Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha caturtho vimarśaḥ | aikyaparamārthakalayā triśaktiyugaghaṭitavaiśvarūpyamaham | amṛtatanumatanubodhaprasaramahākāraṇaṃ smarāmi haram || kriyāśaktisphāra eva sambandha iti uktam | saca jñāpyajñāpakabhāvātmā nirṇītaḥ, adhunā tu kāryakāraṇatārūpo vimṛśyate ślokaikaviṃśatyā eṣa cānantaśaktitvāt-------------------------------| ityādikayā ---------------------hetutā kartṛtā kriyā | ityantayā | tatra kartṛkarmataiva tattvaṃ kāryakāraṇatāyā iti svamate ślokena upakṣipya trayeṇa jaḍasya kāraṇatā nirākriyate, ṣaṭkena cetanasyaiva sā kartṛtātmeti prasādhyate, kāraṇavicāraprasaṅgācca anumāne'vaśyaṃ niyatiśaktirupajīvanīyeti trayeṇa darśyate, śākyoktā api karyakāraṇatā asmannayameva śaraṇamavalambate'nyathātu nistattvaiva seti trayeṇa, kāpiloktā api evameveti trayeṇa, iyatā cetanasya kartṛtvamiti prasādhya tasya api anīśvaratāyāṃ tat na nirvahatīti dvayeneti saṃkṣepaḥ; pratisūtraṃ tu prayatyate | evaṃ kriyāśaktimukhena pramātṛtā parameśvare prasādhitavyavahārā, kartṛrūpā tu tata eva anāyāsaghaṭiteti darśayati sūtreṇa eṣa cānantaśaktitvādevamābhāsayatyamūn | bhāvānicchāvaśādeṣā kriyā nirmātṛtāsya sā || 1 || eṣa eva purāṇaḥ pramātā amūn bhāvānābhāsayati avicchedena | katham | īśituravyatirekeṇa avikalpā ca akramā ca yā nirūpitā icchā, tasyāḥ sāmarthyāt | kva asya te bhāvā (page 185) iti cet, āha anantaśaktitvāditi | anantā viśve bhāvā hi tasyaiva śaktayaḥ iti uktaṃ svāmina----------------------------------------------| (1|5|10) ityatra | yaditthamābhāsanamicchāprāṇitametadeva bhagavataḥ karaṇaṃ nirmātṛtvaṃ sraṣṭṛtvamucyate,-iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati idānīm ityādina | nirākariṣyan iti jaḍasya tu na sā-----------------------------| (2|4|2) ityādinā prabandhena | nityasya iti parasya etatsaṃmatamiti bhāvaḥ | svamataṃ tu āha nāpi iti | tasya tu iti anena kramayaugapadye eva sta iti parasya bhramaṃ bhanakti | iyatā ca tatpratyuktaṃ yadāhuḥ-sṛṣṭyādau yadi nityamicchā, sahaiva sṛṣṭipralayau syātām; kādācitkatve tu asyā hetvantaraṃ vācyamityādi | eṣaṇīyoparāgabhedāśayena icchā iti bahuvacanapāṭho'pi aduṣṭa eva | nirābhāse niṣkrame ca bhagavati na kālayoga iti prācyameva smārayati kramāvabhāsana ityādinā | īśvaro'pi iti kumbhakārādirapi evamiti apiśabdaḥ | tathāca vakṣyate saṃsāripramāturapīcchaiva ityādi | yataḥ iti idantābhāgoparāgopanatena vedyatvena sparśe bhavet kālayogo vikalparūpatāyām, natu sā vikalparūpā nirmātrī tadabhāve'pi deśopakramaṇādikāryodayāt tvaritadhāvanādau tatsadbhāve'pi tadveṣṭito bhavedekaḥ, dvitīyaśca apaveṣṭita iti uromaṇḍalādiprāyakaranartanāsampatteḥ | tatra hi pramātṛsaṃvedanasadbhāvo viśiṣṭasaṃrambhalakṣaṇo'pratihataprayatnatātmakaḥ-kṛtameva idaṃ mayeti niṣkampapratibhānalakṣaṇo na tasya kartavyasya saṃpannastvaritavācanādau saṃpanna iti sa eva anvayavyatirekābhyāṃ nirmāṇarūpo viśvasya | tadetadāha vācana ityādinā | (page 186) nanu tathābhūtapratibhāyoge vikalpo'pi kvacit nirmāṇāya vyāpriyamāṇo dṛṣṭo mantharagamanavācanādau | tat kathaṃ tasya akramatvam | atra ucyate yo'pi iti etacca ghaṭo'yamityadhyavasā-----------------------------------| (1|5|20) ityatra uktam | vikalpasya ca nirmātṛtvaṃ māyīyapade, natu prakṛtāyāmīśvarasṛṣṭāvityāha īśvarasya ca iti | saiva iti icchāmātrarūpā | upapāditam iti kumbhakāracaitanyamīśvara eva | tanniyatimahimnā tu cakradaṇḍādivargapatita eva kulālakāryakāraṇatāvabhāsaḥ svapnasaṃkalpādivaditi hi asakṛt niveditam || 1 || nanu bījādudbhavati aṅkure cetanānupraveśo naiva astīti cidrūpa eva viśvāvabhāsaka iti kimetat | atra uttaraṃ sūtreṇa jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ | kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || 2 || aṅkurasya sato vā asato vā yat paridṛśyate sattvaṃ, tatra na bījasya śaktirna aṅkurasya | aṅkuro jāyate iti hi aṅkuravṛttānto'nyasya bījasya kathaṃ śaktiḥ, aṅkuraśca na kaścana tadā | tasmāt kriyāśaktyā bhāsyamānaṃ karmaiva kāryaṃ, bhāsayitā ca kartaiva kāraṇam | asadrūpasya sata iti vā arthaḥ | pūrvaṃ tu vārthagarbhīkāreṇa vyākhyānam-asato'ṅkurasya sato vā bījasyeti, yadivā sāṃkhyātānudeśaḥ prativarti padārthaṃ vāvataratīti yathāsambhavaṃ yojanā || 1 || yadasattadasadyuktā, nāsataḥ satsvarūpatā | sato'pi na punaḥ sattālābhenārtho'thacocyate || 3 || (page 187) kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ | ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ || 4 || sadvā asadvā kāryaṃ saṃbhāvyate dvyātmakam, anubhayarūpama-nirvācyamiti tu svavācaiva virudhyate | tatra yadi asattā ghaṭasya rūpaṃ, tarhi svarūpaviruddhāṃ sattāṃ kathaṅkāramaṅgīkurutāṃ pādapatanairapi rājoparodhairapivā nīlamiva pītatām | atha asya sattātmakaṃ rūpaṃ, tadayaṃ kimupayācatāṃ daṇḍādibhyaḥ | vyaktiviṣayatvasphuṭatvādayo'pi sadasattayā anuyojyāḥ | naca iyatā tūṣṇīmeva āsitumucitaṃ prāmāṇikasya | loke hi apratihatā---- -----prahataśca vyavahāraḥ | sa ca itthaṃ samarthyate- kulālahṛdayāntarmanogocaratāpatterapi prācyāvasthāyāmantaḥsvasaṃvidi tādātmyena vicitratayā viśvasya bhedābhedamayyā parivartamānasya sphurato yadantaḥkaraṇaikavedyatvaṃ sukhāderantarbahiṣkaraṇadvayavedyatvaṃ ca ghaṭāderābhāsyate yadayameva sa loke kāryakāraṇabhāvaḥ | tasya kasyāpi iti asmadādyacintyaprabhāvasyetyarthaḥ | yathāhi darpaṇasvapnasaṃkalpeṣu kumbhakāranirmīyamāṇo'yaṃ ghaṭa ityābhāse'pi tattvato darpaṇādikasyaiva mahimā, tathaiva saṃvida eva ghaṭābhāse mahimā kumbhakāranirmīyamāṇatvābhimānābhāsanotthāpane'pi | evaṃ saṃvinmahimnā ghaṭe daṇḍacakrakulālakāyādau sati bhāsamāne anena idaṃ nirmitamiti bhāti | tatra ca jaḍo daṇḍādirna evaṃvidhābhimānabhājanamiti citsvabhāve kartṛtvaṃ vyavatiṣṭhate | ubhayendriyavedyatvena sphuṭamarthakriyākāryābhāsarūpaṃ lakṣitamiti sūtrārthaḥ | asaditi asannaṅkura iti na aṅkurasya anena svarūpaṃ kiṃciduktaṃ yat sattayā virudhyate | asataśca sattā nāma kāryatvamityanena aṅkurasya kaṃcit dharmaṃ pūrvamaṅgīkṛtavatastadviruddhadharmopagama uktaḥ | nanu yadi ubhayamapi idaṃ (page 188) vaikalpikaṃ, vāstavaṃ tarhi kim | āha vastutastu iti | anyathātvasya iti asattvasya | nanu tucchaṃ tat, sutarāṃ tarhi paryanuyojyaḥ sa ityāha tādavasthyāt iti tucchena atucchasya vapuṣo'tiraskārāt | nanu bīje sati aṅkuro'stīti aṅkurasya rūpamuktam, tataḥ padadvayamapāsya kathaṃ paryanuyoga iti parasya mohamapahanti naca iti antenetinā sambandhaḥ | iti yatparasya mataṃ tat, na kiṃ tat parasya matam | āha bīja ityādi prasaṅgapadāntam | pūrvam iti parāvasthā api upalakṣyate bīje sati eva aṅkuro'stītyanena bījānantaraikakṣaṇamātrasattāsvabhāvasya uktatvāt | nanu kasmādetat paramataṃ na aṅgīkriyate | āha yataḥ iti | yadyapica iti paramate | tathāpi iti asmanmate | vṛttiṃ vyācaṣṭe siddhā ityādinā | vṛttau satsvabhāvatāyā apūrvatvaṃ yadalabdhamasataḥ ityetatsannidhānāt, tena saha virodhaḥ siddhāyāḥ sattāyā vyākhyātaḥ | nanu evaṃ sūtre'pi virodha eva vaktavyo, na niṣprayojanatvam | satyamabhyupagamavādena tu sūtraṃ mā bhūdvirodhastathāpi nairarthakyamiti | ata eva sūtrānusāreṇa vyākhyāntaraṃ vṛtteḥ karoti yadvā iti | viruddhā iti pūrveṇa na abhisambandho'tra kartavya iti yāvat | tathāpi ca iti anucite dvaiguṇye sati apītyarthaḥ | nanu sā dvitīyā sattā pūrvasattāyā aviśiṣṭā, tat kathamasatkāryatā | tarhi tayā anyayā kim | etadāha pūrvasattāyāstu iti | dūra iti | satkāryavādo hi svadarśane śakyāvatāraṇastāvat | ata eva iti | etacca bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiḥ---------------------| (1|8|5) ityādyuddeśeṣu darśitameva | niyataikarūpatāvalambanena tu virodha upapāditaḥ | (page 189) indriyadvayavedyatā iti sphuṭaparipūrṇābhimatārthakriyākāryābhāsa- teti yāvat || 3-4 || amunā vicāreṇa prakṛtamapi siddhamiti darśayati evamekā kriyā saiṣā sakramāntarbahiḥsthitiḥ | ekasyaivobhayākārasahiṣṇorupapāditā || 5 || saiṣeti yā svarūpata āśrayataśca ciramupalabdhā paraiḥ, sā adhunā vijayate sāmrājyena | tathāhi saṃvidrūpādāntarātprabhṛti bahiṣkaraṇaviṣayatvāpattiparyantāyāṃ sthitau sakramatvamucitamekāśrayatādātmyācca ekatvamasyāḥ | ekaśca asāvāśrayaḥ saṃvidrūpo bhagavān svacchandatvasvacchatvābhyāṃ sahate eva ubhayamantarbahīrūpam | ekasya iti kartuḥ karmaṇaśca | kartṛsthakarmasthatvena hi prasiddhā kriyā, karmaṇo'pi antarbahirubhayākārasahatvaṃ parāmarśābhedāt | anyakartṛka iti pūrvameva asmābhiretat vyākhyātam, tato na punarlikhitam | arthasaṃvedanasya iti jñānarūpasya | svasaṃvedane tu iti pramātṛrūpe | nanu sukhādinirmāṇe'ntaravasthaiva asti, na bahiravasthā; tat kramikatvamasya kutaḥ | tatrāpi tu antarbahīrūpatā astyeva, viparyastā tu paramiti nirūpayati sukhādīnām iti | ādipadāt vaikalpikaghaṭādīnāmayameva vidhiḥ | prāk iti | etacca pūrvamuktaṃ śabdādīnāmeva sukhāditeti upapādayatā pañcabrahmanyāse'pi hi ityatra | śabdādyanapekṣatāyāmapi sakramatvamupapādayati sukhādi vā iti | atraiva svadarśanasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha yathā iti | kariṣyate iti āgamādhikāraprārambhe | nahi sukhasya iṣyamāṇatāyāṃ ya eva ābhāsaḥ, sa eva lābhe lābhānupayogāpatteriti yāvat | tadbhedāt iti ābhāsabhedādekasyaiva karmaṇaḥ | aneka iti ābhāsabhedayoge'pītyarthaḥ | (page 190) sarvaiva tāvatkriyā kartṛsthā, kācittu karmaṇyapi; viśeṣadarśanātiśayāt karmasthā ucyate | sādhāraṇyena vyapadeśā bhavanti iti tadyathā pākaḥ | tathāca karmabhedāt tasya bhedovakṣyate, natu gamanasya karmaṇi viśeṣānādhānāt kartṛsthasya | nirmāṇakriyā tu karmaṇi viśeṣamādadhānā api karmaṇo'pi prakāśamānasya saṃvidātmakapramātṛsāratvāt tulyakakṣyatayaiva kartṛsthā karmasthā ca uktā | pākakriyāyāḥ iti ekanarapatimahānasagatāyāḥ | nanu bhinnāścetkriyāḥ, kathamekaśabdābhidheyā ityāśaṅkya āha kevalam iti | ata eva uktaṃ na tiṅantānyekaśeṣaṃ prayojayanti iti | nanu āśrayaikyenaiva kimasyāḥ samarthitena, svarūpata eva iyamekā astu | āha kriyāyā hi iti | nanu karmalakṣaṇāśrayaikyādekatve kriyāyāḥ kartraikyaṃ kimiti kāryabhāre samabhiṣicyate yena tasya kasyāpi iti kartṛsvarūpanirūpaṇaprasaṅgena idamuktamekānekā kriyeti | atra ucyate karmaṇo'pi hi iti parāmarśabalāt hi karmaṇa eva aikyamuktaṃ kriyāpūrvāparabhāgayogena bhinnābhāsasya api | parāmarśaśca kartureva anuvyavasāyayogena bhinnānāmābhāsānāmanusandhāna- lakṣaṇa iti kartaiva bhagavān pradhānatvena uktaḥ || 5 || nanu acetane bīje kriyāśūnyatayā śuṣkaiva kāraṇatā yuktā netyāha bahistasyaiva tat kāryaṃ yadantaryadapekṣayā | pramātrapekṣayā coktā dvayī bāhyāntarasthitiḥ || 6 || bāhyatābhāsanameva nirmāṇam | yacca vastu yamapekṣya bahiṣkaraṇīyamucyate, tat vastu tasyaiva kāryam; pramātāraṃ ca apekṣya bāhyāntārūpateti bījādernaiva kāraṇatā jaḍasya | tathāhi vaśanaṃ (page 191) samarthayitṛtvaṃ prabhāvo balaṃ svātantryamitīdamicchārūpaṃ citsaṃbandhi eva | tattu niyatiśaktipuraḥsarīkṛte śarīrakalpe iva cidrūpasya jaḍe bījādāvaupacārikaṃ tadvaśāt tatsāmarthyādityādi vyavahriyate, natu jaḍasya vaśādi kiṃcit | kalpyamānāpivā naikā bhavediti sambandhaḥ | apitu tattaddeśādijātatetyevaṃrūpaiva bhavediti yāvat | kalpanāmākārato darśayati bījam ityādinā | evakāraṃ sautraṃ vyākartuṃ pūrvapakṣayati evamapi iti | atra uttaram etat iti bāhyatāyāmapi āntaratvamatruṭitamiti niyamagrahaṇam | naca bījāpekṣayā āntaratvaṃ saṃbhāvanīyamityāśayena āha cidrūpamapekṣya iti cidrūpābhedasaṃkrāntatayaiva tu bījāntargamanamapi sahyamiheti āśayaḥ | kulālādereva iti ciraguṇitāt jaḍakāraṇavādāt nivartita iyat tāvatparo'vabudhyatāmityeva yuktam | kulālasyāpitu parameśvarasaṃvedane eva viśrāntiriti tattvam || 6 || kāryaṃ cet na jaḍasya, tataḥ kāraṇaṃ na jaḍe iti siddhaṃ saṃvida eva kāraṇatvam; tacca kriyātmakameveti sūtraṃ mātaiva kāraṇaṃ tena sa cābhāsadvayasthitau | kāryasya sthita evaikastadekasya kriyoditā || 7 || ābhāsadvayaṃ bāhyāntaratayā | arthatayā iti pūrvānubhūtabāhyarūpaparāmarśaikyeneti yāvat | tena pūrvānubhava eva atra prathamābhogamātram | yathoktaṃ prāk sukhādīnāṃ bahirābhāsapūrvottarābhāsa iti | yadivā arthatayeti sphuṭarūpayā pramātṛbhāgāt pṛthaktvena | yathoktaṃ vikalpe yo'yamullekha---------------------------------| (1|8|8) ityādi | tadāca bahiścikīrṣāmātraṃ prathamābhogaḥ | etacca sukhādāvapi yojyam || 7 || (page 192) etadeva draḍhayati ata evāṅkure'pīṣṭo nimittaṃ parameśvaraḥ | tadanyasyāpi bījāderhetutā nopapadyate || 8 || satyapi īśvare kāraṇe tato'nyasya api īśvarādatiriktasya jaḍasya yā hetutā tairupagatā, sā na saṃbhavati aprekṣāpūrvakāriṇa iti | sanniveśo hi nāma sajātīyavijātīyatāvibhāgotthāpako ghaṭaśarāvakuṇḍādau mṛdupādānasaṃbhāvī saṃbhūyaniviṣṭatārūpaścidrūpakārya iti ekavāramavalokite sarvatra sanniveśena tathaiva bhāvyamiti ekānta eva ayam | yattu ucyate- tadadarśane'pi tatkṛtatvapratipattirityādi tat svadṛṣṭipakṣapātavyāmohavyāhṛtaṃ dhūme'pi samānatvādasyeti alamavāntareṇa | etat hi granthakāreṇaiva vitānitamīśvarasiddhau, ihatu eṣa paramārthaḥ-īśvara eva niyatiśaktiṃ nijāmanurundhāno bījabhūmijalābhāsapuraḥsarīkāreṇa aṅkurātmānaṃ svacche svaprakāśe nirbhāsayatīti || 8 || sarvatra cetanena vinā na jaḍasya kāraṇatā, cetanaśca kartā īśvara eva paryavasyatīti sūtreṇa āha tathāhi kumbhakāro'sāvaiśvaryaiva vyavasthayā | tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam || 9 || kubheti nidarśanaṃ vyāptighaṭanāya | cetanamantareṇa cet jaḍānāmeva pūrvottararūpatāmātraṃ kāryakāraṇabhāvaḥ, śivikastūpakādāvapi kiṃ kumbhakāreṇa; tataśca upasarpaṇapratyayo'pi cetano na kvacidapekṣyeta | so'pi hi deśāt deśāntaraniyamanāya vyāpriyate | tadevaca sanniveśa ucyate | tataśca ayaṃ prayogaḥ- yadacetanaṃ kāryakṛt, tat cetanāpekṣaṃ mṛdādi iva, tathāca bījādīti svabhāvaḥ | kādācitkaṃ hi jaḍasya kāryakāritvaṃ, na animittaṃ, na anyanimittamiti (page 193) vyāptisiddhiḥ | tataśca kumbhakṛdeva tatra īśvaro yatastaṃ taṃ mardanapraguṇīkaraṇaparivartanādikaṃ mṛddaṇḍacakrādikasya saṃskāraṃ kurvaṃstatkrameṇa śivikastūpakādinā ghaṭaṃ janayatīti niyoga eṣaḥ | īśvara evaca tathā niyatiśaktisvīkṛtatāthārūpyābhāsaḥ kumbhakṛdvā kuvindo vā,-iti sarvatra sa eva kartā, anyathā kumbhakṛtaḥ icchāṃ mṛddaṇḍādayaḥ kathamanuvarteran, tantavo'pivā paṭakaraṇāya kiṃ na anuvarteran | kumbhakṛtastu yaḥ kartṛtvābhimāno niyato dharmādharmādisthitiḥ, so'pi īśvaravyavasthayaiva spaṣṭābhimānotthāpikayā pratibhuva iva adhamarṇabhāva iti sarvatra bhagavāneva karteti sūtrārthaḥ | cetanasannidhimantareṇa kāryānutpāda ityāśayena yadi īśvaraḥ kartā iṣyate, bījādāvasti evam; ghaṭādau tu kulālāderbuddhimataḥ sannidhirastyeva, tat kathaṃ sarvatra īśvaraḥ karteti yo mohastannivāraṇatātparyeṇa sūtramavatārayati buddhimat iti | udāhṛtām iti tathāhi iti nidarśanopakrameṇa uktāmityarthaḥ | vivṛṇoti iti sakalena vṛttivākyena ekadeśasūciteneti mantavyam | buddhimati sthite viśeṣo vācya ityanena āśayena vākyasya bhāgadeśe'bhiprāyaṃ vyācaṣṭe anena hi iti kumbhakārarūpābhidhāyinā ekadeśena | nanu evaṃ sati buddhimati kimanyadīśvararūpāt viśeṣāntarādapekṣyamiti bhramaṃ dhvaṃsayati buddhimānapi iti | saṃskāra iti mandarādike sa kumbhakāra upayujyate | nanu saṃskṛtāt mṛdāderghaṭa utpadyate, kimīśvaratāviśeṣeṇa | atra api āha saṃskāro'pica iti | saṃskṛte'pi iti saṃskṛtatvena iṣyamāṇe mṛdādau sannapi kumbhakāro na anusandhātṛtvaṃ cetanadharmatāṃ mṛdāderādhātuṃ samarthaḥ | naca acetanasya kāraṇatvamantarbahirābhāsakramaparāmarśaparamārthakartṛtva sāramucitamiti (page 194) citamiti uktaṃ punarapi iti aṅgīkṛte'pi kṛmbhakṛtītyarthaḥ | anupayogitve pūrvoktameva prameyaṃ saṃkṣepoktyā hetūkaroti saṃskāre'pi iti so'pi ca na saṃbhavatīti apiḥ | tataśca iti yadi cetaḥparisphuraṇamātreṇa kuryādityarthaḥ | saṃskāro'pi abhyupagamavādena aṅgīkṛtaḥ, so'pitu na upapadyate ityāha naca iti | tadicchayaiva yadi saṃskārastarhi asāvākāśameva svecchayā saṃskṛtya saṃkalpitaṃ viśvamutthāpayet | nanu bhavatu ayamasatkāryavādinaṃ prati upālambhaḥ, satkāryavādimate tu kiñcideva kvacitkāraṇamasti; na sarvaṃ sarvatra, tataśca cetanamapekṣya sahakārimātraṃ vā ciñcideva kutaścidutpatsyate, kimīśvararūpatayā atra kṛtyam | tadapi na sahate naca iti | nahi cidrūpatā bījasya kadācit yena tattadantarvartitā aṅkurasya bhavet | vakṣyate iti atraiva vimarśe | parapakṣaṃ sadoṣīkṛtya svapakṣamupasaṃharati tat iti tasmādubhayasya api cetanācetanarūpasya upayogo yaḥ, sa īśvarecchayeti sambandhaḥ || 9 || cetanasya svātantryaṃ dṛṣṭameva kāryakāraṇe iti prasiddhena dṛṣṭāntena āha yogināmapi mṛdbīje vinaivecchāvaśena tat | ghaṭādi jāyate tattatsthirasvārthakriyākaram || 10 || mṛdbīje vināpīti sambandhaḥ, vyaktipradhānatayā kāraṇatvāt jātiparatā ucitā atra, na ekavadbhāvaḥ | ubhayopādānaṃ lokaprasiddhaṃ jaḍaikahetukaṃ cetanāpekṣaṃ ca ubhayamapi kāryaṃ nidarśayitum | nanu tatra ghaṭāṅkurādau śabdasāmyamātraṃ, vastutastu anyadeva taditi paramohavyapohanahetuṃ viśeṣaṇamāha tattatsthira ityādi | tattaditi vicitrarūpam | sthiraṃ ca arthakriyākaraṃ (page 195) ceti yojanā vṛttikṛtā kṛtā | tāṃ tāṃ vividhākārāṃ sthirāmarthakri- yāntarānubandhinīṃ svāmarthakriyāṃ hetutacchīlānulomatvayogena karotīti samāse'pi na kaścit doṣaḥ | yogīcchāpi na upādānaṃ vinā kāryaṃ kuryāditi paramatamanuvadati niṣeddhuṃ na caitat iti anūdya yataḥ iti niṣedhahetuṃ vakṣyamāṇamupakṣipya tatprāṇitopayogi paramataṃ satattvamanuvadati yasmāt iti svopādānarūpāt | sajātīyam iti jñānaṃ jñānasya | yattirodhāna iti bījamaṅkurasya | etacca yathāyogaṃ samastavyastatayā upādānalakṣaṇaṃ pareṣāṃ matam | ādigrahaṇādālambanaṃ heturadhipatirityādeḥ paroktasya bhedasya saṃgrahaḥ | yadāhuḥ sato'nye kāraṇaṃ hetuḥ---------------------| ityādi | paramataṃ satattvamanūdya yataḥ iti yo niṣedhaheturūpakṣiptastaṃ darśayati aṅkurasya ityādinā | manāgapi deśakālākārasahāyādi-viśeṣavyāptaprasiddhalokasthityullaṅghanaṃ cet sahyate, kimupādānapari-grahadainyena yoginaḥ; atha na sahyate, kumbhakārabheda eva yogī bhavediti tātparyam | teṣām iti yoginām | etacca pūrvottarayoryojyam | sūkṣma iti etadabhyupagamamātramatra | tadānīṃhi paramāṇupradhānādidarśanamanupakārameva | tadapica prasiddhahetukameva upapādyate, naca pradhānasya asaṃvedyaparvatvena paramāṇvāderapi netrādyagocaratvena prasiddhasya sākṣātkāraheturlokasiddho'sti,-iti | nanu sūkṣmadarśitvameva yogitvamastu, na adhikam | atra āha sarva eva iti abhīṣṭakartṛtāparyantaḥ | siddhānām iti yogiviśeṣaṇaṃ saṃprāptaghaṭamānādīnāṃ vyavacchedāya | kramonmiṣatprabhāvātiśayā hi yogino'tra bhuvisamastaniyatyullaṅghanenaiva abhīṣṭāpādanāpratihataprabhāvāḥ | yataḥ (page 196) kutaścit kāraṇakāraṇāt vyavahitādapīti yāvat | atha iti tasyāṃ daśāyāṃ tadeva kāraṇam, natu tadā vyavahitakāraṇaṃ taditibhāvaḥ | asataḥ iti śūnyādeva, asato vā kāryasya | kādācitkatvaniyamo hi ahetukasya svayaṃniḥsvabhāvasya kutaḥ | sahakārī iti dikkālākāśādeḥ | atha tatra vyatireko na upalabhyate nityasya avyatirekatvāditinyāyena, tarhi yogīcchaiva upādānamastu; yoginirmāṇamapica kuvindakṛtivat māyākṛtā-bhimānamātrasārameva vastutastadapi īśvaranirmāṇameva yataḥ | etatprameyaṃ prakṛte yojayati dṛṣṭāntatvena tadeva yathā iti | lokaprasiddhamapi dṛṣṭāntamupādānaniyamābhāve brūte keśādikaṃ ca iti tatparāmarśayogācca na vastvantaram | pareṇāpica kvacit deśe kānicit dravyāṇītyādiṣu viniścayādipradeśeṣu kṣetrakālasaṃskārādibhedā-dekāmāmalakādijātimavyatikrāmata eva bhāvajātasya rasavīryādinā urarīkṛtameva bahuprakāraṃ vaicitryaṃ kathañciditi hlādatāpādanena arthakriyākāritvaṃ tu bhavatyeveti āśayaḥ | tato'pi iti dṛṣṭāntāt | tatra hi prasiddhanijakāraṇānādareṇaiva sraṣṭṛtvamīśvarasya || 10 || nanu adhunā vidhūtaṃ dhairyamanumānasya | tathāhi anyasya kalpitasya akalpitasya ca anyatra niyame nidānaṃ tādātmyatadutpattilakṣaṇamakṣuṇṇamālakṣyate | nahi niḥsvabhāvo bhāvaḥ, nāpi bhinnasvabhāvaḥ paryāyaśaḥ, ekaikatyāge hi niḥsvabhāvataiva | evamahetukatve bhinnahetukatve ca vācyam | ubhayamapica etat kāraṇaniyamādeva śiṃśapāyā vṛkṣasvabhāvabhāja eva kāraṇādutpatterhutabhugviśeṣasya ca dhūmajananasvabhāvabhājaḥ | vyākhyātanītimārgeṇa tu samastanītiviplavaḥ | yogīcchayā hi śiṃśapā api avṛkṣasvabhāvā (page 197) bhavet, kāryahetau tu dviguṇo'sau dhūmo'pi anagnijaḥ, agniviśeṣo'pi adhūmakṛditi kathaṃ laulikamanumānaṃ syāditi | satyamevam, itthaṃtu etat ghaṭate iti sūtraṃ yoginirmāṇatābhāve pramāṇāntaraniścite | kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ || 11 || yat kathitamapratihatā yogīccheti, ata eva hetoryoginirmāṇatābhāve iti viśeṣaṇaṃ pramāṇāntareṇa yadi niścitaṃ bhavati, tadā kāryahetuḥ svabhāvahetuśca kāraṇe svabhāve ca anumātavye heturbhavati, na anyathā | nanu svabhāvahetau kimetat dainyam | nahi tatra kāraṇatāniyamāniyamā- bhyāṃ kiṃcit | kathaṃ na kiṃcit, yāvatā svabhāvo'pi svabhāvāntaraniyato yo jātastatra utpattireva kāryakāraṇabhāvātmikā mūlam | tathāhi ekasāmagryadhīnasya------------------------| itinyāyena yato hetoḥ śiṃśapā api ajani nijāt, tata eva avṛkṣatvavyāvṛttā asau jāteti | nanu viśeṣaṇagrāhi kiṃ tatra pramāṇam | uktameva paraiḥ yauktikaṃ mānasaṃ vā pratyakṣaṃ lokaprasiddhirāgamaḥ pratibhāviśeṣo'nantajanmābhyāsamūlastatkālaghaṭito vārthāpattirvā | iti kimasmākamanena saṃvyavahāropayoginā prakṛtānuparodhāt | īśvaraḥ svaprakāśo viśvātmeti hi ko'sya prameyasya khaṇḍanāvakāśo'numāna-daurbalye ityāheti sūtrārthāvatāraṇam | upapādita ityādikam ata eva ityasya sūtrāṃśasya vyākhyānam | na etatprakṛtaṃ prameyamasmākamiti prasaṅgapadam | pratyeti ityādinā svārthaparārthabhedo'numānasya darśitaḥ | iha dvividhaḥ svabhāvahetuḥ sphuṭagarbhitakāryakāraṇabhāvo viparīto vā | tatra ādyamudāharati (page 198) agnimān iti | dhūmavato hi agnimattvaṃ svabhāva evaṃ bhavet yadi dhūmo'gnereva siddhyet | dvitīyamudāharati śiṃśapātvādi iti | bauddhānām iti kāṇādādayastu bhinne ete sāmānye kathayanto na svabhāvatāmanumanyante | sādhyasya iti sādhyaṃ yat vṛkṣatvaṃ, tasya yā śiṃśapāmātraṃ prati anubandhitā tatsadbhāve sadbhāva evetyevaṃrūpā, sā kāryakāraṇabhāvenaiva upapādyate | kasmādevamiti cet, āha nahi iti | kāraṇaṃ hi kārye'nubandhi kāryasannidhāvavaśyaṃbhāvisannidhānaṃ yuktam | nanu yathā kāryahetau dhūmasya agniḥ kāraṇam, tathā kiṃ śiṃśapātvasya vṛkṣatvaṃ kāraṇam | vṛkṣatvātmakamevahi śiṃśapātvam, tataśca svabhāvahetāvanyatvameva nāstīti kathamuktamanyadatreti | atra āha ananyatva iti | yadi tadātmakameva tat, tadavaśyaṃ śiṃśapātvasiddhau tadapi siddhameva bhavet | yatkila yatsiddhau na siddhaṃ, tat cet tena tadātma; tarhi viśvaṃ viśvena tathā syāt | tasmāt na siddhaṃ cet, tat tadavaśyamanyat | anyasya ca tanmātrānubandhitvamanyatra na yuktamṛte kāryakāraṇābhyāmiti sthitametat | nanu anyadanyatra na svarūpadvāreṇa anubaddhamucyate yadi kāryakāraṇabhāva āpātyeta, apitu pratītidvāreṇa | yataḥ śiṃśapātvapratītau vṛkṣatvaṃ pratīyate, tataḥ śiṃśapātvamātrānubadhi taducyate | etat dūṣayati naca iti | śiṃśapātve hi pratipanne vṛkṣatvaṃ pratipitsurevaṃ paryanuyojyaḥ-kimiti anyasmin pratipanne'nyaḥ pratyetumārabdhaḥ | sa cedāha-nanu vṛkṣatvapratipattiravaśyaṃ tatpratipattari bhavatīti, tadamunā praśna eva uttarīkṛtaḥ syāt | atha vastusvabhāva eva ayamaparyanuyojyaḥ iti uttarasya tattvam, tadā itthaṃ paryanuyojyam-nanu nālikeradvīpanivāsī api kathaṃ tathā na pratīyāt, (page 199) nahi vastusvabhāvaḥ pakṣapātena uttiṣṭhati-iti | nanu tena tanmātrānubandhitvamasya na viditam | nanu kasmāt na viditam | pratītidvārakaṃ hi tat, pratītiśca vastusvabhāvata eveti uktam | kathaṃca anyasya anyatra pratītihetutvaṃ pratibandhamantareṇa vastusvabhāvo bhavet | bhavati cet, kimanumānena | etadāha vaiphalyāt ityantena | nanu yadā ayaṃ pronnatāṃ śiṃśapāṃ śākhādimatīṃ pratipanno vṛkṣarūpāmapi, tadā tanmātrānubandhipratītikatvaṃ vṛkṣatvasya kālāntare vāmanāṃ śiṃśapāṃ paśyan pronnatatvamapaśyan vyāmohāt vṛkṣatvamatra anavabudhyamānaḥ svayaṃ vā paraprasādāt vā prabuddho vṛkṣatvaṃ tanmātrānubandhipratītikatvena anusarati, tadanusaraṇena vyavahitavṛkṣatvāvabodho'numānamucyate | etadapi āśaṅkya nirasyati atha iti pronnatāyāmapi śiṃśapāyāṃ kathamayaṃ vṛkṣatvaṃ pratīyāt | tatsvabhāvatvāditi cet, pakṣe'pi tatsvabhāvatvādeva pratīyāditi vyāhanyeta anumānam | nahi sapakṣe dṛṣṭānte'numānasaṃbhavo'navasthāpātāt | tadetadāha sapakṣa iva iti evaṃ tanmātrānubandhipratītitvādanyadanyatra tanmātrānubandhi bhavatīti dūṣitamaṅgīkṛtya api pratītidvāreṇa tanmātrānubandhe dūṣaṇāntaramāha pratītyanubandho'pi iti | anyadanyatra niyamena pratītiṃ karotīti hi pratītyanubandha ucyate | tatra eṣa niyamaḥ kathaṃ pratibandhamantareṇa | nanu sati eva pratibandhe pratītyanubandho bhaviṣyati, ko doṣaḥ | āha anumeyatāmātraṃ ca iti | tanmātrānubandhī pratītidvāreṇeti ko'rthaḥ, hetunā anumātavya iti yāvat | etacca rūpaṃ kāryahetvanumeyasya api astīti tadbhāvamātrānvayiniḥsvabhāvo heturātmanā | iti (page 200) hetuḥ svabhāvo bhāve vā bhāvamātrānubandhini | iti ca svabhāvahetoreva yo viṣayadvāreṇa viśeṣa ucyate, sa na syāt | tasmādābhāsapṛthaktayā tathaiva vastutvāt vṛkṣatvaśiṃśapātvayoranyatvameva paramārthataḥ, parameśvaraniyatiśaktyapekṣeṇa tu kāraṇena śiṃśapābhāso vṛkṣatvābhāsena saha militaḥ sṛṣṭa iti yat pūrvamuktaṃ pṛthagdīpa-----------------------------| (2|3|7) ityatra, tadavalambanena svabhāvaheturucyatāṃ nāmeti iyato granthasya āśayaḥ | nanu sarvo'yamanumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena dharmadharminyāyeneti uktam, tataśca yadyapi svalakṣaṇamanaṃśaṃ, tathāpi yāvanto'rthasamāropā-----------------------| (pā. vā. 1|51) ityanena nyāyena aśiṃśapātvāt yā vyāvṛttiryā ca avṛkṣatvāt tayorvyāvṛttimūlatayā vyāvṛttasya ca aikyāt tādātmyamucyate, kālpanikastu bheda iti ko doṣaḥ | etat na kṣamate kālpaniko'pi iti | iha vyāvṛttī yadi vastu, yadi avastu, tayostarhi kathaṃ parasparaṃ vyāvṛttena vā saha tādātmyaṃ bhevet ghaṭapaṭavat śaśaśṛṅgakharaśṛṅgaśakaṭavacceti; bhedo'pica nānātvalakṣaṇaḥ kathamavastunorvyāvṛttyośca yayorgamyagamakatā tayoreva tādātmyaṃ vaktavyaṃ tadutpattivat, natu vastvantareṇa saha tayoḥ | nahi ghaṭapaṭayorvastvantareṇa saha kāryakāraṇabhāvo'stīti kṛtvā gamyagamakabhāvo yuktaḥ | ataḥ kalpanayā yadekameva viśvasitaṃ vastu, tasya bhedābhāvāt na gamyagamakatā | atha sā kalpanā vastuni na paryavasāyyate, vyavasāyabalena tadā vastunaḥ siddhiḥ; avastu ca na kiñciditi vastuno na siddhirna kācana asiddhiriti uktaṃ syāt | etatsvavacanenaiva paraṃ bodhayati vastunaḥ iti | iyattu svabhāvahetuṃ prati yadasmābhiruktaṃ prameyaṃ, tatparairapi anakṣaramupagatameveti (page 201) darśayati ata eva iti uktāt prameyāt | ayaṃ hi svabhāvahetuḥ pareṣāṃ saṃmataḥ | tatra gotvameva sādhyaṃ yuktaṃ yat svabhāvo heturnatu vyavahāraḥ | sa hi asvabhāvabhūto'nyatvāt | vyavahāraviṣayatā nāma svabhāva iti cet, etat vikalpitaṃ naca upapadyate | tasmāt vyavahāraḥ sādhyate itivadatāṃ svabhāvasya siddhatve tatsvabhāvabhittau vastvantarameva sādhyaṃ, natu svabhāva eveti hṛdaye parisphuritameva | nanu kāryahetāvapi sarvatra vyāvṛttyoreva viśiṣṭayorgamyagamakabhāvo dhūmadhūmadhvajādāviva, tatko'yaṃ svabhāvahetau dūṣaṇasaṃrambhaḥ | atra āha vyāvṛtti iti anagnivyāvṛttimukhena bāhya eva vahniḥ siddha iti adhyavasāyaḥ | yadāha prāmāṇyaṃ vastuviṣayam------------------| iti | svabhāvahetau tu kiṃ siddhamanumāneneti na vidmaḥ | na vastu tasya sādhanādhyavasāyenaiva adhyavasāyāt, na vyāvṛttistasyā avastutvāt | evaṃ paramataṃ dūṣayitvā svamatameva paramabhyupagamayati tadevam iti | kalpanāviṣayo'pi iti vikalpasya na nirviṣayatvameṣitavyam | tataśca ābhāsau dvau vikalpitau, tau bhinnāveva; ekasvalakṣaṇatāpannau tu kathitanayena | tatra ca niyatyupajīvī kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti ābhāsanikurumbātmakasvalakṣaṇavādena svamatena svabhāvahetuḥ samarthitaḥ | adhunā niraṃśasvalakṣaṇavāde'pi abhyupagamavādena aṅgīkṛte svabhāvahetāvavaśyaṃ kāryakāraṇabhāva upajīvitavya ityasya prameyasya atidārḍhyaṃ nirūpayati tathāsvabhāvatvāt iti bhinnamapi anye kathayanti | ekamapi bhedayanti, tameva bheditamadhyavasāyena ekayanti hi vikalpānāṃ svabhāvāḥ | tatastathāvidhavikalpādhyavasāyabalena gamyagamakabhāvaśca tādātmyaṃ ca bhaviṣyati sarvavyavahārāṇāmadhyavasāyamukhaprekṣitvāt | (page 202) atrāpi ucyate tathāpi iti | bhinna iva iti adhyavasāyabalena śakyabhedane iti yāvat | iyatā gamyagamakabhāva uktaḥ | niraṃśameva iti svabhāvahetutva-muktam | etat parakīyamanūdya svābhimataṃ tadutpattimūlametatprameya-pṛṣṭhe yojayati tathāca iti | svoktimeva sphuṭayati hetuḥ ityādinā | svabhāvahetau samavyāptike tanmātrānubandhavaicitryaṃ nāsti, viṣamavyāptike tu astītyāśayena āha natu iti | hetoḥ iti janakasya hetoryā kṛtakaṃ prati kāraṇatā, saiva kṣaṇikatvaṃ tatra niveśayati | śiṃśapābī-jasya viśiṣṭasya yā śiṃśapāṃ prati bījatā śiṃśapākāraṇatā, saiva vṛkṣatvaṃ tatra niveśayatīti gamakaṃ svabhāvaṃ prati gamyasya tanmātrānubandhitvaṃ siddhaṃ bhavatīti yatkāryahetvanumeye nāsti | nahi dhūmakāraṇameva agniṃ sādhyaṃ niveśayatīti | dhūmakāraṇatā hi agnereva, agnilakṣaṇakāraṇabalādevaca śikhariṇo dhūmavattvam, natu tata eva agnimattvam; taddhi indhanādihetvantarabalāditi na atra tanmātrānubandhaḥ | tadyadeva tadeva tadavaśyamevetyevaṃbhūto hi tanmātrānubandho vivakṣita ācāryasya, natu tasminsati so'pīti kathaṃ kāryahetau tādātmyamūlatvaṃ syāditi | tena yat bhaṭṭena pratibandhasiddhau svabhāvapratibandhasya pradhānatvaṃ samarthitaṃ, na tat nyāyamanuyātīti darśitaṃ | ataśca tanmātrānusāreṇa yo brūte dhūmavato'gnimattvamasādhāraṇa ātmabhūtaḥ svabhāvo lakṣaṇamiti, sa pratyukto veditavyaḥ | tāntrikahetulakṣaṇasamarthanāya prayogabalāvabhāsitasāmānādhikaraṇyādhyavasāyavaśādayaṃ svabhāvatvābhimāno, natu vāstavamatra svabhāvatvam | tathāhi vastuto dhūme dṛṣṭe agniḥ pratīyate | naca dhūmasya agnirlakṣaṇam | agnijanyatā lakṣaṇamiti cedastu tāvadevamagnestu (page 203) iyatā kā lakṣaṇatā | naca agnijanyatā anumeyā, apitu agnireva śītāpanoda-pākādyarthināṃ paramārthato'numeyaḥ | tadarthitāpūraṇaṃ hi na dhūmasvabhāvādagnijanyāt, apitu agneḥ naca dhūmavato'gnimattvaṃ lakṣaṇamiti yuktam | dhūmavāniti hi kimucyate, dhūmaḥ parvataśceti hi saugatamate, kāṇāde tu saṃyogasamavāyādṛṣṭādikamadhikam | evamagnimattvamiti cintyam | tadā anayorubhayoḥ pakṣayorbhāgaśo dviśaḥ triśaḥ sarvaśaśca vikalpyamānaṃ svabhāvatvaṃ kathaṃ saṃgaccheta anyasya anyaṃ prati svabhāvatvābhāvāt | samavāyaikatayā pāryantikyā tathābhimāne na kiṃcit kasyacit svabhāvo bhavet | lakṣaṇaṃ ca svabhāva eva ucyate yo vijātīyebhyo vyāvṛttimasya jñāpayati lakṣyate'neneti kṛtvā, natu utpattyupayogini lakṣaṇavyavahāraḥ; tathātve vā nimittameva lakṣaṇamiti parakīyaṃ tanmātranimittatvaṃ dūṣayitvā yat tanmātralakṣaṇatvamaṅgīkriyate, tena kimadhikaṃ kṛtaṃ syāt paryāyeṇa abhidhāne vastuni abhedāt | naca svabhāvamātrasya api lakṣaṇatā, apitu jñāpakasya | jñāpakaśca pramāṇasāmagrīmadhyaniveśī yukto, na prameyaḥ | tataśca jñāpyasya lakṣaṇaṃ ca-----------------------| iti duradhigatadharmottaramatānusāreṇa yaducyate, tadasadeva | tathāhi pratyakṣasya jñānaviśeṣasya jñānāntarādanumānāderyat vyāvṛttarūpajñāpakaṃ lakṣaṇaṃ nirvikalpābhramarūpam, tatra vipratipattinirākaraṇāya ucyate lakṣaṇaṃ vidhīyate lakṣyamanūdyeti | yadevaṃbhūtaṃ lakṣaṇamasya prasiddhaṃ loke, tat hi mūḍhānāṃ na viditaṃ vipratipattisthānamiti śāstreṇa vyutpadyamānatvāt vidheyamucyate | yathoktaṃ prāk prasiddhāni pramāṇāni--------------------| iti (page 204) ----------------------------śāstraṃ mohanivartanam | iti ca | naca evamanumānakāle dhūmavattāvalokana eva vahnimattvaṃ prasiddhaṃ yena atrāpi mohanivartanamātraphalatvena lakṣaṇaṃ vyāpyaṃ bhavet | tanmātraśabdāntaraprayuktena ca nimittaśabdena kiṃ duṣyati, kiṃca puṣyati lakṣaṇaśabdeneti na vidmaḥ paryanuyogasya parihārasya sāmyāt | tathāhi etanmātramasya nimittamiti kutaḥ | yata etanmātramasya lakṣaṇam, tatra yadi kaścidāha etanmātramasya lakṣaṇamiti kuta iti, tadasau yadi evamucyate-etallakṣaṇābhimatarāśivyatirikto yo dvitīyo rāśiḥ, sa yato'sya lakṣaṇaṃ na bhavati asaṃbhavāvyāptyativyāptidoṣayogāditi; tarhi etāvanmātramasya nimittaṃ yato nimittāntaramasya na bhavati asambhavādiyogādityucyamāne kiṃ vadanaṃ vakrimṇā vikriyeta | lakṣaṇatvanirākaraṇe'mī doṣāḥ prasiddhā iti cet, kiṃ nimittatvanirākaraṇe na prasiddhā asaṃbhavādidoṣeṣu nimittatvānupapatterlokaprasiddhatvāt | yadyatkila duṣyate kiṃcit, tat doṣaprasaṃjanena, doṣāśca amī sarvatra asaṃbhavādaya iti kimetadapūrvam | tathāhi na śabdasya pṛthivī samavāyinī tasyāṃ satyāmapi asaṃbhavādasatyāmapica saṃbhavāt tasyeti asambhavāvyāptyādaya eva prasaṅgasādhanatvena doṣatayā udbhāvyante | lakṣaṇaṃ ca bhāvasya na ekaḥ svabhāva eva kāryakāraṇasahacāriprabhṛtevyabhicāriṇo lakṣaṇatvāt | tatkāraṇatvādisvabhāva eva lakṣaṇamiti cet, na tasya lakṣaṇīyatvāt | kiṃca dhūmavattvasya anagnimattvaṃ lakṣaṇaṃ na bhavati asaṃbhavādiprasaṅgāditi tāvallakṣaṇatvābhāvastadvyavahāro vā sādhyaḥ | tatra kvacit tasyaiva sādhyatā yathā anupalabdhyantareṣu | tatra na tāvadatra pratyakṣatvaṃ lakṣaṇatvābhāvasya tathātve'sambhavādyupanyāsāyogāt | tadyamānumāniko (page 205) bhāvaniścayo vaktavya iti punarapi tadeva āyātaṃ yat cirantanā manyante- bādhakapramāṇena aniṣṭarāśerapākaraṇamiti | nanu anumāne'navasthā, kiṃ nu khalu nāmadheye parivartite vastudoṣāḥ śāmyanti asaṃbhavādayo, yuktirityuktāvapi hi kiṃvā'navasthā | tathāhi asaṃbhavo'nagnau dhūmasyeti saṃbhavasya abhāvaḥ, saṃbhavaśca nāma dhūma evocyate dhūmasya svakāraṇaṃ sattā, samavāyo vā | tasya ca abhāvo yadi saṃvedanasvabhāva āntaro'nupalabdhirūpastarhi svasaṃvedanapratyakṣatvamadaḥ, bāhyastu yaḥ, sa vastvantarātmā pramāṇāntareṇa svenaiva pratyakṣādinā grāhyaḥ | tatra ca yat nimittatve sārvatrikatvādi codyate, tadatrāpi śakyacodanaṃ yadi nāma kuḍye'nagnau na saṃbhavo dhūmasya dṛṣṭo'nagnyantare'pitu piśācasthānīyasya saṃbhavo na bhaviṣyatīti kuta etat | nanu yadi tatrāpi asaṃbhavaḥ syādihaiva tadabhāve na dhūmasya saṃbhavaḥ syāt | atra etadeva tāvat cintyam-sa kaścidadṛśyaḥ piśācasthānīyo'tra nāsti yo dhūmasya iha janaka iti kuto gatiḥ | atha ucyate tādṛśāt cet kuto'pi dhūmaḥ syādagnirapekṣaṇīyo'sya na bhavedityagnyabhāve'pi syāt, naca evamiti hanta tarhi vyatirekagrāhi idamanupalambhalakṣaṇaṃ pramāṇamiti pratyakṣānupalambhapañcakā-deva asmaddarśanocitāntarmukhasvasaṃvedalakṣaṇasvatantrātmatattva- viśramādeva kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ | tatrāpica sārvatrikatāniścaye vyavahārato vyutpattito vā āgamādvā svapratibhāyā vā janmāntarābhyāsoditāyāḥ samavadhāritā bhagavanniyatiśaktireva prabhavantī nirūpaṇīyā, natu asaṃbhavādayaḥ | te'pica udbhāvyamānāḥ prasaṅgasādhanarūpāḥ svaparyāyeṇa abhimataṃ sādhayanto'numānatāṃ na ativartante | nahi sādhanadūṣaṇe kadācidapramāṇāt, sādhutāṃ duṣṭatāṃ ca samyagavabodhayat sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca, avabodhakataivaca pramāṇatā | (page 206) yacca ucyate-vyaktidvayadarśanādeva kāraṇāṃśānāṃ kāryāṃśeṣu vyāpāro'vadhāryate, palālaprabhavāṇi hi vahnisahasrāṇyapi ekaiva vyaktiriti; tatra idamapi śakyaṃ vaktuṃ palālakāṣṭhasaṃbhavagomayod- gatavahnisahasradarśane'pi akaiva sā vahnivyaktirindhanodbhavā nāma dṛṣṭā bhavati śakramūrdhasūryakāntaprabhavāṇāṃ vyaktīnāmadarśa-nāt, tataśca indhanamapi vahneḥ kathaṃkāraṃ kāraṇatāmiyāt tāsāmapi darśane'nindhanānāmanyāsāmadarśanamapi saṃbhāvyeteti anagnisvabhāvaḥ śakrasya mūrdhā ceti avyutpattivijṛmbhitameva | evamasaṃbhavādīnāmapi na sārvatrikatvena niścayopāyo'sti | atha samastalokaprasiddhyā yo vyutpannaḥ, sa eva prāmāṇiko'numāne'dhikārīti ucyate; tarhi sā niyatiśaktireva | kiṃca asaṃbhavādibhiralakṣaṇatvamitthaṃ vyāpyate yadi sambhavena vyāptyānativyāptyā ca lakṣaṇatvaṃ vyāpyate | tathāca sati vyāpakānupalambhādeva lakṣaṇaniścaya iti anumānāt na uttīryate | nanu anumānamavasthāpādakaṃ tataḥ kimasambhavādayo nihnutānumānaśabdābhidheyabhāvāḥ pratipattayeṅgaṃ bhavanto'pramāṇabhūtā eva, apramāṇācca kā vastusiddhiḥ, pramāṇaṃ vā te katamaditi | nanu bhavān brūtām-yathā etat siddhyatīti, na cet vaktuṃ śaknoti, tarhi asambhavādaya eva asmaduktāḥ sthirībhūtāḥ | tadanena vacasā satyaṃ prathamaśrāvakāḥ pratyāyyante, na cirantanāḥ | tathāhi brahmaṇo'hamaurasaḥ putra iti rathyāpuruṣeṇa ukte kaścitparyanuyuṅkte-kimatra pramāṇamiti | sa āha nanu utpannastāvadahaṃ, naca ahetukaḥ | yadica bhavānpitaramanyaṃ me pradarśayati, tat tameva aṅgīkurve; na cet, maduktireva iyamomiti pratipūjanīyā ca amṛtarasavadādaraṇīyā cetivacaḥsabrahmacārivacanamidam | asambhavādīnāṃ ca lakṣaṇatvena saha virodho grahītavyaḥ | saca itthaṃ bhavati-yadi (page 207) asaṃbhavādayo lakṣaṇatvasya vyāpakāsteṣāṃ ca vyāpakatvamasambha- vāntarādibhirgrahītavyamiti saiva anavasthā | anavasthetaretarāśrayasāṅ- karyaprabhṛtayaśca ye doṣā ucyante pramāṇaparidṛṣṭamanyo'nyāśraya- mavasthitamasaṃkīrṇaṃ ca bhāvasvabhāvamapekṣya atyantābhāvarū- pāḥ santo'pi buddhyā ullikhyamānā abhūtaṃ bhūtasya, abhūtasya vā bhūtamabhūtasya bhūtasya vā gamakamitinyāyena hetutāṃ gacchanto vyāptisiddhaye pratyakṣādipramāṇāntaracchāyātaḥ kathamiva mucyante | tathāhi bhagavānantanāthaḥ itaretarāśrayāṇi ca na kalpante | ityuktyā dṛṣṭāntaṃ pratyakṣapramāṇopajīvanāya avocat nahi naurnāvi baddhā-----------------------| iti | nanu pratyakṣe kathamāśvasimaḥ sārvatrikatāniścayaṃ kartum | hanta pratyakṣe'nāśvastāḥ saṃbhāvanāmātre tatrabhavantaḥ samāśvasantīti mahat prāmāṇikatvam | saṃbhāvanālakṣaṇotprekṣotthāpitā hi amī bhavadabhihitā asaṃbhavādayaḥ | utprekṣā ca vikalparūpā | sarvaśca vikalpo mūle pratyakṣameva apekṣate | anubhavavāsanotthāpitā hi vikalpā iti pratyakṣameva tatrāpi pratapati, na anyat | tata eva tarkatantranirmāṇaprathamamuniḥ tatpūrvakaṃ ca trividhamanumānam | (nyā. sū. 1|1|5) iti pratyakṣapūrvakatāmeva anumānasya avādīt | nanu pratyakṣaṃ kathaṃ sārvatrikatāyāṃ vyāpriyate | nanu saṃbhāvanā api kathaṃ vyāpriyate | nahi dṛṣṭe'nupa-----------tūttaraṃ pratyakṣe'pi na bhakṣite śvabhiḥ | tadevahi yauktikaṃ pratyakṣamiti kecit vadanti | kiṃca saṃbhāvanā cedevaṃbhūtā vyabhicāravirahitā, tarhi tadeva mānasaṃ pratyakṣaṃ vyāptigrahaṇanipuṇamiti aṅgīkṛtaṃ bhavet | atha asambhavādi svīkurvāṇā sā vicitrībhavati (page 208) saṃbhāvaneti, tarhi arthāpattireva iyaṃ syāt | tathāhi pratyakṣānupalam- bhairdṛṣṭastāvadagnau dhūmaḥ, saca anyatheti anagnau saṃbhave sati na upapadyate iti anagnāvabhāvastasya kalpyate iti sphuṭameva etat | arthāpattiśca tārkikamate'numānameveti saiva anavasthā | tatpraśāntaye ca pratyakṣameva anumantavyaṃ mūle | tathāpi kāpilairāvītahetuprayogena vipakṣabādhane nirūpite darśanameva paryante śaraṇīkriyate | nahi asataḥ kāraṇaṃ dṛṣṭam | naca sarvasya sarvasmādudbhavo dṛṣṭaḥ | naca aśaktena aśakyaṃ kriyate iti dṛṣṭamiti asaṃbhavādayo nirūpyamāṇāḥ pratyakṣa eva viśramayitavyāḥ | ativyāptiśca sādhyasya nāstīti yaducyate, tat sakalamataviparītamabhidhīyamānaṃ kamarthaṃ puṣṇāti | sapakṣaikadeśavṛttayo gamakā hetava iti hi ṣaṭtarkyāṃ prasiddhiḥ | tadanena viparyāsitena kiṃ siddhyati | lakṣaṇatvamitthaṃ nirdoṣaṃ bhavatīti cet, na tasya dūṣitatvāt | nahi vahnirlakṣaṇaṃ dhūmasya yena dhūmavattvasya vahnimattvaṃ lakṣaṇaṃ bhavet | nahi yathā bhramavikalparūpatāvirahitavijñānarūpatā eva sākṣātkārarūpatvam, tāṃ muktvā na anyat tasya vapurābhāti, nirdiśyate vā; tathā dhūmavattvasya agnimattvam | pṛthagevahi dhūmena labdhapratiṣṭhena ahnervārtāmapi aspṛśatā parvato dhūmavānkṛtaḥ, anyathāhi vahnirūpatāsvīkāre vahninā api svakāraṇasvīkāre viśvamatra svīkṛtaṃ syāditi tāvati anābhāsamāne na kiñcit bhātaṃ bhavediti andhataiva syāt | yat codyate-paraistāvallakṣaṇatvamaṅgīkṛtaṃ kevalavyatirekirūpānumānaviṣayamasmābhistu sarvānumānaviṣayamiti, tadapi mṛṣā | cirantanairhi hetorlakṣaṇatvamaṅgīkṛtam, bhavadbhiḥ punaḥ sādhyasyeti mahānbhedaḥ | tasmātpramāṇaiva sā sādhanadūṣaṇe kartavye | tataśca vastunirṇayaḥ | yadāha muniḥ (page 209) vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ | (nyā. sū. 1|1|41) iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ
vol M00022 · chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11 · lines via source.start/end