āgamādhikāraḥ |
atha prathamo vimarśaḥ |
otaprotaṃ sakalaṃ viddhvā? svarasena śivamayīkurute |
yo'nuttaradhāmnyudayansvayamamṛtaniṣecanaṃ tamasmi nataḥ ||
evamadhikāradvayena nirṇīte vitatya jñānakriye, adhunā tu kriyādhikāre
yaduktaṃ
viśvavaicitryacitrasya-----------------------------| (2|3|15)
ityādau sarvapadārthāvabhāsanirmalalakṣaṇatvameva kriyāśakteḥ
svarūpamiti, tatra ko'sau padārthavarga iti vaktavyam | tatra asmadādipratya-
kṣaṃ na aśeṣasākṣātkāri, anumānamapi evaṃ sarvasya liṅgavyāptyupa-
labdhisambhavābhāvāt | asaṅkucitaprakāśātmakaparameśvaravimarśāt-
makaḥ punarāgamo viśvaṃ pramātuṃ samarthaḥ, tata eva vivṛtāvavatār-
yate padārthatattvopapādanārthamiti pārameśvarāgama eva tattvamupapā-
dayituṃ śaktaḥ; yuktistu tadupabṛṃhaṇāya | naca viśvaprameyatāpā-
danaṃ na upayogi prakṛtāyāmīśvarapratyabhijñāpanāyām |
viśvaprame-yīkaraṇe hi tāvatprameyapadottīrṇā
tāvadantaḥkaraṇapratilabdhapūrṇa-bhāvā satyapramātṛtā
hṛdayaṅgamīkṛtā bhavet | yaduktaṃ
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || (spa. kā. 43)
(page 256)
iti | samastasaṃpat itipadena bahubrīhipakṣe prajñāviśeṣaṇena
sphuṭīkṛtam | samastasya hi mūrtikriyānmano deśakālaprapañcasya
saṃvidi avabhāsane tadaparicchinnasvabhāvā asau vibhunityarūpā
sarvaśaktiḥ svaprakāśataiva nirbhāsate | tadapi māyāvaraṇādanyathā api
bhāyāditi tatrāpi īśvarāgamaśaraṇatā | taduktaṃ
pramāṇamekaṃ tadvākyaṃ tathyamīśvarabhāṣitam |
tasyoktiḥ pauruṣaiḥ sthūlaiḥ pramāṇairna prabādhyate ||
iti | tadanena āśayena āgamādhikāra ucyate | tatra ślokaikādaśakena
evamantarbahiḥ---------------------------------|
ityādinā
-----------------------------------sthūlasūkṣmatvabhedataḥ |
ityantena śivādidharaṇyantānāṃ tattvānāṃ pārameśvarāgamasiddhaṃ
yuktyā api anugṛhyamāṇaṃ pratyekataḥ svarūpaṃ darśayati | tāni eva
pramāṇavyāpāraviṣayatvādekaikābhāsarūpāṇi vastūni yeṣāṃ
darśanāntare sāmānyavyavahāraḥ | tairevaca niyataśaktyanugrahagṛhīta-
sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyavaicitryairanantasvalakṣaṇāvabhāsāt-
makavyūhavibhavaviśeṣamayaḥ śarīrabhuvanādiḥ samasto'pi ayaṃ sarga
otaprota iti prakaraṇatātparyam | tatra uktārthopajīvanena adhikārasaṅgatiṃ
kurvan pūrvapakṣanirākriyāṃ ca upasaṃharan śivatattvameva
sarvametadevaca sarvabhāvānāṃ tattvamiti tadeva tāvat
jñānakriyāyogādābhāsavimarśasāraṃ svarūpato darśayati
evamantarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā |
mātureva tadanyonyāviyukte jñānakarmaṇī || 1 ||
jaḍe pratiṣṭhitaḥ kāryakāraṇabhāvo na upapadyate, apitu cidrūpa
(page 257)
eva, prakāśavimarśaikaparamārtho'pi svātantryādantarbahirātmā
avabhāsamānaḥ kālakramamutthāpayan jñānaśaktivapuṣā
dharmirūpaḥ san tāmantarbahirātmatāṃ kramikāvabhāsāṃ
kriyāśaktiṃ dharmatvena svīkurute iti | evaṃ yata uktaṃ tat iti tato
hetoranyonyamaviyukte jñānakriye prakāśavimarśātmike | tadevaca
sarvabhāvānāṃ pāramārthikaṃ vapuḥ | tataḥ
kriyāśaktidvārasvīkṛtasakalakṛtyapañcakaprapañcanasvātantryaṃ
bhāvanādyupayogitayā upadeśena ābhāsyamānamavabhāsarūpamapi
śivatattvamiti ucyate | tathoktaṃ
śvātantryāmuktam-------------------------------------------| (1|5|16)
iti | tathā śrīkiraṇāyāṃ
māyātītaṃ śivaṃ tattvaṃ kathaṃ mukhyaṃ manobhuvi |
vibhāset---------------------------------------------------------------||
itipraśne
adhovyāptiḥ śivasyaiva svaprakāśasya sā-----------------|
iti nirūpitam | svaprakāśatā hi svatantratā, adhovyāptistathā sṛṣṭireveti
sūtrārthaḥ | vivṛtikāro
jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ---------------------| (1|1|4)
iti pūrvapakṣopakṣiptaṃ svātmani īśvaratābhijñānarūpaṃ vaktavyaṃ
vastu samastamuktaṃ, tat kimidānīṃ prameyāntaramasti yadarthamadhikā-
rāntā ramiti parāśaṅkāṃ hṛdi gṛhītvā prakaraṇārthaṃ saṃkṣepeṇa
avatārayati 'evam ityādinā 'upadarśya' ityantena prakṛtasaṅgatiṃ
kurvataśaṅkābījamapi upakṣiptaṃ 'upakramate' itivacasā sūtrārtho'pi
avatāritaḥ | śivatattvaṃ hi sarvapadārthānāṃ vapuḥ | tadbhittipṛṣṭhe ca
sarvabhāvacitranirbhāsa iti tadabhidhānameva teṣāmupapādanopakramaḥ |
āgamasya ca samastasya tātparyeṇa śivatattvameva artha
(page 258)
iti bhaṅgyā sūtrāvatāraṇaṃ kṛtameveti pūrvaśailī api anusṛtaiva
avataraṇikāyām | nanu kartuḥ kriyeti samucitaṃ vaktum, natu pramātuḥ
kriyeti | atra āga 'avabhāsana' iti | bahiḥsattādānaṃ yadyapi ābhāsana-
meva, tathāpi laukikasarvapramātṛsādhāraṇarūpasaṃpādakakaracaraṇā-
divyāpāraviśeṣaparyantībhūtameva abhipretaṃ tathā laukikānāṃ
prasiddheḥ | tāmevaca saṃjñāśabdena darśayati śivatattvalakṣaṇasya
parapramāturalaukikatvena vyākartumaśakyatetyāśayena | yadyapi
māyīya-pramātṛmukhena pramātṛtattvaṃ vyākhyātam, tasya ca na
tattvabhuvana-vargo nirmeyastathāpi māyāpramātṛtattvaṃ śivatattva eva
prakāradvayena sāmānyāt tadekarūpatvāccetyevaṃ paryavasāyayiṣyatīti
tadabhiprāyeṇa tattvādigrahaṇam | ādipadena ca
māyāpramātravabhāsanīyaghaṭaśarīrā-disaṃgrahaḥ | 'ātmanaḥ' iti
vṛttau tattvabhuvanādayo'rthāḥ pramātravya-tiriktatvāt yato nirdiṣṭāḥ,
tata ātmānameva pramātṛsaṃjñaṃ karmabhāvena kartṛbhāvena ca
avalambamānā kriyā karmasthatvena kartṛsthatvena vā vivicyamānā
ekāśrayaiva bhavantī vastuta ekaiva | ghaṭāvabhāsanasya paṭāvabhāsanāt
hi na paramārthato bhedo ghaṭapaṭayorevaṃ vodhaikaparamārthatvena
abhedāt | māyākṛtatadbhedoparāgāvabhāsitastu bhavatu kriyāṇāṃ
bheda iti vastu-sthitigrahaṇam | nanu avabhāsamānapadārthaviṣayaṃ yat tat
samarthā-caraṇaṃ pramātuḥ sambandhi, tat jñānavirahitaṃ kasmādanyat
kiñcit na bhavedityāśaṅkya āha 'bodhātma' iti | bodhaikarūpasya
pramāturyadadhi-kamabodharūpaṃ, tat nirmātavyapakṣe nikṣipyate iti tasya
yat nijaṃ śakti-rūpaṃ dharmaḥ-itivyapadeśyaṃ, tat bodharūpameva
yuktamiti yāvat | viduṣaḥ karmaṇi adhikāro
dīkṣāsamarcanadhyānādikriyāyuktasya ca
tattvajñānasampattirityetasminnarthe yadyapi ayamāgamo vyākhyātaḥ,
tathāpi
(page 259)
ayameva artha etadarthamūlatve sati yujyate | anyathā jñānaṃ yadi
kriyāyāmupayogi, tadastu; kriā tu jñānaṃ vardhayatīti kaḥ prakāro
bhāvanāmātreṇa api tatsiddhidarśanāt | yadātu kriyā nāma paraṃ
tattvamapi śarīraparyantībhāvena dṛḍhībhūto vimarśaḥ sakalamidaṃ
hṛdyakusumavilepanādi parameśvare'rpayaṃstadabheditayā vimṛśāmīti
pūjanaṃ, tadā yuktamucyate-arcanādikriyāvirahitaṃ jñānaṃ na
dṛḍhībhavatīti | tathā ca śrīsadāgamaḥ
yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ |
svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate |
iti | mayā ca vārtike etat vyākhyātaṃ
śvacitte vāsanāḥ karmamalamāyāprasūtayaḥ |
tāsāṃ śāntinimittaṃ yā matiḥ saṃvitsvabhāvikā ||
sā dehārambhibāhyasthatattvavrātādhiśāyinī |
kriyā saiva ca yogo'pi tattvānāṃ cillayīkṛteḥ ||
loke'pi kila gacchāmītyevamantaḥsphuraiva yā |
sā dehamakṣaṃ deśaṃ cāpyāviśantī gatikriyā |
tasmātkriyāpi yā nāma jñānameva hi sā tataḥ ||
(taṃ. lo. 1 | 155)
iti | tadetat darśayati parasparāviraha ityādinā | 'anyathā' iti aparasparāt-
matāyāṃ vṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva tādātmye'bhidhīyamāne
paramārthato vyatireka eva ābhāsavimarśabhedāditi pratipādayitum
'anyathā' iti 'vyatireka' itica ubhayamupāttam | 'yadi nāma' iti cetanasyaiva
kriyā, ratho dhāvatītyādau punarupacāra iti yadi mataṃ; tadeva suvacamiti
āśayaḥ | nanu parameśvarasya jñānakriye bhavetāṃ parasparāvirahite |
bodhasvabhāvo
(page 260)
hi parameśvaraḥ satataṃ navanavakṛtyapañcakāvabhāsanāsvabhāvaḥ,
paśupramātṝṇāṃ tu pūrvanirmitaviśvavartinīlādibodhāvasare navāva-
bhāsanā nāsti eva | etat pariharati māyā ityādinā | mukhena ityatra
avacchedaḥ | parasparāviraho yuktaḥ iti ca pūrveṇa sambandhaḥ |
tasyāścito rūpaṃ yadaiśvaryaṃ, nahi jñānakriyātmakaiśvaryātiriktā
cit kācit, tanmukhena taddvāreṇa yuktaḥ paśūnāmapi
jñānakriyayoranyonyāvi-yogaḥ | yat nareśvaravivekaḥ
aṇavaścidacidrūpāścittvādeko maheśvaraḥ |
tena kecidacittvāttu kathamākṣepabhūmayaḥ ||
iti | nanu bhagavato'pi sadā kathaṃ na avabhāsanā nirvahati,-iti śaṅkāṃ
bhinatti nīla ityādinā | yadivā yat pūrvaṃ samarthitamīśvarasya,
tadaiśvaryamukhena māyāpramātṝṇāmapi nirmāṇaṃ
samarthitamityekarasatayaiva grantho neyaḥ | vṛttau pramātuḥ kriyāḥ iti
sambandhe ṣaṣṭhī, natu bahiṣkārāpekṣayā kartari | tatrāpi na niyamena
niṣedhaḥ śeṣe vibhāṣā iti abhyanujñānāt yadi na strībhāvapratyaya eva
śeṣaḥ | svātantryeṇa vā iti īśvarasṛṣṭyanapekṣayā | nirmāṇamiti
samarthitamiti sambandhaḥ | uktaṃ hi
yathābhimatasaṃsthānābhāsanādbuddhigocare |
ata eva yathābhīṣṭa-------------------------------------|| (1|6|11)
ityādi | nanu paśupramātrupakrameṇa kimartho vicāraḥ | atra āha
śuddhaiśvarya iti | nanu paramārthato yadi ete na atiricyete, tat
kimatiriktatāyā vicāreṇa | atiriktatā api avabhāsamānā na
atyantamasaṃbhavinīti darśayati kevalam iti | nirmātṛpade iti |
māyīyānāṃ kīṭāntānāṃ svakāryakaraṇāvasare yat kāryaṃ purā
hṛdaye sphurati, tatra hṛdaye bhedasphuraṇāvasthāyāṃ cidabhedapūrvako
(page 261)
bheda iti yadyapi kramo'sti, kramānītā ca kriyāpi asti, tathāpi na tāvataiva
lokastuṣyati pramātrantarasādhāraṇatvākāṅkṣī
bahirindriyavedyatvātma-svarūpāntarāpattilakṣaṇaṃ kramaṃ
yato'pekṣate, tato'pūrṇo'yaṃ krama iti abhimatavimarśātmikā kriyā api
apūrṇeti tāmasatkalpīkṛtya jñānatayaiva vyavahāro na yuktaḥ | ucyate iti
vyavahriyate ityarthaḥ | nanu evaṃ yadi sukhādeḥ sāṅkalpikasya ca
ghaṭāderantareva buddhibhūmau karaṇaṃ nirmāṇaṃ, tadā kathaṃ kriyā |
āha antaḥ iti | etadanantaram apica iti yojyam | na kevalaṃ bahiriti apiḥ | ca
uktaśaṅkādyotakaḥ | evamanyatra | tatra tarhi kramaḥ kimapekṣayā | āha
antarapica iti | buddhibhūmau hi
svāminaśca----------------------------------| (1|5|10)
ityuktanyāyena cittattvāntarvartina eva bahiṣkāraḥ | nanu tatra cinmātre
kathaṃ kramaḥ | iṣṭameva etadityāha cinmātra iti
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ----------------------------------| (2|1|2)
iti hi uktam | nanu tādṛśī prābhavī kriyā sūtravṛttyoḥ kathaṃ na darśitā
| ka āha na darśiteti | yāvadevahi uktam antarbahirvṛttiḥ iti, tāvadeva
āntaratvapratipādanena sarvābhyantaratā api ākṣiptaiva |
kramanirbhāsasāmarthyameva tatra kriyetyāśayavyaktaye śaktipadam | asya
ca iti pūrṇacitsvarūpasya tvityarthaḥ | aiśvaraḥ śuddhaḥ sargo yatra ucyate
śūdhe'dhvani śivaḥ kartā---------------------------|
iti, māyīyastu aśuddho yatra uktaṃ
---------------------------prokto'nanto'site prabhuḥ |
iti | sarvatra ca vastutaḥ śivasyaiva kartṛtve'pi
tadicchākṛtādabhimānato'nyasya kartṛtvamucyate | yat vidyāguruḥ
(page 262)
uttarottaramavagrahagrahaiḥ
paśyato'pyadharamuttarasya yaḥ |
sādhanasya nijabhāvanāgraho
heturatra bhavato marīcayaḥ ||
iti | tatra aiśvarasarge'bhyantaracinmātrāpekṣayā antarbahirbhāvasya
sadbhāvaḥ, māyīye tu sarge'bhyantareśvaravṛddhyādyapekṣayā
bahuśākho'sau | sa eṣa dvayo'pi sargaḥ paramaśivasya bhagavataḥ
śaktivijṛmbhā | tataḥ sā śaktirantaravabhāsamānasvabhāvatayā
jñānaśaktirucyate, bahirbhāvarūpeṇa tu kramopabṛṃhitena
vimarśadārḍhyena upalakṣitā kriyāśaktiriti vyapadiśyate | yadāgamaḥ
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate |
evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jātā tadaiva tattadvat kurvatyatra kriyocyate ||
(mā. vi. 3|8)
iti | bhagavata eva paramaśivasya akramatve'pi yukto
jñānakriyāśaktiyogaḥ | nanu māyīye sarge kālatattvonmeṣāt bhavatu
kramaḥ, vidyātattvānte tu māyānunmeṣāt kālayogābhāve kathamasau
kramayogaḥ uktaḥ | atra āha atra ca iti | iha dvaitavanto māyīyāḥ
pramātāra upadeśyāḥ, te ca kālakramabhājaḥ
sadāśivāvasthāyāmapica idantonmeṣasya ahantācchādanīyasya api
sambhavamutthāpayantaste'vaśyaṃsaṃbhā-vinaḥ | aparadaśāveśo hi tata
eva | atastānapekṣya kramo bhavatyeva, satu aprarūḍha iti kimavāntareṇa
anena | dvaitavat iti bhūmādiṣu yathāyogaṃ matup | yata evaṃ, tasmāt
śivadṛṣṭau yaducyate
(page 263)
yadātu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā |
vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane ||
bhavatyunmukhatā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (2|8)
iti | paramaśive'pi bhagavati aunmukhyarūpāyā
ānandaśaktericchāśaktya-pekṣayā prathamatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ
tuṭiriti kālāṃśarūpatvaṃ tadupapadyate; anyathā kramābhāve kathaṃ
pūrvāparībhāvavyavahāraḥ, kintu upadeśyāpekṣayā
antargatamāyīyapramātrapekṣayā ca yukto'sāviti | nanu atra sūtre
kramavanto māyāpramātāraḥ sṛṣṭāḥ, natu śivatattvam | āha
pramātṛsāmānyāt iti | tatrāpi hi upapāditā kramsthitiḥ | ata eva uktaṃ
tadevam iti | te vā na keciditi vāstavaṃ pakṣamāha athavā iti || 1 ||
nanu evaṃbhūtaṃ cet śivatattvaṃ, tarhi tadatiriktaṃ kiṃ
tattvāntaraṃ bhavet; viśeṣataḥ sadāśiveśvarau kathaṃ tattvāntaraṃ
syātām | yadāgamaḥ
layādhikārabhogādhvatritattvoktinidarśanāt |
padārthaḥ patināmāsau prathamaḥ parikīrtitaḥ || (ma. taṃ. 2|1|14)
iti | anena patyureva īśvaratā uktā | ekacittattvaviśrāntānāṃ ca
tattvānāṃ deśakālāyogāt kaḥ kramaḥ | etadabhyupagacchanneva
samarthayate sūtreṇa
kintvāntaradaśodrekātsādākhyaṃ tattvamāditaḥ |
bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram || 2 ||
satyaṃ śivatattvameva ekaṃ vastu sat, viśeṣāntaramapitu asti |
taducyate | tat hi svaśaktitaḥ svātmani pratibimbakalpena vaicitryaṃ bhāsayat
kāladeśakramaṃ bhāsayedeva vaicitryasya kriyāmūrtibhedamayatvāt | ata
āntaryā jñānarūpāyā daśāyā udrekāvabhāsane
(page 264)
sādākhyaṃ sadākhyāyāṃ bhavaṃ sṛṣṭikramopadeśādau prathama-
darśanīyaṃ tattvaṃ yataḥ prabhṛti saditi saditi prakhyā tadā sadāśiva-
śabdavācyaṃ ca | idantonmeṣe'pi śivatetihi sadāśabdena uktam |
bahirbhā-vasya kriyāśaktirūpasya paratve udrekāvabhāsane
bhagavato'tyantadurgha-ṭākāritāparipoṣaṇaucityāt
parameśvaraśabdavācyamīśvaratattvaṃ sādākhyasya
paścānnirūpaṇārham | etaduktaṃ bhavati-iha tasya bhāvastattvamiti
vargāṇāṃ viśeṣarūpāṇāmekīkaraṇanimittaṃ sāmānyamucyate
mṛtpāṣāṇadārvasthimāṃsādīnāṃ pṛthivī,
saritkūpasaraḥsamudrādīnāṃ jalamiti | taduktaṃ śrīmataṅgāgame
tattvaṃ yadvasturūpaṃ syātsvadharmaprakaṭātmakam |
tattvaṃ vastupadaṃ vyaktaṃ sphuṭamāmnāyadarśane ||
yadacyutṃ svakādvṛttāt tataṃ cātmavaśaṃ gatam |
tatamanyena no tasmāttattattvaṃ tattvasantatau || (1|5|4)
iti | tatra śuddhacaitanyavargasya mantramaheśvarākhyasya yat
bhāvacakramasmadādyantaḥkaraṇavedyabhāvarāśisadṛśaṃ
dhyāmalaprāyamunmīlitamātracitrakalpaṃ prathamasṛṣṭau, saṃhāre ca
dhvaṃsonmukhamiva pratibimbatayā bhāti; tatra bhāvacakre tasya
caitanyavargasya tathāprathanaṃ nāma yat cidviśeṣasāmānyaṃ, tat
sadāśivatattvam; mantreśvarādirūpasya tu bahiṣkaraṇavedyasadṛśi
pūrṇacitrapratime sthityavasthā īśvaratattvam | yadāgamaḥ
tasminneveśvare tattve saṃsthitāḥ parameśvarāḥ |
śivecchānumatāḥ sarve jagataḥ prabhaviṣṇavaḥ || (ma. taṃ. 1|5|5)
ityādi | sadāśiveśvarabhaṭṭārakau tu tathābhūtatattvādhiṣṭhāyakau
yatra upāsyādi brahmaviṣṇvādivat, tata etadanavakāśaṃ-
brahmādīnāṃ kiṃ na tattvamadhye gaṇanamiti sūtrārthaḥ |
vṛttirvivṛtiśca spaṣṭā | āntaradaśāśabdābhyāṃ
(page 265)
śivatattvamākṣiptamiti īśituḥ iti vṛttau darśitam || 2 ||
nāmāntareṇa idameva tattvadvayamuktam, natu atra kimetatsyāditi
bhramitavyamiti ardhasūtreṇa āha
īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ |
yasyonmeṣādudayo jagataḥ---------------------------|
ityatra unmeṣaśabdena bāhyatvasphuṭatāvidhāyi yat viśvasya
caitanyasāmarthyamīśvaratattvaṃ, tat nirdiṣṭam;
yasya nimeṣātpralaya---------------------------|
ityatra tu nimeṣaśabdena antārūpamasphuṭamutthāpayat sadāśivatattvam |
tadetadubhayamacalasya api cittattvasya calanāvabhāsanena
kiñciccalanātmakamiti śuddhaspando'yamuktaḥ | sarvāṇi hi tattvāni
bhagavataḥ śaktirūpāṇi spanda eva | yathoktaṃ
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ-----------------------------------------|| (sp. kā. 19)
iti | kācittu śaktiranantāḥ śaktīrākṣipyaiva vartamānā nedīyasī
bhagavataḥ, anyāstu dūrālpatamā davīyastamā iti upāsanā vicitrā
āgameṣu darśitāḥ ||
evamunmeṣanimeṣātmakeśvarasadāśivalakṣaṇarūpadvayasvīkṛta-
samastatattvaṃ pūrvasūtroktaṃ śivatattvamiti ardhaślokena uktam,
paripūrṇeśvaratākasya tu tasyaiva vyāpāro
vimarśalakṣaṇo'haṃbuddhīdaṃbuddhyoḥ samānādhikaraṇatvena yaḥ,
sā
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ || 3 ||
satī śuddhā vidyā; aśuddhavidyā tato'nyaiveti avāntarasya arthaḥ |
idaṃ tātparyam-ahamiti ananyonmukhaḥ prakāśavimarśaḥ,
(page 266)
idamiti anyonmukhaḥ | ekaḥ śivabhaṭṭārake, dvitīyo vidyeśvaravarge |
māyāpramātari ca tau grāhakagrāhyalakṣaṇe pṛthagadhikaraṇe siddhau |
yadātu madhyakoṭau samadhṛtatulāvat viśrāmyatastadā ahamidamiti
grāhake grāhyasya prakṣepo'ta eva dhyāmalagrāhyāṃśo vimarśaḥ
sadāśivanāthe | idamahamiti grāhye sphuṭībhūte'hamitiprakṣepāt
sāmānādhikaraṇyaṃ vimarśa īśvarabhaṭṭārake | enaṃ
sūtrārthamavatārayati unmeṣa ityādinā | śāstrakṛtām iti
spandādiśāstrapraṇetṝṇām | tasya ca iti yena śivasya aiśvaryaṃ
sadāśivatattvopakramaṃ pūryate, tena ubhayorapi asau vyāpāro
vidyākhyaḥ | ubhāvapica tadvyāpāramayau paramaśivanāthasya
ekaghanamaiśvaryam | nanu viśvaṃ nimiṣitaṃ cedekarasaiva ahantā yuktā,
sā ca śivateti nimeṣaḥ kathaṃ sadāśivarūpatā; tataśca kathaṃ
gurubhirunmeṣaḥ, kathaṃ nimeṣo'pi bhagavato vyatirekeṇa nirdiṣṭo
yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā. 1)
ityatreti śaṅkāṃ parāsyati natu iti | viśvaṃ nimiṣitam iti hi viśvasya
idantāsparśa eva kiñcidrūpaṃ vaktavyam | naca śivapade viśvaṃ kiñcit |
sarvathā tvantarālīnā---------------------------| (4|1|14)
iti hi vakṣyate | āgame hi
svabhāvenaiva śāntātmā ghoraḥ saṃsāra evahi |
sa yasmānneṣyate patyuraghorahṛdayastataḥ || (ma. taṃ. 1|4|14)
iti paṭhitam | tataśca viśvasya yā antariti ahantāyāṃ parivartamānā
dhyāmalatā, sa eva nimeṣaḥ | ata eva tadā tat viśvaṃ pralīnamucyate
vyavahāraṇīyatvābhāvāt | etadāha sadāśivadaśā hi iti aśeṣāṇāṃ
puruṣāṇāṃ māyāpramātṝṇāṃ buddhitattva
(page 267)
eva, natu bahiḥ sphuranto'ta eva asādhāraṇatayā pratyekaṃ nijanijayā
saṃ-vidā vedyāstata evaca sādhāraṇyābhāvena avyavahāryatayā
dhyāyama-latvena pralīnaśabdavācyā
ye'rthāstatsāmānādhikaraṇyaprathā sadā-śivapadam | yadyapi
vivṛtāvahametaditi tulyatayaiva pradarśitam, tathāpi etattāyā
asphuṭatvābhidhānāt pūrvadaśāyāmahamityatra bharaḥ, īśvarapade tu
sphuṭatvokteretadityatra | nanu atra aiśvaryasya pūrṇatvādī-śvaratā,
pūrvatra tu sadā īśvaropalakṣitaḥ śivavyavahāraḥ kuta iti śaṅkamāna
etadīśvaradaśāvyatirekaṃ smārayan sadāśivapadaṃ vyācaṣṭe
sarvathā iti | idantā tāvadīśvarapadaṃ sphuṭatvena uktā, tata eva
dedīpyamānā | yadātu sā praśāntyupalakṣitā dhyāmalatvena asphuṭā
saṃpadyate, tadā vedyayoge'pi śivatāyā unmajjanāt sarveṇa
kalanāprakāreṇa śivateti sadāśivatā ucyate | sā ca māyāpadavyavasthi-
tānāṃ bhūtānāṃ grāhakagrāhyarūpāṇāṃ pralayaḥ sarvathaiva
māyīyarūpapradhvaṃsāt | māyātattve ca tadā bhūtāni nidhīyante, tacca
parameśaśaktirūpaṃ sadāśivapade idamityaṃśasparśena viśrāmyatīti
nimeṣaḥ sadāśivatā | evameṣa grantho neyaḥ, natu pūrvaḥ nanu
ityādigranthārtho'tra smārya ityāśayena paramaśivatā vyākhyātavyā
tathāsati nimeṣataḥ pralayaḥ sadāśivavyāpāra ityanena virodhāpatteḥ |
nanu yadā samastagrāhakagrāhyamahāpralayastadā bhavatu evam, yadātu
māyāyā apralīnatve sati pārthivaprākṛtādivedyavargapralayaḥ
puṃstattvāni grāhakāṇi sthitāni yadā puṃstattvānāmeva
antaḥkaraṇeṣu saṃskārarūpatayā suṣuptavadavasthānaṃ viśvasya
pralayo, natu ahantāntaḥpraveśastadā kathaṃ nimeṣo'ntariti ucyate | atra
āha grāhaka ityādi | antar iti puṃstattveṣu, nimeṣaḥ saṃskāraśeṣateti
yāvat | nanu evamapi sadāśiva
(page 268)
ityayaṃ sūtrāṃśo na vācakīkṛtaḥ, vācakīkṛtaścetyāha tadānīṃ ca
iti tasyāṃ savedyāvasthāyāmapi yo
māyīyagrāhakāntaḥkaraṇaparivartana-saṃskārarūpo nimeṣaḥ, so'pi
tattvataḥ
idamityasya vicchinnavimarśasya---------------------| ( a. pra. si. 15)
itinyāyena ahamitipade viśrāmyannahamidamitisadāśivatāmeva spṛśati |
yadātu saṃskārarūpatve'sya ahantaiva tattvaṃ, tadā pramukha eva
sadāśivatā idantayā māyīyāhantayā vā saṃskārateti hi vakṣyati |
vyākhyādvayamapica yuktamityāha ata eva iti | yataḥ pralayo dvidhā
puṃstattvāvaśeṣatāyāṃ tatsaṃskārarūpatābhājāṃ
vedyānāmarthānāṃ sadbhāve savedyatayā, puṃstatvānāmapitu
māyāśaktau pralīnatvena sadāśivapadāntargamane
pṛthakpramātṛtvābhāvāt tadapekṣayā vedyānāṃ
pratiṣṭhānādapavedyatayā | tataśca tādṛśasya suṣuptasya api
ubhayarūpatvaṃ vakṣyate
tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15)
ityatra | evaṃ yasya nimeṣātpralaya iti vyākhyāya yasyonmeṣādudaya iti
vyācakṣāṇaḥ sadāśivapadādīśvarapadasya vyatirekamāha
īśvaradaśā iti | daśāśabdo'vasthāśabdasya arthe | māyāyāṃ
sphuṭedantābhājo'rthā īśvarapade sṛṣṭā bhavanti tatraiva paramārthata
idambhāvasya sphuṭatāpatteḥ | nanu
yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā 1)
ityatra jagadgrahaṇena vedyavarga eva kasmāt saṃgṛhītaḥ, yāvatā
sadāśivaparyante'pi pralayaḥ sargaśca āgame śrūyate
yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate |
tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam || (sva. 10|1264)
(page 269)
iti | tataśca tayorapi unmeṣanimeṣasvīkṛtābhyāmudayapralayābhyāṃ
vyapadeśaḥ kartavyaḥ | kiñca yathā śivasya unmeṣanimeṣavyāpārau
tattvāntaraṃ sadāśiveśvarāvuktau, tathā tayorapi unmeṣanimeṣavyāpā-
rau kasmāt na uktau tattvāntaratayā | tadetadāśaṅkādvayamekena
vākyena nirākaroti sadāśiva ityādinā | idantābhāgasyaiva apararūpasya
tatra āgame pralayodayau paramārthata uktau mantavyau | tadabhiprāyeṇaiva
ca tatra
māyākālaṃ parārdhānāṃ guṇayitvā śatena tu |
īśe dinaṃ rātrirevam---------------------------------------||
ityādikrameṇa śaktitattvānte'pi śrīsvacchandādigranthena
guṇayitvaiśvaraṃ kālaṃ parārdhānāṃ śatena tu |
sādāśivaṃ dinaṃ rātrirmahāpralayaḥ---------------||
ityādinā kālayogo vyapadiṣṭaḥ | nanu īśvaraśaktirūpayostayoḥ
pralayodayau yuktau; tathā tayorapi yat pralayodayavyāpāravattvaṃ, tat
paramārthataḥ śivasyaiveti pṛthak tayorna vyāpārāntaramuktaṃ tāvataḥ
pūrṇaśivarūpatvāt | etadeva āha ekamevahi iti | yeṣu iti yeṣu bhāveṣu
madhye | tadānīṃ ca iti avabhāsanākāle | na kevalaṃ grāhyāṇāmiti
apiḥ | śūnyatārūpāṇām iti apavedye pralaye saṃskārarūpatayā
svarūpamātrāvaśeṣavedyatā puryaṣṭakarūpāṇāṃ, savedye
grāhakāyattatvāt ca grāhyāṇāmapi asau pralaye iti na sa bhedena abhihitaḥ
| evaṃca sadāśiveśvarau śivatattvāt na bhidyete | tataḥ kathaṃ tayoḥ
sṛṣṭipralayau vyāpārāntaraṃ vyapadiśyate ityetat prakṛtaṃ nirvāhayituṃ
na etat prayāsasādhyamityamunā āśayena prameyāntaraṃ nirūpayati
tadetādṛśa ityādinā pratyupasthāpayanti ityantena | triṃśat iti
bhūtatanmātrabuddhikarmendriyaviṃśakaṃ
(page 270)
mano'haṃbuddhiprakṛtipuruṣarāganiyatividyākalākālāśceti |
praviśanti iti śatā | icchā iti śaktitattvasaṃgrahaḥ, mayaṭā
uttarottaratattvānāṃ tatpūrvapūrvānuprāṇitatvamāha | jñānakriye
sadāśiveśvarau, tadvyāpāro'pi vidyātattvaṃ tatraiva anupraviṣṭam |
māyātattvaṃ dehe na upādānakāraṇamātratvena pṛthaktvena saṃmatam,
api tu parameśvara-śaktitayā | tathāhi mṛdādiḥ padārthaḥ
parameśvaraśaktirūpa eva saṃstadicchāvaśāt ghaṭakāraṇatayā api
niyatau nirbhāsamānaḥ pṛthak kāraṇamucyate | ata eva sarvabhāvānāṃ
śivaḥ svabhāvastena vinā niḥsvabhāvatvāt sarvasyetyāśayena
spandaśāstre
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvam-----------------| (spa. kā. 11)
iti kathitam, vṛttāvapi
svasvabhāvasyaiva śivātmakasya | (spa. kā. vṛ. 1)
ityādi | śrītriśiromate hi
sāmūhyaṃ caiva tattvānāṃ grāmastaddharmatā śivaḥ |
iti sarvaṃ śivaśaktyātma uktam | tadvat māyāpi iti | pañca etāni tattvāni
| tato'pi iti tebhyo'pi tattvebhyo hetubhūtebhyaḥ | śivatattvasya
ṣaṭtriṃśattamasya na bhedaḥ iti sambandhaḥ | abhedāt iti | pratibimbe hi
bhedo'sannapi ābhāti tāvat, śaktau tadapi neti āśayaḥ | ādipadena
niyatirāgau | tāsām iti kālādiśaktīnām | śivatādaśāyām iti yathā
ghaṭādapṛthagbhūtāvabhāsamudakāharaṇasāmarthyaṃ
makurāpekṣayā pṛthagbhāvāvabhāsi eva, nahi tat makurasya
śaktirityavabhāsaḥ paramārthatastathātve pratibimbameva hi ucyate, tathā
prakṛte'pi mantavyam | etacca iti | kālādayo grāhakatve upayujyaṃte |
adhunā na kiñcitkaromi jānannabhiṣvakto'hamiti hi
kālakalāvidyārāgānuviddha eva
(page 271)
aṇurniyatyanuprāṇito grāhaka ucyate | anyaiḥ iti śaivavyākhyātṛbhiḥ |
tathāhi śivabrahmatanugranthe gurupādairnirūpitaṃ
pañcatriṃśattattvī śivanāthasyaiva śaktirukteyam |
tatra catasrastu parā antyaṃ vai pañcaviṃśakaṃ sthūlāḥ ||
madhyāstu sūkṣmarūpāḥ śaktaya iha sāñjanāstu param |
ityādi | grāhyāyattatvāt grāhakatāyā yadyapi kālādiśaktayo'pi
grāhyaṃ spṛśanti, tathāpi sāmānyata eva na viśeṣataḥ;
buddhikarmendriyaśaktayastu jñeyatayā kāryatayā ca viśeṣata eva
grāhyaṃ spṛśanti,-iti śabdādipadasya āśayaḥ | tā api iti
sthūlasūkṣmatayā ubhayyaḥ | māyāpramāturapi paramārthataścideva
tattvamiti śivasya eva etāḥ śaktayaḥ | tathāhi
yataḥ karaṇavargo'yaṃ---------------------------| (spa. kā. 6)
itinītyā, vastutastu sa eva sarvaṃ jānāti karoti ceti | etadāha
grāhakānyapi iti | nirābhāse iti vedakaikarūpe | samudyamarūpā iti |
ahaṃ śabdaṃ jānāmi karomīti hi śrotravākśaktyostattvam | ata eva āha
vimarśajātīya iti ahamitivimarśasya viśeṣarūpā etāḥ, vimarśaśca
bhagavata eva śaktiriti uktaṃ
vimarśa eva devasya---------------------------|
iti | tadetaduktaṃ
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ-------------------------------------------------||
(spa. kā. 19)
iti | ye'pi pratibimbarūpā grāhakāsteṣāṃ cidbhāgaḥ śiva eveti
upapādya acidbhāgo'pi vedyātmā tacchaktireva sadāśivarūpeti
upapādayati
(page 272)
grāhakā api iti | etacca pūrvameva asmābhirvimṛṣṭam |
citiśaktirviśvarūpā bhavati nacādhikyaṃ spṛśati iti sambandhaḥ | cetanā
atidurghaṭakāritvādinā adbhutatāṃ vyanakti | etat saṃkṣipya ghaṭayati yo
hi iti idantābhāk iti | nirūḍhedantāko'rthāvabhāsaḥ iti sambandhaḥ |
etat prameyaṃ prakṛte upayojayati evam iti | īśvarādi vyavahriyate
śivatvādbhedeneti sambandhaḥ | ādipadena sadāśivādi | nanu etāvanti
tattvāni śivapralīnānīti na asmābhiḥ śrutam | śroṣyate iti darśayati
vakṣyamāṇa iti | pramāṇabhūmau sadāśivapada eva sthitiḥ,
vastubhūmau tu pralaya ityāśayena sargasthitī sargapralayāviti ca darśitam |
nanu sadāśivatā pūrvakūṭāvapi asti, kathaṃ pralayataiva asyāḥ | atra
āha prapañca iti | asphuṭataivahi pralīnatvamuktaṃ śuddhena pralayapadena
| vyapadeśe hetumāha pralayasya iti |
vyaktisphuṭatvaprapañcādyupapādavirahitaḥ pralayaśabdo
bhūtapūrvasphuṭadaśādarśanaṃ yadasphuṭanaṃ vināśaśabdena
prasiddhaṃ, tat brūte iti loke nirūḍhiḥ | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya
avāntaraṃ vivṛṇoti tasya ca iti | sadāśiveśvarobhayarūpasya yaḥ
svarūpādabhedaparāmarśastadvidyā nāma tattvam | atraiva
sacchabdārthanirūpaṇāśayena hetumāha svātmollāsa ityādinā | tasya
iti vargasya | nanu yathādṛṣṭaṃ bheda eva
svakāraṇaparamparādhīnajanmā astu,-ityāśaṅkya atrāpi pūrvoktaṃ
hetutvena smārayati prakāśāt iti | atra iti vṛttau | anena ghaṭādīnāṃ
yādṛgāntaratvamantaḥkaraṇabhuvi rūḍhatvaṃ, na tādṛgihetyāha | nanu
īśvaradaśāyāṃ sa eva pramātā śūnyapuryaṣṭakādīnāṃ, tatra
ekarasaiva vedyatā; tataśca ko'nyo vedakastatra syāt yasya na vedyena
sākamekatra cinmātrātmani adhikaraṇe viśrāma ucita iti
codyāśaṅkāyāmāha vedakaśca iti | vakṣyate iti
(page 273)
te tu bhinnāvabhāsārthāḥ---------------------------| (4|1|8)
ityādyuddeśeṣu | nanu yathā nīlaguṇotpalajātyordravyātmani adhikaraṇe
viśrāntistṛtīye, tathā ahantedantayorapi sā vācyā; naca tṛtīyamasti
cidaciddvitvameveti yatnena upoddhāte samarthitatvādityāśaṅkya āha sa ca
iti | vedakaścidrūpameva pūrṇatayā saṃkocanyakkāreṇa
sthānāntarasaṃkrāntamiva tṛtīyamadhikaraṇamiti yāvat | matiśabdena iti
vṛttau | anena manovyāpāro matiḥ | sā
kathamindriyavarganirapekṣasaṃvedane bhagavati īśvare bhavediti
śaṅkāṃ kṛntati tataḥ ī citsvarūpādīśvarāt | yathaiva iti
upadeśabhāvanādyarthaṃ sṛṣṭena kalpanāyātena vibhāgenetyarthaḥ |
nanu śaktitattve eva tarhi vidyā antarbhavediti kathaṃ pṛthak tattvaṃ tat | atra
api āha yenaiva iti | śuddhaśabdena iti vṛttau | iyaṃ ca prameśvareṇa
citāvahamityasyāmidamitisamastasvīkāriṇī mataṅgamunipraśnānantaraṃ
nirūpitā śuddhavidyā | tathāhi tatra praśnagrantho
māyāntarvartinaḥ proktāḥ paśavaḥ pāśadharmiṇaḥ |
māyātītā parā vidyā viśuddhādhvapradarśikā ||
sā kathaṃ yujyate'ṇūnāṃ chindhi sandehajaṃ tamaḥ || (1|10|22)
uttaragranthastu
śivādyavaniparyanto yo'yamadhvātivistṛtaḥ |
sa samastaścitau jñeyo nāśivatvādvimucyate || (1|10|23)
iti | ayamiti hi idantā uktā, citāviti ahantā || 3 ||
asyā vidyāyāḥ kathaṃ śuddhatetyāśaṅkāyāṃ sūtram
idambhāvopapannānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām |
bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt || 4 ||
avalokanaṃ vedanaṃ vidyā | sā ca iyaṃ vastvanusāriṇīti
(page 274)
śuddhā | tathāhi vedyadaśāmaṅgīkṛtavatāmapi ata eva ucitena
idantāparāmarśena parāmṛśyānāṃ bodha eva prakāśātmā sāraṃ
vastu, prakāśaśca ananyonmukhāhaṃvimarśamayaḥ | tatraivaca
prarūḍhatvena idantāyā ahamidamiti bhavatīti śuddhamidaṃ vedanamiti
sūtrārthaḥ | etamavatārayati | aśuddha ityādinā |
śuddhāśuddhayorvidyayoḥ paṭāntaraparīkṣaṇādanyonyavyatirekeṇa
svarūpamupalakṣyaṃ bhavatīti manasikṛtya aśuddhavidyāṃ tāvat
darśayati māyā ityādinā vakṣyate ityantena vākyena | aśuddhavidyāyā
upayogaṃ darśayituṃ paśoḥ svarūpamāha prathita ityanena svātmaiva
asya paraṃ prakāśate, na paraṃ kiñcidityarthaḥ | māyīyānāṃ
kālabhedasaṃgatiḥ, natu parameśvaraśaktirūpāyā māyāyāḥ | tato
māyāmūlo'pi malo'nādireveti nitya eva paśuḥ | yat śrīkiraṇoktiḥ
paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ |
iti | tata eva sarvataḥsaṅkocādaṇuḥ | so'ṇuryadvaśādbhinnavedyavedaka-
stanmāyīya iti sambandhaḥ | māyīyatvaṃ vakṣyāmi iti śuddhavidyāto
vyatireko darśitaḥ nanu ityādinā | tadabhedena iti vidyābhedena | param iti
tato'nyadamāyīyam || 4 ||
adhiṣṭhātṛdevatāvyatiriktameva tatsanāmakametat tattvadvayamiti
bhaṅgyā pratipādayituṃ sūtram
atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt |
paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā || 5 ||
aparatvamapūrṇatā anyākāṅkṣitvamidamiti, paratvaṃ pūrṇatva-
mahamiti | ata evaca tattvadvaye'pi tāvaṃśau sta iti vedyabhāvaniṣṭhā
daśā tattvasvarūpā tadavabhāsayitṛśuddhamātṛvedyavastusādhanā |
tadvedyaniṣṭhasaṃvedanadaśā
(page 275)
tu śuddhavidyā, tatpramātṛrūpamantramaheśvarādivargādhiṣṭātṛtvaṃ
śrīsadāśiveśvarabhaṭṭārakarūpateti tātparyataḥ sūtrārthaḥ | taṃ
saṃkṣipya āha āgameṣu ityādinā | tattvagataśabdena devatārūpāt
vyatirekaḥ sūcitaḥ | īśvarāvasthāyāṃ sphuṭīkṛtatvādidantayāstulā-
dhṛtaṃ paratvamaparatvaṃ cetyāśayena āha īśvarāvasthā iti | etaddvā-
reṇa ca sadāśivadaśā api na svīkṛtā bhavediti abhiprāyaḥ | na atra
sāṃkhya iva pariṇāmakrameṇa daśāvyavahāra iti darśayati
ātmīyasvā-tantrya iti | parāparatve śuddhe kīdṛśe
syātāmityākāṅkṣāyāṃ paratvaṃ tāvat nirūpayitumāha tatra iti |
tadviparītam ityādinā śuddhamaparatvamāha | tāvat iti
dvitīyaviparyāsānudaye'pi iyataiva aparatvamullasitaṃ vidyeśānāmiva,
tadudaye tu tadeva brahmādikīṭāntānāmiva sphuṭatāmeṣyatīti āśayaḥ |
tatrāpi iti dvitīyaprakāśane | sthita iti tadadhikamityarthaḥ |
pūrṇatāyogyasya iti idamitiparāmṛśyatayaiva hi pūrṇatā
niravakāśīkṛtā rājña iva abhāgyavaśāt dāsadaśāmadhiśayānasya
ahamitiparāmṛśyatāyāṃ bhavitavyaṃ pūrṇatayeti tayā na bhavantyā
śocyatamatvaṃ tasyaiva prāpte'pi svāmipade śaktitritayāniyoga iva |
anena iti aparattvam ityantena vṛttigranthena | puṃstattvagrahaṇena
brahmādeḥ saṃgrahe'pi māyīyaiśvaryāṃśodrekāt
sāmyamaparasaṃsāribhiralpabuddhibhirna saṃbhāvayeteti
pṛthagupādānam | etena iti paratā ityantena vṛttivākyena | śuddhe dve
daśe nirūpya miśrīkāreṇa tṛtīyāmāha vṛttau iti ato
hetorubhayāṃśavaśādeṣā daśā parāparāvastheti | sākalyavādinā iti,
natu jātyākhyāyāmāyātena, apitu vyaktibhūmānamabhidadhatā |
pūrṇatvaṃ pūritam iti sambandhaḥ | vidyeśvaradaśā tarhi kā bhavediti
(page 276)
nirūpayituṃ vyatirekaprasaṅgāt punaraparāvasthāṃ spṛśati dvitīyārtha
ityādinā | atyanta iti aparatvaṃ bhavati, natu saṃsārijanatulyamiti yāvat |
tena vedyāṃśe saṃsāritulyā eva te iti nirupya vedakāṃśamukhena
utkarṣaṃ darśayati pakṣāntareṇa cidrūpācalanādvā iti || 5 ||
evamahamidamiti saṃvedane yadāchādakamahamitirūpaṃ,
tatprādhānyena vyāpāraḥ śuddhavidyeti pratipāditam, idamiti tu ya
ācchādanīyo'tra bhāgastatprādhānyeneti tu matāntaraṃ darśayituṃ
sūtraṃ
bhedadhīreva bhāveṣu karturbodhātmano'pi yā |
māyāśaktyeva sā vidyetyanye vidyeśvarā yathā || 6 ||
śūnyādirūpamāyāpramātranullāse'pi saṃvinmātre eva
boddhari kartari ca bhāveṣu tanmayeṣvapi bhedaprakāśanalakṣaṇaṃ yat
svātantryaṃ māyāśaktirūpamiva tat pramātṛbhāge viparyayābhāvāt
śuddhavidyā yena prakāreṇa anantabhaṭṭārakādyā vidyeśvarā vartante |
te hi śuddhacinmātrabaddhāhambhāvā eva bhinnaṃ bhāvavargaṃ
paśyanti dvaitadṛśi iva īśvaraḥ | tena parameśvarasvātantryopajīvinī
vidyeśvara-śaktiḥ śuddhavidyeti tātparyaṃ sūtrasya | tadāha
vidyeśvarāṇām ityādinā | athaca iti nikṛṣṭā, idambhāvasya
prarūḍhatvāt nikarṣaḥ | tāmeva āha vidyā iti | śabdena iti saṅgatiḥ | ata
eva iti sphuṭapaśubhāvā-prādurbhāvāt | karmaṇām iti
laukikavaidikātmanām | dīkṣādhyānār-canādereva tu tadvaśena kṛtāt
tatprāptiḥ, akṛtaprāyaścittaśca gṛhītādhi-kāro'pi akṛtādhikāro
yogyavidhilābhe'pi tatpadameti | yadāgamaḥ
adhikāraṃ na cet kuryādvidyeśaḥ syāttanukṣaye |
iti | evamāgamo'pi avaśyamabhyupeya ityāha īśvara ityādi
(page 277)
sārthakam iti vidyātattve sthitā īśvarāḥ sarvajñāḥ sarvakartāraśceti
vidyeśvarāḥ | nanu evamapi kasmāt pṛthak teṣāṃ na tattvāntaratāpra-
saṅga ityāśaṅkya āha tattvānāṃ ca iti māyāyām iti | pārthive
brahmā, prākṛte viṣṇuḥ, māyīye pade rudraḥ; iyacca māyāśaktivijṛm-
bhitamiti sāmānyena māyāyāmiti uktam | vṛttiṃ vyacaṣṭe mantravidyā-
nām iti | aikyaṃ śuddhānādiparāmarśasāraśabdarāśikalāśarīratvena,
avāntarabhedastu muktisiddhyoḥ saṃvedanavācyaspandayoḥ
śaktimacchakti-rūpayośca krameṇa prādhānyāt | tathā śrīmataṅgādau
vidyeśvarebhyaḥ pṛthageva vidyārājñyo'mbikādyā nirūpitāḥ || 6 ||
svātantryātmikā tāvadicchaiva bhagavataḥ śaktiḥ | sā tu kṛtyabhe-
dena bahudhā upacaryate | tatra yathāprarūḍhasphuṭāsphuṭedantāprakā-
śane sadāśiveśvaratā jñānakriyāśaktirūpā, cinmātragrāhakatve'pi
idantāprarūḍhau kriyāśaktiśeṣarūpaiva mahāmāyā vidyeśaśaktiḥ,
grāhyagrāhakaviparyāse paśupramātṛṣu māyāśaktiḥ, tathā grāhaka-
grāhyobhayaviparyāsasaṃskāraśeṣatve'pi yogijñāniviṣayaṃ yat vastu-
paramārthaprathanaṃ, tatra yat bhagavataḥ svātantryaṃ māyāśaktivipa-
rītaṃ, tadavaśyaṃ tattvāntaram | yat vivarīṣyate pṛthakprayojana iti
tadeva vidyātattvam iti | māyāvyatirekeṇa tadrūpaṃ darśayati sūtreṇa
tasyaiśvaryasvabhāvasya paśubhāve prakāśikā |
vidyāśaktistirodhānakarī māyābhidhā punaḥ || 7 ||
paśubhāve grāhakagrāhyaviparyāsobhayātmani pāśayogalakṣaṇe
sthite'pi tasya pramātṛparamārtharūpasya aiśvaryalakṣaṇasya
svabhāvasya yā prakāśikā bhagavataḥ śaktiḥ, sā niṣkalapramātṛṣu
vartamānā vidyā | yat vakṣyate
(page 278)
vidyābhijñāpitaiśvaryaḥ---------------------------| (3|2|2)
iti | māyāśakterna atra vyāpāraḥ | sā hi tirodhānasvarūpāvaraṇaṃ
hetutācchīlyādinā karoti | yat bhaviṣyati
eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī--------------| (3|2|2)
iti | tena svarūpaprakāśanaśaktervyatiriktaiva seti sūtrārthaḥ | tamavatāra-
yati māyā ityādinā | tathā iti aiśvaryātmanā | māyāto vyatirekaṃ
vyākhyātuṃ yat tirodhānakarī ityādi sautraṃ, tat vivṛṇoti aiśvaryasva-
bhāva ityādinā | tirodhānamāvaraṇaṃ svarūpāprakāśanaṃ mālama-
jñānaṃ prasajyapratiṣedhātmakaṃ yat, tadekam; tatpṛṣṭha evatu tadupa-
prāṇitaparyudāsātmanā viparītaprakārarūpaṃ dvitīyam | tadāha anyat
iti | tathāprasiddham iti rūḍhimātrāt, tathā māyāśaktikṛtatvaṃ tu
sarvasya api | etadarthameva
athātmamalamāyākhya---------------------------|
itiśrīrauravasūtre ākhyagrahaṇam | sṛṣṭisthiti iti pralayaviparītatā
jāgara-svapna iti suṣuptaviparītatā uktā | pralayasuṣuptayoḥ
sarvāsarvasādhāra-ṇetaraśīghraciratvādinā bhedo mantavyaḥ | evaṃ
trīṇi sṛṣṭyādīni kṛtyāni tirodhānarūpāṇi pratipādya caturthamapi
vilayanāmakaṃ tirodhānaśabdena prasiddhaṃ tirodhānaṃ
māyākāryamāha naraka ityādinā | nanu brahmahatyādito
narakagamanamiti sṛṣṭyāditrayameva etat | maivamityāha
karmaphalātiriktam iti | yat kila pārameśvarasamayamaṅgī-kṛtavato'pi
antastadviṣayaṃ dveṣakāluṣyaṃ tatkarmānapekṣayā eva śuddhayā
parameśvarecchayā eva prakopāparaparyāyayā bhavati, tena ye
sukhaduḥkhe niyativadanāvalokiśubhāśubhabalāt bhavataste dharmādhar-
manimitte; ye tu śubhāśubhānusaraṇamantareṇa eva, te parameśvarecchāta
eva
(page 279)
kevalāyāḥ | tatra tatkṛtā duḥkhāvāptirvilayastirodhānaṃ ca ucyate | tacca
tātkālikamātraṃ vā kālāntarānubandhi vā | pūrvaṃ
kāmāndhakatripu-rarāvaṇādīnām, uttaraṃ tu
śivaguruśāstrasamayādidveṣiṇāṃ narakapātamayam | ata eva iti yataḥ
kṛtyāntaramuktaṃ, tataḥ | nanu pañcamaṃ tat kim | āha anugrahaśca iti |
so'pi kramiko varadānātmā nandīśvarādiṣu, akramikastu
dīkṣāprāptyādirjhagityapavargadaḥ | sarvam ityukte'nugrahasya api
māyākāryatā uktā, tat kiṃ vyāpārāntareṇa atreti śaṅkāṃ
dhvaṃsayati varadānādirapi iti | ādigrahaṇena siddhiprepsayā
dhanādikāmyayā ārtivivārayiṣayā apica yat parameśvarasamayapratipā-
danaṃ, tadapi anugraharūpamevetyāha | unmeṣaśabdena tīvratvaṃ tatra
vidyāyā ācakṣāṇastīvravidyākṛtānugrahabalena rudraśaktyāviṣṭo
mokṣaprepsureva gurūpasadanādikaṃ
dīkṣājñānayogacaryādikametadde-hapāta eva apavargaphalaṃ prāpnoti,-
iti darśayati | syāt itipadena idameva asya sūcitam | yadyapi varadānādau
māyāyā avinivṛttiḥ, tadāśayena ca sarvam iti uktaṃ, tathāpi
saṃbhāvyata eva atra vidyāśaktikṛto leśena āveśaḥ, yaḥ paripāke
mokṣaphalaḥ | ata eva gītam
caturvidhā bhajante mām--------------------| (7|16)
iti uktvā
udārāḥ sarva evaite---------------------------| (7|18)
iti | tīvravidyāśaktyanugrahastu darśitaḥ
------------------------jñānī tvātmaiva-------| (7|18)
iti | etacca prapañcitaṃ prathamata eva, tathā navadhā mukhyatayaiśvaraḥ
śaktipātaḥ (13 ā.) iti suvivecitaṃ śrītantrālokādau || 7 ||
(page 280)
vidyāsvarūpaṃ sphuṭayituṃ māyāto vyatirecanaṃ yat vaktavyaṃ,
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva
vol M00022 · chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 · lines via source.start/end
**The teaching as the measure: the categories from the Lord's word**
The action-power, we have seen, has as its very form the un-clouded manifestation of all the
categories of the world. But this raises the question the kriyādhikāra could not answer: *what* are
these categories, these tattvas? Our perception is not an omniscient eye; our inference lacks the
pervasion that would reach every thing. Neither can grasp the whole. Only the **āgama** — the revealed
teaching — can do so; for it is nothing other than the re-recollection of the un-contracted
manifestation of the supreme Lord, and so it alone can measure the entire universe. As the rule has it:
the one valid means is that utterance, true, spoken by the Lord; its word is not to be refuted by the
gross means of men. And this is why Abhinavagupta now opens a new section, the āgamādhikāra: to expound
the categories from the Lord's own teaching, aided by reasoning.
The theme is announced at once. All this creation is *warp and woof* (otaprota) — the categories from
Śiva down to the earth are woven into the one reality. And at the heart of it all is the **Śivatattva**,
which is the body of every category. The cause-and-effect relation does not rest in the inert; it rests
in the consciousness-form, whose essence is manifestation-and-reflexive-awareness. By its freedom this
consciousness shines both within and without, raising the order of time; and in the form of the
knowledge-power it becomes the substrate that takes on the ordered operation as its own action-power.
So knowledge and action — manifestation and reflexive-awareness — are un-joined, inseparable; and this
inseparable pair is the supreme form of all beings. This is the Śivatattva: the one that, through the
gate of the action-power, takes up the whole fivefold work, and, being taught for our devotion,
appears as the appearance-form of everything.
The objection comes: "How can Śiva, who is beyond māyā, appear as the *primary* category in the world
of mind?" The answer: self-shining is freedom, and the downward-pervasion of that self-shining is
creation itself. The self-shining Śiva, in his freedom, pours himself downward into the world — and
that pouring is the world. There is nothing arbitrary here; it is the very nature of the light to shine
forth.
From this one reality, the categories unfold in order. When the *inner* state — the knowledge-form —
surges, we have the **Sadākhya** (also called Sadāśiva), the first category, from which the cognition
"is, is" (sad, sad) shines: the pure self aware of the world as its own. When, on the other hand, the
*outer* being — the action-power form — becomes primary, we have the **Īśvara-tattva**, established
after the Sadākhya, in which the impossible-doing of the Lord appears as its great power. Both are the
one reality, seen under its inner and outer aspect, like a picture just unclosed (the pure group) or
like the full painted picture (the Īśvara).
Below these pure categories come the impure ones. There is the **śuddhavidyā** (the true knowledge),
where the "I" and the "this" are co-referent — the co-reference (sāmānādhikaraṇya) of self and world.
And then, descending, the categories manifest as *non-self* (anātma) — as objects rather than as the
self. This is the "un-param-ness" (āparatva) of the beings: the lower categories appear as other than
the self. Even the distinction-cognition (bhedadhī), the cognition of difference, belongs to the
awareness of the agent and carries us further into the divided world. And the lordship-nature
(aiśvarya), when it is manifested in the *animal* being — the bound knower — shows the Lord's nature
in the state of bondage, setting up the great distinction of the bound and the Lord that will occupy
the rest of this vimarśa.
So the āgamādhikāra begins by tracing the categories downward from the one reality — the Śivatattva,
the body of all, through the pure group (Sadāśiva, Īśvara, śuddhavidyā) into the impure, the
non-self, the divided, and the bound. All of it, warp and woof, is the one consciousness shining forth;
and the teaching — the Lord's own re-recollection — is the measure that grasps it whole.
---