | ityantena śivādidharaṇyantānāṃ tattvānāṃ pārameśvarāgamasiddhaṃ yuktyā api anugṛhyamāṇaṃ pratyekataḥ svarūpaṃ darśayati | tāni eva pramāṇavyāpāraviṣayatvādekaikābhāsarūpāṇi vastūni yeṣāṃ darśanāntare sāmānyavyavahāraḥ | tairevaca niyataśaktyanugrahagṛhīta- sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyavaicitryairanantasvalakṣaṇāvabhāsāt- makavyūhavibhavaviśeṣamayaḥ śarīrabhuvanādiḥ samasto'pi ayaṃ sarga otaprota iti prakaraṇatātparyam | tatra uktārthopajīvanena adhikārasaṅgatiṃ kurvan pūrvapakṣanirākriyāṃ ca upasaṃharan śivatattvameva sarvametadevaca sarvabhāvānāṃ tattvamiti tadeva tāvat jñānakriyāyogādābhāsavimarśasāraṃ svarūpato darśayati evamantarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā | mātureva tadanyonyāviyukte jñānakarmaṇī || 1 || jaḍe pratiṣṭhitaḥ kāryakāraṇabhāvo na upapadyate, apitu cidrūpa (page 257) eva, prakāśavimarśaikaparamārtho'pi svātantryādantarbahirātmā avabhāsamānaḥ kālakramamutthāpayan jñānaśaktivapuṣā dharmirūpaḥ san tāmantarbahirātmatāṃ kramikāvabhāsāṃ kriyāśaktiṃ dharmatvena svīkurute iti | evaṃ yata uktaṃ tat iti tato hetoranyonyamaviyukte jñānakriye prakāśavimarśātmike | tadevaca sarvabhāvānāṃ pāramārthikaṃ vapuḥ | tataḥ kriyāśaktidvārasvīkṛtasakalakṛtyapañcakaprapañcanasvātantryaṃ bhāvanādyupayogitayā upadeśena ābhāsyamānamavabhāsarūpamapi śivatattvamiti ucyate | tathoktaṃ śvātantryāmuktam-------------------------------------------| (1|5|16) iti | tathā śrīkiraṇāyāṃ māyātītaṃ śivaṃ tattvaṃ kathaṃ mukhyaṃ manobhuvi | vibhāset---------------------------------------------------------------|| itipraśne adhovyāptiḥ śivasyaiva svaprakāśasya sā-----------------| iti nirūpitam | svaprakāśatā hi svatantratā, adhovyāptistathā sṛṣṭireveti sūtrārthaḥ | vivṛtikāro jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ---------------------| (1|1|4) iti pūrvapakṣopakṣiptaṃ svātmani īśvaratābhijñānarūpaṃ vaktavyaṃ vastu samastamuktaṃ, tat kimidānīṃ prameyāntaramasti yadarthamadhikā- rāntā ramiti parāśaṅkāṃ hṛdi gṛhītvā prakaraṇārthaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati 'evam ityādinā 'upadarśya' ityantena prakṛtasaṅgatiṃ kurvataśaṅkābījamapi upakṣiptaṃ 'upakramate' itivacasā sūtrārtho'pi avatāritaḥ | śivatattvaṃ hi sarvapadārthānāṃ vapuḥ | tadbhittipṛṣṭhe ca sarvabhāvacitranirbhāsa iti tadabhidhānameva teṣāmupapādanopakramaḥ | āgamasya ca samastasya tātparyeṇa śivatattvameva artha (page 258) iti bhaṅgyā sūtrāvatāraṇaṃ kṛtameveti pūrvaśailī api anusṛtaiva avataraṇikāyām | nanu kartuḥ kriyeti samucitaṃ vaktum, natu pramātuḥ kriyeti | atra āga 'avabhāsana' iti | bahiḥsattādānaṃ yadyapi ābhāsana- meva, tathāpi laukikasarvapramātṛsādhāraṇarūpasaṃpādakakaracaraṇā- divyāpāraviśeṣaparyantībhūtameva abhipretaṃ tathā laukikānāṃ prasiddheḥ | tāmevaca saṃjñāśabdena darśayati śivatattvalakṣaṇasya parapramāturalaukikatvena vyākartumaśakyatetyāśayena | yadyapi māyīya-pramātṛmukhena pramātṛtattvaṃ vyākhyātam, tasya ca na tattvabhuvana-vargo nirmeyastathāpi māyāpramātṛtattvaṃ śivatattva eva prakāradvayena sāmānyāt tadekarūpatvāccetyevaṃ paryavasāyayiṣyatīti tadabhiprāyeṇa tattvādigrahaṇam | ādipadena ca māyāpramātravabhāsanīyaghaṭaśarīrā-disaṃgrahaḥ | 'ātmanaḥ' iti vṛttau tattvabhuvanādayo'rthāḥ pramātravya-tiriktatvāt yato nirdiṣṭāḥ, tata ātmānameva pramātṛsaṃjñaṃ karmabhāvena kartṛbhāvena ca avalambamānā kriyā karmasthatvena kartṛsthatvena vā vivicyamānā ekāśrayaiva bhavantī vastuta ekaiva | ghaṭāvabhāsanasya paṭāvabhāsanāt hi na paramārthato bhedo ghaṭapaṭayorevaṃ vodhaikaparamārthatvena abhedāt | māyākṛtatadbhedoparāgāvabhāsitastu bhavatu kriyāṇāṃ bheda iti vastu-sthitigrahaṇam | nanu avabhāsamānapadārthaviṣayaṃ yat tat samarthā-caraṇaṃ pramātuḥ sambandhi, tat jñānavirahitaṃ kasmādanyat kiñcit na bhavedityāśaṅkya āha 'bodhātma' iti | bodhaikarūpasya pramāturyadadhi-kamabodharūpaṃ, tat nirmātavyapakṣe nikṣipyate iti tasya yat nijaṃ śakti-rūpaṃ dharmaḥ-itivyapadeśyaṃ, tat bodharūpameva yuktamiti yāvat | viduṣaḥ karmaṇi adhikāro dīkṣāsamarcanadhyānādikriyāyuktasya ca tattvajñānasampattirityetasminnarthe yadyapi ayamāgamo vyākhyātaḥ, tathāpi (page 259) ayameva artha etadarthamūlatve sati yujyate | anyathā jñānaṃ yadi kriyāyāmupayogi, tadastu; kriā tu jñānaṃ vardhayatīti kaḥ prakāro bhāvanāmātreṇa api tatsiddhidarśanāt | yadātu kriyā nāma paraṃ tattvamapi śarīraparyantībhāvena dṛḍhībhūto vimarśaḥ sakalamidaṃ hṛdyakusumavilepanādi parameśvare'rpayaṃstadabheditayā vimṛśāmīti pūjanaṃ, tadā yuktamucyate-arcanādikriyāvirahitaṃ jñānaṃ na dṛḍhībhavatīti | tathā ca śrīsadāgamaḥ yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ | svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate | iti | mayā ca vārtike etat vyākhyātaṃ śvacitte vāsanāḥ karmamalamāyāprasūtayaḥ | tāsāṃ śāntinimittaṃ yā matiḥ saṃvitsvabhāvikā || sā dehārambhibāhyasthatattvavrātādhiśāyinī | kriyā saiva ca yogo'pi tattvānāṃ cillayīkṛteḥ || loke'pi kila gacchāmītyevamantaḥsphuraiva yā | sā dehamakṣaṃ deśaṃ cāpyāviśantī gatikriyā | tasmātkriyāpi yā nāma jñānameva hi sā tataḥ || (taṃ. lo. 1 | 155) iti | tadetat darśayati parasparāviraha ityādinā | 'anyathā' iti aparasparāt- matāyāṃ vṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva tādātmye'bhidhīyamāne paramārthato vyatireka eva ābhāsavimarśabhedāditi pratipādayitum 'anyathā' iti 'vyatireka' itica ubhayamupāttam | 'yadi nāma' iti cetanasyaiva kriyā, ratho dhāvatītyādau punarupacāra iti yadi mataṃ; tadeva suvacamiti āśayaḥ | nanu parameśvarasya jñānakriye bhavetāṃ parasparāvirahite | bodhasvabhāvo (page 260) hi parameśvaraḥ satataṃ navanavakṛtyapañcakāvabhāsanāsvabhāvaḥ, paśupramātṝṇāṃ tu pūrvanirmitaviśvavartinīlādibodhāvasare navāva- bhāsanā nāsti eva | etat pariharati māyā ityādinā | mukhena ityatra avacchedaḥ | parasparāviraho yuktaḥ iti ca pūrveṇa sambandhaḥ | tasyāścito rūpaṃ yadaiśvaryaṃ, nahi jñānakriyātmakaiśvaryātiriktā cit kācit, tanmukhena taddvāreṇa yuktaḥ paśūnāmapi jñānakriyayoranyonyāvi-yogaḥ | yat nareśvaravivekaḥ aṇavaścidacidrūpāścittvādeko maheśvaraḥ | tena kecidacittvāttu kathamākṣepabhūmayaḥ || iti | nanu bhagavato'pi sadā kathaṃ na avabhāsanā nirvahati,-iti śaṅkāṃ bhinatti nīla ityādinā | yadivā yat pūrvaṃ samarthitamīśvarasya, tadaiśvaryamukhena māyāpramātṝṇāmapi nirmāṇaṃ samarthitamityekarasatayaiva grantho neyaḥ | vṛttau pramātuḥ kriyāḥ iti sambandhe ṣaṣṭhī, natu bahiṣkārāpekṣayā kartari | tatrāpi na niyamena niṣedhaḥ śeṣe vibhāṣā iti abhyanujñānāt yadi na strībhāvapratyaya eva śeṣaḥ | svātantryeṇa vā iti īśvarasṛṣṭyanapekṣayā | nirmāṇamiti samarthitamiti sambandhaḥ | uktaṃ hi yathābhimatasaṃsthānābhāsanādbuddhigocare | ata eva yathābhīṣṭa-------------------------------------|| (1|6|11) ityādi | nanu paśupramātrupakrameṇa kimartho vicāraḥ | atra āha śuddhaiśvarya iti | nanu paramārthato yadi ete na atiricyete, tat kimatiriktatāyā vicāreṇa | atiriktatā api avabhāsamānā na atyantamasaṃbhavinīti darśayati kevalam iti | nirmātṛpade iti | māyīyānāṃ kīṭāntānāṃ svakāryakaraṇāvasare yat kāryaṃ purā hṛdaye sphurati, tatra hṛdaye bhedasphuraṇāvasthāyāṃ cidabhedapūrvako (page 261) bheda iti yadyapi kramo'sti, kramānītā ca kriyāpi asti, tathāpi na tāvataiva lokastuṣyati pramātrantarasādhāraṇatvākāṅkṣī bahirindriyavedyatvātma-svarūpāntarāpattilakṣaṇaṃ kramaṃ yato'pekṣate, tato'pūrṇo'yaṃ krama iti abhimatavimarśātmikā kriyā api apūrṇeti tāmasatkalpīkṛtya jñānatayaiva vyavahāro na yuktaḥ | ucyate iti vyavahriyate ityarthaḥ | nanu evaṃ yadi sukhādeḥ sāṅkalpikasya ca ghaṭāderantareva buddhibhūmau karaṇaṃ nirmāṇaṃ, tadā kathaṃ kriyā | āha antaḥ iti | etadanantaram apica iti yojyam | na kevalaṃ bahiriti apiḥ | ca uktaśaṅkādyotakaḥ | evamanyatra | tatra tarhi kramaḥ kimapekṣayā | āha antarapica iti | buddhibhūmau hi svāminaśca----------------------------------| (1|5|10) ityuktanyāyena cittattvāntarvartina eva bahiṣkāraḥ | nanu tatra cinmātre kathaṃ kramaḥ | iṣṭameva etadityāha cinmātra iti sakramatvaṃ ca laukikyāḥ----------------------------------| (2|1|2) iti hi uktam | nanu tādṛśī prābhavī kriyā sūtravṛttyoḥ kathaṃ na darśitā | ka āha na darśiteti | yāvadevahi uktam antarbahirvṛttiḥ iti, tāvadeva āntaratvapratipādanena sarvābhyantaratā api ākṣiptaiva | kramanirbhāsasāmarthyameva tatra kriyetyāśayavyaktaye śaktipadam | asya ca iti pūrṇacitsvarūpasya tvityarthaḥ | aiśvaraḥ śuddhaḥ sargo yatra ucyate śūdhe'dhvani śivaḥ kartā---------------------------| iti, māyīyastu aśuddho yatra uktaṃ ---------------------------prokto'nanto'site prabhuḥ | iti | sarvatra ca vastutaḥ śivasyaiva kartṛtve'pi tadicchākṛtādabhimānato'nyasya kartṛtvamucyate | yat vidyāguruḥ (page 262) uttarottaramavagrahagrahaiḥ paśyato'pyadharamuttarasya yaḥ | sādhanasya nijabhāvanāgraho heturatra bhavato marīcayaḥ || iti | tatra aiśvarasarge'bhyantaracinmātrāpekṣayā antarbahirbhāvasya sadbhāvaḥ, māyīye tu sarge'bhyantareśvaravṛddhyādyapekṣayā bahuśākho'sau | sa eṣa dvayo'pi sargaḥ paramaśivasya bhagavataḥ śaktivijṛmbhā | tataḥ sā śaktirantaravabhāsamānasvabhāvatayā jñānaśaktirucyate, bahirbhāvarūpeṇa tu kramopabṛṃhitena vimarśadārḍhyena upalakṣitā kriyāśaktiriti vyapadiśyate | yadāgamaḥ evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam | jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate | evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ | jātā tadaiva tattadvat kurvatyatra kriyocyate || (mā. vi. 3|8) iti | bhagavata eva paramaśivasya akramatve'pi yukto jñānakriyāśaktiyogaḥ | nanu māyīye sarge kālatattvonmeṣāt bhavatu kramaḥ, vidyātattvānte tu māyānunmeṣāt kālayogābhāve kathamasau kramayogaḥ uktaḥ | atra āha atra ca iti | iha dvaitavanto māyīyāḥ pramātāra upadeśyāḥ, te ca kālakramabhājaḥ sadāśivāvasthāyāmapica idantonmeṣasya ahantācchādanīyasya api sambhavamutthāpayantaste'vaśyaṃsaṃbhā-vinaḥ | aparadaśāveśo hi tata eva | atastānapekṣya kramo bhavatyeva, satu aprarūḍha iti kimavāntareṇa anena | dvaitavat iti bhūmādiṣu yathāyogaṃ matup | yata evaṃ, tasmāt śivadṛṣṭau yaducyate (page 263) yadātu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā | vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane || bhavatyunmukhatā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (2|8) iti | paramaśive'pi bhagavati aunmukhyarūpāyā ānandaśaktericchāśaktya-pekṣayā prathamatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ tuṭiriti kālāṃśarūpatvaṃ tadupapadyate; anyathā kramābhāve kathaṃ pūrvāparībhāvavyavahāraḥ, kintu upadeśyāpekṣayā antargatamāyīyapramātrapekṣayā ca yukto'sāviti | nanu atra sūtre kramavanto māyāpramātāraḥ sṛṣṭāḥ, natu śivatattvam | āha pramātṛsāmānyāt iti | tatrāpi hi upapāditā kramsthitiḥ | ata eva uktaṃ tadevam iti | te vā na keciditi vāstavaṃ pakṣamāha athavā iti || 1 || nanu evaṃbhūtaṃ cet śivatattvaṃ, tarhi tadatiriktaṃ kiṃ tattvāntaraṃ bhavet; viśeṣataḥ sadāśiveśvarau kathaṃ tattvāntaraṃ syātām | yadāgamaḥ layādhikārabhogādhvatritattvoktinidarśanāt | padārthaḥ patināmāsau prathamaḥ parikīrtitaḥ || (ma. taṃ. 2|1|14) iti | anena patyureva īśvaratā uktā | ekacittattvaviśrāntānāṃ ca tattvānāṃ deśakālāyogāt kaḥ kramaḥ | etadabhyupagacchanneva samarthayate sūtreṇa kintvāntaradaśodrekātsādākhyaṃ tattvamāditaḥ | bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram || 2 || satyaṃ śivatattvameva ekaṃ vastu sat, viśeṣāntaramapitu asti | taducyate | tat hi svaśaktitaḥ svātmani pratibimbakalpena vaicitryaṃ bhāsayat kāladeśakramaṃ bhāsayedeva vaicitryasya kriyāmūrtibhedamayatvāt | ata āntaryā jñānarūpāyā daśāyā udrekāvabhāsane (page 264) sādākhyaṃ sadākhyāyāṃ bhavaṃ sṛṣṭikramopadeśādau prathama- darśanīyaṃ tattvaṃ yataḥ prabhṛti saditi saditi prakhyā tadā sadāśiva- śabdavācyaṃ ca | idantonmeṣe'pi śivatetihi sadāśabdena uktam | bahirbhā-vasya kriyāśaktirūpasya paratve udrekāvabhāsane bhagavato'tyantadurgha-ṭākāritāparipoṣaṇaucityāt parameśvaraśabdavācyamīśvaratattvaṃ sādākhyasya paścānnirūpaṇārham | etaduktaṃ bhavati-iha tasya bhāvastattvamiti vargāṇāṃ viśeṣarūpāṇāmekīkaraṇanimittaṃ sāmānyamucyate mṛtpāṣāṇadārvasthimāṃsādīnāṃ pṛthivī, saritkūpasaraḥsamudrādīnāṃ jalamiti | taduktaṃ śrīmataṅgāgame tattvaṃ yadvasturūpaṃ syātsvadharmaprakaṭātmakam | tattvaṃ vastupadaṃ vyaktaṃ sphuṭamāmnāyadarśane || yadacyutṃ svakādvṛttāt tataṃ cātmavaśaṃ gatam | tatamanyena no tasmāttattattvaṃ tattvasantatau || (1|5|4) iti | tatra śuddhacaitanyavargasya mantramaheśvarākhyasya yat bhāvacakramasmadādyantaḥkaraṇavedyabhāvarāśisadṛśaṃ dhyāmalaprāyamunmīlitamātracitrakalpaṃ prathamasṛṣṭau, saṃhāre ca dhvaṃsonmukhamiva pratibimbatayā bhāti; tatra bhāvacakre tasya caitanyavargasya tathāprathanaṃ nāma yat cidviśeṣasāmānyaṃ, tat sadāśivatattvam; mantreśvarādirūpasya tu bahiṣkaraṇavedyasadṛśi pūrṇacitrapratime sthityavasthā īśvaratattvam | yadāgamaḥ tasminneveśvare tattve saṃsthitāḥ parameśvarāḥ | śivecchānumatāḥ sarve jagataḥ prabhaviṣṇavaḥ || (ma. taṃ. 1|5|5) ityādi | sadāśiveśvarabhaṭṭārakau tu tathābhūtatattvādhiṣṭhāyakau yatra upāsyādi brahmaviṣṇvādivat, tata etadanavakāśaṃ- brahmādīnāṃ kiṃ na tattvamadhye gaṇanamiti sūtrārthaḥ | vṛttirvivṛtiśca spaṣṭā | āntaradaśāśabdābhyāṃ (page 265) śivatattvamākṣiptamiti īśituḥ iti vṛttau darśitam || 2 || nāmāntareṇa idameva tattvadvayamuktam, natu atra kimetatsyāditi bhramitavyamiti ardhasūtreṇa āha īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ | yasyonmeṣādudayo jagataḥ---------------------------| ityatra unmeṣaśabdena bāhyatvasphuṭatāvidhāyi yat viśvasya caitanyasāmarthyamīśvaratattvaṃ, tat nirdiṣṭam; yasya nimeṣātpralaya---------------------------| ityatra tu nimeṣaśabdena antārūpamasphuṭamutthāpayat sadāśivatattvam | tadetadubhayamacalasya api cittattvasya calanāvabhāsanena kiñciccalanātmakamiti śuddhaspando'yamuktaḥ | sarvāṇi hi tattvāni bhagavataḥ śaktirūpāṇi spanda eva | yathoktaṃ guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt | labdhātmalābhāḥ-----------------------------------------|| (sp. kā. 19) iti | kācittu śaktiranantāḥ śaktīrākṣipyaiva vartamānā nedīyasī bhagavataḥ, anyāstu dūrālpatamā davīyastamā iti upāsanā vicitrā āgameṣu darśitāḥ || evamunmeṣanimeṣātmakeśvarasadāśivalakṣaṇarūpadvayasvīkṛta- samastatattvaṃ pūrvasūtroktaṃ śivatattvamiti ardhaślokena uktam, paripūrṇeśvaratākasya tu tasyaiva vyāpāro vimarśalakṣaṇo'haṃbuddhīdaṃbuddhyoḥ samānādhikaraṇatvena yaḥ, sā sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ || 3 || satī śuddhā vidyā; aśuddhavidyā tato'nyaiveti avāntarasya arthaḥ | idaṃ tātparyam-ahamiti ananyonmukhaḥ prakāśavimarśaḥ, (page 266) idamiti anyonmukhaḥ | ekaḥ śivabhaṭṭārake, dvitīyo vidyeśvaravarge | māyāpramātari ca tau grāhakagrāhyalakṣaṇe pṛthagadhikaraṇe siddhau | yadātu madhyakoṭau samadhṛtatulāvat viśrāmyatastadā ahamidamiti grāhake grāhyasya prakṣepo'ta eva dhyāmalagrāhyāṃśo vimarśaḥ sadāśivanāthe | idamahamiti grāhye sphuṭībhūte'hamitiprakṣepāt sāmānādhikaraṇyaṃ vimarśa īśvarabhaṭṭārake | enaṃ sūtrārthamavatārayati unmeṣa ityādinā | śāstrakṛtām iti spandādiśāstrapraṇetṝṇām | tasya ca iti yena śivasya aiśvaryaṃ sadāśivatattvopakramaṃ pūryate, tena ubhayorapi asau vyāpāro vidyākhyaḥ | ubhāvapica tadvyāpāramayau paramaśivanāthasya ekaghanamaiśvaryam | nanu viśvaṃ nimiṣitaṃ cedekarasaiva ahantā yuktā, sā ca śivateti nimeṣaḥ kathaṃ sadāśivarūpatā; tataśca kathaṃ gurubhirunmeṣaḥ, kathaṃ nimeṣo'pi bhagavato vyatirekeṇa nirdiṣṭo yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā. 1) ityatreti śaṅkāṃ parāsyati natu iti | viśvaṃ nimiṣitam iti hi viśvasya idantāsparśa eva kiñcidrūpaṃ vaktavyam | naca śivapade viśvaṃ kiñcit | sarvathā tvantarālīnā---------------------------| (4|1|14) iti hi vakṣyate | āgame hi svabhāvenaiva śāntātmā ghoraḥ saṃsāra evahi | sa yasmānneṣyate patyuraghorahṛdayastataḥ || (ma. taṃ. 1|4|14) iti paṭhitam | tataśca viśvasya yā antariti ahantāyāṃ parivartamānā dhyāmalatā, sa eva nimeṣaḥ | ata eva tadā tat viśvaṃ pralīnamucyate vyavahāraṇīyatvābhāvāt | etadāha sadāśivadaśā hi iti aśeṣāṇāṃ puruṣāṇāṃ māyāpramātṝṇāṃ buddhitattva (page 267) eva, natu bahiḥ sphuranto'ta eva asādhāraṇatayā pratyekaṃ nijanijayā saṃ-vidā vedyāstata evaca sādhāraṇyābhāvena avyavahāryatayā dhyāyama-latvena pralīnaśabdavācyā ye'rthāstatsāmānādhikaraṇyaprathā sadā-śivapadam | yadyapi vivṛtāvahametaditi tulyatayaiva pradarśitam, tathāpi etattāyā asphuṭatvābhidhānāt pūrvadaśāyāmahamityatra bharaḥ, īśvarapade tu sphuṭatvokteretadityatra | nanu atra aiśvaryasya pūrṇatvādī-śvaratā, pūrvatra tu sadā īśvaropalakṣitaḥ śivavyavahāraḥ kuta iti śaṅkamāna etadīśvaradaśāvyatirekaṃ smārayan sadāśivapadaṃ vyācaṣṭe sarvathā iti | idantā tāvadīśvarapadaṃ sphuṭatvena uktā, tata eva dedīpyamānā | yadātu sā praśāntyupalakṣitā dhyāmalatvena asphuṭā saṃpadyate, tadā vedyayoge'pi śivatāyā unmajjanāt sarveṇa kalanāprakāreṇa śivateti sadāśivatā ucyate | sā ca māyāpadavyavasthi- tānāṃ bhūtānāṃ grāhakagrāhyarūpāṇāṃ pralayaḥ sarvathaiva māyīyarūpapradhvaṃsāt | māyātattve ca tadā bhūtāni nidhīyante, tacca parameśaśaktirūpaṃ sadāśivapade idamityaṃśasparśena viśrāmyatīti nimeṣaḥ sadāśivatā | evameṣa grantho neyaḥ, natu pūrvaḥ nanu ityādigranthārtho'tra smārya ityāśayena paramaśivatā vyākhyātavyā tathāsati nimeṣataḥ pralayaḥ sadāśivavyāpāra ityanena virodhāpatteḥ | nanu yadā samastagrāhakagrāhyamahāpralayastadā bhavatu evam, yadātu māyāyā apralīnatve sati pārthivaprākṛtādivedyavargapralayaḥ puṃstattvāni grāhakāṇi sthitāni yadā puṃstattvānāmeva antaḥkaraṇeṣu saṃskārarūpatayā suṣuptavadavasthānaṃ viśvasya pralayo, natu ahantāntaḥpraveśastadā kathaṃ nimeṣo'ntariti ucyate | atra āha grāhaka ityādi | antar iti puṃstattveṣu, nimeṣaḥ saṃskāraśeṣateti yāvat | nanu evamapi sadāśiva (page 268) ityayaṃ sūtrāṃśo na vācakīkṛtaḥ, vācakīkṛtaścetyāha tadānīṃ ca iti tasyāṃ savedyāvasthāyāmapi yo māyīyagrāhakāntaḥkaraṇaparivartana-saṃskārarūpo nimeṣaḥ, so'pi tattvataḥ idamityasya vicchinnavimarśasya---------------------| ( a. pra. si. 15) itinyāyena ahamitipade viśrāmyannahamidamitisadāśivatāmeva spṛśati | yadātu saṃskārarūpatve'sya ahantaiva tattvaṃ, tadā pramukha eva sadāśivatā idantayā māyīyāhantayā vā saṃskārateti hi vakṣyati | vyākhyādvayamapica yuktamityāha ata eva iti | yataḥ pralayo dvidhā puṃstattvāvaśeṣatāyāṃ tatsaṃskārarūpatābhājāṃ vedyānāmarthānāṃ sadbhāve savedyatayā, puṃstatvānāmapitu māyāśaktau pralīnatvena sadāśivapadāntargamane pṛthakpramātṛtvābhāvāt tadapekṣayā vedyānāṃ pratiṣṭhānādapavedyatayā | tataśca tādṛśasya suṣuptasya api ubhayarūpatvaṃ vakṣyate tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15) ityatra | evaṃ yasya nimeṣātpralaya iti vyākhyāya yasyonmeṣādudaya iti vyācakṣāṇaḥ sadāśivapadādīśvarapadasya vyatirekamāha īśvaradaśā iti | daśāśabdo'vasthāśabdasya arthe | māyāyāṃ sphuṭedantābhājo'rthā īśvarapade sṛṣṭā bhavanti tatraiva paramārthata idambhāvasya sphuṭatāpatteḥ | nanu yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā 1) ityatra jagadgrahaṇena vedyavarga eva kasmāt saṃgṛhītaḥ, yāvatā sadāśivaparyante'pi pralayaḥ sargaśca āgame śrūyate yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate | tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam || (sva. 10|1264) (page 269) iti | tataśca tayorapi unmeṣanimeṣasvīkṛtābhyāmudayapralayābhyāṃ vyapadeśaḥ kartavyaḥ | kiñca yathā śivasya unmeṣanimeṣavyāpārau tattvāntaraṃ sadāśiveśvarāvuktau, tathā tayorapi unmeṣanimeṣavyāpā- rau kasmāt na uktau tattvāntaratayā | tadetadāśaṅkādvayamekena vākyena nirākaroti sadāśiva ityādinā | idantābhāgasyaiva apararūpasya tatra āgame pralayodayau paramārthata uktau mantavyau | tadabhiprāyeṇaiva ca tatra māyākālaṃ parārdhānāṃ guṇayitvā śatena tu | īśe dinaṃ rātrirevam---------------------------------------|| ityādikrameṇa śaktitattvānte'pi śrīsvacchandādigranthena guṇayitvaiśvaraṃ kālaṃ parārdhānāṃ śatena tu | sādāśivaṃ dinaṃ rātrirmahāpralayaḥ---------------|| ityādinā kālayogo vyapadiṣṭaḥ | nanu īśvaraśaktirūpayostayoḥ pralayodayau yuktau; tathā tayorapi yat pralayodayavyāpāravattvaṃ, tat paramārthataḥ śivasyaiveti pṛthak tayorna vyāpārāntaramuktaṃ tāvataḥ pūrṇaśivarūpatvāt | etadeva āha ekamevahi iti | yeṣu iti yeṣu bhāveṣu madhye | tadānīṃ ca iti avabhāsanākāle | na kevalaṃ grāhyāṇāmiti apiḥ | śūnyatārūpāṇām iti apavedye pralaye saṃskārarūpatayā svarūpamātrāvaśeṣavedyatā puryaṣṭakarūpāṇāṃ, savedye grāhakāyattatvāt ca grāhyāṇāmapi asau pralaye iti na sa bhedena abhihitaḥ | evaṃca sadāśiveśvarau śivatattvāt na bhidyete | tataḥ kathaṃ tayoḥ sṛṣṭipralayau vyāpārāntaraṃ vyapadiśyate ityetat prakṛtaṃ nirvāhayituṃ na etat prayāsasādhyamityamunā āśayena prameyāntaraṃ nirūpayati tadetādṛśa ityādinā pratyupasthāpayanti ityantena | triṃśat iti bhūtatanmātrabuddhikarmendriyaviṃśakaṃ (page 270) mano'haṃbuddhiprakṛtipuruṣarāganiyatividyākalākālāśceti | praviśanti iti śatā | icchā iti śaktitattvasaṃgrahaḥ, mayaṭā uttarottaratattvānāṃ tatpūrvapūrvānuprāṇitatvamāha | jñānakriye sadāśiveśvarau, tadvyāpāro'pi vidyātattvaṃ tatraiva anupraviṣṭam | māyātattvaṃ dehe na upādānakāraṇamātratvena pṛthaktvena saṃmatam, api tu parameśvara-śaktitayā | tathāhi mṛdādiḥ padārthaḥ parameśvaraśaktirūpa eva saṃstadicchāvaśāt ghaṭakāraṇatayā api niyatau nirbhāsamānaḥ pṛthak kāraṇamucyate | ata eva sarvabhāvānāṃ śivaḥ svabhāvastena vinā niḥsvabhāvatvāt sarvasyetyāśayena spandaśāstre tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvam-----------------| (spa. kā. 11) iti kathitam, vṛttāvapi svasvabhāvasyaiva śivātmakasya | (spa. kā. vṛ. 1) ityādi | śrītriśiromate hi sāmūhyaṃ caiva tattvānāṃ grāmastaddharmatā śivaḥ | iti sarvaṃ śivaśaktyātma uktam | tadvat māyāpi iti | pañca etāni tattvāni | tato'pi iti tebhyo'pi tattvebhyo hetubhūtebhyaḥ | śivatattvasya ṣaṭtriṃśattamasya na bhedaḥ iti sambandhaḥ | abhedāt iti | pratibimbe hi bhedo'sannapi ābhāti tāvat, śaktau tadapi neti āśayaḥ | ādipadena niyatirāgau | tāsām iti kālādiśaktīnām | śivatādaśāyām iti yathā ghaṭādapṛthagbhūtāvabhāsamudakāharaṇasāmarthyaṃ makurāpekṣayā pṛthagbhāvāvabhāsi eva, nahi tat makurasya śaktirityavabhāsaḥ paramārthatastathātve pratibimbameva hi ucyate, tathā prakṛte'pi mantavyam | etacca iti | kālādayo grāhakatve upayujyaṃte | adhunā na kiñcitkaromi jānannabhiṣvakto'hamiti hi kālakalāvidyārāgānuviddha eva (page 271) aṇurniyatyanuprāṇito grāhaka ucyate | anyaiḥ iti śaivavyākhyātṛbhiḥ | tathāhi śivabrahmatanugranthe gurupādairnirūpitaṃ pañcatriṃśattattvī śivanāthasyaiva śaktirukteyam | tatra catasrastu parā antyaṃ vai pañcaviṃśakaṃ sthūlāḥ || madhyāstu sūkṣmarūpāḥ śaktaya iha sāñjanāstu param | ityādi | grāhyāyattatvāt grāhakatāyā yadyapi kālādiśaktayo'pi grāhyaṃ spṛśanti, tathāpi sāmānyata eva na viśeṣataḥ; buddhikarmendriyaśaktayastu jñeyatayā kāryatayā ca viśeṣata eva grāhyaṃ spṛśanti,-iti śabdādipadasya āśayaḥ | tā api iti sthūlasūkṣmatayā ubhayyaḥ | māyāpramāturapi paramārthataścideva tattvamiti śivasya eva etāḥ śaktayaḥ | tathāhi yataḥ karaṇavargo'yaṃ---------------------------| (spa. kā. 6) itinītyā, vastutastu sa eva sarvaṃ jānāti karoti ceti | etadāha grāhakānyapi iti | nirābhāse iti vedakaikarūpe | samudyamarūpā iti | ahaṃ śabdaṃ jānāmi karomīti hi śrotravākśaktyostattvam | ata eva āha vimarśajātīya iti ahamitivimarśasya viśeṣarūpā etāḥ, vimarśaśca bhagavata eva śaktiriti uktaṃ vimarśa eva devasya---------------------------| iti | tadetaduktaṃ guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt | labdhātmalābhāḥ-------------------------------------------------|| (spa. kā. 19) iti | ye'pi pratibimbarūpā grāhakāsteṣāṃ cidbhāgaḥ śiva eveti upapādya acidbhāgo'pi vedyātmā tacchaktireva sadāśivarūpeti upapādayati (page 272) grāhakā api iti | etacca pūrvameva asmābhirvimṛṣṭam | citiśaktirviśvarūpā bhavati nacādhikyaṃ spṛśati iti sambandhaḥ | cetanā atidurghaṭakāritvādinā adbhutatāṃ vyanakti | etat saṃkṣipya ghaṭayati yo hi iti idantābhāk iti | nirūḍhedantāko'rthāvabhāsaḥ iti sambandhaḥ | etat prameyaṃ prakṛte upayojayati evam iti | īśvarādi vyavahriyate śivatvādbhedeneti sambandhaḥ | ādipadena sadāśivādi | nanu etāvanti tattvāni śivapralīnānīti na asmābhiḥ śrutam | śroṣyate iti darśayati vakṣyamāṇa iti | pramāṇabhūmau sadāśivapada eva sthitiḥ, vastubhūmau tu pralaya ityāśayena sargasthitī sargapralayāviti ca darśitam | nanu sadāśivatā pūrvakūṭāvapi asti, kathaṃ pralayataiva asyāḥ | atra āha prapañca iti | asphuṭataivahi pralīnatvamuktaṃ śuddhena pralayapadena | vyapadeśe hetumāha pralayasya iti | vyaktisphuṭatvaprapañcādyupapādavirahitaḥ pralayaśabdo bhūtapūrvasphuṭadaśādarśanaṃ yadasphuṭanaṃ vināśaśabdena prasiddhaṃ, tat brūte iti loke nirūḍhiḥ | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya avāntaraṃ vivṛṇoti tasya ca iti | sadāśiveśvarobhayarūpasya yaḥ svarūpādabhedaparāmarśastadvidyā nāma tattvam | atraiva sacchabdārthanirūpaṇāśayena hetumāha svātmollāsa ityādinā | tasya iti vargasya | nanu yathādṛṣṭaṃ bheda eva svakāraṇaparamparādhīnajanmā astu,-ityāśaṅkya atrāpi pūrvoktaṃ hetutvena smārayati prakāśāt iti | atra iti vṛttau | anena ghaṭādīnāṃ yādṛgāntaratvamantaḥkaraṇabhuvi rūḍhatvaṃ, na tādṛgihetyāha | nanu īśvaradaśāyāṃ sa eva pramātā śūnyapuryaṣṭakādīnāṃ, tatra ekarasaiva vedyatā; tataśca ko'nyo vedakastatra syāt yasya na vedyena sākamekatra cinmātrātmani adhikaraṇe viśrāma ucita iti codyāśaṅkāyāmāha vedakaśca iti | vakṣyate iti (page 273) te tu bhinnāvabhāsārthāḥ---------------------------| (4|1|8) ityādyuddeśeṣu | nanu yathā nīlaguṇotpalajātyordravyātmani adhikaraṇe viśrāntistṛtīye, tathā ahantedantayorapi sā vācyā; naca tṛtīyamasti cidaciddvitvameveti yatnena upoddhāte samarthitatvādityāśaṅkya āha sa ca iti | vedakaścidrūpameva pūrṇatayā saṃkocanyakkāreṇa sthānāntarasaṃkrāntamiva tṛtīyamadhikaraṇamiti yāvat | matiśabdena iti vṛttau | anena manovyāpāro matiḥ | sā kathamindriyavarganirapekṣasaṃvedane bhagavati īśvare bhavediti śaṅkāṃ kṛntati tataḥ ī citsvarūpādīśvarāt | yathaiva iti upadeśabhāvanādyarthaṃ sṛṣṭena kalpanāyātena vibhāgenetyarthaḥ | nanu śaktitattve eva tarhi vidyā antarbhavediti kathaṃ pṛthak tattvaṃ tat | atra api āha yenaiva iti | śuddhaśabdena iti vṛttau | iyaṃ ca prameśvareṇa citāvahamityasyāmidamitisamastasvīkāriṇī mataṅgamunipraśnānantaraṃ nirūpitā śuddhavidyā | tathāhi tatra praśnagrantho māyāntarvartinaḥ proktāḥ paśavaḥ pāśadharmiṇaḥ | māyātītā parā vidyā viśuddhādhvapradarśikā || sā kathaṃ yujyate'ṇūnāṃ chindhi sandehajaṃ tamaḥ || (1|10|22) uttaragranthastu śivādyavaniparyanto yo'yamadhvātivistṛtaḥ | sa samastaścitau jñeyo nāśivatvādvimucyate || (1|10|23) iti | ayamiti hi idantā uktā, citāviti ahantā || 3 || asyā vidyāyāḥ kathaṃ śuddhatetyāśaṅkāyāṃ sūtram idambhāvopapannānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām | bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt || 4 || avalokanaṃ vedanaṃ vidyā | sā ca iyaṃ vastvanusāriṇīti (page 274) śuddhā | tathāhi vedyadaśāmaṅgīkṛtavatāmapi ata eva ucitena idantāparāmarśena parāmṛśyānāṃ bodha eva prakāśātmā sāraṃ vastu, prakāśaśca ananyonmukhāhaṃvimarśamayaḥ | tatraivaca prarūḍhatvena idantāyā ahamidamiti bhavatīti śuddhamidaṃ vedanamiti sūtrārthaḥ | etamavatārayati | aśuddha ityādinā | śuddhāśuddhayorvidyayoḥ paṭāntaraparīkṣaṇādanyonyavyatirekeṇa svarūpamupalakṣyaṃ bhavatīti manasikṛtya aśuddhavidyāṃ tāvat darśayati māyā ityādinā vakṣyate ityantena vākyena | aśuddhavidyāyā upayogaṃ darśayituṃ paśoḥ svarūpamāha prathita ityanena svātmaiva asya paraṃ prakāśate, na paraṃ kiñcidityarthaḥ | māyīyānāṃ kālabhedasaṃgatiḥ, natu parameśvaraśaktirūpāyā māyāyāḥ | tato māyāmūlo'pi malo'nādireveti nitya eva paśuḥ | yat śrīkiraṇoktiḥ paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ | iti | tata eva sarvataḥsaṅkocādaṇuḥ | so'ṇuryadvaśādbhinnavedyavedaka- stanmāyīya iti sambandhaḥ | māyīyatvaṃ vakṣyāmi iti śuddhavidyāto vyatireko darśitaḥ nanu ityādinā | tadabhedena iti vidyābhedena | param iti tato'nyadamāyīyam || 4 || adhiṣṭhātṛdevatāvyatiriktameva tatsanāmakametat tattvadvayamiti bhaṅgyā pratipādayituṃ sūtram atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt | paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā || 5 || aparatvamapūrṇatā anyākāṅkṣitvamidamiti, paratvaṃ pūrṇatva- mahamiti | ata evaca tattvadvaye'pi tāvaṃśau sta iti vedyabhāvaniṣṭhā daśā tattvasvarūpā tadavabhāsayitṛśuddhamātṛvedyavastusādhanā | tadvedyaniṣṭhasaṃvedanadaśā (page 275) tu śuddhavidyā, tatpramātṛrūpamantramaheśvarādivargādhiṣṭātṛtvaṃ śrīsadāśiveśvarabhaṭṭārakarūpateti tātparyataḥ sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya āha āgameṣu ityādinā | tattvagataśabdena devatārūpāt vyatirekaḥ sūcitaḥ | īśvarāvasthāyāṃ sphuṭīkṛtatvādidantayāstulā- dhṛtaṃ paratvamaparatvaṃ cetyāśayena āha īśvarāvasthā iti | etaddvā- reṇa ca sadāśivadaśā api na svīkṛtā bhavediti abhiprāyaḥ | na atra sāṃkhya iva pariṇāmakrameṇa daśāvyavahāra iti darśayati ātmīyasvā-tantrya iti | parāparatve śuddhe kīdṛśe syātāmityākāṅkṣāyāṃ paratvaṃ tāvat nirūpayitumāha tatra iti | tadviparītam ityādinā śuddhamaparatvamāha | tāvat iti dvitīyaviparyāsānudaye'pi iyataiva aparatvamullasitaṃ vidyeśānāmiva, tadudaye tu tadeva brahmādikīṭāntānāmiva sphuṭatāmeṣyatīti āśayaḥ | tatrāpi iti dvitīyaprakāśane | sthita iti tadadhikamityarthaḥ | pūrṇatāyogyasya iti idamitiparāmṛśyatayaiva hi pūrṇatā niravakāśīkṛtā rājña iva abhāgyavaśāt dāsadaśāmadhiśayānasya ahamitiparāmṛśyatāyāṃ bhavitavyaṃ pūrṇatayeti tayā na bhavantyā śocyatamatvaṃ tasyaiva prāpte'pi svāmipade śaktitritayāniyoga iva | anena iti aparattvam ityantena vṛttigranthena | puṃstattvagrahaṇena brahmādeḥ saṃgrahe'pi māyīyaiśvaryāṃśodrekāt sāmyamaparasaṃsāribhiralpabuddhibhirna saṃbhāvayeteti pṛthagupādānam | etena iti paratā ityantena vṛttivākyena | śuddhe dve daśe nirūpya miśrīkāreṇa tṛtīyāmāha vṛttau iti ato hetorubhayāṃśavaśādeṣā daśā parāparāvastheti | sākalyavādinā iti, natu jātyākhyāyāmāyātena, apitu vyaktibhūmānamabhidadhatā | pūrṇatvaṃ pūritam iti sambandhaḥ | vidyeśvaradaśā tarhi kā bhavediti (page 276) nirūpayituṃ vyatirekaprasaṅgāt punaraparāvasthāṃ spṛśati dvitīyārtha ityādinā | atyanta iti aparatvaṃ bhavati, natu saṃsārijanatulyamiti yāvat | tena vedyāṃśe saṃsāritulyā eva te iti nirupya vedakāṃśamukhena utkarṣaṃ darśayati pakṣāntareṇa cidrūpācalanādvā iti || 5 || evamahamidamiti saṃvedane yadāchādakamahamitirūpaṃ, tatprādhānyena vyāpāraḥ śuddhavidyeti pratipāditam, idamiti tu ya ācchādanīyo'tra bhāgastatprādhānyeneti tu matāntaraṃ darśayituṃ sūtraṃ bhedadhīreva bhāveṣu karturbodhātmano'pi yā | māyāśaktyeva sā vidyetyanye vidyeśvarā yathā || 6 || śūnyādirūpamāyāpramātranullāse'pi saṃvinmātre eva boddhari kartari ca bhāveṣu tanmayeṣvapi bhedaprakāśanalakṣaṇaṃ yat svātantryaṃ māyāśaktirūpamiva tat pramātṛbhāge viparyayābhāvāt śuddhavidyā yena prakāreṇa anantabhaṭṭārakādyā vidyeśvarā vartante | te hi śuddhacinmātrabaddhāhambhāvā eva bhinnaṃ bhāvavargaṃ paśyanti dvaitadṛśi iva īśvaraḥ | tena parameśvarasvātantryopajīvinī vidyeśvara-śaktiḥ śuddhavidyeti tātparyaṃ sūtrasya | tadāha vidyeśvarāṇām ityādinā | athaca iti nikṛṣṭā, idambhāvasya prarūḍhatvāt nikarṣaḥ | tāmeva āha vidyā iti | śabdena iti saṅgatiḥ | ata eva iti sphuṭapaśubhāvā-prādurbhāvāt | karmaṇām iti laukikavaidikātmanām | dīkṣādhyānār-canādereva tu tadvaśena kṛtāt tatprāptiḥ, akṛtaprāyaścittaśca gṛhītādhi-kāro'pi akṛtādhikāro yogyavidhilābhe'pi tatpadameti | yadāgamaḥ adhikāraṃ na cet kuryādvidyeśaḥ syāttanukṣaye | iti | evamāgamo'pi avaśyamabhyupeya ityāha īśvara ityādi (page 277) sārthakam iti vidyātattve sthitā īśvarāḥ sarvajñāḥ sarvakartāraśceti vidyeśvarāḥ | nanu evamapi kasmāt pṛthak teṣāṃ na tattvāntaratāpra- saṅga ityāśaṅkya āha tattvānāṃ ca iti māyāyām iti | pārthive brahmā, prākṛte viṣṇuḥ, māyīye pade rudraḥ; iyacca māyāśaktivijṛm- bhitamiti sāmānyena māyāyāmiti uktam | vṛttiṃ vyacaṣṭe mantravidyā- nām iti | aikyaṃ śuddhānādiparāmarśasāraśabdarāśikalāśarīratvena, avāntarabhedastu muktisiddhyoḥ saṃvedanavācyaspandayoḥ śaktimacchakti-rūpayośca krameṇa prādhānyāt | tathā śrīmataṅgādau vidyeśvarebhyaḥ pṛthageva vidyārājñyo'mbikādyā nirūpitāḥ || 6 || svātantryātmikā tāvadicchaiva bhagavataḥ śaktiḥ | sā tu kṛtyabhe- dena bahudhā upacaryate | tatra yathāprarūḍhasphuṭāsphuṭedantāprakā- śane sadāśiveśvaratā jñānakriyāśaktirūpā, cinmātragrāhakatve'pi idantāprarūḍhau kriyāśaktiśeṣarūpaiva mahāmāyā vidyeśaśaktiḥ, grāhyagrāhakaviparyāse paśupramātṛṣu māyāśaktiḥ, tathā grāhaka- grāhyobhayaviparyāsasaṃskāraśeṣatve'pi yogijñāniviṣayaṃ yat vastu- paramārthaprathanaṃ, tatra yat bhagavataḥ svātantryaṃ māyāśaktivipa- rītaṃ, tadavaśyaṃ tattvāntaram | yat vivarīṣyate pṛthakprayojana iti tadeva vidyātattvam iti | māyāvyatirekeṇa tadrūpaṃ darśayati sūtreṇa tasyaiśvaryasvabhāvasya paśubhāve prakāśikā | vidyāśaktistirodhānakarī māyābhidhā punaḥ || 7 || paśubhāve grāhakagrāhyaviparyāsobhayātmani pāśayogalakṣaṇe sthite'pi tasya pramātṛparamārtharūpasya aiśvaryalakṣaṇasya svabhāvasya yā prakāśikā bhagavataḥ śaktiḥ, sā niṣkalapramātṛṣu vartamānā vidyā | yat vakṣyate (page 278) vidyābhijñāpitaiśvaryaḥ---------------------------| (3|2|2) iti | māyāśakterna atra vyāpāraḥ | sā hi tirodhānasvarūpāvaraṇaṃ hetutācchīlyādinā karoti | yat bhaviṣyati eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī--------------| (3|2|2) iti | tena svarūpaprakāśanaśaktervyatiriktaiva seti sūtrārthaḥ | tamavatāra- yati māyā ityādinā | tathā iti aiśvaryātmanā | māyāto vyatirekaṃ vyākhyātuṃ yat tirodhānakarī ityādi sautraṃ, tat vivṛṇoti aiśvaryasva- bhāva ityādinā | tirodhānamāvaraṇaṃ svarūpāprakāśanaṃ mālama- jñānaṃ prasajyapratiṣedhātmakaṃ yat, tadekam; tatpṛṣṭha evatu tadupa- prāṇitaparyudāsātmanā viparītaprakārarūpaṃ dvitīyam | tadāha anyat iti | tathāprasiddham iti rūḍhimātrāt, tathā māyāśaktikṛtatvaṃ tu sarvasya api | etadarthameva athātmamalamāyākhya---------------------------| itiśrīrauravasūtre ākhyagrahaṇam | sṛṣṭisthiti iti pralayaviparītatā jāgara-svapna iti suṣuptaviparītatā uktā | pralayasuṣuptayoḥ sarvāsarvasādhāra-ṇetaraśīghraciratvādinā bhedo mantavyaḥ | evaṃ trīṇi sṛṣṭyādīni kṛtyāni tirodhānarūpāṇi pratipādya caturthamapi vilayanāmakaṃ tirodhānaśabdena prasiddhaṃ tirodhānaṃ māyākāryamāha naraka ityādinā | nanu brahmahatyādito narakagamanamiti sṛṣṭyāditrayameva etat | maivamityāha karmaphalātiriktam iti | yat kila pārameśvarasamayamaṅgī-kṛtavato'pi antastadviṣayaṃ dveṣakāluṣyaṃ tatkarmānapekṣayā eva śuddhayā parameśvarecchayā eva prakopāparaparyāyayā bhavati, tena ye sukhaduḥkhe niyativadanāvalokiśubhāśubhabalāt bhavataste dharmādhar- manimitte; ye tu śubhāśubhānusaraṇamantareṇa eva, te parameśvarecchāta eva (page 279) kevalāyāḥ | tatra tatkṛtā duḥkhāvāptirvilayastirodhānaṃ ca ucyate | tacca tātkālikamātraṃ vā kālāntarānubandhi vā | pūrvaṃ kāmāndhakatripu-rarāvaṇādīnām, uttaraṃ tu śivaguruśāstrasamayādidveṣiṇāṃ narakapātamayam | ata eva iti yataḥ kṛtyāntaramuktaṃ, tataḥ | nanu pañcamaṃ tat kim | āha anugrahaśca iti | so'pi kramiko varadānātmā nandīśvarādiṣu, akramikastu dīkṣāprāptyādirjhagityapavargadaḥ | sarvam ityukte'nugrahasya api māyākāryatā uktā, tat kiṃ vyāpārāntareṇa atreti śaṅkāṃ dhvaṃsayati varadānādirapi iti | ādigrahaṇena siddhiprepsayā dhanādikāmyayā ārtivivārayiṣayā apica yat parameśvarasamayapratipā- danaṃ, tadapi anugraharūpamevetyāha | unmeṣaśabdena tīvratvaṃ tatra vidyāyā ācakṣāṇastīvravidyākṛtānugrahabalena rudraśaktyāviṣṭo mokṣaprepsureva gurūpasadanādikaṃ dīkṣājñānayogacaryādikametadde-hapāta eva apavargaphalaṃ prāpnoti,- iti darśayati | syāt itipadena idameva asya sūcitam | yadyapi varadānādau māyāyā avinivṛttiḥ, tadāśayena ca sarvam iti uktaṃ, tathāpi saṃbhāvyata eva atra vidyāśaktikṛto leśena āveśaḥ, yaḥ paripāke mokṣaphalaḥ | ata eva gītam caturvidhā bhajante mām--------------------| (7|16) iti uktvā udārāḥ sarva evaite---------------------------| (7|18) iti | tīvravidyāśaktyanugrahastu darśitaḥ ------------------------jñānī tvātmaiva-------| (7|18) iti | etacca prapañcitaṃ prathamata eva, tathā navadhā mukhyatayaiśvaraḥ śaktipātaḥ (13 ā.) iti suvivecitaṃ śrītantrālokādau || 7 || (page 280) vidyāsvarūpaṃ sphuṭayituṃ māyāto vyatirecanaṃ yat vaktavyaṃ, tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva
vol M00022 · chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 · lines via source.start/end