chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ
dūṣaṇamiti tatra kā yuktirnāma anyā bhavet | pramāṇasya sā parikara iti
tu anayā bhāṣayā śabdaprayojana āvarjyate, na vastupriyaḥ | parikaro hi
kāraṇaṃ vā kāryaṃ vā sahakāri vā sahakāryaṃ vā, na punaraparaḥ
parikaraḥ kaścit | tasmāt yuktiriti tāvadanumānameveti sāṃkhyādayaḥ |
āvītahetubhyo hi vipakṣavyāvṛttiṃ te icchanti | samādhānanairmalyāt-
mikā pratibhā iti tu tatrabhavadbhartṛhariprabhṛtayaḥ | tadanusāra evaca
ayamamandatvaṃ prajñāyā iti arthāpattiriti mīmāṃsakāḥ |
bādhakapramāṇarūpameva anumānaṃ
pratyakṣavikalpaparyantībhavadekopalambhānubhavāditinyāyena
svasaṃvidi pariniṣṭhitamiti bauddhāḥ | pramāṇayojanātmakaṃ
pramātṛsvātantryameva yuktiriti pratyabhijñātattvavit | yatkiñcidapi ca
a"gnīkurvatā avaśyameva paryante pramātṛsvātantryameva
jñānakriyāśaktiyojanātmakamaṅgīkartavyamiti asakṛduktam | loke'pica
upāyayojanameva svātantryotthāpitaṃ yuktiriti prasiddham-yuktyā kuru,
yuktyā saṃkaṭāduttīrṇo'smīti | tat tatraiva avadheyaṃ sumatibhiriti atra
asmābhirnibandhaḥ kṛtaḥ, natu āhopuruṣikayeti alam | evaṃ
tanmātrānubandhitvaṃ yatsvabhāvahetuviṣayasya jīvitaṃ, tatrāpi
kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti upapādya, ācāryasya etadeva
saṃmatamiti upapādayati ata eva taiḥ iti | nanu kimanena uktena
bhavadabhimatamuktaṃ bhavati | bhavatītyāha tena iti itiśabdāvamṛṣṭena
paṭhitena granthena niraṃśe'pi vastuni tairidamuktaṃ bhavati-yat
gamakasyetyādi itiśabdaparāmṛṣṭam | nanu iyatā kiṃ sidhyati | āha
evaṃca iti |
(page 210)
asyāpi iti yasya āpāte kāryakāraṇagarbhatā na ābhāti mandamatīnām,
tasyāpi; na kevalaṃ dhūmavattvādagnimattvamityādeḥ | tato'pi iti
pūrvameṣa granthaḥ svabhāvahetorviśeṣaṇāya upāttaḥ svabhāvahetuṃ
kaṃcideva gamayatītyevaṃ vyākhyātam | adhunā tu sarva eva
svabhāvaheturevaṃbhūto veditavya iti paraṃ bodhayituṃ viśeṣaṇaṃ
prayuktamiti vyākhyābhedaḥ | evaṃcābhidhānasya phalaṃ kṛpayā
asmannaye sopānakrameṇaiva paro'dhirohaṇīyo mohamahāndhakūpāt
yena ayaṃ viśrāmyediti vyutpādanam | etameva svapakṣaṃ parighaṭayati
svabhāvo hi ityādinā | mukhya iti sarvato vyāvartakaḥ, saca gamaka iti
yāvat | anyastu iti yaḥ kutaścideva vyāvartakaḥ, saca gamyaḥ | siddham iti
sarvato vyāvartakenaiva svīkṛtatvāt | apara iti utpattimattvādergamakasya
svabhāvasya gamyo yaḥ svabhāvastadyathā kṣaṇikatvamanityatvaṃ
matāntare āśritatvādi, sa svabhāvo gamakagrāhiṇā pramāṇena na
siddhaḥ; utpadyamāne kriyamāṇe prayatnajanye dīpādyabhivyajyamāne ca
bhāvakṣaṇe dṛśyamāne hi kṣaṇāntare bhaviṣyatyayaṃ navetyādikā
cintā na kṛtaiva, śiṃśapātvaṃ tu śākhādimattvaviśeṣarūpaṃ
gṛhṇatā pramāṇena śākhādimattvamātraṃ svīkṛtameveti na tatra
vastusādhanatā | tena gamakagrāhiṇā pramāṇena kṣaṇikatvaṃ yat na
svīkṛtaṃ, tat gamakādutpattimattvāderitthamanumātuṃ śakyaṃ yadi
gamakasya utpattimattvāderyo heturnijaṃ kāraṇaṃ tenaiva kāraṇena sa
utpattimāniva kṣaṇiko'pi kṛta iti | nanu evaṃ tanmātrānubandhitvaṃ
kṣaṇikasyaiva uktaṃ bhavet vastunaḥ sādhyaṃ, natu
vṛkṣatvasyetyāśaṅkya tatrāpi tat vyutpādayati śiṃśapātva iti | tathā
bhāvāt iti vṛkṣatvāt | śiṃśapāniṣṭham iti śiṃśapārūpanigīrṇam |
yadi param iti etacca paryāyavyavahārasādhanaṃ,
(page 211)
natu vastuvyavahārasādhanam | vyāvṛttyantara iti adhyavasāyaḥ
pratyakṣaphalaṃ; naca śiṃśapāṃ śuddhāṃ vilokya dhavatulyeyamiti
avasā, apitu dhavasahitām | evamiha adhyavasāyānyatvāt
vyāvṛttyantarāpekṣā aśiṃśapā na bhavatīti, etāvatā hi na vṛkṣaḥ |
evaṃhi dhavo na vṛkṣaḥ syāt, sahi aśiṃśapā bhavati tatastasyā
vyāvṛtteranyā vyāvṛttiravṛkṣo na
bhavatītyevamātmābhāsamapekṣamāṇaṃ tadvṛkṣatvaṃ pratyābhāsaṃ
pratyadhyavasāyaṃ vā viśrāntatvāt pramāṇānāṃ pūrvapramāṇena
asvīkṛtaṃ pratyakṣāntareṇaiva tathādhyavasāyaparyantena svīkartavyam,
svīkṛtamapitu yadi mohāt na niścitam, tadā
vastuvyavahārasādhanamanumānam | tatrāpi ca kāraṇamahimaiva
anumantavyaḥ | kṣaṇikatvādyanumānaṃ tu vastusādhanamiti tridhā
svabhāvaheturākhyātaḥ | kṛtakatvakāraṇam iti kartṛpadam,
śiṃśapātvamapi iti karmapadam śiṃśapātvakāraṇam iti ca, arthāt
kartṛlābhaḥ | tat iti pūrvata ākṛṣya etadarthatvena neyam | nyāyaḥ iti
pramāṇatattvam | taṃ darśayati nahi iti | tena iti hetunā cet nityo janyate
svabhāvāparityāgāt, na asya anyadeśakālavastusambandho bhavet | nanu
anaśvaro'pi utpanno deśādikṛtanāśe taṃ viruddhamavalambiṣyate | etat
dūṣayati deśādīnām iti svabhāvāntarāpādakatvena
saṃmatānāmityarthaḥ | nīlarūpatvena iti tataśca bhāvaṃ na karotīti
karaṇatvamapākṛtaṃ bhavet, natu nāśakaraṇatvamuktaṃ bhavediti
vyatirekapakṣībhāvasya etaduktam, pakṣāntare tu āha vinaśvara iti | nanu
kālāntare'sya nāśahetavo vinaśvaraṃ viśrāṇayantu svabhāvaṃ
bhāvasya | āha vinaśvara iti | teṣām iti nāśahetvabhimatānām, kartuḥ
śeṣavivakṣāyāmiyaṃ ṣaṣṭhī | uktanyāyena iti abhāvasya
vastutvāvastutvavyatirekābhidhānalakṣaṇena |
(page 212)
tathāca iti anaśvaratve satītyarthaḥ | dṛśyate ca asau | anaśvaro hi
avaśyaṃ kālāntarāvasthāyitvena upagamyastadevaca naśvaratvaṃ
pūrvasvabhāvatyāgātmakatvāt | etatpariharati tat iti yat vaktavyaṃ
taduktameveti, taditi vā uttarasya upakrame hṛdayākarṣaṇena smaraṇaṃ
dyotayati | nyāyāgatatvameva niyatyupajīvanena vinā na niyantuṃ śakyam |
yadihi evaṃ badhiragrāme śrūyate kvacana deśe'pararātre nidrāyamāṇe
rājani tannidrācchedabhayāt bherītāḍanaṃ tatprayatnena na kiryata iti,
tadā badhirairapi saṃbhūya nyāyo'vasthāpyate śataśo'pi tatra
kriyamāṇe na asmākaṃ nidrācchedaḥ kasyāpi dṛṣṭa iti kimanyatra
bhāvasvabhāvā viparivartanta iti | tasmāt nyāyo nāma bhāvānāṃ
prasādhakaṃ pramāṇamucyate | te cedavabhāsasārāḥ, kiṃvā rūpaṃ na
saheran | nīlamapi pītatāṃ saheta citrajñāne iva | yathoktam
ananyabhāgaśakyadarśane nīlādicitravijñāne |
iti | saṃkalpasvapnādau ca avabhāsānāṃ saṃyojanaviyojanavaicitryasaha-
srāṇi dṛśyante | tatra ka ābhāsaḥ kimābhāsaikaniyata iti kaḥ pratīyāt |
enamāśayaṃ vyanakti avabhāsasāra ityādinā | nanu mā bhūt
dhavādīnāmabhāve tatsādhāraṇo vṛkṣatvāvabhāsaḥ, asādhāraṇastu
kena nivāryate | tatra āha dhavādisadbhāva iti, taddhi asādhāraṇaṃ
bhavat śiṃśapātvameva, natu tena gamyamaparaṃ kiṃcit | nanu
dhavādyasṛṣṭe vṛkṣatvarahitaśiṃśapābhāsasṛṣṭiḥ saṃbhāvyā,
anityatvarahitakṛtakasṛṣṭistu katham | kiṃ khalu kathamityāha
kṛtakatvetyādi diṣṭyā vasanamidaṃ kāraṇavyāpārādutpannamiti ya
ābhāso hlādajanako vasanādeḥ, sa eva tāvat na vinaṅkṣyatītyābhāsaḥ,
apitu anya eva hṛdbhaṅgamiva
(page 213)
mitadhanasya vidadhānaḥ | tat pūrvābhāsaikarase pramātṛvarge dvitīya
ābhāso na sṛṣṭa eva taṃ prati rūpamiva andhān tatpramātṛvargāntaraikī-
bhāvena bhagavatā teṣāmasṛṣṭeḥ | kiṃca kāpilāḥ kāryaṃ sadeva
ācakṣāṇāḥ pūrvāparadaśāsu anapāyitvaṃ nityatvameva kṛtakasya
ācakṣate iti | nanu yasya asau bhāvaḥ kṛtaka iti ābhāto'pi, anitya iti na
bhātaḥ; sa deśāntare taṃ bhāvaṃ paśyan kathaṃ svabhāvānyatvena
pratīyāt | itthamityāha tadetat iti | bhinnadeśatayā hi tadānīṃ
pūrvasvabhāvatyāgādanityatvamanena viditam, natu kṛtakatayā | nanu sa
tarhi svabhāvatyāgo nāma heturniyataśaktyapekṣaḥ susādhyo
vyabhicārasaṃbhāvanāvirahādityāśaṅkya āha bhinnadeśatā yadyapi
iti | na idaṃ vastuno, nāpi vastuvyavahārasya sādhanamapitu
śabdavyavahārasya; tadarthaṃ mātrapadaṃ, śabdavyavahāraśca
niyatyapekṣa iti kimatra citraṃ sāṅketikatvena asya prasiddheḥ |
etadupasaṃharati tadevam iti | yadi gamyagamakābhimatayorvyāvṛttyoḥ
paryāyamātrarūpatā, tadā vyavahāramātraṃ sādhyam; atha
bhinnābhāsatvena aparyāyatā yāvastu tadā eka ābhāsa
ābhāsāntaraparihāreṇa api āsīta yogīśvarādiprabhāvabalādityā-
śaṅkā avaśyaṃ śamayitavyeti tātparyam | etadudāharaṇena sphuṭīkaroti
sattvaṃ hi iti hi yasmādevaṃbhūtaṃ sphuṭaṃ nidarśanamasti, tasmāt
yuktametadityarthaḥ | ata eva iti kramayaugapadyābhāsāt | tadāca tadeva
kṣaṇikatvaṃ svabhāvatyāgalakṣaṇaṃ kramaṃ hi akṛtvā karaṇam,
yaugapadyaṃ tu akaraṇaṃ kṛtvā; tadāca śabdavyavahāra eva sādhyaḥ |
anyathā iti | yadi kramayaugapadyābhāsaparamārthatvameva
arthakriyākāritvābhāsasyeti na ucyate, tadā tābhyāṃ sa
(page 214)
yāptaḥ iti kutaḥ | nanu yadi tata eva anityatvaṃ sidhyati, tarhi prakṛte kim |
āha kramika ityādi | prakārāntareṇa api gamake gamyānupraveśamāha
krama ityādinā | vyatirekatattve vicāryamāṇe anvaya āgacchan
sādhyābhāsānupraveśaṃ gamakābhāse sphuṭayatīti tātparyam |
vipakṣa iti nitye | tatsvabhāva iti kramayaugapadyābhāsasvabhāvaḥ |
svapakṣa iti anityaḥ | tat iti tasmāt | nanu evamarthakriyākāritvaṃ yadi
yadeva kramayogapadyābhāsātmakaṃ kṣaṇikatāmayaṃ, tadevaca
sattvaṃ; tadā tattvakṣaṇikatvavyavahārasādhane naiva
niyatiśaktirapekṣyate | bhavedetadevaṃ, yadi tadeva sattvaṃ syāt, natu
evamiti darśayan
arthakriyāpi sahajā nārthānām-----------------------| (2|3|12)
iti pūrvoktaṃ smārayati arthakriyā ityādinā | tadapi iti
arthakriyākāritvam | īśvaro yat karoti, tatra ko niyamaḥ-evaṃ-bhūtameva
karotīti | tadāha aniyamakaraṇāt iti | nityāpekṣayā iti vyavahārakāle |
nanu evaṃ vyavahāre kiṃ kṣaṇikataiva paramārthaḥ | netyāha
vinaśvaratā tu iti na bhāvasya kiñcit nijaṃ nityamanityaṃ vā vapuḥ |
īśvarastu svasaṃvinmukure viśvamābhāsayan kṣaṇikatāmapi
ābhāsayediti naḥ pakṣaḥ || 11 ||
nanu ābhāsavastuvāde ābhāsayoreva kāryakāraṇabhāva iti
anābhāto'gnirakiñcidrūpaḥ | tena kathaṃ dhūmābhāso janita iti
śakyaṃ vaktum | ghaṭābhāsāt dhūmābhāsaḥ, dhūmābhāsācca
anantaramagnyābhāsa iti ābhāsānāṃ niyatamānantaryamiti kathaṃ
niyatyavalambane'pi dhūmādagnyanumānamityāśaṅkāṃ śamayati
bhūyastattatpramātrekavahnyābhāsādito bhavet |
parokṣādapyadhipaterdhūmābhāsādi nūtanam || 12 ||
(page 215)
kāryamavyabhicāryasya liṅgamanyapramātṛgāt |
tadābhāsastadābhāsādeva tvadhipateḥ paraḥ || 13 ||
vijñānavādī pratisantānaṃ bhinnamābhāsamicchan svagatayoreva
dhūmāgnyābhāsayoḥ kāryakāraṇabhāvamagrahīt
santānāntaragatābhāsavṛttāntamātrāsaṃvedanāt | tadidānīṃ
dhūmābhāsa eva asya, kutastato'gnyābhāsānumānam; asmaddarśane tu
tāvatyābhāse bhagavatā pramātṝṇāmaikyena sṛṣṭiriti bāhyanaye iva
vyāptigrahaṇakāle tāvatpramātṛbhedavartī dhūmābhāsa eka eva
agnyābhāsaśca | tataśca pramātṛbhedatyāgena
pratyakṣānupalambhabalena dhūmābhāso'gnyābhāsāt jāyate iti
vyāptirekavāraṃ śakyā grahītum | bhūyaśca punarapi bhūyasāṃ vā
anvayavyatirekaparyāyeṇa aniyatānāṃ teṣāṃ
krimisarvajñaparyantānāṃ pramātṝṇāmeka eva yo vahnyābhāso, natu
santānabhedena bhinnaḥ ādigrahaṇāt bījābhāsādi; tata eva
dhūmābhāsāṅkurābhāsādi bhavet janituṃ śaknoti, na anyataḥ | tacca
vahnyābhāsādi yato'numātuḥ parokṣaṃ, tato'dhipatipratyaya iti ucyate |
tacca nūtanaṃ, natu dhūmajadhūmatulyam | tacca tasya
vahnyābhāsāderniyatiśaktyapekṣayā avyabhicāri kāryarūpaṃ liṅgamiti
tadanumitau vyāpriyate eva | vahnyābhāsasāmānyāṃśe taiḥ
pramātṛbhiḥ saha aikyena sa bhagavatā sṛṣṭo'numātā ucyate iti
paramārthaḥ | parastu nūtanādanyo yo dhūmābhāsādiḥ, sa
dhūmābhāsādereva pramātrantaragatādanumātrapekṣayā parokṣatvena
adhipatipratyayarūpādutpanna iti tasyaiva svakāraṇasya anumānāya sa
kāryaliṅgaṃ bhavet, natu kāraṇabhūtasya vahnyābhāsāderiti sarvaṃ
svasthamiti sūtrārthaḥ | dhūmābhāso'gnyābhāsādeva
jāyamānastasyaiva gamakaḥ, jātarūḍhastu dhūmābhāsādeva
jāyamānastasyaiva gamaka iti pūrveṇa sambandha iti vṛttiyojanā |
vivṛtikāra
(page 216)
āśaṅkāṃ vidhāya saṃkṣepeṇa sūtrārthaṃ pratīkayati tadetadevam
ityādinā | sāca āśaṅkā na syāt ityantena darśitā | vijñānavādinā ca
pratipramātṛsantānaṃ bhinnamābhāsarūpamarthamicchatā
duḥsamarthametaditi āśayaśeṣo'tra | anyato'pi iti ghaṭādyābhāsāt |
viparyayasya vā iti dhūmābhāsānantaramagnyābhāsaḥ
parvatamārūḍhasyetyapi hi dṛśyate eva | parvatapṛṣṭhagato'pi ityādinā
bhūyaḥśabdasya arthaṃ vyākhyāsyan vyāptigrahaṇasamayavṛttāntaṃ
tāvat ghaṭayati sannikṛṣṭadeśavartini ityādinā | tadā iti tata
uktādanvayavyatirekarūpāt hetorityarthaḥ | tāvat iti tacchūnyasāmagrī
naiva kāraṇamiti yāvat | āgamasiddha iti anena
pramāṇasamūhayojanātmikāṃ yuktiṃ vyāpārayatā pramāṇikena
bhavitavyamityāha | āgamiko hi kāryakāraṇabhāvādiritiniyamo
niyatervaśāditi | mātrapadaṃ vyācaṣṭe anyatra ityādinā |
māyāśakteravasthānamupapādayati tam iti | tāvanmātram iti
mātraśabdārthaṃ spaṣṭayati | viṣayāvabhāsastu iti sāmānyarūpā
ābhāsā eva tattvaśabdavācyā vastūni | te ca prāksṛṣṭisṛṣṭā eveti
uktamasakṛt | tat iti sautraṃ vyācaṣṭe krimikīṭādayo'pi iti |
sūkṣmāsūkṣmatvena anayorbheda āgameṣu | ābhāso'pi parokṣo
bhavatītyādi yadanantaroktaṃ vastu, tat na utsūtramiti darśayati etacca iti |
bahutaraśabdena bhūyaḥśabdasya vyākhyāntaraṃ darśayati anyathā iti |
yadi vijñānavādimate iva pratipramātṛniyatayoreva ābhāsayoḥ
kāryakāraṇabhāvo'bhyupeyate, tadā śaṅketeti parvate; ataśca na tatra
agniranumīyate | parvatavartipramātṛvartī hi anyo dhūmābhāso yastena
pramātrā agnyābhāsakāryaḥ saṃviditaḥ, anyaśca
anumātṛsaṃmatapramātṛvartī |
(page 217)
sa ca śarīrābhāsādereva jāta iti śaṅketa | atra iti parvate | tataśca
sādhāraṇyena eka eva dhūmābhāsaḥ ityāśayaḥ | āgamasiddha iti
pramāṇayojanāmupajīvyatvena smārayati | avigītā ca prasiddhirāgama
eveti uktam | tataśca aśeṣavyavahāravyutpattiḥ | āgamatattvaveditvameva
vidyāsthānaphalam | vedāyurvedadaṇḍanītikāmasūtraprayogamālāpra-
bhṛtigranthajñānameva hi paro vidagdhabhāvaḥ |
evamasādhāraṇābhāsavāde dūṣite parastaṃ
pratyujjīvayitumicchannāśaṅkate atha iti | etat samīkaraṇena tiraskaroti
tarhi iti | atra hetuḥ antara iti | punaḥ paroktimāśaṅkate atha iti mahānase
tāvadeva dṛṣṭam | yataḥ śarīrābhāsādudgacchantaṃ na dhūmābhāsaṃ
paśyati, kintu vahnyābhāsādeva; anyatrāpica tajjātīyatvāt
dhūmābhāsasya tatkāraṇakatvameva yuktamiti na bhittyābhāsāt
tadudgama iti | vahnyābhāso na vyabhicārī dhūmābhāsaṃ pratīti
ākūtaśeṣaḥ | tarhi iti prodgate dhūme mahānasaṃ praviṣṭavato yadā
ūrdhvādadhaḥ prasarpantī dṛṣṭirvyāpriyate, tadā dhūmābhāsādeva
ūrdhvagamanalakṣaṇapravṛttyābhāsasahakṛtādagnyābhāsodgama iti
viparyayeṇa api kāryakāraṇatā syāt | nanu tadāpi pramātrantarāṇāṃ
vahnyābhāsādeva dhūmābhāsodgama iti pratipattiḥ | tataḥ kim |
vahnyābhāsasyaiva kāraṇatvaṃ tataḥ, tato'pica idam-yatparokṣo'pi
vahnyābhāso dhūmasya kāraṇamiti | bhavedevaṃ
sarvapramātṛsādhāraṇamekamābhāsamicchatāṃ, natu saugatānāmiti
darśayati pratipramātrā iti | tataḥ iti vyavahitatvāt hetoradṛśyo'pi
anyairekena pramātrā upalabhyata iti | ato hetoḥ sa pūrvotpanna eveti
sambandhaḥ | atraiva iti mahānasābhāsasya api sādhāraṇyamupayogīti
darśayati | avivṛtamapi
(page 218)
iti saugatādibhiḥ | kasyacit iti kāryasya | tasya iti kāryasya | kuta
idamadhipaterlakṣaṇamiti cedāha tathāca iti lakṣyāt lakṣaṇaṃ kalpitamiti
yāvat | samīhāṃ ca iti vyāpārādiviṣayām | santānāntara iti
pramātrantare | sūtre yadāigrahaṇaṃ, tat vṛttau tyaktamiti yasya mohastaṃ
pratyāha vṛttau iti yat sūtre saṅgṛhītaṃ, tat vṛttau na na
vivṛtamupalakṣakatvāśayena, natu niyamāśayena |
dhūmāgnyorupādānaṃ yata evamavyabhicāri asya liṅgamityantaṃ
sūtrārthamupasaṃharati tadevaṃ sati ityādinā | anyapramātṛgāt ityādi
vivṛṇoti gopāla ityādinā | lekhāpadena vahnijadhūmavailakṣaṇyadiśaṃ
darśayati | tataḥ iti | bahnyābhāsāt | devadattasya iti
anumātṛbhūmikāpannasyetyarthaḥ || 12-13 ||
nanu agnyābhāsāt dhūmābhāsa iti cedūrīkṛtaṃ, tadvadeva
bījābhāsādaṅkurābhāsa ityādi yujyate eveti kimetaduktaṃ
tadanyasyāpi bījāderhetutā naiva yujyate | (2|4|8)
iti cetana eva karteti | etat pratisamādhatte sūtreṇa
asmin satīdamastīti kāryakāraṇatāpi yā |
sāpyapekṣāvihīnānāṃ jaḍānāṃ nopapadyate || 14 ||
jaḍatvāt na apekṣā | tadabhāvāt na niyamaḥ | tadabhāvāt
niyamaviśiṣṭaṃ na paurvāparyaṃ kāryakāraṇabhāva iti
vyāpakaviruddhopalabdhivyāpakānupalabdhayaḥ | parasya yaḥ paratra
niyamaḥ, sa na svabhāvabhūtaḥ svaniṣṭhatvātsarvabhāvānām |
tato'nusandhānarūpā apekṣā tasya vyāpikā | sā ca jaḍeṣu nāstīti
sūtrārthaḥ | atraivaca sūtre pūrvasāmarthye parasya satteti
pūrvasāmarthyaṃ parasya satteti pakṣāvapi sūcitāveva | sattāmātre
ghaṭapaṭayorniyamavatī sattā
(page 219)
sahabhūtayorekasāmagryadhīnayorna ca kāryakāraṇatvam | tato'tra
prayojyaprayojakatāparyavasitaṃ yat niyatāparapūrvabhāvaṃ sattvaṃ, sā
kāryakāraṇatā pareṇa abhyupeteti darśayati dvayoḥ ityādinā prasaṅga
ityantena sandarbheṇa | pradeśasya ca iti pradeśo'tra samānakālaṃ
bhūtalam | bhavatiśabdena iti asti ityetasya vyākhyānena vṛttigatena |
evamapi iti | tatra hi bhavadbhūtaprādurbhāvaḥ | tadāpi iti
bhāvikālaviśiṣṭasya api syādanumānamiti yāvat | sahabhāvena iti
agnidhūmasantānau hi prabandhapravṛttī | tatra samānakālau yau
dhūmāgnikṣaṇau, tayoḥ sahasattayā asti
saṃbandho'vaśyaṃbhāvaviśiṣṭo, natu bījamaṅkure jāte'stīti
sambandhasyaiva abhāvādavaśyambhāvalakṣaṇo niyamaḥ kasya viśeṣaṃ
bhavet | abhūtapūrva iti prakaraṇāt sattā labhyate | iyat sūtre saptamyā
kathaṃ svīkṛtamiti cedāha tathāhi iti | yasya ca bhāvena iti |
yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam | (3|2|37)
ityetatsūtranirdiṣṭā yā saptamī, sā viśeṣaṇamenamāheti darśayati saha
iti | ādau iti agnyabhāve satā api pradeśena tasya dhūmasya lakṣaṇaṃ yato
na bhavati, tata ityarthaḥ | sahabhāvaṃ nirākṛtya uttarakālabhāvitāmapi
nirākaroti uttara ityādinā | tasya iti agneḥ | nanu uttarakālamapi
bhavato'gneḥ kiṃ na siddhatetyāśaṅkya āha svakāla iti | asya rūpasya
vyāpakatāṃ darśayati bījena iti athavā pūrvaṃ sahakārilakṣaṇaṃ
vahnirdhūmasyeti vyākhyātam, etena tu upādānalakṣaṇamiti viśeṣaḥ |
etat tātparyato nigamayati tena iti | tayoḥ iti nirdhāraṇavibhaktiḥ | eṣaca
niyamārthaḥ sidhyatīti sambandhaḥ | tadapi iti abhāvasya
(page 220)
upakrame'pi napuṃsakaṃ prasajyaniṣedharūpasya vākyārthasya
asatsvabhāvatvena prādhānyaṃ darśayituṃ tasya na
vahnerabhāve'nyato'pi anagnerdhūmo bhavatīti yadāśaṅkyate, tat
netyayaṃ hi vākyārthaḥ | nanu saptamī kathaṃ niyamamākṣipet | āha
anyasmin ityādi | aghaṭe'pi hi sati yaḥ paṭo bhavati, sa ghaṭasannidhau
vilokyamāno'pi paṭo naivaṃ vyapadiśyate-ghaṭe sati bhavatīti | ata eva iti
yata iti saptamyartho viśrāntastato vyatireko'pi gamyata evetyarthaḥ | vṛttau
tu iti vṛttirhi sūtraṃ vyācakṣāṇā vṛttirbhavatīti tasyāṃ vyatireko
darśitaḥ | nanu paurvāparyasya viśeṣaṇaṃ niyatamiti | paurvāparyaṃ ca
bhāvadvayam | tasmin niyamaviśiṣṭe nirūpite vyatirekaḥ kathaṃ darśito
bhavet | sa hi abhāvātmā bhāvaviśeṣaṇena ucyate iti kimetat | etat
dūṣayati niyata ityādinā | ihahi vyatireko nāma anvayasacivaḥ
kāryakāraṇabhāvātmā prastutaḥ | kāryakāraṇabhāvaśca vastunī eveti
vyatireko'pi anvayavat niyatavastudvayaparamārtha eva | nanu
tathātve'sāvadvayāt kathaṃ bhidyate, kathaṃca asāvanupalambhena
abhāvaviśeṣeṇa avagamyaḥ syāt, ghoṣyate ca pratyakṣasādhano'nvayaḥ,
anupalambhasādhanaśca vyatireka ityevaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ
tairvā bhāvaniṣṭho'nvayavyatirekātmā kāryakāraṇabhāvaḥ sādhyate
iti | tadetat codyadvayaṃ vyudasyati anupalambhena iti | bhāvasvabhāvo hi
niyata itthaṃ vyavahṛto bhavati yadi vidhiniṣedhābhyāṃ vyavahriyate |
evaṃhi svarūpamasya anyato vyāvṛttaṃ vyavahṛtaṃ syāt, tataḥ
svarūpamityatra vidhibhāge'nvayarūpatā ucyate pratyakṣasādhanatā ca |
niyataṃ vyāvṛttam ityatra niyatatāṃ kāraṇasya tāvat darśayati niyatā
dhūme'gnyādisāmagrī
(page 221)
iti | sāmagrīgrahaṇena kāraṇatāmantyadaśāpratipannatvena vahnerācaṣṭe
| atra anupalambhaṃ sādhanatvena āha tadā iti dhūmavyāptābhimate
kṣaṇe dhūmapratiṣedhamayo ghaṭādirnāsti, bhavannapihi ghaṭādiḥ
sadhūma eva | ghaṭādirapica na vahneranantarakṣaṇabhāvī anyadāpi asya
bhāvāt | evaṃ kāraṇasya kārye niyatatāṃ pradarśya kāryasya kāraṇe
pradarśayati dhūmo'pi iti | etatsādhanāya anupalambhaṃ darśayati agni
iti agnyabhāvaprāṇitāt hi na pradeśāt mṛdādervā dhūmaḥ, apitu
vidyamānavahnikādeva, naca pradeśamṛdādikāt dhūmastadbhāve'pi
agnyabhāve'bhāvāt | evaṃ dvayorapi niyame darśite samavyāptikatvaṃ
gamyagamakayoriti darśayatā gamye'pi gamakaniyamo bhavatīti saṃmataṃ
bauddhasyaiveti darśitaṃ bhavati | yat vārtikaṃ
dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān |
iti | tato'smadupajñameva idamiti vyāptiśūnyatvaṃ gamyasyeti
yo'bhimānaḥ, so'bhimāna eveti alam | nanu kimanena gamyasya niyatatvena
uktena | vastuvṛttyā hi bhavadapi tat na anumānasya aṅgam | anumānaṃ hi
hetubalāt, hetośca kāryamiti tasyaiva pratibandharupatvaṃ
vaktavyamanagnau na bhavatīti | etadāgūrya āha kāryasyaivaca iti | atrāpi
pakṣe pratikṣipta eva pūrvokto doṣa iti darśayati niṣedhamātraṃ tu iti |
ata eva iti vidhiniṣedharūpatayā vastunyeva vyavahāra iti yaduktaṃ, tato
hetoḥ | nanu vastudvayamātraṃ na kāryakāraṇabhāvaḥ, apitu
niyamaviśiṣṭaṃ tat, sa niyamaśca parāpekṣāmapi āpādayati | ucyate
niyamo'pi iti | niyamaviśeṣam iti yatra niyatamiti vyavahriyate vastu, tat |
kastarhi niyamo nāmetyāha tathā iti nijanijena
(page 222)
rūpeṇa | kathaṃ na iti iyadevahi niyamasya vapuryatparasparaṃ
bhāvātmāno yathā dṛṣṭāstadanyena rūpeṇa na bhavantīti | anyena
prakāreṇa abhavanaṃ sphuṭayati ayaṃ hi iti | anayoḥ iti agnidhūmayoḥ |
ko'sau iti bhāvadvayaṃ muktvā na atra kācidapekṣā sphuratīti yāvat
evaṃ pūrvasminsati paro bhavatīti bauddhīyaṃ mataṃ vitatya anubhāṣitam
| etat dūṣayati syādetat iti abhyupagamyate | astyetadatiprasaṅgāvahaṃ
tu iti yadivā etaditi ucitocitaṃ vācoyuktivaidagdhyena bhavedetat, yat tvayā
uktaṃ, tattu vaidagdhyena nirvahatīti | atiprasaṅgāpādanādi darśayati
evamapi iti | tathābhāvaḥ iti kāryakāraṇabhāvaḥ |
pūrvadṛṣṭatvāvagataiḥ iti jyotiḥśāstrāderetadavagamyate-na
rohiṇyaḥ kṛttikābhyo jāyante iti | tataḥ pūrvadṛṣṭatvaṃ
kṛttikābhyo'nudbhavatvamāsāmavagamyate ityarthaḥ | rohiṇyudgama iti
viśiṣṭadeśako rohiṇīkṣaṇa iti yāvat | etadeva sphuṭayati udgamaśca
ityādinā jāyate eva ityantena | atraiva dṛṣṭāntamāha gopāla iti
viśiṣṭadhūmalakṣaṇasya sā kāraṇameveti yāvati | nanu astu evaṃ
kṣaṇābhiprāyeṇa kṛttikāḥ prati rohiṇīnāṃ kāryatvam | netyāha naca iti
| evam iti dhūmanyāyena | tathā bhūtā api iti udgacchadviśiṣṭarūpā iti
apiḥ | rohiṇyaḥ kṛttikābhyaḥ kāraṇabhūtābhyaḥ kāryarūpatayā
bhavantyo bhūtāḥ prādurbhāvayoginya iti na lokasya pratipattiriti | etacca iti
atiprasaṅgāvahatvaṃ yaduktaṃ paurvāparyasya
kāryakāraṇabhāvalakṣaṇatve tatsambhavatvāt tāmupagamya, saiva tu
nāstītyāha punaḥ iti | yadi nāma puruṣo daivayogāt ghaṭānantaraṃ
paṭaṃ paśyet tricaturānapi vārānkimiyatā bhāvayoḥ
parasparanirapekṣayoḥ kimapi jñāteyaṃ
(page 223)
niyāmakamudiyāt | nirapekṣatāmeva darśayati nahi iti | agre iti tatra hi
pūrvasya sāmarthyaṃ nāma svabhāvaḥ sa parasya sattārūpo neti vakṣyate
| yathāca sāmarthyaṃ svabhāvastathā svarūpamapīti, tadapi na pūrvasya
sambandhi parasyeti yuktam | nanu astu bhāvayoreva apekṣā | sā tarhi
parasparasvabhāvatāmānayati | tadāha tathātve vā iti
sāpekṣatve'bhidheyamāne, sā sāpekṣatā
anyonyasvabhāvatādātmyaparyavasitā āpadyeta prasajyetetyarthaḥ | nanu
tādātmyena kimatra aṅgīkṛtena | apekṣā nāma svabhāvaviśeṣaḥ
kāryakāraṇasvasvarūpamātraviśrānto bhaviṣyati | etat dūṣayati naca iti |
nanu upagamyatāmevaṃ, ko doṣaḥ | ayamityāha evaṃ hi iti | yo hi yasya
viśeṣaḥ, sa taṃ viśeṣaṃ vihāya api āste vṛkṣa iva śiṃśapātvam,
tathāca tathābhūtāpekṣātmakaviśeṣaśūnyāvapi dhūmāgnī
bhavetām, dhūma evaveti sa syāditi sambandhaḥ | evakāreṇa svarūpasya
anyathābhāvamāha | vāgrahaṇena idamāha-agnyādisāmagrī yadyapi
antyadaśāpratipannā dhūmajanikeva aṅgīkṛtā kṣaṇasya
avivekādapratibandhanīyatvāt, akiñcitkarasya ca apratibandhakatvāditi
nayena; tathāpi laukikapratyavamarśabalena anantyā api vahnyādisāmagrī
saivetidṛṣṭyā nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti iti bhavedapi
vacanāvakāśo, dhūmasya tu svapne'pi anagnijatvaṃ na sahyate | tadāha
tathāca iti | tadeva darśayati artha iti arthasya yat svarūpamātraṃ, tatraiva
tairidaṃ kāraṇameva, idaṃ kāryameveti vyavasthā upagatā | nanu tayaiva
vyavasthayā sarvaṃ siddhaṃ; viśeṣaṇapakṣe ca tattyāgaśaṅkā yā uktā,
sā api parākṛtetyāśayaṃ parakīyamāśaṅkate atha ityādinā
sarvasiddhivyavahāraśca ityantena | viśeṣaṇatyāgaśaṅkā nanu
ityādinā
(page 224)
parākṛtā | niṣidhyamānāyā anyāpekṣāyāḥ svarūpaṃ saptamyā
darśayati anagnau ityādinā | vyavahāramātre tu iti saptamī |
kāryakāraṇabhāvādivyapadeśalakṣaṇaṃ sāṅketikam | atraiva
diksaṃkhyāsanniveśadṛṣṭāntatrayaṃ nirūpayati yathā ityādinā |
bhāvasya yat viśiṣṭaṃ rūpamanyatovyāvṛttaṃ, tadeva sāṅketikena
śabdena abhidhīyamānamapekṣādhyavasāyaṃ vaikalpikamutthāpayati
pañcasaṅkhyārūpasya viśeṣasya abhāve'pi | vastūnyeva iti
paramāṇurūpāṇi ghaṭādirūpāṇi vā | etat dārṣṭāntike yojayati
tathaiva iti anyasya arthasya sambandharūpasya abhāvāt vyatirekeṇa api
saptamyādisaṅketavikalpādhyavasitena upalakṣitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ |
sa vastudvayasya yat svarūpaṃ, tata eva mūlabhūtādutthitaḥ | nirmūlatve
hi tathā vikalpo na niyamena ullasediti nirūpayati na iti svarūpānītatvena |
etat paramataṃ dṛṣṭāntadūṣaṇopakramaṃ dūṣayati etat iti
aniyatāvasthānāṃ ghaṭapaṭādīnāṃ yeṣāṃ na niyataṃ paurvāparyaṃ,
teṣāmapi paurvāparyaṃ dikkālakṛtaṃ nirmūlatvena vikalpotthāpitamiti
saṃbhāvyaṃ yat, tadapi na upapadyate iti pūrvaṃ darśitaṃ
kriyāsaṃbandha----------------------------| (2|2|1)
itiprakaraṇe | kāryakāraṇatā iti niyatāvasthānāṃ
paurvāparyarūpetyarthaḥ | niyatatāmeva spaṣṭayati yāvat iti niyato
yo'nyonyamaviyogastadeva rūpaṃ yasyā
apekṣāyāstaccharīrasārarūpaṃ yasyāḥ kāryakāraṇatāyāḥ |
digādisattābhāve niyatamapi paurvāparyaṃ na upapadyate, digādica
sambandhaprāṇitaṃ, sambandhaśca tādātmyaparyavasāna iti apekṣā api
tādātmyarūpaiva dhūmāgnyoriti āśayaśeṣaḥ | etadeva spaṣṭayati
tathāhi iti | tathaivaca iti ātmamātraniṣṭhatayā anyāsaṃpṛktaḥ
pratyakṣeṇaiva siddhaḥ | evam iti vakṣyamāṇena
(page 225)
prakāreṇa | etau iti agnidhūmau | evam iti upādeyagamakarūpau |
apekṣāvirahe'pi iti vyatiriktāyāmasaṃbhavantyāmapi
apekṣāyāmityarthaḥ | pareṇa api etadupagataprāyamityāha tathāca iti
heturantyadaśāpanna ākṛṣṭakāryarūpa eva, kāryamapi
ākṛṣṭaheturūpamevetyarthaḥ | arvāgdarśibhistu tadrūpaṃ draṣṭuṃ
samarthanāpekṣa ivaśabdaḥ prayuktaḥ | ata eva tatkāryaṃ
hetuvyāptyavyatirekāt tatsvabhāvāviśiṣṭamiti tadanupalambhaḥ
svabhāvānupalambha eva uktaḥ ityādipradeśeṣu upacāra āśritaḥ,
vastutastu tāvatsvabhāvataiva tasya | etadarthameva āryaḥ
svabhāvapratibandhe sati ityādau svabhāvapadamavādīt | bhaṭṭena api
svabhāvapratibandha eva pratibandhasiddhau samarthitaḥ | tat iti heturūpam |
pareṇa punarasamarthanīyametaditi darśayiṣyati tena ityādinā | etat
saṃkṣipati sarvathā iti | ābhāsavimarśabhedena upalakṣitaṃ
yadarthāntaram, tasya bahiraikyābhāve'ntaḥsamanvayalakṣaṇamaikyamasti
eva, itarathā na apekṣārthaḥ kaścit | tadbhavati iti apekṣaṇīyarūpaṃ na
bhavatītyarthaḥ | pūrvādi iti apekṣyam iti vākyatraye saṅgamayitavyam |
bāhyadarśane ca bahirbhedaḥ, pramātari
aikyamityevaṃbhūtabhāvasvarūpānaṅgīkaraṇādetadāpadyate iti
nirūpayati tena iti syātām iti naca evaṃ bahirdṛśyate iti āśayaḥ | ghaṭa
iti aniyate parasparamityarthaḥ | sādhyatara iti niyamena sahitopalambhe'pi
parasparamakiñcidrūpa eveti yāvat | agnimātrataiva dhūmakāraṇatetyādi
yaduktaṃ, tadanuvadati dūṣayituṃ tasmāt iti | kimaparam iti
agnyādirūpatvādadhikaṃ tat na kiñciditi śabdagatamātramidaṃ bhavet
dhūmakāraṇa------------------ya iti ca | paraspara iti daṇḍī
(page 226)
viṣāṇītinyāyena anyo'nyarūpalagnarūpataiva āpatati | sāpica na yuktā
svasvarūpavyavasthiteḥ sarvārthānāmiti khyāpayati naca iti | tathā iti
anyonyalagnatayā na agnidhūmayorupalambho nirvikalpako'nubhavaḥ |
tataśca sarvāsu gatiṣu kṣīṇāsu idamāpatatīti kathayati abhiprāyavaśāt
iti | tṛṣito hi jalalagnatayā na upalabhyate, jale ca sāpekṣaḥ | tat hi tasya
saṃvidi abhimukhībhāvaṃ pratigatamiti | tathaiva dhūmasya agnau, tasya api
dhūme'pekṣā bhavet | sā iti abhiprāyakṛtā apekṣā | evaṃ yat
pūrvamupakrāntametacca abhyupagamya uktamiti, tat nirvāhitam | nanu
kimanena abhyupagamena, dūṣaṇameva sautraṃ vṛttau kasmāt na darśitam |
darśitameva tadidaṃ tu atiprasaṅgāpādanamadhikaṃ dūṣaṇamuktamiti
darśayati iti ityādi | etat vastu vṛttau vivarīṣyate | kathaṃ pūrvasya
sāmarthyaṃ parasya satteti | yasmāt sāmarthyapakṣo bhaviṣyati tena saha
yadaikadhyamekaprakāratvaṃ tulyayogakṣematvaṃ tena hetunā | etaduktaṃ
bhavati asmin iti yat sūtre bhāvaṃ sāmarthyaṃ ca parāmṛśati, tadeva
itthaṃ vṛttau darśitam; kevalaṃ pūrvasya rūpasya
atiprasaṅgāvahatvodbhāvanayā sāmarthyapakṣa upakṣiptaḥ
pratikṣeptumiti | itthamevaca pūrvamupasaṃharannuttaraṃ
pakṣamavatārayati evam ityādinā etadāha ityantena mahāvākyena |
imāṃ kāryakāraṇatāṃ doṣadvayayuktāṃ pratipādya etat vastu āha |
kiṃ tat | iyamapi kāryakāraṇatā na yuktā uktahetorityetat | naca sā
utsūtrā, apitu sūtreṇa nirdiṣṭā,-ityato hetorvṛttau vartanīyatvena
āśrīyamāṇā | asmiṃśca pakṣe'tiprasaṅgo nāstītyamunā hetunā
śaṅkyo'yaṃ pakṣa iti hiśabdena saha āha kṛttikā ityādi |
nābhivyavasthitadhruvāvabaddhamidaṃ nakṣatracakraṃ
yugapadavasthitamapi nityameva pravahaditthaṃ
(page 227)
krameṇa ghaṭīyantramiva parivartamānaṃ dṛśyate paraṃ, natu krameṇa
udeti | darśanasya iva niyate paurvāparye bhāvasvabhāvasya kimāyātamiti
darśayati nanu ityādinā | ayamapi pakṣo'tiprasaṅgāvahaḥ sāmarthyasya
darśanādarśanagamyatvena tulyakalpanākatvādityāśayena āha yadyapica
iti | kāraṇatvaṃ sāmarthyaṃ kṛttikānāṃ yadyapi śaṅkyaṃ rohiṇīnāṃ
tu na kāryatvaṃ dhūmavat, tata udgacchatsvabhāvatālakṣaṇaṃ
śaṅkyamiti cet; tatra api ucyate kāryarūpatāpi iti | nahi aṅkuro dhūmavat
prasaraṇasvabhāvo'thaca bījāt krameṇa prasṛta ucyate, tathā
rohiṇyo'pītibhāvaḥ | pramāṇāntara iti pratyakṣeṇa
tatsantānaniścayasya utthāpitatvāt kṛttikābhya udayarahitaṃ darśanameva
kramikamiti yo viśeṣa uktaḥ, so'yukta ityetadāha na darśanamātram iti |
nanu pūrvapūrvadineṣu api rohiṇyo dṛṣṭāḥ | atha dhūmaḥ kiṃ
pūrvadineṣu na dṛṣṭaḥ | dṛṣṭo vahnyantarastu sanniti cet, rohiṇyo'pi
dṛṣṭāḥ, natu sāmarthyamasti, vahnyādau tadastīti nirnibandhano vibhāgaḥ
kathaṃ śraddhīyeta | tadāha tathātva ityādi | nanu evaṃ tulyatve ko'sya
pūrvasmāt pakṣāt viśeṣaḥ | na kaścidevetyāha tathāpi iti
jyotiḥśāstrapramāṇyopagamamātramatra pakṣe'bhyupagamabījamiti
āśayaḥ | kāraṇādimattvam iti ādipadātkāryatvam, tathā
pūrvatvaparatvaniyamādi api | nanu vṛttau sa iti vaktavye kathaṃ tat iti
nirdeśaḥ | āha parasya ityādi | na atra kāryakāraṇabhāvaḥ parāmṛśyate,
apitu tallakṣaṇatvena saṃmato viśiṣṭaḥ sattvabhūto vākyārtha itibhāvaḥ
| tadapi iti ubhayamapi yadaviśeṣeṇa sarvatra ucitaṃ paurvāparyam |
niyamamātrāt iti bhāvamātrapaurvāparyarūpāt | svabhāvavyāpinī
(page 228)
iti sārvatrikī | tathāhi svaniṣṭhatālakṣaṇaṃ svabhāvamauṣṇyamiva
śītatā paraniṣṭhatā viruddhā satī apekṣā kathaṃ vyāpnuyāditi ekā
tāvadapekṣā na yuktā, dvitīyā api natarāmityāha abhiprāya ityādi |
anyānuṣaṅgitā iti paraniṣṭhārūpā anusandhānarūpā vā
saptamyutthāpitā | pratītimātra iti dhavaśca khadiraśceti dhavo vā
khadiro vetyādau hi pramāturabhimānasthitaṃ parasparaṃ
chidādāvapekṣyamāṇatvaṃ vikalpyamānatvaṃ vā sphurati, natu vatuno
rūpaṃ tat kiñcit | tata eva antaḥsaṃvedanadharmatvāt cādyartho
bāhyaprātipadikārthavadupacayādidharmā saṅkhyānadharmā vā na
yukta iti aliṅgasaṃkhyānamasya | evaṃ sāmarthyapakṣe saptamyartho
vighaṭita iti gatyantarābhāvāt parasya yaducitopagamamatra, tat atha
ityādinā iti ityantena āśaṅkate | tasya iti pūrvasya | nanu parasya sattā
kāryatvarūpā, sā tato'nyasya pūrvasya sāmarthyamiti kathametadunmīlati
| itthamityāha tasya iti | yadā tāvat paro nāsti, tadaiva karya ucyate; tadāca
pūrva eva astīti tadgatameva sāmarthyaṃ kāryakāraṇabhāva iti āpatati |
asato hi niḥsvarūpasya svarūpoparivartī kathaṃ kāryatālakṣaṇo'tiśayo
bhavet | jātasya tarhi bhaviṣyati | āha utpannasya iti sata iti yāvat |
utpattirevahi vimatipadapatitā asatastāvatkāryatvamanucitamiti apiśabdaḥ |
tasya sato'pi svarūpe'tiśayaḥ kāryatālakṣaṇaḥ
kāraṇasāmarthyādadhiko na labhyate, tathā vahneḥ kāryo'yaṃ dhūma
ityatrāpi | ayamarthaḥ-vahneḥ sāmarthyaṃ tat yadayaṃ dhūmo bhavatīti |
tatra bhavatīti dhūmasvarūpaṃ tasya kāryasya ca, vahneḥ sāmarthyaṃ
tacca; tadeva pūrṇaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | nanu dhūmaniṣṭhataiva
agnikāryatā nāma yuktā---------nahi iti dhūmamātratā yā, sā
ekāgnikāryatā na yuktā |
(page 229)
sā hi agniniṣṭhā bhavati | tataśca agniniṣṭhatā api dhūme pratipanne
pratipannaiva syāt | tataśca pramāṇāntaropayāñcā syāt vyāmohasya
apasṛtyai kṣaṇikatva iva seti cedasiddhamasiddhena sādhyate iti āyātam |
nahi bhāvasvarūpe pratipanne tadanatiriktamapratipannamiti yuktam |
pratipattau kuto vyāmohaḥ | dhūmarūpatāyāmapi kuto vyāmoho bhavet |
nanu dhūmasya vahnikāryatā svarūpaṃ, tataśca tāmajahat
niḥsvabhāvo'yaṃ kathaṃ bhavet | maivam | sā tasya svarūpamityetadevahi
vivektumupakrāntaṃ, naca nirvahati | tadāha tataḥ iti | nanu yadi vahnereva
sāmarthyamubhayamapi, tarhi kathaṃ dhūmo hi atra pratītau praviśati | ka
evamāha praviśatīti | vyavahāramātreṇa hi vikalparūpeṇa apekṣātmā
sambandhaḥ paraniṣṭhatālakṣaṇaṃ vā parasya rūpamadhyavasīyate |
tadāha vyavahāramātram iti | idamapi dūṣyate etadapi iti | pūrvā sattā
yadi avāstavī dhūmasya, tadā tatprayojakatvaṃ nāma vahnerapi yat
sāmarthyaṃ, tadavāstavameva syāditi kāryakāraṇe nāma na kecana
syātām; atha sā vāstavī, tadā dhūmasya sattā yā pūrvā; sā
agnisāmarthyāditi vaco ghaṭo'yaṃ lohitaḥ, etatpaṭasya
śauklyamityetattulyaṃ bhavet | tadāha anyasya iti || 14 ||
pratijñāmātraṃ pūrvasūtreṇa kṛtaṃ hetuviṣayam
apekṣāvihīnānām iti | tatsādhanāya hetustu sūtrāntareṇa abhidhīyate
nahi svātmaikaniṣṭhānāmanusandhānavarjinām |
sadasattāpade'pyeṣa saptamyarthaḥ prakalpyate || 15 ||
vṛttivivṛtyostu etadarthopajīvanaṃ pūrvasūtre
kṛtamekavākyatādarśanāya | tatra prathamapādena anyonyalagnatātmikā
apekṣā nivāritā, dvitīyena abhiprāyakṛtā
kāryakāraṇayorubhayoranyatarasya vā
(page 230)
sattāyāmasattāyāṃ ceti pakṣacatuṣṭaye'pi saṃbhāvyamāne'pekṣā na
yukteti hetuḥ pūrvo na yujyate iti avāntareṇa uktaṃ nigamayati
pūrvapratijñāyā hetvapadeśāt punarvacanametadityarthaḥ |
vāgrahaṇamuttarāpekṣam | sattāyām iti bāhye rūpe, natu dvitīye
vāpekṣā vaikalpike | dvayyāmapica apekṣāyāṃ vikalpo jīvitam |
vahnyauṣṇyayorhi vyāvṛttimātrakalpito vaikalpiko bhedaḥ | yadihi vahniriti
bhāsvararūpaṃ svalakṣaṇamucyate, tadā tasya sparśasvalakṣaṇaṃ
tulyahetukaṃ bhavadapi kathaṃ svarūpaṃ bhavet | ata eva vastutaḥ ekadhā
iyamapekṣā anusandhānajīvitetyāśayena pūrvasūtre jaḍānāmityeva
uktam | anenaiva āśayena asmābhiḥ sūtravimarśinyāmekarasatvenaiva
idaṃ sūtraṃ vyākhyātam, ihatu yāvadgati vicārayitumitthaṃ vibhāgena
apekṣā vyākhyātā | ubhayī api nāstīti pratijñāya
pūrvasyāstāvadasaṃbhavamupapādayati yadi ityādinā nāsti ityantena |
kāryatā iti bījamevahi tāvadaṅkura iti na īdṛgavabhāsaḥ kramavicitro
bhāva ityapi uktam | deśakramacitre citrapaṭe yathā bhāgaśaḥ
kāryakāraṇatākalpanaṃ kalpanameva, tathā kālakramacitre'pi bhavediti
kāryameva na kiñciditi kathaṃ satkāryasiddhiḥ | tathāhi ekameva
deśakālakramacitraṃ yat, tadeva viśvaṃ syāt | bhavatu iti
prāptakālātisargaloṭā bhavadapi tatkāryamityartha uktaḥ | evam iti
kālabhedādevetyarthaḥ | anyathā iti kāraṇasya yadi kāryaniṣṭhameva
svarūpaṃ, kāryasya ca kāraṇaniṣṭham, evaṃ yadi bhavanasvabhāvatā
anayostadā tadeveti dhūmāsaṃpṛktena vapuṣā yat vahniravalokyate
dhūmo'pi vahnyasaṃpṛkteneti, tadetat niyatarūpaṃ na syāt | nahi
śuddhaṃ tasya rūpamasti vahneriva auṣṇyaśūnyam | tacca iti
anyonyarūpatayā bhavanaṃ yat saṃbhāvitam | nanu dviprakārā api yadi
(page 231)
apekṣā nāsti, kimiyatā saptamyartho na kalpate iti śaṅkitvā āha evaṃca
iti saptamī kimanarthikā, tataḥ prātipadikārthamātreṇaiva arthavatī,
kiṃvā prātipadikārthātiriktena vaikalpikena arthena,
āhosvitprātipadikārthātiriktena vastubhūtena | tatra triṣu pakṣeṣu
anuktasamatā vastutaḥ | caturthaṃ pakṣamāha utasvit iti kiñcidbhūtam iti
vāstavamakalpitamityarthaḥ | tatra nairarthakyaṃ nirākaroti tatra iti |
tāvadgrahaṇena sarvaprasiddhivirodho'tra hetuḥ siddha evetyāha |
caturthapakṣam atha iti saṃbhāvya dūṣayati | tadetat ityādinā
tadviśiṣṭaṃ rūpaṃ nirdiśati vidyamānam ityantena |
prathamāntādītipāṭhe ādiśabdastiṅāṃ saṃgrahāya | tadetat iti
uktaviśeṣaṇaviśiṣṭam | tāvat iti yat kiñcit
karmādikārakaśaktisambandhatadbhedarūpaṃ tāvaditi, tat
sarvamapākṛtamuktābhiryuktibhiḥ | nanu sarvaṃ kasmādapākṛtam | āha
arthāntaraṃ pradhānasaṃmatamabhilaṣyati anudhāvati na svātmani
viśrāmyati yadetadeva rūpamanyonmukhatvasya | nanu dvitīyādayo
guṇavibhaktaya ucyante, tat prātipadikārthasya tābhirguṇabhāva ādheyaḥ,
natu anyonmukhatvamucyate, tadevahi guṇabhāva ucyate | tadāha āsāditaḥ
prāpita etāvanmātralakṣaṇaḥ svātmāviśrāntyātmako guṇabhāvo yena
prātipadikārthastat | āsādiḥ prāpaṇārtho dvikarmakaḥ | anena pradhāna
iti guṇavibhakti iti ca vṛttirvivṛtā | bīje sati aṅkuro, bījādaṅkuro, bījena
aṅkuro'ṅkurasya bījamityevaṃprāyaḥ kāryakāraṇabhāvo na yujyate
eveti upasaṃharati saptamī ityādinā || 15 ||
evaṃ saugatādidṛśi kāryakāraṇabhāvo na upapadyate iti upapādya
svadarśane tamupapādayati
(page 232)
ata eva vibhaktyarthaḥ pramātrekasamāśrayaḥ |
kriyākārakabhāvākhyo yukto bhāvasamanvayaḥ || 16 ||
yato jaḍānāṃ na apekṣā, ata eva hetorbhāvānāṃ vibhaktibhiḥ
saptamīpañcamyādibhirabhidheyo yaḥ samanvayaḥ, sa sati pramātari
tadviśrāntidvāreṇa bhavan kriyākārakabhāvarūpa eva pramāṇopapanna
iti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayan ata eva iti sautraṃ
vyācikhyāsuḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ hetutayā upajīvati yataśca iti |
vastusthiti iti dhūmārthī vahnimādatte, dhūmātsa pratīyate iti hi uktam |
bhedābhedamayatāṃ vyācaṣṭe anyonya iti anusandhātreka iti
hetudvayena | anyeṣām iti akāryakāraṇātmanāṃ svasvāmyādīnām |
vyapadeśya iti vyapadeśārhaḥ | kṛṣīvala iti cidrūpaḥ |
śṛṅgādityādāvīśvaraścid-rūpaḥ kṛṣīvalasya apica īśvaraḥ iti
viśeṣaṇam || 16 ||
nanu bījāṅkurādīnāṃ svātmaikaniṣṭhatve mā bhūdapekṣā,
sāṅkhyasaṃmate tu parasparātmakatve ko doṣa ityāśaṅkya
parasparasvabhāvatve kāryakāraṇayorapi |
ekatvameva bhede hi naivānyonyasvarūpatā || 17 ||
sūtreṇa etat pratyakṣabādhitaṃ tāvat prakṛtaṃ ca kāryādivādaṃ
bādhate ityāha | spaṣṭamanyat || 17 ||
ekameva kramavicitrasvabhāvaṃ vastu | tasya svabhāvavargasya
madhye pūrvaḥ svabhāvaḥ kāraṇamuttaraḥ kāryamiti sāṅkhyadṛśi
śuṣka eva kāryakāraṇabhāvaḥ | na śuṣkastatrāpi
kriyākārakabhāvasyaiva prathanādityāha sūtreṇa
ekātmano vibhedaśca kriyā kālakramānugā |
tathā syātkartṛtā vaivaṃ tathāpariṇamattayā || 18 ||
tata eva amī sukhādyā vicitravaiṣamyabhājastadeva idaṃ
bījamātmātiśayādyaṅkurāvasthāparyantībhūtamiti
(page 233)
pratyakṣānumānāgamādyanyatamamānapratyabhijñānabalena
yadekātma saṃkucitadṛśā bījaṃ, vitatadṛṣṭyā vā pradhānam, tasya
ekāśrayasya ya
ābhāsānābhāsotthāpitakramātmakakālavibhāgānugṛhītaḥ
svabhāvabhedaḥ, iyameva sā pariṇamanalakṣaṇā kriyā pūrvasya
svabhāvasya parityāgena anuvivṛtsitasya parivarjanena apahānena uttare
svabhāvāntare namanaṃ prahvatā autsukyamiti | tataśca tadvatastasya
pradhānabījādeḥ śuṣkarūpasaṃmatasya api hānādānādau na
anuvartanalakṣaṇapariṇamanakriyāveśasvātantryāt kartṛtvameva bhavediti
sūtrārthaḥ | enamavatārayati triguṇātmanaḥ iti
sukhaduḥkhamoharūpasya samanvayabalena
pratyabhijñāyamānatvādavasthitasya nityasya abhinnasvāvasthākasya
niḥśeṣottaradaśopādānabhūtasya vā | mahat iti buddhiḥ |
pṛthivīparyantā iti samastasusūkṣmavyūhavibhavaparyanteti yāvat |
bījasya vā iti lokadṛṣṭyā | aṅkuraparyantā iti
sajātīyapariṇāmādyatiśayapramukheti āśayaḥ | pariṇamane
kriyālakṣaṇe pūrvoktaṃ yojayati kriyā hi iti guṇasvābhāvyāt iti ca |
guṇavṛttam iti vividhavaiṣamyātmakaviśvarūpatāsahatvāt kevalaṃ nahi
citrībhavati nīlamiva, sattvatamasī tu parasparavibhinne rajasā cañcalena
vicitreṇa citratayā anyonyābhibhavādivicitrabhāvena pariṇāmasahasrāṇi
nīyete | tata ucitaṃ vaiśvarūpyam | taducyate nāmiśraṃ pariṇamati iti
vyatirekeṇa | puruṣārthatvena iti bhogyarūpatvena | dṛśyaṃ
pradhānamavivekena darśanaṃ bhogyāparaparyāyaṃ, vivekena ca
darśanaṃ kaivalyakāraṇatayā mokṣavyapadeśyaṃ puruṣasya
draṣṭṛśaktiṃ kṛtārthāṃ vidadhat puruṣārthamiti ucyate,
tathāpariṇamat itīyatā paramatānuvādaḥ | śiṣṭaṃ svadarśane
pātanamasya upagamyam | asya vyaktasya iti mahadādeḥ || 18 ||
(page 234)
nanu iyatā uktena pradhānasya kartṛtvaṃ samarthitaṃ bhavet, na cidrūpasya;
tacca na aniṣṭaṃ parasyetyāśaṅkya sūtraṃ
naca yuktaṃ jaḍasyaivaṃ bhedābhedavirodhataḥ |
ābhāsabhedādekatra cidātmani tu yujyate || 19 ||
evam iti abhinnarūpasya dharmiṇaḥ
pravahaddharmabhedasaṃbhedana-svātantryātmakaṃ
pariṇamanakriyākartṛtvaṃ yat nirūpitam, tat pradhānāderna yuktaṃ
jaḍatvāt | jaḍo hi pariniṣṭhitanijarūpaḥ prameyatvāt tadasāvityapekṣayā
bhinna iva vyavasthāpyo nīla iva anīlāpekṣayā, svāpekṣayā tu abhinna
eva, natu sa eva svabhāvo bhinnaśca abhinnaśca virodhāt |
svabhāvāntaratve kathamekatvaṃ
bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------|
itinyāyāt | tasmāt jaḍamanekarūpaṃ na bhavati prameyatvāt nīlādivaditi
anekaviruddhamekatvaṃ, tena vyāptaṃ prameyatvaṃ, pariniṣṭhitarūpatayā
vyavasthāpanīyatvaṃ prameyatvamiti viruddhavyāptopalabdhiḥ |
cidātmanaḥ punaḥ prameyadaśānāpannasya darpaṇasya iva svacchasya
svatantrasya ca citrasaṃvedanasya iva pratibimbabhūta ābhāsavargo bhinna
ekasya api nyāyena ghaṭate iti sutrārthaḥ | enamavatārayati
prāktanamupasaṃharan evam ityādinā | śuṣkaḥ
kartṛtātmasvātantryalakṣaṇobhayamelanātmakarasaśūnyaḥ | eṣā
tāvadupadyate hetutā, sāpitu paradṛśi na yujyate iti apiḥ | ata eva iti yato
jaḍatvānupapattau hetustatastadviruddhamajaḍatvamupapattau heturiti
ayatnasiddham | nanu hastiparvatādīni kimiti tatra ekatāṃ na virundhyuḥ |
virundhyuryadi tāni kānicit svarūpeṇa bhaveyuḥ | naca evam | darpaṇa evahi
tāni | tadāha nahi iti | svātantryavihīne'pi svacchatāmātrasya ayaṃ
mahimeti apiḥ | naca iti bhavadapi etat
(page 235)
na asmākaṃ pakṣaṃ bādhate | mūlata evaca idaṃ na upapadyate iti
ubhayathā yadupakrāntaṃ naca bhede'pi iti, tat krameṇa vibhajati
bhrāntyāpi ityādinā naca bhrāntiḥ ityādinā ca | tāvanmātram iti
tathāprathanam | tadeva spaṣṭayati ekam ityādinā | nanu ādarśa iva
mṛtpiṇḍo'pi anekatayā bhāsatām | atra āha naca iti | asvacche hi
pratibimbānekatā vicitrapratibimbadhāritvarūpā hīyate pramāṇena na
upapadyate | asvacchaśca ghaṭaśarāvādyapekṣayā mṛtpiṇḍa iti ekaḥ
sannasau na aneko bhavati | atha svacchameva kiñcit ghaṭādi
pratibimbānekayogi bhaṇyeta, tarhi pariṇāmavādo'yaṃ na bhavati
pariṇāmavāde pariṇāmānāṃ pṛthageva vastutopagamāt | nacāpi
svacchamiti tu pāṭhe'yamarthaḥ-svacchamapi vastu pratibimbānekatvaṃ
hitvā prakārāntareṇa ekaṃ sadanekaṃ na yujyate, prakṛte tu prakāre
pariṇāmavādo hīyate bādhakābhāvāt iti sarvasaṃvāditvena
vimarśānunmūlanāditi yāvat | nanu sāmānyāvayavyādau
sarvānubhavasaṃvāde'pi yauktiko bādhaḥ, tadvat prakṛte'pi
syādityāśaṅkāṃ śamayati ekasya ityādinā | sāmānyāderapihi
sarvasādhāraṇābhāsaviṣayasya vimarśasya unmūlanaṃ na kiñciditi
vicāritacarameva | tathānubhavenaiva iti sārvatrikena sadātanena ceti yāvat
| nanu evaṃ pradhānasya paripelavatamaguṇagaṇarūpasya svacchasya
jaḍasya api ādarśasya iva na pratibimbarūpaṃ bhaviṣyati mahadādi |
satyam, darśanakṣatistu sāṅkhyasyetyāśayena taddarśanamāha jaḍasya
tu iti | vastusattāḥ iti natu pradhānamātraikaparamārthatayā
anyonyamakiñcidrūpāḥ | etadeva āha natu iti | pariṇāmavāde
avidyākṛtā sattā na iṣyate yathā brahmadarśane | nanu avidyā
tuccharūpā, sā kathaṃ sattāṃ kuryāt | āha
(page 236)
upaplavarūpā sā sattā tucchaiveti yāvat, yadivā avidyākṛtasattāyāmapi
vāstavyāmupaplavātmakaṃ tucchaṃ rūpaṃ yeṣāṃ, te tādṛśā na
iṣyante sāṅkhyairiti samastapadaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | tasmāt
yaducyate
guṇānāṃ paramaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati |
yattu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyeva sutucchakam ||
iti, tat pradhānabrahmavāde, natu pradhānapariṇāmavāde iti mantavyam |
etadeva ghaṭayati ayameva iti | hi iti yata evaṃ, tato
yuktamasmābhirvibhaktam | naca etat svabuddhikalpanāmātraṃ yasmāt
pariṇāmavāde dharmiṇāṃ dharmarūpatā, dharmāṇāṃ dharmirūpatā
aṅgīkṛtaiva | tathāca iti dharmadharmirūpatayā | evaṃ
pariṇāmavṛttāntaṃ pradarśya vivartavṛttāntaṃ paropagatamāha
brahmaṇastu iti | ekasya iti tattvādapracyutasya ityapi ekatvenaiva
ākṣiptamiti pṛthaṅma?likhitam | bhedānukāreṇa iti tu
asatyavibhaktatābhidhānenaiva svīkṛtam | ekasya vibhaktarūpagrāhitā
mṛtkūṭasya śarāvādirūpagrahaṇena kūṭarūpatattve cyāvastu
asatyarūpagrahaṇena pariṇāmavādāt bheda uktaḥ | asatyavibhaktarūpateti
ukte avibhaktarūpataiva śaṅkyeta rajjoriva sraksarpādyavabhāsa iti
anyapadam | nanu tāni cedasatyāni rūpāṇi, kathaṃ brahmaṇo'nyānīti kā
vibhaktatā; atha brahmaṇo'nanyāni, tarhi bhavati vibhaktatvamasatyatā tu
kutaḥ | atra āha cidātmano brahmatattvāt iti viśeṣaṇena
anapahnavanīyatāṃ prakāśasya darśayati asya iti brahmaṇaḥ |
sarvapravādeṣu avicāritacārutvameva avidyāyāstattvaṃ vicārasya
vidyārūpasya prakāśasya iva tamastattve'vidyāsatattve
nirūpye'vakāśāyogāt | iyatā pariṇāmavāde tāvat na satyatvamiti
upapāditam |
(page 237)
nanu mā bhūdasau, pradhānabrahmavādastu bhaviṣyati yathā ucyate
śrutyanteṣu | etat na sahate tatra iti jaḍasya prameyarūpasya
viruddhadharmayogena aikyānupapattirhi vitatya uktā
bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------|
iti | tato jaḍabrahmavādo na yuktaḥ, saṃvidbrahmavādastu upapannaḥ
svadarśana iti āvartayati cidātmani iti |
aparicchinnaprakāśasvātantryameva cillakṣaṇam | eṣām iti bhāvānām |
nanu ca avidyārūpatvaṃ cidbrahmaṇi iva jaḍabrahmaṇi api
samastopālambhasaṃbhārabhañjanabrahmāstraṃ bhaviṣyati | maivam |
saṃvido hi svātantryādatidurghaṭakāritvaṃ nāma yā
śaktirapūrṇakhyātiparamārthāmakhyātiṃ prakāśadhāmani
khaṇḍanārūpanañarthollekhanāvedanasvabhāvāmullāsayantī, saiva
māyābhidhānā avidyāsamutthāpakatvādavidyeti ucyatām ; natu jaḍasya
iyamasti | tatsadbhāve hi kiṃ jāḍyaṃ nāma | pūrṇamevahi ajāḍyamadaḥ |
atra iti brahmādvaye | ādiśabdena bhagavati
śaktisañcayagaṇanamaśakyamiti darśayannetadāha
asmaddarśanānabhyupagame brahmavivartavādo jaḍavivartavāda eva | tatra
ca avidyā api vivartatattvopapādikā na samarthayituṃ śakyeti vitānitaṃ
śrīśivadṛṣṭau | tadetaduktaṃ yadi ityādinā syāt ityantena |
paramaśivarūpatvādi parāparamadhyamaparaparyantaṃ yat saṃvidaḥ
satattvaṃ, na tat vedāntavādināṃ spaṣṭena pathā dṛśyate
pārameśvarādvayasaṃvalane tu syāditi āśayaḥ | atha yaduktaṃ,
cidātmano'tyantanirmalatvātpratibimbanyāyena iti tatra
parāśaṅkāṃ vyapohati naca iti | iti ca na śakyaṃ vaktamiti sambandhaḥ |
hetumāha asti tāvat iti svacchasya vastunaḥ svavilakṣaṇaṃ
rūpamādarśayato'pi svaccharūpasya anupādhikatvamiti hi āvedite
(page 238)
svacchatvasya ayaṃ prabhāva ukto bhavati, natu pratibimbatāyāḥ
pratibimbādirūpasya svayamasāratvāt ; asārasya ca kā prabhāvacarceti
sārasvacchaprabhāva eva ayaṃ varṇanīyaḥ | tattu svavilakṣaṇaṃ rūpaṃ
yadanyat, tatsādṛśyamapekṣya ādarśanīyam; tadā pratibimbavyavahāraḥ,
samarpakāntarābhāve tu nirmeyavyavahāraḥ | ata eva pratibimbatveneti na
uktamapitu pratibimbanyāyeneti | tadāha tatra tu iti ādarśe
saptamyarthopakrame'pi ca | cittattvasya iti ṣaṣṭhyā yadākṛtibhedanaṃ,
tadaiśvaryaśaktisambandhitāṃ prakṛtaprameyarūpāṃ nirvāhayitum | nanu
evaṃ pradhānamapi ādarśakalpaṃ bhavat mahadādipratibimbacitritaṃ
bhaviṣyati | na etadityāha ekasya iti atyaktasvabhāvasyetyarthaḥ | eṣṭavya iti
anyathāhi na pariṇāmavādo bhavet | vivarta evahi tadā syāt, so'pivā
ayuktaḥ samarpakāntarābhāve pratibimbatvāyogāt jāḍyena ca
nirmāṇasāmarthye nirmeyatvāyogāt | nanu svaccha ādarśaḥ kiṃ
parvatādirūpo bhavati, uta tathā bhāsate | ubhayathā api adoṣa ityāha
svacchasya tu iti | nanu svaniṣṭhatā kathaṃ yuktā
viruddhadharmādhyāsāpatteraparihārāt | viruddhata eva na kācidityāha
tathādṛṣṭatvādeva iti | nanu evam ābhāsabhedāt iti sūtre cidātmani
iti ca kimarthamuktaṃ svaniṣṭho'pi hi svacchasya jaḍasya api ca
saṃbhavatyeva bheda ityāśaṅkya āha sa ca yathā iti yena prakāreṇa
tathādṛṣṭatvalakṣaṇena so'viruddhīkriyate bhedastena prakāreṇa phalata
ābhāsaniṣṭhatāyāṃ viśrāmyati darśanasya pramātṛvyāpāratvena
ābhāsaviśrāntatvāt |
agṛhītapuraparvatādipratibimbasahasrasaṃbhedino'pi hi ādarśasya
ābhāsasārameva tattvato vapuḥ | ābhāso dṛśyate hi atreti hi ādarśaḥ |
nanu evaṃ pratibimbagrahaṇe jaḍasya virodhāt cidātmana
(page 239)
eva ekasya bhedena sthitirityetat yujyate, jaḍasya tu evamayuktam; abhinnasya
bhedasthitirhi viruddheti vṛttau kimiti pratibimbadhāraṇaṃ darśitam | kiñca
nirmeyatā cidapekṣayā bhāvānāṃ, na pratibimbateti | atra āha pratibimba
iti | dṛṣṭāntāśayena etaduktamiti yāvat, athavā yadvinā yat
nīrūpamapṛthagbhūtamapi pṛthagbhūtatayā iva nirbhāsate, tat tatra
pratibimbamiti pratibimbasāmānyalakṣaṇaṃ cidapekṣayā asti bhāvānām
| naca ādarśo'pi nāma svatantraḥ kaścit jaḍaḥ | so'pihi
tathābhāsanapara-mārtha eveti jaḍasya asaṃbhava eva pratibimbāditi
āśayo'traṭīkāyāṃ varṇanīyaḥ | atha bāhyārthavādino mataṃ
nirākaroti āśaṅkamānaḥ naca iti itiśabdāntametat
yadācāryadharmottarādibhiruktam, tat na vacanārhaṃ yata evamityatra
granthena sambandhaḥ | kiṃ tairuktam | āha yadyapi ityādi arthasya ityantam
| yadyapi ityādinā anupapatteḥ ityantena vijñānamātravādisaṃmataṃ
yadanumānaṃ-yat prakāśate, tat prakāśādabhinnamiti, tadanubhāṣate |
atraiva prayoge hetusāmyayorvirodhaṃ darśayituṃ tamāha tathāpi
ityādinā | prakāśate hi nīlaṃ, nīlataivaca saṃvidrūpādahantālakṣaṇāt
prakāśāt bhinnatā svaprakāśarūpatā ca | tataśca
ahaṃprakāśādabhinnaṃ nīlamiti nīlaṃ na kiñcit bhavet | nanu evametat,
nīlasya hi saṃvideva paramārthaḥ | etat pariharati cinmātra ityādinā | yat
na bhāti yasya rūpaṃ, tat tasya paramārtha iti mahatī iyaṃ māyā | nanu
yathā parvatasya darpaṇa eva tattvato rūpaṃ, tathā nīlasya api saṃviditi
paramataṃ parākartuṃ dṛṣṭāntameva apanudati darpaṇa ityādinā |
svadeśagata eva hastī darpaṇe rūpasanniveśamātreṇa saṃkrāntaḥ,
svadeśagatāt vā hastino'nyarūpa eva saṃniveśamātrāt sa hastī
tathābhūta
vol M00022 · chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19 · lines via source.start/end