Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ dūṣaṇamiti tatra kā yuktirnāma anyā bhavet | pramāṇasya sā parikara iti tu anayā bhāṣayā śabdaprayojana āvarjyate, na vastupriyaḥ | parikaro hi kāraṇaṃ vā kāryaṃ vā sahakāri vā sahakāryaṃ vā, na punaraparaḥ parikaraḥ kaścit | tasmāt yuktiriti tāvadanumānameveti sāṃkhyādayaḥ | āvītahetubhyo hi vipakṣavyāvṛttiṃ te icchanti | samādhānanairmalyāt- mikā pratibhā iti tu tatrabhavadbhartṛhariprabhṛtayaḥ | tadanusāra evaca ayamamandatvaṃ prajñāyā iti arthāpattiriti mīmāṃsakāḥ | bādhakapramāṇarūpameva anumānaṃ pratyakṣavikalpaparyantībhavadekopalambhānubhavāditinyāyena svasaṃvidi pariniṣṭhitamiti bauddhāḥ | pramāṇayojanātmakaṃ pramātṛsvātantryameva yuktiriti pratyabhijñātattvavit | yatkiñcidapi ca a"gnīkurvatā avaśyameva paryante pramātṛsvātantryameva jñānakriyāśaktiyojanātmakamaṅgīkartavyamiti asakṛduktam | loke'pica upāyayojanameva svātantryotthāpitaṃ yuktiriti prasiddham-yuktyā kuru, yuktyā saṃkaṭāduttīrṇo'smīti | tat tatraiva avadheyaṃ sumatibhiriti atra asmābhirnibandhaḥ kṛtaḥ, natu āhopuruṣikayeti alam | evaṃ tanmātrānubandhitvaṃ yatsvabhāvahetuviṣayasya jīvitaṃ, tatrāpi kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti upapādya, ācāryasya etadeva saṃmatamiti upapādayati ata eva taiḥ iti | nanu kimanena uktena bhavadabhimatamuktaṃ bhavati | bhavatītyāha tena iti itiśabdāvamṛṣṭena paṭhitena granthena niraṃśe'pi vastuni tairidamuktaṃ bhavati-yat gamakasyetyādi itiśabdaparāmṛṣṭam | nanu iyatā kiṃ sidhyati | āha evaṃca iti | (page 210) asyāpi iti yasya āpāte kāryakāraṇagarbhatā na ābhāti mandamatīnām, tasyāpi; na kevalaṃ dhūmavattvādagnimattvamityādeḥ | tato'pi iti pūrvameṣa granthaḥ svabhāvahetorviśeṣaṇāya upāttaḥ svabhāvahetuṃ kaṃcideva gamayatītyevaṃ vyākhyātam | adhunā tu sarva eva svabhāvaheturevaṃbhūto veditavya iti paraṃ bodhayituṃ viśeṣaṇaṃ prayuktamiti vyākhyābhedaḥ | evaṃcābhidhānasya phalaṃ kṛpayā asmannaye sopānakrameṇaiva paro'dhirohaṇīyo mohamahāndhakūpāt yena ayaṃ viśrāmyediti vyutpādanam | etameva svapakṣaṃ parighaṭayati svabhāvo hi ityādinā | mukhya iti sarvato vyāvartakaḥ, saca gamaka iti yāvat | anyastu iti yaḥ kutaścideva vyāvartakaḥ, saca gamyaḥ | siddham iti sarvato vyāvartakenaiva svīkṛtatvāt | apara iti utpattimattvādergamakasya svabhāvasya gamyo yaḥ svabhāvastadyathā kṣaṇikatvamanityatvaṃ matāntare āśritatvādi, sa svabhāvo gamakagrāhiṇā pramāṇena na siddhaḥ; utpadyamāne kriyamāṇe prayatnajanye dīpādyabhivyajyamāne ca bhāvakṣaṇe dṛśyamāne hi kṣaṇāntare bhaviṣyatyayaṃ navetyādikā cintā na kṛtaiva, śiṃśapātvaṃ tu śākhādimattvaviśeṣarūpaṃ gṛhṇatā pramāṇena śākhādimattvamātraṃ svīkṛtameveti na tatra vastusādhanatā | tena gamakagrāhiṇā pramāṇena kṣaṇikatvaṃ yat na svīkṛtaṃ, tat gamakādutpattimattvāderitthamanumātuṃ śakyaṃ yadi gamakasya utpattimattvāderyo heturnijaṃ kāraṇaṃ tenaiva kāraṇena sa utpattimāniva kṣaṇiko'pi kṛta iti | nanu evaṃ tanmātrānubandhitvaṃ kṣaṇikasyaiva uktaṃ bhavet vastunaḥ sādhyaṃ, natu vṛkṣatvasyetyāśaṅkya tatrāpi tat vyutpādayati śiṃśapātva iti | tathā bhāvāt iti vṛkṣatvāt | śiṃśapāniṣṭham iti śiṃśapārūpanigīrṇam | yadi param iti etacca paryāyavyavahārasādhanaṃ, (page 211) natu vastuvyavahārasādhanam | vyāvṛttyantara iti adhyavasāyaḥ pratyakṣaphalaṃ; naca śiṃśapāṃ śuddhāṃ vilokya dhavatulyeyamiti avasā, apitu dhavasahitām | evamiha adhyavasāyānyatvāt vyāvṛttyantarāpekṣā aśiṃśapā na bhavatīti, etāvatā hi na vṛkṣaḥ | evaṃhi dhavo na vṛkṣaḥ syāt, sahi aśiṃśapā bhavati tatastasyā vyāvṛtteranyā vyāvṛttiravṛkṣo na bhavatītyevamātmābhāsamapekṣamāṇaṃ tadvṛkṣatvaṃ pratyābhāsaṃ pratyadhyavasāyaṃ vā viśrāntatvāt pramāṇānāṃ pūrvapramāṇena asvīkṛtaṃ pratyakṣāntareṇaiva tathādhyavasāyaparyantena svīkartavyam, svīkṛtamapitu yadi mohāt na niścitam, tadā vastuvyavahārasādhanamanumānam | tatrāpi ca kāraṇamahimaiva anumantavyaḥ | kṣaṇikatvādyanumānaṃ tu vastusādhanamiti tridhā svabhāvaheturākhyātaḥ | kṛtakatvakāraṇam iti kartṛpadam, śiṃśapātvamapi iti karmapadam śiṃśapātvakāraṇam iti ca, arthāt kartṛlābhaḥ | tat iti pūrvata ākṛṣya etadarthatvena neyam | nyāyaḥ iti pramāṇatattvam | taṃ darśayati nahi iti | tena iti hetunā cet nityo janyate svabhāvāparityāgāt, na asya anyadeśakālavastusambandho bhavet | nanu anaśvaro'pi utpanno deśādikṛtanāśe taṃ viruddhamavalambiṣyate | etat dūṣayati deśādīnām iti svabhāvāntarāpādakatvena saṃmatānāmityarthaḥ | nīlarūpatvena iti tataśca bhāvaṃ na karotīti karaṇatvamapākṛtaṃ bhavet, natu nāśakaraṇatvamuktaṃ bhavediti vyatirekapakṣībhāvasya etaduktam, pakṣāntare tu āha vinaśvara iti | nanu kālāntare'sya nāśahetavo vinaśvaraṃ viśrāṇayantu svabhāvaṃ bhāvasya | āha vinaśvara iti | teṣām iti nāśahetvabhimatānām, kartuḥ śeṣavivakṣāyāmiyaṃ ṣaṣṭhī | uktanyāyena iti abhāvasya vastutvāvastutvavyatirekābhidhānalakṣaṇena | (page 212) tathāca iti anaśvaratve satītyarthaḥ | dṛśyate ca asau | anaśvaro hi avaśyaṃ kālāntarāvasthāyitvena upagamyastadevaca naśvaratvaṃ pūrvasvabhāvatyāgātmakatvāt | etatpariharati tat iti yat vaktavyaṃ taduktameveti, taditi vā uttarasya upakrame hṛdayākarṣaṇena smaraṇaṃ dyotayati | nyāyāgatatvameva niyatyupajīvanena vinā na niyantuṃ śakyam | yadihi evaṃ badhiragrāme śrūyate kvacana deśe'pararātre nidrāyamāṇe rājani tannidrācchedabhayāt bherītāḍanaṃ tatprayatnena na kiryata iti, tadā badhirairapi saṃbhūya nyāyo'vasthāpyate śataśo'pi tatra kriyamāṇe na asmākaṃ nidrācchedaḥ kasyāpi dṛṣṭa iti kimanyatra bhāvasvabhāvā viparivartanta iti | tasmāt nyāyo nāma bhāvānāṃ prasādhakaṃ pramāṇamucyate | te cedavabhāsasārāḥ, kiṃvā rūpaṃ na saheran | nīlamapi pītatāṃ saheta citrajñāne iva | yathoktam ananyabhāgaśakyadarśane nīlādicitravijñāne | iti | saṃkalpasvapnādau ca avabhāsānāṃ saṃyojanaviyojanavaicitryasaha- srāṇi dṛśyante | tatra ka ābhāsaḥ kimābhāsaikaniyata iti kaḥ pratīyāt | enamāśayaṃ vyanakti avabhāsasāra ityādinā | nanu mā bhūt dhavādīnāmabhāve tatsādhāraṇo vṛkṣatvāvabhāsaḥ, asādhāraṇastu kena nivāryate | tatra āha dhavādisadbhāva iti, taddhi asādhāraṇaṃ bhavat śiṃśapātvameva, natu tena gamyamaparaṃ kiṃcit | nanu dhavādyasṛṣṭe vṛkṣatvarahitaśiṃśapābhāsasṛṣṭiḥ saṃbhāvyā, anityatvarahitakṛtakasṛṣṭistu katham | kiṃ khalu kathamityāha kṛtakatvetyādi diṣṭyā vasanamidaṃ kāraṇavyāpārādutpannamiti ya ābhāso hlādajanako vasanādeḥ, sa eva tāvat na vinaṅkṣyatītyābhāsaḥ, apitu anya eva hṛdbhaṅgamiva (page 213) mitadhanasya vidadhānaḥ | tat pūrvābhāsaikarase pramātṛvarge dvitīya ābhāso na sṛṣṭa eva taṃ prati rūpamiva andhān tatpramātṛvargāntaraikī- bhāvena bhagavatā teṣāmasṛṣṭeḥ | kiṃca kāpilāḥ kāryaṃ sadeva ācakṣāṇāḥ pūrvāparadaśāsu anapāyitvaṃ nityatvameva kṛtakasya ācakṣate iti | nanu yasya asau bhāvaḥ kṛtaka iti ābhāto'pi, anitya iti na bhātaḥ; sa deśāntare taṃ bhāvaṃ paśyan kathaṃ svabhāvānyatvena pratīyāt | itthamityāha tadetat iti | bhinnadeśatayā hi tadānīṃ pūrvasvabhāvatyāgādanityatvamanena viditam, natu kṛtakatayā | nanu sa tarhi svabhāvatyāgo nāma heturniyataśaktyapekṣaḥ susādhyo vyabhicārasaṃbhāvanāvirahādityāśaṅkya āha bhinnadeśatā yadyapi iti | na idaṃ vastuno, nāpi vastuvyavahārasya sādhanamapitu śabdavyavahārasya; tadarthaṃ mātrapadaṃ, śabdavyavahāraśca niyatyapekṣa iti kimatra citraṃ sāṅketikatvena asya prasiddheḥ | etadupasaṃharati tadevam iti | yadi gamyagamakābhimatayorvyāvṛttyoḥ paryāyamātrarūpatā, tadā vyavahāramātraṃ sādhyam; atha bhinnābhāsatvena aparyāyatā yāvastu tadā eka ābhāsa ābhāsāntaraparihāreṇa api āsīta yogīśvarādiprabhāvabalādityā- śaṅkā avaśyaṃ śamayitavyeti tātparyam | etadudāharaṇena sphuṭīkaroti sattvaṃ hi iti hi yasmādevaṃbhūtaṃ sphuṭaṃ nidarśanamasti, tasmāt yuktametadityarthaḥ | ata eva iti kramayaugapadyābhāsāt | tadāca tadeva kṣaṇikatvaṃ svabhāvatyāgalakṣaṇaṃ kramaṃ hi akṛtvā karaṇam, yaugapadyaṃ tu akaraṇaṃ kṛtvā; tadāca śabdavyavahāra eva sādhyaḥ | anyathā iti | yadi kramayaugapadyābhāsaparamārthatvameva arthakriyākāritvābhāsasyeti na ucyate, tadā tābhyāṃ sa (page 214) yāptaḥ iti kutaḥ | nanu yadi tata eva anityatvaṃ sidhyati, tarhi prakṛte kim | āha kramika ityādi | prakārāntareṇa api gamake gamyānupraveśamāha krama ityādinā | vyatirekatattve vicāryamāṇe anvaya āgacchan sādhyābhāsānupraveśaṃ gamakābhāse sphuṭayatīti tātparyam | vipakṣa iti nitye | tatsvabhāva iti kramayaugapadyābhāsasvabhāvaḥ | svapakṣa iti anityaḥ | tat iti tasmāt | nanu evamarthakriyākāritvaṃ yadi yadeva kramayogapadyābhāsātmakaṃ kṣaṇikatāmayaṃ, tadevaca sattvaṃ; tadā tattvakṣaṇikatvavyavahārasādhane naiva niyatiśaktirapekṣyate | bhavedetadevaṃ, yadi tadeva sattvaṃ syāt, natu evamiti darśayan arthakriyāpi sahajā nārthānām-----------------------| (2|3|12) iti pūrvoktaṃ smārayati arthakriyā ityādinā | tadapi iti arthakriyākāritvam | īśvaro yat karoti, tatra ko niyamaḥ-evaṃ-bhūtameva karotīti | tadāha aniyamakaraṇāt iti | nityāpekṣayā iti vyavahārakāle | nanu evaṃ vyavahāre kiṃ kṣaṇikataiva paramārthaḥ | netyāha vinaśvaratā tu iti na bhāvasya kiñcit nijaṃ nityamanityaṃ vā vapuḥ | īśvarastu svasaṃvinmukure viśvamābhāsayan kṣaṇikatāmapi ābhāsayediti naḥ pakṣaḥ || 11 || nanu ābhāsavastuvāde ābhāsayoreva kāryakāraṇabhāva iti anābhāto'gnirakiñcidrūpaḥ | tena kathaṃ dhūmābhāso janita iti śakyaṃ vaktum | ghaṭābhāsāt dhūmābhāsaḥ, dhūmābhāsācca anantaramagnyābhāsa iti ābhāsānāṃ niyatamānantaryamiti kathaṃ niyatyavalambane'pi dhūmādagnyanumānamityāśaṅkāṃ śamayati bhūyastattatpramātrekavahnyābhāsādito bhavet | parokṣādapyadhipaterdhūmābhāsādi nūtanam || 12 || (page 215) kāryamavyabhicāryasya liṅgamanyapramātṛgāt | tadābhāsastadābhāsādeva tvadhipateḥ paraḥ || 13 || vijñānavādī pratisantānaṃ bhinnamābhāsamicchan svagatayoreva dhūmāgnyābhāsayoḥ kāryakāraṇabhāvamagrahīt santānāntaragatābhāsavṛttāntamātrāsaṃvedanāt | tadidānīṃ dhūmābhāsa eva asya, kutastato'gnyābhāsānumānam; asmaddarśane tu tāvatyābhāse bhagavatā pramātṝṇāmaikyena sṛṣṭiriti bāhyanaye iva vyāptigrahaṇakāle tāvatpramātṛbhedavartī dhūmābhāsa eka eva agnyābhāsaśca | tataśca pramātṛbhedatyāgena pratyakṣānupalambhabalena dhūmābhāso'gnyābhāsāt jāyate iti vyāptirekavāraṃ śakyā grahītum | bhūyaśca punarapi bhūyasāṃ vā anvayavyatirekaparyāyeṇa aniyatānāṃ teṣāṃ krimisarvajñaparyantānāṃ pramātṝṇāmeka eva yo vahnyābhāso, natu santānabhedena bhinnaḥ ādigrahaṇāt bījābhāsādi; tata eva dhūmābhāsāṅkurābhāsādi bhavet janituṃ śaknoti, na anyataḥ | tacca vahnyābhāsādi yato'numātuḥ parokṣaṃ, tato'dhipatipratyaya iti ucyate | tacca nūtanaṃ, natu dhūmajadhūmatulyam | tacca tasya vahnyābhāsāderniyatiśaktyapekṣayā avyabhicāri kāryarūpaṃ liṅgamiti tadanumitau vyāpriyate eva | vahnyābhāsasāmānyāṃśe taiḥ pramātṛbhiḥ saha aikyena sa bhagavatā sṛṣṭo'numātā ucyate iti paramārthaḥ | parastu nūtanādanyo yo dhūmābhāsādiḥ, sa dhūmābhāsādereva pramātrantaragatādanumātrapekṣayā parokṣatvena adhipatipratyayarūpādutpanna iti tasyaiva svakāraṇasya anumānāya sa kāryaliṅgaṃ bhavet, natu kāraṇabhūtasya vahnyābhāsāderiti sarvaṃ svasthamiti sūtrārthaḥ | dhūmābhāso'gnyābhāsādeva jāyamānastasyaiva gamakaḥ, jātarūḍhastu dhūmābhāsādeva jāyamānastasyaiva gamaka iti pūrveṇa sambandha iti vṛttiyojanā | vivṛtikāra (page 216) āśaṅkāṃ vidhāya saṃkṣepeṇa sūtrārthaṃ pratīkayati tadetadevam ityādinā | sāca āśaṅkā na syāt ityantena darśitā | vijñānavādinā ca pratipramātṛsantānaṃ bhinnamābhāsarūpamarthamicchatā duḥsamarthametaditi āśayaśeṣo'tra | anyato'pi iti ghaṭādyābhāsāt | viparyayasya vā iti dhūmābhāsānantaramagnyābhāsaḥ parvatamārūḍhasyetyapi hi dṛśyate eva | parvatapṛṣṭhagato'pi ityādinā bhūyaḥśabdasya arthaṃ vyākhyāsyan vyāptigrahaṇasamayavṛttāntaṃ tāvat ghaṭayati sannikṛṣṭadeśavartini ityādinā | tadā iti tata uktādanvayavyatirekarūpāt hetorityarthaḥ | tāvat iti tacchūnyasāmagrī naiva kāraṇamiti yāvat | āgamasiddha iti anena pramāṇasamūhayojanātmikāṃ yuktiṃ vyāpārayatā pramāṇikena bhavitavyamityāha | āgamiko hi kāryakāraṇabhāvādiritiniyamo niyatervaśāditi | mātrapadaṃ vyācaṣṭe anyatra ityādinā | māyāśakteravasthānamupapādayati tam iti | tāvanmātram iti mātraśabdārthaṃ spaṣṭayati | viṣayāvabhāsastu iti sāmānyarūpā ābhāsā eva tattvaśabdavācyā vastūni | te ca prāksṛṣṭisṛṣṭā eveti uktamasakṛt | tat iti sautraṃ vyācaṣṭe krimikīṭādayo'pi iti | sūkṣmāsūkṣmatvena anayorbheda āgameṣu | ābhāso'pi parokṣo bhavatītyādi yadanantaroktaṃ vastu, tat na utsūtramiti darśayati etacca iti | bahutaraśabdena bhūyaḥśabdasya vyākhyāntaraṃ darśayati anyathā iti | yadi vijñānavādimate iva pratipramātṛniyatayoreva ābhāsayoḥ kāryakāraṇabhāvo'bhyupeyate, tadā śaṅketeti parvate; ataśca na tatra agniranumīyate | parvatavartipramātṛvartī hi anyo dhūmābhāso yastena pramātrā agnyābhāsakāryaḥ saṃviditaḥ, anyaśca anumātṛsaṃmatapramātṛvartī | (page 217) sa ca śarīrābhāsādereva jāta iti śaṅketa | atra iti parvate | tataśca sādhāraṇyena eka eva dhūmābhāsaḥ ityāśayaḥ | āgamasiddha iti pramāṇayojanāmupajīvyatvena smārayati | avigītā ca prasiddhirāgama eveti uktam | tataśca aśeṣavyavahāravyutpattiḥ | āgamatattvaveditvameva vidyāsthānaphalam | vedāyurvedadaṇḍanītikāmasūtraprayogamālāpra- bhṛtigranthajñānameva hi paro vidagdhabhāvaḥ | evamasādhāraṇābhāsavāde dūṣite parastaṃ pratyujjīvayitumicchannāśaṅkate atha iti | etat samīkaraṇena tiraskaroti tarhi iti | atra hetuḥ antara iti | punaḥ paroktimāśaṅkate atha iti mahānase tāvadeva dṛṣṭam | yataḥ śarīrābhāsādudgacchantaṃ na dhūmābhāsaṃ paśyati, kintu vahnyābhāsādeva; anyatrāpica tajjātīyatvāt dhūmābhāsasya tatkāraṇakatvameva yuktamiti na bhittyābhāsāt tadudgama iti | vahnyābhāso na vyabhicārī dhūmābhāsaṃ pratīti ākūtaśeṣaḥ | tarhi iti prodgate dhūme mahānasaṃ praviṣṭavato yadā ūrdhvādadhaḥ prasarpantī dṛṣṭirvyāpriyate, tadā dhūmābhāsādeva ūrdhvagamanalakṣaṇapravṛttyābhāsasahakṛtādagnyābhāsodgama iti viparyayeṇa api kāryakāraṇatā syāt | nanu tadāpi pramātrantarāṇāṃ vahnyābhāsādeva dhūmābhāsodgama iti pratipattiḥ | tataḥ kim | vahnyābhāsasyaiva kāraṇatvaṃ tataḥ, tato'pica idam-yatparokṣo'pi vahnyābhāso dhūmasya kāraṇamiti | bhavedevaṃ sarvapramātṛsādhāraṇamekamābhāsamicchatāṃ, natu saugatānāmiti darśayati pratipramātrā iti | tataḥ iti vyavahitatvāt hetoradṛśyo'pi anyairekena pramātrā upalabhyata iti | ato hetoḥ sa pūrvotpanna eveti sambandhaḥ | atraiva iti mahānasābhāsasya api sādhāraṇyamupayogīti darśayati | avivṛtamapi (page 218) iti saugatādibhiḥ | kasyacit iti kāryasya | tasya iti kāryasya | kuta idamadhipaterlakṣaṇamiti cedāha tathāca iti lakṣyāt lakṣaṇaṃ kalpitamiti yāvat | samīhāṃ ca iti vyāpārādiviṣayām | santānāntara iti pramātrantare | sūtre yadāigrahaṇaṃ, tat vṛttau tyaktamiti yasya mohastaṃ pratyāha vṛttau iti yat sūtre saṅgṛhītaṃ, tat vṛttau na na vivṛtamupalakṣakatvāśayena, natu niyamāśayena | dhūmāgnyorupādānaṃ yata evamavyabhicāri asya liṅgamityantaṃ sūtrārthamupasaṃharati tadevaṃ sati ityādinā | anyapramātṛgāt ityādi vivṛṇoti gopāla ityādinā | lekhāpadena vahnijadhūmavailakṣaṇyadiśaṃ darśayati | tataḥ iti | bahnyābhāsāt | devadattasya iti anumātṛbhūmikāpannasyetyarthaḥ || 12-13 || nanu agnyābhāsāt dhūmābhāsa iti cedūrīkṛtaṃ, tadvadeva bījābhāsādaṅkurābhāsa ityādi yujyate eveti kimetaduktaṃ tadanyasyāpi bījāderhetutā naiva yujyate | (2|4|8) iti cetana eva karteti | etat pratisamādhatte sūtreṇa asmin satīdamastīti kāryakāraṇatāpi yā | sāpyapekṣāvihīnānāṃ jaḍānāṃ nopapadyate || 14 || jaḍatvāt na apekṣā | tadabhāvāt na niyamaḥ | tadabhāvāt niyamaviśiṣṭaṃ na paurvāparyaṃ kāryakāraṇabhāva iti vyāpakaviruddhopalabdhivyāpakānupalabdhayaḥ | parasya yaḥ paratra niyamaḥ, sa na svabhāvabhūtaḥ svaniṣṭhatvātsarvabhāvānām | tato'nusandhānarūpā apekṣā tasya vyāpikā | sā ca jaḍeṣu nāstīti sūtrārthaḥ | atraivaca sūtre pūrvasāmarthye parasya satteti pūrvasāmarthyaṃ parasya satteti pakṣāvapi sūcitāveva | sattāmātre ghaṭapaṭayorniyamavatī sattā (page 219) sahabhūtayorekasāmagryadhīnayorna ca kāryakāraṇatvam | tato'tra prayojyaprayojakatāparyavasitaṃ yat niyatāparapūrvabhāvaṃ sattvaṃ, sā kāryakāraṇatā pareṇa abhyupeteti darśayati dvayoḥ ityādinā prasaṅga ityantena sandarbheṇa | pradeśasya ca iti pradeśo'tra samānakālaṃ bhūtalam | bhavatiśabdena iti asti ityetasya vyākhyānena vṛttigatena | evamapi iti | tatra hi bhavadbhūtaprādurbhāvaḥ | tadāpi iti bhāvikālaviśiṣṭasya api syādanumānamiti yāvat | sahabhāvena iti agnidhūmasantānau hi prabandhapravṛttī | tatra samānakālau yau dhūmāgnikṣaṇau, tayoḥ sahasattayā asti saṃbandho'vaśyaṃbhāvaviśiṣṭo, natu bījamaṅkure jāte'stīti sambandhasyaiva abhāvādavaśyambhāvalakṣaṇo niyamaḥ kasya viśeṣaṃ bhavet | abhūtapūrva iti prakaraṇāt sattā labhyate | iyat sūtre saptamyā kathaṃ svīkṛtamiti cedāha tathāhi iti | yasya ca bhāvena iti | yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam | (3|2|37) ityetatsūtranirdiṣṭā yā saptamī, sā viśeṣaṇamenamāheti darśayati saha iti | ādau iti agnyabhāve satā api pradeśena tasya dhūmasya lakṣaṇaṃ yato na bhavati, tata ityarthaḥ | sahabhāvaṃ nirākṛtya uttarakālabhāvitāmapi nirākaroti uttara ityādinā | tasya iti agneḥ | nanu uttarakālamapi bhavato'gneḥ kiṃ na siddhatetyāśaṅkya āha svakāla iti | asya rūpasya vyāpakatāṃ darśayati bījena iti athavā pūrvaṃ sahakārilakṣaṇaṃ vahnirdhūmasyeti vyākhyātam, etena tu upādānalakṣaṇamiti viśeṣaḥ | etat tātparyato nigamayati tena iti | tayoḥ iti nirdhāraṇavibhaktiḥ | eṣaca niyamārthaḥ sidhyatīti sambandhaḥ | tadapi iti abhāvasya (page 220) upakrame'pi napuṃsakaṃ prasajyaniṣedharūpasya vākyārthasya asatsvabhāvatvena prādhānyaṃ darśayituṃ tasya na vahnerabhāve'nyato'pi anagnerdhūmo bhavatīti yadāśaṅkyate, tat netyayaṃ hi vākyārthaḥ | nanu saptamī kathaṃ niyamamākṣipet | āha anyasmin ityādi | aghaṭe'pi hi sati yaḥ paṭo bhavati, sa ghaṭasannidhau vilokyamāno'pi paṭo naivaṃ vyapadiśyate-ghaṭe sati bhavatīti | ata eva iti yata iti saptamyartho viśrāntastato vyatireko'pi gamyata evetyarthaḥ | vṛttau tu iti vṛttirhi sūtraṃ vyācakṣāṇā vṛttirbhavatīti tasyāṃ vyatireko darśitaḥ | nanu paurvāparyasya viśeṣaṇaṃ niyatamiti | paurvāparyaṃ ca bhāvadvayam | tasmin niyamaviśiṣṭe nirūpite vyatirekaḥ kathaṃ darśito bhavet | sa hi abhāvātmā bhāvaviśeṣaṇena ucyate iti kimetat | etat dūṣayati niyata ityādinā | ihahi vyatireko nāma anvayasacivaḥ kāryakāraṇabhāvātmā prastutaḥ | kāryakāraṇabhāvaśca vastunī eveti vyatireko'pi anvayavat niyatavastudvayaparamārtha eva | nanu tathātve'sāvadvayāt kathaṃ bhidyate, kathaṃca asāvanupalambhena abhāvaviśeṣeṇa avagamyaḥ syāt, ghoṣyate ca pratyakṣasādhano'nvayaḥ, anupalambhasādhanaśca vyatireka ityevaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ tairvā bhāvaniṣṭho'nvayavyatirekātmā kāryakāraṇabhāvaḥ sādhyate iti | tadetat codyadvayaṃ vyudasyati anupalambhena iti | bhāvasvabhāvo hi niyata itthaṃ vyavahṛto bhavati yadi vidhiniṣedhābhyāṃ vyavahriyate | evaṃhi svarūpamasya anyato vyāvṛttaṃ vyavahṛtaṃ syāt, tataḥ svarūpamityatra vidhibhāge'nvayarūpatā ucyate pratyakṣasādhanatā ca | niyataṃ vyāvṛttam ityatra niyatatāṃ kāraṇasya tāvat darśayati niyatā dhūme'gnyādisāmagrī (page 221) iti | sāmagrīgrahaṇena kāraṇatāmantyadaśāpratipannatvena vahnerācaṣṭe | atra anupalambhaṃ sādhanatvena āha tadā iti dhūmavyāptābhimate kṣaṇe dhūmapratiṣedhamayo ghaṭādirnāsti, bhavannapihi ghaṭādiḥ sadhūma eva | ghaṭādirapica na vahneranantarakṣaṇabhāvī anyadāpi asya bhāvāt | evaṃ kāraṇasya kārye niyatatāṃ pradarśya kāryasya kāraṇe pradarśayati dhūmo'pi iti | etatsādhanāya anupalambhaṃ darśayati agni iti agnyabhāvaprāṇitāt hi na pradeśāt mṛdādervā dhūmaḥ, apitu vidyamānavahnikādeva, naca pradeśamṛdādikāt dhūmastadbhāve'pi agnyabhāve'bhāvāt | evaṃ dvayorapi niyame darśite samavyāptikatvaṃ gamyagamakayoriti darśayatā gamye'pi gamakaniyamo bhavatīti saṃmataṃ bauddhasyaiveti darśitaṃ bhavati | yat vārtikaṃ dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān | iti | tato'smadupajñameva idamiti vyāptiśūnyatvaṃ gamyasyeti yo'bhimānaḥ, so'bhimāna eveti alam | nanu kimanena gamyasya niyatatvena uktena | vastuvṛttyā hi bhavadapi tat na anumānasya aṅgam | anumānaṃ hi hetubalāt, hetośca kāryamiti tasyaiva pratibandharupatvaṃ vaktavyamanagnau na bhavatīti | etadāgūrya āha kāryasyaivaca iti | atrāpi pakṣe pratikṣipta eva pūrvokto doṣa iti darśayati niṣedhamātraṃ tu iti | ata eva iti vidhiniṣedharūpatayā vastunyeva vyavahāra iti yaduktaṃ, tato hetoḥ | nanu vastudvayamātraṃ na kāryakāraṇabhāvaḥ, apitu niyamaviśiṣṭaṃ tat, sa niyamaśca parāpekṣāmapi āpādayati | ucyate niyamo'pi iti | niyamaviśeṣam iti yatra niyatamiti vyavahriyate vastu, tat | kastarhi niyamo nāmetyāha tathā iti nijanijena (page 222) rūpeṇa | kathaṃ na iti iyadevahi niyamasya vapuryatparasparaṃ bhāvātmāno yathā dṛṣṭāstadanyena rūpeṇa na bhavantīti | anyena prakāreṇa abhavanaṃ sphuṭayati ayaṃ hi iti | anayoḥ iti agnidhūmayoḥ | ko'sau iti bhāvadvayaṃ muktvā na atra kācidapekṣā sphuratīti yāvat evaṃ pūrvasminsati paro bhavatīti bauddhīyaṃ mataṃ vitatya anubhāṣitam | etat dūṣayati syādetat iti abhyupagamyate | astyetadatiprasaṅgāvahaṃ tu iti yadivā etaditi ucitocitaṃ vācoyuktivaidagdhyena bhavedetat, yat tvayā uktaṃ, tattu vaidagdhyena nirvahatīti | atiprasaṅgāpādanādi darśayati evamapi iti | tathābhāvaḥ iti kāryakāraṇabhāvaḥ | pūrvadṛṣṭatvāvagataiḥ iti jyotiḥśāstrāderetadavagamyate-na rohiṇyaḥ kṛttikābhyo jāyante iti | tataḥ pūrvadṛṣṭatvaṃ kṛttikābhyo'nudbhavatvamāsāmavagamyate ityarthaḥ | rohiṇyudgama iti viśiṣṭadeśako rohiṇīkṣaṇa iti yāvat | etadeva sphuṭayati udgamaśca ityādinā jāyate eva ityantena | atraiva dṛṣṭāntamāha gopāla iti viśiṣṭadhūmalakṣaṇasya sā kāraṇameveti yāvati | nanu astu evaṃ kṣaṇābhiprāyeṇa kṛttikāḥ prati rohiṇīnāṃ kāryatvam | netyāha naca iti | evam iti dhūmanyāyena | tathā bhūtā api iti udgacchadviśiṣṭarūpā iti apiḥ | rohiṇyaḥ kṛttikābhyaḥ kāraṇabhūtābhyaḥ kāryarūpatayā bhavantyo bhūtāḥ prādurbhāvayoginya iti na lokasya pratipattiriti | etacca iti atiprasaṅgāvahatvaṃ yaduktaṃ paurvāparyasya kāryakāraṇabhāvalakṣaṇatve tatsambhavatvāt tāmupagamya, saiva tu nāstītyāha punaḥ iti | yadi nāma puruṣo daivayogāt ghaṭānantaraṃ paṭaṃ paśyet tricaturānapi vārānkimiyatā bhāvayoḥ parasparanirapekṣayoḥ kimapi jñāteyaṃ (page 223) niyāmakamudiyāt | nirapekṣatāmeva darśayati nahi iti | agre iti tatra hi pūrvasya sāmarthyaṃ nāma svabhāvaḥ sa parasya sattārūpo neti vakṣyate | yathāca sāmarthyaṃ svabhāvastathā svarūpamapīti, tadapi na pūrvasya sambandhi parasyeti yuktam | nanu astu bhāvayoreva apekṣā | sā tarhi parasparasvabhāvatāmānayati | tadāha tathātve vā iti sāpekṣatve'bhidheyamāne, sā sāpekṣatā anyonyasvabhāvatādātmyaparyavasitā āpadyeta prasajyetetyarthaḥ | nanu tādātmyena kimatra aṅgīkṛtena | apekṣā nāma svabhāvaviśeṣaḥ kāryakāraṇasvasvarūpamātraviśrānto bhaviṣyati | etat dūṣayati naca iti | nanu upagamyatāmevaṃ, ko doṣaḥ | ayamityāha evaṃ hi iti | yo hi yasya viśeṣaḥ, sa taṃ viśeṣaṃ vihāya api āste vṛkṣa iva śiṃśapātvam, tathāca tathābhūtāpekṣātmakaviśeṣaśūnyāvapi dhūmāgnī bhavetām, dhūma evaveti sa syāditi sambandhaḥ | evakāreṇa svarūpasya anyathābhāvamāha | vāgrahaṇena idamāha-agnyādisāmagrī yadyapi antyadaśāpratipannā dhūmajanikeva aṅgīkṛtā kṣaṇasya avivekādapratibandhanīyatvāt, akiñcitkarasya ca apratibandhakatvāditi nayena; tathāpi laukikapratyavamarśabalena anantyā api vahnyādisāmagrī saivetidṛṣṭyā nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti iti bhavedapi vacanāvakāśo, dhūmasya tu svapne'pi anagnijatvaṃ na sahyate | tadāha tathāca iti | tadeva darśayati artha iti arthasya yat svarūpamātraṃ, tatraiva tairidaṃ kāraṇameva, idaṃ kāryameveti vyavasthā upagatā | nanu tayaiva vyavasthayā sarvaṃ siddhaṃ; viśeṣaṇapakṣe ca tattyāgaśaṅkā yā uktā, sā api parākṛtetyāśayaṃ parakīyamāśaṅkate atha ityādinā sarvasiddhivyavahāraśca ityantena | viśeṣaṇatyāgaśaṅkā nanu ityādinā (page 224) parākṛtā | niṣidhyamānāyā anyāpekṣāyāḥ svarūpaṃ saptamyā darśayati anagnau ityādinā | vyavahāramātre tu iti saptamī | kāryakāraṇabhāvādivyapadeśalakṣaṇaṃ sāṅketikam | atraiva diksaṃkhyāsanniveśadṛṣṭāntatrayaṃ nirūpayati yathā ityādinā | bhāvasya yat viśiṣṭaṃ rūpamanyatovyāvṛttaṃ, tadeva sāṅketikena śabdena abhidhīyamānamapekṣādhyavasāyaṃ vaikalpikamutthāpayati pañcasaṅkhyārūpasya viśeṣasya abhāve'pi | vastūnyeva iti paramāṇurūpāṇi ghaṭādirūpāṇi vā | etat dārṣṭāntike yojayati tathaiva iti anyasya arthasya sambandharūpasya abhāvāt vyatirekeṇa api saptamyādisaṅketavikalpādhyavasitena upalakṣitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | sa vastudvayasya yat svarūpaṃ, tata eva mūlabhūtādutthitaḥ | nirmūlatve hi tathā vikalpo na niyamena ullasediti nirūpayati na iti svarūpānītatvena | etat paramataṃ dṛṣṭāntadūṣaṇopakramaṃ dūṣayati etat iti aniyatāvasthānāṃ ghaṭapaṭādīnāṃ yeṣāṃ na niyataṃ paurvāparyaṃ, teṣāmapi paurvāparyaṃ dikkālakṛtaṃ nirmūlatvena vikalpotthāpitamiti saṃbhāvyaṃ yat, tadapi na upapadyate iti pūrvaṃ darśitaṃ kriyāsaṃbandha----------------------------| (2|2|1) itiprakaraṇe | kāryakāraṇatā iti niyatāvasthānāṃ paurvāparyarūpetyarthaḥ | niyatatāmeva spaṣṭayati yāvat iti niyato yo'nyonyamaviyogastadeva rūpaṃ yasyā apekṣāyāstaccharīrasārarūpaṃ yasyāḥ kāryakāraṇatāyāḥ | digādisattābhāve niyatamapi paurvāparyaṃ na upapadyate, digādica sambandhaprāṇitaṃ, sambandhaśca tādātmyaparyavasāna iti apekṣā api tādātmyarūpaiva dhūmāgnyoriti āśayaśeṣaḥ | etadeva spaṣṭayati tathāhi iti | tathaivaca iti ātmamātraniṣṭhatayā anyāsaṃpṛktaḥ pratyakṣeṇaiva siddhaḥ | evam iti vakṣyamāṇena (page 225) prakāreṇa | etau iti agnidhūmau | evam iti upādeyagamakarūpau | apekṣāvirahe'pi iti vyatiriktāyāmasaṃbhavantyāmapi apekṣāyāmityarthaḥ | pareṇa api etadupagataprāyamityāha tathāca iti heturantyadaśāpanna ākṛṣṭakāryarūpa eva, kāryamapi ākṛṣṭaheturūpamevetyarthaḥ | arvāgdarśibhistu tadrūpaṃ draṣṭuṃ samarthanāpekṣa ivaśabdaḥ prayuktaḥ | ata eva tatkāryaṃ hetuvyāptyavyatirekāt tatsvabhāvāviśiṣṭamiti tadanupalambhaḥ svabhāvānupalambha eva uktaḥ ityādipradeśeṣu upacāra āśritaḥ, vastutastu tāvatsvabhāvataiva tasya | etadarthameva āryaḥ svabhāvapratibandhe sati ityādau svabhāvapadamavādīt | bhaṭṭena api svabhāvapratibandha eva pratibandhasiddhau samarthitaḥ | tat iti heturūpam | pareṇa punarasamarthanīyametaditi darśayiṣyati tena ityādinā | etat saṃkṣipati sarvathā iti | ābhāsavimarśabhedena upalakṣitaṃ yadarthāntaram, tasya bahiraikyābhāve'ntaḥsamanvayalakṣaṇamaikyamasti eva, itarathā na apekṣārthaḥ kaścit | tadbhavati iti apekṣaṇīyarūpaṃ na bhavatītyarthaḥ | pūrvādi iti apekṣyam iti vākyatraye saṅgamayitavyam | bāhyadarśane ca bahirbhedaḥ, pramātari aikyamityevaṃbhūtabhāvasvarūpānaṅgīkaraṇādetadāpadyate iti nirūpayati tena iti syātām iti naca evaṃ bahirdṛśyate iti āśayaḥ | ghaṭa iti aniyate parasparamityarthaḥ | sādhyatara iti niyamena sahitopalambhe'pi parasparamakiñcidrūpa eveti yāvat | agnimātrataiva dhūmakāraṇatetyādi yaduktaṃ, tadanuvadati dūṣayituṃ tasmāt iti | kimaparam iti agnyādirūpatvādadhikaṃ tat na kiñciditi śabdagatamātramidaṃ bhavet dhūmakāraṇa------------------ya iti ca | paraspara iti daṇḍī (page 226) viṣāṇītinyāyena anyo'nyarūpalagnarūpataiva āpatati | sāpica na yuktā svasvarūpavyavasthiteḥ sarvārthānāmiti khyāpayati naca iti | tathā iti anyonyalagnatayā na agnidhūmayorupalambho nirvikalpako'nubhavaḥ | tataśca sarvāsu gatiṣu kṣīṇāsu idamāpatatīti kathayati abhiprāyavaśāt iti | tṛṣito hi jalalagnatayā na upalabhyate, jale ca sāpekṣaḥ | tat hi tasya saṃvidi abhimukhībhāvaṃ pratigatamiti | tathaiva dhūmasya agnau, tasya api dhūme'pekṣā bhavet | sā iti abhiprāyakṛtā apekṣā | evaṃ yat pūrvamupakrāntametacca abhyupagamya uktamiti, tat nirvāhitam | nanu kimanena abhyupagamena, dūṣaṇameva sautraṃ vṛttau kasmāt na darśitam | darśitameva tadidaṃ tu atiprasaṅgāpādanamadhikaṃ dūṣaṇamuktamiti darśayati iti ityādi | etat vastu vṛttau vivarīṣyate | kathaṃ pūrvasya sāmarthyaṃ parasya satteti | yasmāt sāmarthyapakṣo bhaviṣyati tena saha yadaikadhyamekaprakāratvaṃ tulyayogakṣematvaṃ tena hetunā | etaduktaṃ bhavati asmin iti yat sūtre bhāvaṃ sāmarthyaṃ ca parāmṛśati, tadeva itthaṃ vṛttau darśitam; kevalaṃ pūrvasya rūpasya atiprasaṅgāvahatvodbhāvanayā sāmarthyapakṣa upakṣiptaḥ pratikṣeptumiti | itthamevaca pūrvamupasaṃharannuttaraṃ pakṣamavatārayati evam ityādinā etadāha ityantena mahāvākyena | imāṃ kāryakāraṇatāṃ doṣadvayayuktāṃ pratipādya etat vastu āha | kiṃ tat | iyamapi kāryakāraṇatā na yuktā uktahetorityetat | naca sā utsūtrā, apitu sūtreṇa nirdiṣṭā,-ityato hetorvṛttau vartanīyatvena āśrīyamāṇā | asmiṃśca pakṣe'tiprasaṅgo nāstītyamunā hetunā śaṅkyo'yaṃ pakṣa iti hiśabdena saha āha kṛttikā ityādi | nābhivyavasthitadhruvāvabaddhamidaṃ nakṣatracakraṃ yugapadavasthitamapi nityameva pravahaditthaṃ (page 227) krameṇa ghaṭīyantramiva parivartamānaṃ dṛśyate paraṃ, natu krameṇa udeti | darśanasya iva niyate paurvāparye bhāvasvabhāvasya kimāyātamiti darśayati nanu ityādinā | ayamapi pakṣo'tiprasaṅgāvahaḥ sāmarthyasya darśanādarśanagamyatvena tulyakalpanākatvādityāśayena āha yadyapica iti | kāraṇatvaṃ sāmarthyaṃ kṛttikānāṃ yadyapi śaṅkyaṃ rohiṇīnāṃ tu na kāryatvaṃ dhūmavat, tata udgacchatsvabhāvatālakṣaṇaṃ śaṅkyamiti cet; tatra api ucyate kāryarūpatāpi iti | nahi aṅkuro dhūmavat prasaraṇasvabhāvo'thaca bījāt krameṇa prasṛta ucyate, tathā rohiṇyo'pītibhāvaḥ | pramāṇāntara iti pratyakṣeṇa tatsantānaniścayasya utthāpitatvāt kṛttikābhya udayarahitaṃ darśanameva kramikamiti yo viśeṣa uktaḥ, so'yukta ityetadāha na darśanamātram iti | nanu pūrvapūrvadineṣu api rohiṇyo dṛṣṭāḥ | atha dhūmaḥ kiṃ pūrvadineṣu na dṛṣṭaḥ | dṛṣṭo vahnyantarastu sanniti cet, rohiṇyo'pi dṛṣṭāḥ, natu sāmarthyamasti, vahnyādau tadastīti nirnibandhano vibhāgaḥ kathaṃ śraddhīyeta | tadāha tathātva ityādi | nanu evaṃ tulyatve ko'sya pūrvasmāt pakṣāt viśeṣaḥ | na kaścidevetyāha tathāpi iti jyotiḥśāstrapramāṇyopagamamātramatra pakṣe'bhyupagamabījamiti āśayaḥ | kāraṇādimattvam iti ādipadātkāryatvam, tathā pūrvatvaparatvaniyamādi api | nanu vṛttau sa iti vaktavye kathaṃ tat iti nirdeśaḥ | āha parasya ityādi | na atra kāryakāraṇabhāvaḥ parāmṛśyate, apitu tallakṣaṇatvena saṃmato viśiṣṭaḥ sattvabhūto vākyārtha itibhāvaḥ | tadapi iti ubhayamapi yadaviśeṣeṇa sarvatra ucitaṃ paurvāparyam | niyamamātrāt iti bhāvamātrapaurvāparyarūpāt | svabhāvavyāpinī (page 228) iti sārvatrikī | tathāhi svaniṣṭhatālakṣaṇaṃ svabhāvamauṣṇyamiva śītatā paraniṣṭhatā viruddhā satī apekṣā kathaṃ vyāpnuyāditi ekā tāvadapekṣā na yuktā, dvitīyā api natarāmityāha abhiprāya ityādi | anyānuṣaṅgitā iti paraniṣṭhārūpā anusandhānarūpā vā saptamyutthāpitā | pratītimātra iti dhavaśca khadiraśceti dhavo vā khadiro vetyādau hi pramāturabhimānasthitaṃ parasparaṃ chidādāvapekṣyamāṇatvaṃ vikalpyamānatvaṃ vā sphurati, natu vatuno rūpaṃ tat kiñcit | tata eva antaḥsaṃvedanadharmatvāt cādyartho bāhyaprātipadikārthavadupacayādidharmā saṅkhyānadharmā vā na yukta iti aliṅgasaṃkhyānamasya | evaṃ sāmarthyapakṣe saptamyartho vighaṭita iti gatyantarābhāvāt parasya yaducitopagamamatra, tat atha ityādinā iti ityantena āśaṅkate | tasya iti pūrvasya | nanu parasya sattā kāryatvarūpā, sā tato'nyasya pūrvasya sāmarthyamiti kathametadunmīlati | itthamityāha tasya iti | yadā tāvat paro nāsti, tadaiva karya ucyate; tadāca pūrva eva astīti tadgatameva sāmarthyaṃ kāryakāraṇabhāva iti āpatati | asato hi niḥsvarūpasya svarūpoparivartī kathaṃ kāryatālakṣaṇo'tiśayo bhavet | jātasya tarhi bhaviṣyati | āha utpannasya iti sata iti yāvat | utpattirevahi vimatipadapatitā asatastāvatkāryatvamanucitamiti apiśabdaḥ | tasya sato'pi svarūpe'tiśayaḥ kāryatālakṣaṇaḥ kāraṇasāmarthyādadhiko na labhyate, tathā vahneḥ kāryo'yaṃ dhūma ityatrāpi | ayamarthaḥ-vahneḥ sāmarthyaṃ tat yadayaṃ dhūmo bhavatīti | tatra bhavatīti dhūmasvarūpaṃ tasya kāryasya ca, vahneḥ sāmarthyaṃ tacca; tadeva pūrṇaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | nanu dhūmaniṣṭhataiva agnikāryatā nāma yuktā---------nahi iti dhūmamātratā yā, sā ekāgnikāryatā na yuktā | (page 229) sā hi agniniṣṭhā bhavati | tataśca agniniṣṭhatā api dhūme pratipanne pratipannaiva syāt | tataśca pramāṇāntaropayāñcā syāt vyāmohasya apasṛtyai kṣaṇikatva iva seti cedasiddhamasiddhena sādhyate iti āyātam | nahi bhāvasvarūpe pratipanne tadanatiriktamapratipannamiti yuktam | pratipattau kuto vyāmohaḥ | dhūmarūpatāyāmapi kuto vyāmoho bhavet | nanu dhūmasya vahnikāryatā svarūpaṃ, tataśca tāmajahat niḥsvabhāvo'yaṃ kathaṃ bhavet | maivam | sā tasya svarūpamityetadevahi vivektumupakrāntaṃ, naca nirvahati | tadāha tataḥ iti | nanu yadi vahnereva sāmarthyamubhayamapi, tarhi kathaṃ dhūmo hi atra pratītau praviśati | ka evamāha praviśatīti | vyavahāramātreṇa hi vikalparūpeṇa apekṣātmā sambandhaḥ paraniṣṭhatālakṣaṇaṃ vā parasya rūpamadhyavasīyate | tadāha vyavahāramātram iti | idamapi dūṣyate etadapi iti | pūrvā sattā yadi avāstavī dhūmasya, tadā tatprayojakatvaṃ nāma vahnerapi yat sāmarthyaṃ, tadavāstavameva syāditi kāryakāraṇe nāma na kecana syātām; atha sā vāstavī, tadā dhūmasya sattā yā pūrvā; sā agnisāmarthyāditi vaco ghaṭo'yaṃ lohitaḥ, etatpaṭasya śauklyamityetattulyaṃ bhavet | tadāha anyasya iti || 14 || pratijñāmātraṃ pūrvasūtreṇa kṛtaṃ hetuviṣayam apekṣāvihīnānām iti | tatsādhanāya hetustu sūtrāntareṇa abhidhīyate nahi svātmaikaniṣṭhānāmanusandhānavarjinām | sadasattāpade'pyeṣa saptamyarthaḥ prakalpyate || 15 || vṛttivivṛtyostu etadarthopajīvanaṃ pūrvasūtre kṛtamekavākyatādarśanāya | tatra prathamapādena anyonyalagnatātmikā apekṣā nivāritā, dvitīyena abhiprāyakṛtā kāryakāraṇayorubhayoranyatarasya vā (page 230) sattāyāmasattāyāṃ ceti pakṣacatuṣṭaye'pi saṃbhāvyamāne'pekṣā na yukteti hetuḥ pūrvo na yujyate iti avāntareṇa uktaṃ nigamayati pūrvapratijñāyā hetvapadeśāt punarvacanametadityarthaḥ | vāgrahaṇamuttarāpekṣam | sattāyām iti bāhye rūpe, natu dvitīye vāpekṣā vaikalpike | dvayyāmapica apekṣāyāṃ vikalpo jīvitam | vahnyauṣṇyayorhi vyāvṛttimātrakalpito vaikalpiko bhedaḥ | yadihi vahniriti bhāsvararūpaṃ svalakṣaṇamucyate, tadā tasya sparśasvalakṣaṇaṃ tulyahetukaṃ bhavadapi kathaṃ svarūpaṃ bhavet | ata eva vastutaḥ ekadhā iyamapekṣā anusandhānajīvitetyāśayena pūrvasūtre jaḍānāmityeva uktam | anenaiva āśayena asmābhiḥ sūtravimarśinyāmekarasatvenaiva idaṃ sūtraṃ vyākhyātam, ihatu yāvadgati vicārayitumitthaṃ vibhāgena apekṣā vyākhyātā | ubhayī api nāstīti pratijñāya pūrvasyāstāvadasaṃbhavamupapādayati yadi ityādinā nāsti ityantena | kāryatā iti bījamevahi tāvadaṅkura iti na īdṛgavabhāsaḥ kramavicitro bhāva ityapi uktam | deśakramacitre citrapaṭe yathā bhāgaśaḥ kāryakāraṇatākalpanaṃ kalpanameva, tathā kālakramacitre'pi bhavediti kāryameva na kiñciditi kathaṃ satkāryasiddhiḥ | tathāhi ekameva deśakālakramacitraṃ yat, tadeva viśvaṃ syāt | bhavatu iti prāptakālātisargaloṭā bhavadapi tatkāryamityartha uktaḥ | evam iti kālabhedādevetyarthaḥ | anyathā iti kāraṇasya yadi kāryaniṣṭhameva svarūpaṃ, kāryasya ca kāraṇaniṣṭham, evaṃ yadi bhavanasvabhāvatā anayostadā tadeveti dhūmāsaṃpṛktena vapuṣā yat vahniravalokyate dhūmo'pi vahnyasaṃpṛkteneti, tadetat niyatarūpaṃ na syāt | nahi śuddhaṃ tasya rūpamasti vahneriva auṣṇyaśūnyam | tacca iti anyonyarūpatayā bhavanaṃ yat saṃbhāvitam | nanu dviprakārā api yadi (page 231) apekṣā nāsti, kimiyatā saptamyartho na kalpate iti śaṅkitvā āha evaṃca iti saptamī kimanarthikā, tataḥ prātipadikārthamātreṇaiva arthavatī, kiṃvā prātipadikārthātiriktena vaikalpikena arthena, āhosvitprātipadikārthātiriktena vastubhūtena | tatra triṣu pakṣeṣu anuktasamatā vastutaḥ | caturthaṃ pakṣamāha utasvit iti kiñcidbhūtam iti vāstavamakalpitamityarthaḥ | tatra nairarthakyaṃ nirākaroti tatra iti | tāvadgrahaṇena sarvaprasiddhivirodho'tra hetuḥ siddha evetyāha | caturthapakṣam atha iti saṃbhāvya dūṣayati | tadetat ityādinā tadviśiṣṭaṃ rūpaṃ nirdiśati vidyamānam ityantena | prathamāntādītipāṭhe ādiśabdastiṅāṃ saṃgrahāya | tadetat iti uktaviśeṣaṇaviśiṣṭam | tāvat iti yat kiñcit karmādikārakaśaktisambandhatadbhedarūpaṃ tāvaditi, tat sarvamapākṛtamuktābhiryuktibhiḥ | nanu sarvaṃ kasmādapākṛtam | āha arthāntaraṃ pradhānasaṃmatamabhilaṣyati anudhāvati na svātmani viśrāmyati yadetadeva rūpamanyonmukhatvasya | nanu dvitīyādayo guṇavibhaktaya ucyante, tat prātipadikārthasya tābhirguṇabhāva ādheyaḥ, natu anyonmukhatvamucyate, tadevahi guṇabhāva ucyate | tadāha āsāditaḥ prāpita etāvanmātralakṣaṇaḥ svātmāviśrāntyātmako guṇabhāvo yena prātipadikārthastat | āsādiḥ prāpaṇārtho dvikarmakaḥ | anena pradhāna iti guṇavibhakti iti ca vṛttirvivṛtā | bīje sati aṅkuro, bījādaṅkuro, bījena aṅkuro'ṅkurasya bījamityevaṃprāyaḥ kāryakāraṇabhāvo na yujyate eveti upasaṃharati saptamī ityādinā || 15 || evaṃ saugatādidṛśi kāryakāraṇabhāvo na upapadyate iti upapādya svadarśane tamupapādayati (page 232) ata eva vibhaktyarthaḥ pramātrekasamāśrayaḥ | kriyākārakabhāvākhyo yukto bhāvasamanvayaḥ || 16 || yato jaḍānāṃ na apekṣā, ata eva hetorbhāvānāṃ vibhaktibhiḥ saptamīpañcamyādibhirabhidheyo yaḥ samanvayaḥ, sa sati pramātari tadviśrāntidvāreṇa bhavan kriyākārakabhāvarūpa eva pramāṇopapanna iti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayan ata eva iti sautraṃ vyācikhyāsuḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ hetutayā upajīvati yataśca iti | vastusthiti iti dhūmārthī vahnimādatte, dhūmātsa pratīyate iti hi uktam | bhedābhedamayatāṃ vyācaṣṭe anyonya iti anusandhātreka iti hetudvayena | anyeṣām iti akāryakāraṇātmanāṃ svasvāmyādīnām | vyapadeśya iti vyapadeśārhaḥ | kṛṣīvala iti cidrūpaḥ | śṛṅgādityādāvīśvaraścid-rūpaḥ kṛṣīvalasya apica īśvaraḥ iti viśeṣaṇam || 16 || nanu bījāṅkurādīnāṃ svātmaikaniṣṭhatve mā bhūdapekṣā, sāṅkhyasaṃmate tu parasparātmakatve ko doṣa ityāśaṅkya parasparasvabhāvatve kāryakāraṇayorapi | ekatvameva bhede hi naivānyonyasvarūpatā || 17 || sūtreṇa etat pratyakṣabādhitaṃ tāvat prakṛtaṃ ca kāryādivādaṃ bādhate ityāha | spaṣṭamanyat || 17 || ekameva kramavicitrasvabhāvaṃ vastu | tasya svabhāvavargasya madhye pūrvaḥ svabhāvaḥ kāraṇamuttaraḥ kāryamiti sāṅkhyadṛśi śuṣka eva kāryakāraṇabhāvaḥ | na śuṣkastatrāpi kriyākārakabhāvasyaiva prathanādityāha sūtreṇa ekātmano vibhedaśca kriyā kālakramānugā | tathā syātkartṛtā vaivaṃ tathāpariṇamattayā || 18 || tata eva amī sukhādyā vicitravaiṣamyabhājastadeva idaṃ bījamātmātiśayādyaṅkurāvasthāparyantībhūtamiti (page 233) pratyakṣānumānāgamādyanyatamamānapratyabhijñānabalena yadekātma saṃkucitadṛśā bījaṃ, vitatadṛṣṭyā vā pradhānam, tasya ekāśrayasya ya ābhāsānābhāsotthāpitakramātmakakālavibhāgānugṛhītaḥ svabhāvabhedaḥ, iyameva sā pariṇamanalakṣaṇā kriyā pūrvasya svabhāvasya parityāgena anuvivṛtsitasya parivarjanena apahānena uttare svabhāvāntare namanaṃ prahvatā autsukyamiti | tataśca tadvatastasya pradhānabījādeḥ śuṣkarūpasaṃmatasya api hānādānādau na anuvartanalakṣaṇapariṇamanakriyāveśasvātantryāt kartṛtvameva bhavediti sūtrārthaḥ | enamavatārayati triguṇātmanaḥ iti sukhaduḥkhamoharūpasya samanvayabalena pratyabhijñāyamānatvādavasthitasya nityasya abhinnasvāvasthākasya niḥśeṣottaradaśopādānabhūtasya vā | mahat iti buddhiḥ | pṛthivīparyantā iti samastasusūkṣmavyūhavibhavaparyanteti yāvat | bījasya vā iti lokadṛṣṭyā | aṅkuraparyantā iti sajātīyapariṇāmādyatiśayapramukheti āśayaḥ | pariṇamane kriyālakṣaṇe pūrvoktaṃ yojayati kriyā hi iti guṇasvābhāvyāt iti ca | guṇavṛttam iti vividhavaiṣamyātmakaviśvarūpatāsahatvāt kevalaṃ nahi citrībhavati nīlamiva, sattvatamasī tu parasparavibhinne rajasā cañcalena vicitreṇa citratayā anyonyābhibhavādivicitrabhāvena pariṇāmasahasrāṇi nīyete | tata ucitaṃ vaiśvarūpyam | taducyate nāmiśraṃ pariṇamati iti vyatirekeṇa | puruṣārthatvena iti bhogyarūpatvena | dṛśyaṃ pradhānamavivekena darśanaṃ bhogyāparaparyāyaṃ, vivekena ca darśanaṃ kaivalyakāraṇatayā mokṣavyapadeśyaṃ puruṣasya draṣṭṛśaktiṃ kṛtārthāṃ vidadhat puruṣārthamiti ucyate, tathāpariṇamat itīyatā paramatānuvādaḥ | śiṣṭaṃ svadarśane pātanamasya upagamyam | asya vyaktasya iti mahadādeḥ || 18 || (page 234) nanu iyatā uktena pradhānasya kartṛtvaṃ samarthitaṃ bhavet, na cidrūpasya; tacca na aniṣṭaṃ parasyetyāśaṅkya sūtraṃ naca yuktaṃ jaḍasyaivaṃ bhedābhedavirodhataḥ | ābhāsabhedādekatra cidātmani tu yujyate || 19 || evam iti abhinnarūpasya dharmiṇaḥ pravahaddharmabhedasaṃbhedana-svātantryātmakaṃ pariṇamanakriyākartṛtvaṃ yat nirūpitam, tat pradhānāderna yuktaṃ jaḍatvāt | jaḍo hi pariniṣṭhitanijarūpaḥ prameyatvāt tadasāvityapekṣayā bhinna iva vyavasthāpyo nīla iva anīlāpekṣayā, svāpekṣayā tu abhinna eva, natu sa eva svabhāvo bhinnaśca abhinnaśca virodhāt | svabhāvāntaratve kathamekatvaṃ bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------| itinyāyāt | tasmāt jaḍamanekarūpaṃ na bhavati prameyatvāt nīlādivaditi anekaviruddhamekatvaṃ, tena vyāptaṃ prameyatvaṃ, pariniṣṭhitarūpatayā vyavasthāpanīyatvaṃ prameyatvamiti viruddhavyāptopalabdhiḥ | cidātmanaḥ punaḥ prameyadaśānāpannasya darpaṇasya iva svacchasya svatantrasya ca citrasaṃvedanasya iva pratibimbabhūta ābhāsavargo bhinna ekasya api nyāyena ghaṭate iti sutrārthaḥ | enamavatārayati prāktanamupasaṃharan evam ityādinā | śuṣkaḥ kartṛtātmasvātantryalakṣaṇobhayamelanātmakarasaśūnyaḥ | eṣā tāvadupadyate hetutā, sāpitu paradṛśi na yujyate iti apiḥ | ata eva iti yato jaḍatvānupapattau hetustatastadviruddhamajaḍatvamupapattau heturiti ayatnasiddham | nanu hastiparvatādīni kimiti tatra ekatāṃ na virundhyuḥ | virundhyuryadi tāni kānicit svarūpeṇa bhaveyuḥ | naca evam | darpaṇa evahi tāni | tadāha nahi iti | svātantryavihīne'pi svacchatāmātrasya ayaṃ mahimeti apiḥ | naca iti bhavadapi etat (page 235) na asmākaṃ pakṣaṃ bādhate | mūlata evaca idaṃ na upapadyate iti ubhayathā yadupakrāntaṃ naca bhede'pi iti, tat krameṇa vibhajati bhrāntyāpi ityādinā naca bhrāntiḥ ityādinā ca | tāvanmātram iti tathāprathanam | tadeva spaṣṭayati ekam ityādinā | nanu ādarśa iva mṛtpiṇḍo'pi anekatayā bhāsatām | atra āha naca iti | asvacche hi pratibimbānekatā vicitrapratibimbadhāritvarūpā hīyate pramāṇena na upapadyate | asvacchaśca ghaṭaśarāvādyapekṣayā mṛtpiṇḍa iti ekaḥ sannasau na aneko bhavati | atha svacchameva kiñcit ghaṭādi pratibimbānekayogi bhaṇyeta, tarhi pariṇāmavādo'yaṃ na bhavati pariṇāmavāde pariṇāmānāṃ pṛthageva vastutopagamāt | nacāpi svacchamiti tu pāṭhe'yamarthaḥ-svacchamapi vastu pratibimbānekatvaṃ hitvā prakārāntareṇa ekaṃ sadanekaṃ na yujyate, prakṛte tu prakāre pariṇāmavādo hīyate bādhakābhāvāt iti sarvasaṃvāditvena vimarśānunmūlanāditi yāvat | nanu sāmānyāvayavyādau sarvānubhavasaṃvāde'pi yauktiko bādhaḥ, tadvat prakṛte'pi syādityāśaṅkāṃ śamayati ekasya ityādinā | sāmānyāderapihi sarvasādhāraṇābhāsaviṣayasya vimarśasya unmūlanaṃ na kiñciditi vicāritacarameva | tathānubhavenaiva iti sārvatrikena sadātanena ceti yāvat | nanu evaṃ pradhānasya paripelavatamaguṇagaṇarūpasya svacchasya jaḍasya api ādarśasya iva na pratibimbarūpaṃ bhaviṣyati mahadādi | satyam, darśanakṣatistu sāṅkhyasyetyāśayena taddarśanamāha jaḍasya tu iti | vastusattāḥ iti natu pradhānamātraikaparamārthatayā anyonyamakiñcidrūpāḥ | etadeva āha natu iti | pariṇāmavāde avidyākṛtā sattā na iṣyate yathā brahmadarśane | nanu avidyā tuccharūpā, sā kathaṃ sattāṃ kuryāt | āha (page 236) upaplavarūpā sā sattā tucchaiveti yāvat, yadivā avidyākṛtasattāyāmapi vāstavyāmupaplavātmakaṃ tucchaṃ rūpaṃ yeṣāṃ, te tādṛśā na iṣyante sāṅkhyairiti samastapadaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | tasmāt yaducyate guṇānāṃ paramaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati | yattu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyeva sutucchakam || iti, tat pradhānabrahmavāde, natu pradhānapariṇāmavāde iti mantavyam | etadeva ghaṭayati ayameva iti | hi iti yata evaṃ, tato yuktamasmābhirvibhaktam | naca etat svabuddhikalpanāmātraṃ yasmāt pariṇāmavāde dharmiṇāṃ dharmarūpatā, dharmāṇāṃ dharmirūpatā aṅgīkṛtaiva | tathāca iti dharmadharmirūpatayā | evaṃ pariṇāmavṛttāntaṃ pradarśya vivartavṛttāntaṃ paropagatamāha brahmaṇastu iti | ekasya iti tattvādapracyutasya ityapi ekatvenaiva ākṣiptamiti pṛthaṅma?likhitam | bhedānukāreṇa iti tu asatyavibhaktatābhidhānenaiva svīkṛtam | ekasya vibhaktarūpagrāhitā mṛtkūṭasya śarāvādirūpagrahaṇena kūṭarūpatattve cyāvastu asatyarūpagrahaṇena pariṇāmavādāt bheda uktaḥ | asatyavibhaktarūpateti ukte avibhaktarūpataiva śaṅkyeta rajjoriva sraksarpādyavabhāsa iti anyapadam | nanu tāni cedasatyāni rūpāṇi, kathaṃ brahmaṇo'nyānīti kā vibhaktatā; atha brahmaṇo'nanyāni, tarhi bhavati vibhaktatvamasatyatā tu kutaḥ | atra āha cidātmano brahmatattvāt iti viśeṣaṇena anapahnavanīyatāṃ prakāśasya darśayati asya iti brahmaṇaḥ | sarvapravādeṣu avicāritacārutvameva avidyāyāstattvaṃ vicārasya vidyārūpasya prakāśasya iva tamastattve'vidyāsatattve nirūpye'vakāśāyogāt | iyatā pariṇāmavāde tāvat na satyatvamiti upapāditam | (page 237) nanu mā bhūdasau, pradhānabrahmavādastu bhaviṣyati yathā ucyate śrutyanteṣu | etat na sahate tatra iti jaḍasya prameyarūpasya viruddhadharmayogena aikyānupapattirhi vitatya uktā bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------| iti | tato jaḍabrahmavādo na yuktaḥ, saṃvidbrahmavādastu upapannaḥ svadarśana iti āvartayati cidātmani iti | aparicchinnaprakāśasvātantryameva cillakṣaṇam | eṣām iti bhāvānām | nanu ca avidyārūpatvaṃ cidbrahmaṇi iva jaḍabrahmaṇi api samastopālambhasaṃbhārabhañjanabrahmāstraṃ bhaviṣyati | maivam | saṃvido hi svātantryādatidurghaṭakāritvaṃ nāma yā śaktirapūrṇakhyātiparamārthāmakhyātiṃ prakāśadhāmani khaṇḍanārūpanañarthollekhanāvedanasvabhāvāmullāsayantī, saiva māyābhidhānā avidyāsamutthāpakatvādavidyeti ucyatām ; natu jaḍasya iyamasti | tatsadbhāve hi kiṃ jāḍyaṃ nāma | pūrṇamevahi ajāḍyamadaḥ | atra iti brahmādvaye | ādiśabdena bhagavati śaktisañcayagaṇanamaśakyamiti darśayannetadāha asmaddarśanānabhyupagame brahmavivartavādo jaḍavivartavāda eva | tatra ca avidyā api vivartatattvopapādikā na samarthayituṃ śakyeti vitānitaṃ śrīśivadṛṣṭau | tadetaduktaṃ yadi ityādinā syāt ityantena | paramaśivarūpatvādi parāparamadhyamaparaparyantaṃ yat saṃvidaḥ satattvaṃ, na tat vedāntavādināṃ spaṣṭena pathā dṛśyate pārameśvarādvayasaṃvalane tu syāditi āśayaḥ | atha yaduktaṃ, cidātmano'tyantanirmalatvātpratibimbanyāyena iti tatra parāśaṅkāṃ vyapohati naca iti | iti ca na śakyaṃ vaktamiti sambandhaḥ | hetumāha asti tāvat iti svacchasya vastunaḥ svavilakṣaṇaṃ rūpamādarśayato'pi svaccharūpasya anupādhikatvamiti hi āvedite (page 238) svacchatvasya ayaṃ prabhāva ukto bhavati, natu pratibimbatāyāḥ pratibimbādirūpasya svayamasāratvāt ; asārasya ca kā prabhāvacarceti sārasvacchaprabhāva eva ayaṃ varṇanīyaḥ | tattu svavilakṣaṇaṃ rūpaṃ yadanyat, tatsādṛśyamapekṣya ādarśanīyam; tadā pratibimbavyavahāraḥ, samarpakāntarābhāve tu nirmeyavyavahāraḥ | ata eva pratibimbatveneti na uktamapitu pratibimbanyāyeneti | tadāha tatra tu iti ādarśe saptamyarthopakrame'pi ca | cittattvasya iti ṣaṣṭhyā yadākṛtibhedanaṃ, tadaiśvaryaśaktisambandhitāṃ prakṛtaprameyarūpāṃ nirvāhayitum | nanu evaṃ pradhānamapi ādarśakalpaṃ bhavat mahadādipratibimbacitritaṃ bhaviṣyati | na etadityāha ekasya iti atyaktasvabhāvasyetyarthaḥ | eṣṭavya iti anyathāhi na pariṇāmavādo bhavet | vivarta evahi tadā syāt, so'pivā ayuktaḥ samarpakāntarābhāve pratibimbatvāyogāt jāḍyena ca nirmāṇasāmarthye nirmeyatvāyogāt | nanu svaccha ādarśaḥ kiṃ parvatādirūpo bhavati, uta tathā bhāsate | ubhayathā api adoṣa ityāha svacchasya tu iti | nanu svaniṣṭhatā kathaṃ yuktā viruddhadharmādhyāsāpatteraparihārāt | viruddhata eva na kācidityāha tathādṛṣṭatvādeva iti | nanu evam ābhāsabhedāt iti sūtre cidātmani iti ca kimarthamuktaṃ svaniṣṭho'pi hi svacchasya jaḍasya api ca saṃbhavatyeva bheda ityāśaṅkya āha sa ca yathā iti yena prakāreṇa tathādṛṣṭatvalakṣaṇena so'viruddhīkriyate bhedastena prakāreṇa phalata ābhāsaniṣṭhatāyāṃ viśrāmyati darśanasya pramātṛvyāpāratvena ābhāsaviśrāntatvāt | agṛhītapuraparvatādipratibimbasahasrasaṃbhedino'pi hi ādarśasya ābhāsasārameva tattvato vapuḥ | ābhāso dṛśyate hi atreti hi ādarśaḥ | nanu evaṃ pratibimbagrahaṇe jaḍasya virodhāt cidātmana (page 239) eva ekasya bhedena sthitirityetat yujyate, jaḍasya tu evamayuktam; abhinnasya bhedasthitirhi viruddheti vṛttau kimiti pratibimbadhāraṇaṃ darśitam | kiñca nirmeyatā cidapekṣayā bhāvānāṃ, na pratibimbateti | atra āha pratibimba iti | dṛṣṭāntāśayena etaduktamiti yāvat, athavā yadvinā yat nīrūpamapṛthagbhūtamapi pṛthagbhūtatayā iva nirbhāsate, tat tatra pratibimbamiti pratibimbasāmānyalakṣaṇaṃ cidapekṣayā asti bhāvānām | naca ādarśo'pi nāma svatantraḥ kaścit jaḍaḥ | so'pihi tathābhāsanapara-mārtha eveti jaḍasya asaṃbhava eva pratibimbāditi āśayo'traṭīkāyāṃ varṇanīyaḥ | atha bāhyārthavādino mataṃ nirākaroti āśaṅkamānaḥ naca iti itiśabdāntametat yadācāryadharmottarādibhiruktam, tat na vacanārhaṃ yata evamityatra granthena sambandhaḥ | kiṃ tairuktam | āha yadyapi ityādi arthasya ityantam | yadyapi ityādinā anupapatteḥ ityantena vijñānamātravādisaṃmataṃ yadanumānaṃ-yat prakāśate, tat prakāśādabhinnamiti, tadanubhāṣate | atraiva prayoge hetusāmyayorvirodhaṃ darśayituṃ tamāha tathāpi ityādinā | prakāśate hi nīlaṃ, nīlataivaca saṃvidrūpādahantālakṣaṇāt prakāśāt bhinnatā svaprakāśarūpatā ca | tataśca ahaṃprakāśādabhinnaṃ nīlamiti nīlaṃ na kiñcit bhavet | nanu evametat, nīlasya hi saṃvideva paramārthaḥ | etat pariharati cinmātra ityādinā | yat na bhāti yasya rūpaṃ, tat tasya paramārtha iti mahatī iyaṃ māyā | nanu yathā parvatasya darpaṇa eva tattvato rūpaṃ, tathā nīlasya api saṃviditi paramataṃ parākartuṃ dṛṣṭāntameva apanudati darpaṇa ityādinā | svadeśagata eva hastī darpaṇe rūpasanniveśamātreṇa saṃkrāntaḥ, svadeśagatāt vā hastino'nyarūpa eva saṃniveśamātrāt sa hastī tathābhūta
vol M00022 · chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19 · lines via source.start/end