chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha caturtho vimarśaḥ |
aikyaparamārthakalayā triśaktiyugaghaṭitavaiśvarūpyamaham |
amṛtatanumatanubodhaprasaramahākāraṇaṃ smarāmi haram ||
kriyāśaktisphāra eva sambandha iti uktam | saca
jñāpyajñāpakabhāvātmā nirṇītaḥ, adhunā tu kāryakāraṇatārūpo
vimṛśyate ślokaikaviṃśatyā
eṣa cānantaśaktitvāt-------------------------------|
ityādikayā
---------------------hetutā kartṛtā kriyā |
ityantayā | tatra kartṛkarmataiva tattvaṃ kāryakāraṇatāyā iti svamate
ślokena upakṣipya trayeṇa jaḍasya kāraṇatā nirākriyate, ṣaṭkena
cetanasyaiva sā kartṛtātmeti prasādhyate, kāraṇavicāraprasaṅgācca
anumāne'vaśyaṃ niyatiśaktirupajīvanīyeti trayeṇa darśyate, śākyoktā
api karyakāraṇatā asmannayameva śaraṇamavalambate'nyathātu
nistattvaiva seti trayeṇa, kāpiloktā api evameveti trayeṇa, iyatā cetanasya
kartṛtvamiti prasādhya tasya api anīśvaratāyāṃ tat na nirvahatīti dvayeneti
saṃkṣepaḥ; pratisūtraṃ tu prayatyate | evaṃ kriyāśaktimukhena
pramātṛtā parameśvare prasādhitavyavahārā, kartṛrūpā tu tata eva
anāyāsaghaṭiteti darśayati sūtreṇa
eṣa cānantaśaktitvādevamābhāsayatyamūn |
bhāvānicchāvaśādeṣā kriyā nirmātṛtāsya sā || 1 ||
eṣa eva purāṇaḥ pramātā amūn bhāvānābhāsayati avicchedena |
katham | īśituravyatirekeṇa avikalpā ca akramā ca yā nirūpitā icchā,
tasyāḥ sāmarthyāt | kva asya te bhāvā
(page 185)
iti cet, āha anantaśaktitvāditi | anantā viśve bhāvā hi tasyaiva śaktayaḥ iti
uktaṃ
svāmina----------------------------------------------| (1|5|10)
ityatra | yaditthamābhāsanamicchāprāṇitametadeva bhagavataḥ karaṇaṃ
nirmātṛtvaṃ sraṣṭṛtvamucyate,-iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati idānīm
ityādina | nirākariṣyan iti
jaḍasya tu na sā-----------------------------| (2|4|2)
ityādinā prabandhena | nityasya iti parasya etatsaṃmatamiti bhāvaḥ |
svamataṃ tu āha nāpi iti | tasya tu iti anena kramayaugapadye eva sta iti
parasya bhramaṃ bhanakti | iyatā ca tatpratyuktaṃ yadāhuḥ-sṛṣṭyādau
yadi nityamicchā, sahaiva sṛṣṭipralayau syātām; kādācitkatve tu asyā
hetvantaraṃ vācyamityādi | eṣaṇīyoparāgabhedāśayena icchā iti
bahuvacanapāṭho'pi aduṣṭa eva | nirābhāse niṣkrame ca bhagavati na
kālayoga iti prācyameva smārayati kramāvabhāsana ityādinā |
īśvaro'pi iti kumbhakārādirapi evamiti apiśabdaḥ | tathāca vakṣyate
saṃsāripramāturapīcchaiva ityādi | yataḥ iti idantābhāgoparāgopanatena
vedyatvena sparśe bhavet kālayogo vikalparūpatāyām, natu sā
vikalparūpā nirmātrī tadabhāve'pi deśopakramaṇādikāryodayāt
tvaritadhāvanādau tatsadbhāve'pi tadveṣṭito bhavedekaḥ, dvitīyaśca
apaveṣṭita iti uromaṇḍalādiprāyakaranartanāsampatteḥ | tatra hi
pramātṛsaṃvedanasadbhāvo
viśiṣṭasaṃrambhalakṣaṇo'pratihataprayatnatātmakaḥ-kṛtameva idaṃ
mayeti niṣkampapratibhānalakṣaṇo na tasya kartavyasya
saṃpannastvaritavācanādau saṃpanna iti sa eva anvayavyatirekābhyāṃ
nirmāṇarūpo viśvasya | tadetadāha vācana ityādinā |
(page 186)
nanu tathābhūtapratibhāyoge vikalpo'pi kvacit nirmāṇāya
vyāpriyamāṇo dṛṣṭo mantharagamanavācanādau | tat kathaṃ tasya
akramatvam | atra ucyate yo'pi iti etacca
ghaṭo'yamityadhyavasā-----------------------------------| (1|5|20)
ityatra uktam | vikalpasya ca nirmātṛtvaṃ māyīyapade, natu
prakṛtāyāmīśvarasṛṣṭāvityāha īśvarasya ca iti | saiva iti
icchāmātrarūpā | upapāditam iti kumbhakāracaitanyamīśvara eva |
tanniyatimahimnā tu cakradaṇḍādivargapatita eva
kulālakāryakāraṇatāvabhāsaḥ svapnasaṃkalpādivaditi hi asakṛt
niveditam || 1 ||
nanu bījādudbhavati aṅkure cetanānupraveśo naiva astīti cidrūpa
eva viśvāvabhāsaka iti kimetat | atra uttaraṃ sūtreṇa
jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ |
kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || 2 ||
aṅkurasya sato vā asato vā yat paridṛśyate sattvaṃ, tatra na bījasya
śaktirna aṅkurasya | aṅkuro jāyate iti hi aṅkuravṛttānto'nyasya bījasya
kathaṃ śaktiḥ, aṅkuraśca na kaścana tadā | tasmāt kriyāśaktyā
bhāsyamānaṃ karmaiva kāryaṃ, bhāsayitā ca kartaiva kāraṇam |
asadrūpasya sata iti vā arthaḥ | pūrvaṃ tu vārthagarbhīkāreṇa
vyākhyānam-asato'ṅkurasya sato vā bījasyeti, yadivā
sāṃkhyātānudeśaḥ prativarti padārthaṃ vāvataratīti yathāsambhavaṃ
yojanā || 1 ||
yadasattadasadyuktā, nāsataḥ satsvarūpatā |
sato'pi na punaḥ sattālābhenārtho'thacocyate || 3 ||
(page 187)
kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ |
ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ || 4 ||
sadvā asadvā kāryaṃ saṃbhāvyate dvyātmakam,
anubhayarūpama-nirvācyamiti tu svavācaiva virudhyate | tatra yadi asattā
ghaṭasya rūpaṃ, tarhi svarūpaviruddhāṃ sattāṃ
kathaṅkāramaṅgīkurutāṃ pādapatanairapi rājoparodhairapivā nīlamiva
pītatām | atha asya sattātmakaṃ rūpaṃ, tadayaṃ kimupayācatāṃ
daṇḍādibhyaḥ | vyaktiviṣayatvasphuṭatvādayo'pi sadasattayā anuyojyāḥ |
naca iyatā tūṣṇīmeva āsitumucitaṃ prāmāṇikasya | loke hi apratihatā----
-----prahataśca vyavahāraḥ | sa ca itthaṃ samarthyate-
kulālahṛdayāntarmanogocaratāpatterapi
prācyāvasthāyāmantaḥsvasaṃvidi tādātmyena vicitratayā viśvasya
bhedābhedamayyā parivartamānasya sphurato yadantaḥkaraṇaikavedyatvaṃ
sukhāderantarbahiṣkaraṇadvayavedyatvaṃ ca ghaṭāderābhāsyate
yadayameva sa loke kāryakāraṇabhāvaḥ | tasya kasyāpi iti
asmadādyacintyaprabhāvasyetyarthaḥ | yathāhi darpaṇasvapnasaṃkalpeṣu
kumbhakāranirmīyamāṇo'yaṃ ghaṭa ityābhāse'pi tattvato
darpaṇādikasyaiva mahimā, tathaiva saṃvida eva ghaṭābhāse mahimā
kumbhakāranirmīyamāṇatvābhimānābhāsanotthāpane'pi | evaṃ
saṃvinmahimnā ghaṭe daṇḍacakrakulālakāyādau sati bhāsamāne anena
idaṃ nirmitamiti bhāti | tatra ca jaḍo daṇḍādirna
evaṃvidhābhimānabhājanamiti citsvabhāve kartṛtvaṃ vyavatiṣṭhate |
ubhayendriyavedyatvena sphuṭamarthakriyākāryābhāsarūpaṃ lakṣitamiti
sūtrārthaḥ | asaditi asannaṅkura iti na aṅkurasya anena svarūpaṃ
kiṃciduktaṃ yat sattayā virudhyate | asataśca sattā nāma
kāryatvamityanena aṅkurasya kaṃcit dharmaṃ
pūrvamaṅgīkṛtavatastadviruddhadharmopagama uktaḥ | nanu yadi
ubhayamapi idaṃ
(page 188)
vaikalpikaṃ, vāstavaṃ tarhi kim | āha vastutastu iti | anyathātvasya iti
asattvasya | nanu tucchaṃ tat, sutarāṃ tarhi paryanuyojyaḥ sa ityāha
tādavasthyāt iti tucchena atucchasya vapuṣo'tiraskārāt | nanu bīje sati
aṅkuro'stīti aṅkurasya rūpamuktam, tataḥ padadvayamapāsya kathaṃ
paryanuyoga iti parasya mohamapahanti naca iti antenetinā sambandhaḥ | iti
yatparasya mataṃ tat, na kiṃ tat parasya matam | āha bīja ityādi
prasaṅgapadāntam | pūrvam iti parāvasthā api upalakṣyate bīje sati eva
aṅkuro'stītyanena bījānantaraikakṣaṇamātrasattāsvabhāvasya uktatvāt |
nanu kasmādetat paramataṃ na aṅgīkriyate | āha yataḥ iti | yadyapica iti
paramate | tathāpi iti asmanmate | vṛttiṃ vyācaṣṭe siddhā ityādinā |
vṛttau satsvabhāvatāyā apūrvatvaṃ yadalabdhamasataḥ
ityetatsannidhānāt, tena saha virodhaḥ siddhāyāḥ sattāyā vyākhyātaḥ |
nanu evaṃ sūtre'pi virodha eva vaktavyo, na niṣprayojanatvam |
satyamabhyupagamavādena tu sūtraṃ mā bhūdvirodhastathāpi
nairarthakyamiti | ata eva sūtrānusāreṇa vyākhyāntaraṃ vṛtteḥ karoti
yadvā iti | viruddhā iti pūrveṇa na abhisambandho'tra kartavya iti yāvat |
tathāpi ca iti anucite dvaiguṇye sati apītyarthaḥ | nanu sā dvitīyā sattā
pūrvasattāyā aviśiṣṭā, tat kathamasatkāryatā | tarhi tayā anyayā kim |
etadāha pūrvasattāyāstu iti | dūra iti | satkāryavādo hi svadarśane
śakyāvatāraṇastāvat | ata eva iti | etacca
bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiḥ---------------------|
(1|8|5)
ityādyuddeśeṣu darśitameva | niyataikarūpatāvalambanena tu virodha
upapāditaḥ |
(page 189)
indriyadvayavedyatā iti sphuṭaparipūrṇābhimatārthakriyākāryābhāsa-
teti yāvat || 3-4 ||
amunā vicāreṇa prakṛtamapi siddhamiti darśayati
evamekā kriyā saiṣā sakramāntarbahiḥsthitiḥ |
ekasyaivobhayākārasahiṣṇorupapāditā || 5 ||
saiṣeti yā svarūpata āśrayataśca ciramupalabdhā paraiḥ, sā
adhunā vijayate sāmrājyena | tathāhi saṃvidrūpādāntarātprabhṛti
bahiṣkaraṇaviṣayatvāpattiparyantāyāṃ sthitau
sakramatvamucitamekāśrayatādātmyācca ekatvamasyāḥ | ekaśca
asāvāśrayaḥ saṃvidrūpo bhagavān svacchandatvasvacchatvābhyāṃ
sahate eva ubhayamantarbahīrūpam | ekasya iti kartuḥ karmaṇaśca |
kartṛsthakarmasthatvena hi prasiddhā kriyā, karmaṇo'pi
antarbahirubhayākārasahatvaṃ parāmarśābhedāt | anyakartṛka iti
pūrvameva asmābhiretat vyākhyātam, tato na punarlikhitam |
arthasaṃvedanasya iti jñānarūpasya | svasaṃvedane tu iti pramātṛrūpe |
nanu sukhādinirmāṇe'ntaravasthaiva asti, na bahiravasthā; tat
kramikatvamasya kutaḥ | tatrāpi tu antarbahīrūpatā astyeva, viparyastā tu
paramiti nirūpayati sukhādīnām iti | ādipadāt
vaikalpikaghaṭādīnāmayameva vidhiḥ | prāk iti | etacca pūrvamuktaṃ
śabdādīnāmeva sukhāditeti upapādayatā pañcabrahmanyāse'pi hi
ityatra | śabdādyanapekṣatāyāmapi sakramatvamupapādayati sukhādi vā
iti | atraiva svadarśanasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha yathā iti | kariṣyate iti
āgamādhikāraprārambhe | nahi sukhasya iṣyamāṇatāyāṃ ya eva
ābhāsaḥ, sa eva lābhe lābhānupayogāpatteriti yāvat | tadbhedāt iti
ābhāsabhedādekasyaiva karmaṇaḥ | aneka iti
ābhāsabhedayoge'pītyarthaḥ |
(page 190)
sarvaiva tāvatkriyā kartṛsthā, kācittu karmaṇyapi; viśeṣadarśanātiśayāt
karmasthā ucyate | sādhāraṇyena vyapadeśā bhavanti iti tadyathā pākaḥ |
tathāca karmabhedāt tasya bhedovakṣyate, natu gamanasya karmaṇi
viśeṣānādhānāt kartṛsthasya | nirmāṇakriyā tu karmaṇi
viśeṣamādadhānā api karmaṇo'pi prakāśamānasya
saṃvidātmakapramātṛsāratvāt tulyakakṣyatayaiva kartṛsthā karmasthā ca
uktā | pākakriyāyāḥ iti ekanarapatimahānasagatāyāḥ | nanu
bhinnāścetkriyāḥ, kathamekaśabdābhidheyā ityāśaṅkya āha kevalam
iti | ata eva uktaṃ na tiṅantānyekaśeṣaṃ prayojayanti iti | nanu
āśrayaikyenaiva kimasyāḥ samarthitena, svarūpata eva iyamekā astu | āha
kriyāyā hi iti | nanu karmalakṣaṇāśrayaikyādekatve kriyāyāḥ
kartraikyaṃ kimiti kāryabhāre samabhiṣicyate yena tasya kasyāpi iti
kartṛsvarūpanirūpaṇaprasaṅgena idamuktamekānekā kriyeti | atra ucyate
karmaṇo'pi hi iti parāmarśabalāt hi karmaṇa eva aikyamuktaṃ
kriyāpūrvāparabhāgayogena bhinnābhāsasya api | parāmarśaśca
kartureva anuvyavasāyayogena bhinnānāmābhāsānāmanusandhāna-
lakṣaṇa iti kartaiva bhagavān pradhānatvena uktaḥ || 5 ||
nanu acetane bīje kriyāśūnyatayā śuṣkaiva kāraṇatā yuktā
netyāha
bahistasyaiva tat kāryaṃ yadantaryadapekṣayā |
pramātrapekṣayā coktā dvayī bāhyāntarasthitiḥ || 6 ||
bāhyatābhāsanameva nirmāṇam | yacca vastu yamapekṣya
bahiṣkaraṇīyamucyate, tat vastu tasyaiva kāryam; pramātāraṃ ca apekṣya
bāhyāntārūpateti bījādernaiva kāraṇatā jaḍasya | tathāhi vaśanaṃ
(page 191)
samarthayitṛtvaṃ prabhāvo balaṃ svātantryamitīdamicchārūpaṃ
citsaṃbandhi eva | tattu niyatiśaktipuraḥsarīkṛte śarīrakalpe iva cidrūpasya
jaḍe bījādāvaupacārikaṃ tadvaśāt tatsāmarthyādityādi vyavahriyate,
natu jaḍasya vaśādi kiṃcit | kalpyamānāpivā naikā bhavediti sambandhaḥ
| apitu tattaddeśādijātatetyevaṃrūpaiva bhavediti yāvat |
kalpanāmākārato darśayati bījam ityādinā | evakāraṃ sautraṃ
vyākartuṃ pūrvapakṣayati evamapi iti | atra uttaram etat iti
bāhyatāyāmapi āntaratvamatruṭitamiti niyamagrahaṇam | naca
bījāpekṣayā āntaratvaṃ saṃbhāvanīyamityāśayena āha
cidrūpamapekṣya iti cidrūpābhedasaṃkrāntatayaiva tu
bījāntargamanamapi sahyamiheti āśayaḥ | kulālādereva iti ciraguṇitāt
jaḍakāraṇavādāt nivartita iyat tāvatparo'vabudhyatāmityeva yuktam |
kulālasyāpitu parameśvarasaṃvedane eva viśrāntiriti tattvam || 6 ||
kāryaṃ cet na jaḍasya, tataḥ kāraṇaṃ na jaḍe iti siddhaṃ saṃvida
eva kāraṇatvam; tacca kriyātmakameveti sūtraṃ
mātaiva kāraṇaṃ tena sa cābhāsadvayasthitau |
kāryasya sthita evaikastadekasya kriyoditā || 7 ||
ābhāsadvayaṃ bāhyāntaratayā | arthatayā iti
pūrvānubhūtabāhyarūpaparāmarśaikyeneti yāvat | tena pūrvānubhava
eva atra prathamābhogamātram | yathoktaṃ prāk sukhādīnāṃ
bahirābhāsapūrvottarābhāsa iti | yadivā arthatayeti sphuṭarūpayā
pramātṛbhāgāt pṛthaktvena | yathoktaṃ
vikalpe yo'yamullekha---------------------------------| (1|8|8)
ityādi | tadāca bahiścikīrṣāmātraṃ prathamābhogaḥ | etacca
sukhādāvapi yojyam || 7 ||
(page 192)
etadeva draḍhayati
ata evāṅkure'pīṣṭo nimittaṃ parameśvaraḥ |
tadanyasyāpi bījāderhetutā nopapadyate || 8 ||
satyapi īśvare kāraṇe tato'nyasya api īśvarādatiriktasya jaḍasya
yā hetutā tairupagatā, sā na saṃbhavati aprekṣāpūrvakāriṇa iti |
sanniveśo hi nāma sajātīyavijātīyatāvibhāgotthāpako
ghaṭaśarāvakuṇḍādau mṛdupādānasaṃbhāvī
saṃbhūyaniviṣṭatārūpaścidrūpakārya iti ekavāramavalokite sarvatra
sanniveśena tathaiva bhāvyamiti ekānta eva ayam | yattu ucyate-
tadadarśane'pi tatkṛtatvapratipattirityādi tat
svadṛṣṭipakṣapātavyāmohavyāhṛtaṃ dhūme'pi samānatvādasyeti
alamavāntareṇa | etat hi granthakāreṇaiva vitānitamīśvarasiddhau, ihatu eṣa
paramārthaḥ-īśvara eva niyatiśaktiṃ nijāmanurundhāno
bījabhūmijalābhāsapuraḥsarīkāreṇa aṅkurātmānaṃ svacche
svaprakāśe nirbhāsayatīti || 8 ||
sarvatra cetanena vinā na jaḍasya kāraṇatā, cetanaśca kartā īśvara
eva paryavasyatīti sūtreṇa āha
tathāhi kumbhakāro'sāvaiśvaryaiva vyavasthayā |
tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam || 9 ||
kubheti nidarśanaṃ vyāptighaṭanāya | cetanamantareṇa cet
jaḍānāmeva pūrvottararūpatāmātraṃ kāryakāraṇabhāvaḥ,
śivikastūpakādāvapi kiṃ kumbhakāreṇa; tataśca upasarpaṇapratyayo'pi
cetano na kvacidapekṣyeta | so'pi hi deśāt deśāntaraniyamanāya
vyāpriyate | tadevaca sanniveśa ucyate | tataśca ayaṃ prayogaḥ-
yadacetanaṃ kāryakṛt, tat cetanāpekṣaṃ mṛdādi iva, tathāca bījādīti
svabhāvaḥ | kādācitkaṃ hi jaḍasya kāryakāritvaṃ, na animittaṃ, na
anyanimittamiti
(page 193)
vyāptisiddhiḥ | tataśca kumbhakṛdeva tatra īśvaro yatastaṃ taṃ
mardanapraguṇīkaraṇaparivartanādikaṃ mṛddaṇḍacakrādikasya
saṃskāraṃ kurvaṃstatkrameṇa śivikastūpakādinā ghaṭaṃ janayatīti
niyoga eṣaḥ | īśvara evaca tathā niyatiśaktisvīkṛtatāthārūpyābhāsaḥ
kumbhakṛdvā kuvindo vā,-iti sarvatra sa eva kartā, anyathā kumbhakṛtaḥ
icchāṃ mṛddaṇḍādayaḥ kathamanuvarteran, tantavo'pivā paṭakaraṇāya
kiṃ na anuvarteran | kumbhakṛtastu yaḥ kartṛtvābhimāno niyato
dharmādharmādisthitiḥ, so'pi īśvaravyavasthayaiva
spaṣṭābhimānotthāpikayā pratibhuva iva adhamarṇabhāva iti sarvatra
bhagavāneva karteti sūtrārthaḥ | cetanasannidhimantareṇa kāryānutpāda
ityāśayena yadi īśvaraḥ kartā iṣyate, bījādāvasti evam; ghaṭādau tu
kulālāderbuddhimataḥ sannidhirastyeva, tat kathaṃ sarvatra īśvaraḥ karteti
yo mohastannivāraṇatātparyeṇa sūtramavatārayati buddhimat iti |
udāhṛtām iti tathāhi iti nidarśanopakrameṇa uktāmityarthaḥ | vivṛṇoti
iti sakalena vṛttivākyena ekadeśasūciteneti mantavyam | buddhimati sthite
viśeṣo vācya ityanena āśayena vākyasya bhāgadeśe'bhiprāyaṃ
vyācaṣṭe anena hi iti kumbhakārarūpābhidhāyinā ekadeśena | nanu
evaṃ sati buddhimati kimanyadīśvararūpāt viśeṣāntarādapekṣyamiti
bhramaṃ dhvaṃsayati buddhimānapi iti | saṃskāra iti mandarādike sa
kumbhakāra upayujyate | nanu saṃskṛtāt mṛdāderghaṭa utpadyate,
kimīśvaratāviśeṣeṇa | atra api āha saṃskāro'pica iti | saṃskṛte'pi iti
saṃskṛtatvena iṣyamāṇe mṛdādau sannapi kumbhakāro na
anusandhātṛtvaṃ cetanadharmatāṃ mṛdāderādhātuṃ samarthaḥ | naca
acetanasya
kāraṇatvamantarbahirābhāsakramaparāmarśaparamārthakartṛtva
sāramucitamiti
(page 194)
citamiti uktaṃ punarapi iti aṅgīkṛte'pi kṛmbhakṛtītyarthaḥ | anupayogitve
pūrvoktameva prameyaṃ saṃkṣepoktyā hetūkaroti saṃskāre'pi iti so'pi
ca na saṃbhavatīti apiḥ | tataśca iti yadi cetaḥparisphuraṇamātreṇa
kuryādityarthaḥ | saṃskāro'pi abhyupagamavādena aṅgīkṛtaḥ, so'pitu na
upapadyate ityāha naca iti | tadicchayaiva yadi saṃskārastarhi
asāvākāśameva svecchayā saṃskṛtya saṃkalpitaṃ viśvamutthāpayet |
nanu bhavatu ayamasatkāryavādinaṃ prati upālambhaḥ, satkāryavādimate
tu kiñcideva kvacitkāraṇamasti; na sarvaṃ sarvatra, tataśca cetanamapekṣya
sahakārimātraṃ vā ciñcideva kutaścidutpatsyate, kimīśvararūpatayā
atra kṛtyam | tadapi na sahate naca iti | nahi cidrūpatā bījasya kadācit yena
tattadantarvartitā aṅkurasya bhavet | vakṣyate iti atraiva vimarśe |
parapakṣaṃ sadoṣīkṛtya svapakṣamupasaṃharati tat iti tasmādubhayasya
api cetanācetanarūpasya upayogo yaḥ, sa īśvarecchayeti sambandhaḥ || 9 ||
cetanasya svātantryaṃ dṛṣṭameva kāryakāraṇe iti prasiddhena
dṛṣṭāntena āha
yogināmapi mṛdbīje vinaivecchāvaśena tat |
ghaṭādi jāyate tattatsthirasvārthakriyākaram || 10 ||
mṛdbīje vināpīti sambandhaḥ, vyaktipradhānatayā kāraṇatvāt
jātiparatā ucitā atra, na ekavadbhāvaḥ | ubhayopādānaṃ lokaprasiddhaṃ
jaḍaikahetukaṃ cetanāpekṣaṃ ca ubhayamapi kāryaṃ nidarśayitum | nanu
tatra ghaṭāṅkurādau śabdasāmyamātraṃ, vastutastu anyadeva taditi
paramohavyapohanahetuṃ viśeṣaṇamāha tattatsthira ityādi | tattaditi
vicitrarūpam | sthiraṃ ca arthakriyākaraṃ
(page 195)
ceti yojanā vṛttikṛtā kṛtā | tāṃ tāṃ vividhākārāṃ sthirāmarthakri-
yāntarānubandhinīṃ svāmarthakriyāṃ hetutacchīlānulomatvayogena
karotīti samāse'pi na kaścit doṣaḥ | yogīcchāpi na upādānaṃ vinā
kāryaṃ kuryāditi paramatamanuvadati niṣeddhuṃ na caitat iti anūdya
yataḥ iti niṣedhahetuṃ vakṣyamāṇamupakṣipya tatprāṇitopayogi
paramataṃ satattvamanuvadati yasmāt iti svopādānarūpāt | sajātīyam iti
jñānaṃ jñānasya | yattirodhāna iti bījamaṅkurasya | etacca
yathāyogaṃ samastavyastatayā upādānalakṣaṇaṃ pareṣāṃ matam |
ādigrahaṇādālambanaṃ heturadhipatirityādeḥ paroktasya bhedasya
saṃgrahaḥ | yadāhuḥ
sato'nye kāraṇaṃ hetuḥ---------------------|
ityādi | paramataṃ satattvamanūdya yataḥ iti yo
niṣedhaheturūpakṣiptastaṃ darśayati aṅkurasya ityādinā | manāgapi
deśakālākārasahāyādi-viśeṣavyāptaprasiddhalokasthityullaṅghanaṃ cet
sahyate, kimupādānapari-grahadainyena yoginaḥ; atha na sahyate,
kumbhakārabheda eva yogī bhavediti tātparyam | teṣām iti yoginām | etacca
pūrvottarayoryojyam | sūkṣma iti etadabhyupagamamātramatra | tadānīṃhi
paramāṇupradhānādidarśanamanupakārameva | tadapica
prasiddhahetukameva upapādyate, naca pradhānasya asaṃvedyaparvatvena
paramāṇvāderapi netrādyagocaratvena prasiddhasya
sākṣātkāraheturlokasiddho'sti,-iti | nanu sūkṣmadarśitvameva
yogitvamastu, na adhikam | atra āha sarva eva iti abhīṣṭakartṛtāparyantaḥ |
siddhānām iti yogiviśeṣaṇaṃ saṃprāptaghaṭamānādīnāṃ
vyavacchedāya | kramonmiṣatprabhāvātiśayā hi yogino'tra
bhuvisamastaniyatyullaṅghanenaiva abhīṣṭāpādanāpratihataprabhāvāḥ |
yataḥ
(page 196)
kutaścit kāraṇakāraṇāt vyavahitādapīti yāvat | atha iti tasyāṃ
daśāyāṃ tadeva kāraṇam, natu tadā vyavahitakāraṇaṃ taditibhāvaḥ |
asataḥ iti śūnyādeva, asato vā kāryasya | kādācitkatvaniyamo hi
ahetukasya svayaṃniḥsvabhāvasya kutaḥ | sahakārī iti dikkālākāśādeḥ
| atha tatra vyatireko na upalabhyate nityasya avyatirekatvāditinyāyena, tarhi
yogīcchaiva upādānamastu; yoginirmāṇamapica kuvindakṛtivat
māyākṛtā-bhimānamātrasārameva vastutastadapi īśvaranirmāṇameva
yataḥ | etatprameyaṃ prakṛte yojayati dṛṣṭāntatvena tadeva yathā iti |
lokaprasiddhamapi dṛṣṭāntamupādānaniyamābhāve brūte keśādikaṃ
ca iti tatparāmarśayogācca na vastvantaram | pareṇāpica kvacit deśe
kānicit dravyāṇītyādiṣu viniścayādipradeśeṣu
kṣetrakālasaṃskārādibhedā-dekāmāmalakādijātimavyatikrāmata eva
bhāvajātasya rasavīryādinā urarīkṛtameva bahuprakāraṃ vaicitryaṃ
kathañciditi hlādatāpādanena arthakriyākāritvaṃ tu bhavatyeveti āśayaḥ
| tato'pi iti dṛṣṭāntāt | tatra hi prasiddhanijakāraṇānādareṇaiva
sraṣṭṛtvamīśvarasya || 10 ||
nanu adhunā vidhūtaṃ dhairyamanumānasya | tathāhi anyasya
kalpitasya akalpitasya ca anyatra niyame nidānaṃ
tādātmyatadutpattilakṣaṇamakṣuṇṇamālakṣyate | nahi niḥsvabhāvo
bhāvaḥ, nāpi bhinnasvabhāvaḥ paryāyaśaḥ, ekaikatyāge hi
niḥsvabhāvataiva | evamahetukatve bhinnahetukatve ca vācyam |
ubhayamapica etat kāraṇaniyamādeva śiṃśapāyā vṛkṣasvabhāvabhāja
eva kāraṇādutpatterhutabhugviśeṣasya ca dhūmajananasvabhāvabhājaḥ |
vyākhyātanītimārgeṇa tu samastanītiviplavaḥ | yogīcchayā hi śiṃśapā
api avṛkṣasvabhāvā
(page 197)
bhavet, kāryahetau tu dviguṇo'sau dhūmo'pi anagnijaḥ, agniviśeṣo'pi
adhūmakṛditi kathaṃ laulikamanumānaṃ syāditi | satyamevam, itthaṃtu
etat ghaṭate iti sūtraṃ
yoginirmāṇatābhāve pramāṇāntaraniścite |
kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ || 11 ||
yat kathitamapratihatā yogīccheti, ata eva hetoryoginirmāṇatābhāve
iti viśeṣaṇaṃ pramāṇāntareṇa yadi niścitaṃ bhavati, tadā kāryahetuḥ
svabhāvahetuśca kāraṇe svabhāve ca anumātavye heturbhavati, na anyathā
| nanu svabhāvahetau kimetat dainyam | nahi tatra kāraṇatāniyamāniyamā-
bhyāṃ kiṃcit | kathaṃ na kiṃcit, yāvatā svabhāvo'pi
svabhāvāntaraniyato yo jātastatra utpattireva kāryakāraṇabhāvātmikā
mūlam | tathāhi
ekasāmagryadhīnasya------------------------|
itinyāyena yato hetoḥ śiṃśapā api ajani nijāt, tata eva
avṛkṣatvavyāvṛttā asau jāteti | nanu viśeṣaṇagrāhi kiṃ tatra pramāṇam |
uktameva paraiḥ
yauktikaṃ mānasaṃ vā pratyakṣaṃ lokaprasiddhirāgamaḥ
pratibhāviśeṣo'nantajanmābhyāsamūlastatkālaghaṭito vārthāpattirvā |
iti kimasmākamanena saṃvyavahāropayoginā prakṛtānuparodhāt |
īśvaraḥ svaprakāśo viśvātmeti hi ko'sya prameyasya
khaṇḍanāvakāśo'numāna-daurbalye ityāheti sūtrārthāvatāraṇam |
upapādita ityādikam ata eva ityasya sūtrāṃśasya vyākhyānam | na
etatprakṛtaṃ prameyamasmākamiti prasaṅgapadam | pratyeti ityādinā
svārthaparārthabhedo'numānasya darśitaḥ | iha dvividhaḥ svabhāvahetuḥ
sphuṭagarbhitakāryakāraṇabhāvo viparīto vā | tatra ādyamudāharati
(page 198)
agnimān iti | dhūmavato hi agnimattvaṃ svabhāva evaṃ bhavet yadi
dhūmo'gnereva siddhyet | dvitīyamudāharati śiṃśapātvādi iti |
bauddhānām iti kāṇādādayastu bhinne ete sāmānye kathayanto na
svabhāvatāmanumanyante | sādhyasya iti sādhyaṃ yat vṛkṣatvaṃ, tasya
yā śiṃśapāmātraṃ prati anubandhitā tatsadbhāve sadbhāva
evetyevaṃrūpā, sā kāryakāraṇabhāvenaiva upapādyate | kasmādevamiti
cet, āha nahi iti | kāraṇaṃ hi kārye'nubandhi
kāryasannidhāvavaśyaṃbhāvisannidhānaṃ yuktam | nanu yathā
kāryahetau dhūmasya agniḥ kāraṇam, tathā kiṃ śiṃśapātvasya
vṛkṣatvaṃ kāraṇam | vṛkṣatvātmakamevahi śiṃśapātvam, tataśca
svabhāvahetāvanyatvameva nāstīti kathamuktamanyadatreti | atra āha
ananyatva iti | yadi tadātmakameva tat, tadavaśyaṃ śiṃśapātvasiddhau
tadapi siddhameva bhavet | yatkila yatsiddhau na siddhaṃ, tat cet tena tadātma;
tarhi viśvaṃ viśvena tathā syāt | tasmāt na siddhaṃ cet, tat
tadavaśyamanyat | anyasya ca tanmātrānubandhitvamanyatra na yuktamṛte
kāryakāraṇābhyāmiti sthitametat | nanu anyadanyatra na svarūpadvāreṇa
anubaddhamucyate yadi kāryakāraṇabhāva āpātyeta, apitu pratītidvāreṇa |
yataḥ śiṃśapātvapratītau vṛkṣatvaṃ pratīyate, tataḥ
śiṃśapātvamātrānubadhi taducyate | etat dūṣayati naca iti | śiṃśapātve
hi pratipanne vṛkṣatvaṃ pratipitsurevaṃ paryanuyojyaḥ-kimiti anyasmin
pratipanne'nyaḥ pratyetumārabdhaḥ | sa cedāha-nanu
vṛkṣatvapratipattiravaśyaṃ tatpratipattari bhavatīti, tadamunā praśna eva
uttarīkṛtaḥ syāt | atha vastusvabhāva eva ayamaparyanuyojyaḥ iti uttarasya
tattvam, tadā itthaṃ paryanuyojyam-nanu nālikeradvīpanivāsī api kathaṃ
tathā na pratīyāt,
(page 199)
nahi vastusvabhāvaḥ pakṣapātena uttiṣṭhati-iti | nanu tena
tanmātrānubandhitvamasya na viditam | nanu kasmāt na viditam |
pratītidvārakaṃ hi tat, pratītiśca vastusvabhāvata eveti uktam | kathaṃca
anyasya anyatra pratītihetutvaṃ pratibandhamantareṇa vastusvabhāvo bhavet |
bhavati cet, kimanumānena | etadāha vaiphalyāt ityantena | nanu yadā ayaṃ
pronnatāṃ śiṃśapāṃ śākhādimatīṃ pratipanno vṛkṣarūpāmapi,
tadā tanmātrānubandhipratītikatvaṃ vṛkṣatvasya kālāntare vāmanāṃ
śiṃśapāṃ paśyan pronnatatvamapaśyan vyāmohāt vṛkṣatvamatra
anavabudhyamānaḥ svayaṃ vā paraprasādāt vā prabuddho vṛkṣatvaṃ
tanmātrānubandhipratītikatvena anusarati, tadanusaraṇena
vyavahitavṛkṣatvāvabodho'numānamucyate | etadapi āśaṅkya nirasyati
atha iti pronnatāyāmapi śiṃśapāyāṃ kathamayaṃ vṛkṣatvaṃ pratīyāt
| tatsvabhāvatvāditi cet, pakṣe'pi tatsvabhāvatvādeva pratīyāditi
vyāhanyeta anumānam | nahi sapakṣe
dṛṣṭānte'numānasaṃbhavo'navasthāpātāt | tadetadāha sapakṣa iva iti
evaṃ tanmātrānubandhipratītitvādanyadanyatra tanmātrānubandhi
bhavatīti dūṣitamaṅgīkṛtya api pratītidvāreṇa tanmātrānubandhe
dūṣaṇāntaramāha pratītyanubandho'pi iti | anyadanyatra niyamena
pratītiṃ karotīti hi pratītyanubandha ucyate | tatra eṣa niyamaḥ kathaṃ
pratibandhamantareṇa | nanu sati eva pratibandhe pratītyanubandho bhaviṣyati,
ko doṣaḥ | āha anumeyatāmātraṃ ca iti | tanmātrānubandhī
pratītidvāreṇeti ko'rthaḥ, hetunā anumātavya iti yāvat | etacca rūpaṃ
kāryahetvanumeyasya api astīti
tadbhāvamātrānvayiniḥsvabhāvo heturātmanā |
iti
(page 200)
hetuḥ svabhāvo bhāve vā bhāvamātrānubandhini |
iti ca svabhāvahetoreva yo viṣayadvāreṇa viśeṣa ucyate, sa na syāt |
tasmādābhāsapṛthaktayā tathaiva vastutvāt
vṛkṣatvaśiṃśapātvayoranyatvameva paramārthataḥ,
parameśvaraniyatiśaktyapekṣeṇa tu kāraṇena śiṃśapābhāso
vṛkṣatvābhāsena saha militaḥ sṛṣṭa iti yat pūrvamuktaṃ
pṛthagdīpa-----------------------------| (2|3|7)
ityatra, tadavalambanena svabhāvaheturucyatāṃ nāmeti iyato granthasya
āśayaḥ | nanu sarvo'yamanumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena
dharmadharminyāyeneti uktam, tataśca yadyapi svalakṣaṇamanaṃśaṃ,
tathāpi
yāvanto'rthasamāropā-----------------------| (pā. vā. 1|51)
ityanena nyāyena aśiṃśapātvāt yā vyāvṛttiryā ca avṛkṣatvāt
tayorvyāvṛttimūlatayā vyāvṛttasya ca aikyāt tādātmyamucyate,
kālpanikastu bheda iti ko doṣaḥ | etat na kṣamate kālpaniko'pi iti | iha
vyāvṛttī yadi vastu, yadi avastu, tayostarhi kathaṃ parasparaṃ vyāvṛttena
vā saha tādātmyaṃ bhevet ghaṭapaṭavat
śaśaśṛṅgakharaśṛṅgaśakaṭavacceti; bhedo'pica nānātvalakṣaṇaḥ
kathamavastunorvyāvṛttyośca yayorgamyagamakatā tayoreva tādātmyaṃ
vaktavyaṃ tadutpattivat, natu vastvantareṇa saha tayoḥ | nahi
ghaṭapaṭayorvastvantareṇa saha kāryakāraṇabhāvo'stīti kṛtvā
gamyagamakabhāvo yuktaḥ | ataḥ kalpanayā yadekameva viśvasitaṃ vastu,
tasya bhedābhāvāt na gamyagamakatā | atha sā kalpanā vastuni na
paryavasāyyate, vyavasāyabalena tadā vastunaḥ siddhiḥ; avastu ca na
kiñciditi vastuno na siddhirna kācana asiddhiriti uktaṃ syāt |
etatsvavacanenaiva paraṃ bodhayati vastunaḥ iti | iyattu svabhāvahetuṃ prati
yadasmābhiruktaṃ prameyaṃ, tatparairapi anakṣaramupagatameveti
(page 201)
darśayati ata eva iti uktāt prameyāt | ayaṃ hi svabhāvahetuḥ pareṣāṃ
saṃmataḥ | tatra gotvameva sādhyaṃ yuktaṃ yat svabhāvo heturnatu
vyavahāraḥ | sa hi asvabhāvabhūto'nyatvāt | vyavahāraviṣayatā nāma
svabhāva iti cet, etat vikalpitaṃ naca upapadyate | tasmāt vyavahāraḥ
sādhyate itivadatāṃ svabhāvasya siddhatve tatsvabhāvabhittau
vastvantarameva sādhyaṃ, natu svabhāva eveti hṛdaye parisphuritameva |
nanu kāryahetāvapi sarvatra vyāvṛttyoreva viśiṣṭayorgamyagamakabhāvo
dhūmadhūmadhvajādāviva, tatko'yaṃ svabhāvahetau
dūṣaṇasaṃrambhaḥ | atra āha vyāvṛtti iti anagnivyāvṛttimukhena bāhya
eva vahniḥ siddha iti adhyavasāyaḥ | yadāha
prāmāṇyaṃ vastuviṣayam------------------|
iti | svabhāvahetau tu kiṃ siddhamanumāneneti na vidmaḥ | na vastu tasya
sādhanādhyavasāyenaiva adhyavasāyāt, na vyāvṛttistasyā avastutvāt |
evaṃ paramataṃ dūṣayitvā svamatameva paramabhyupagamayati tadevam
iti | kalpanāviṣayo'pi iti vikalpasya na nirviṣayatvameṣitavyam | tataśca
ābhāsau dvau vikalpitau, tau bhinnāveva; ekasvalakṣaṇatāpannau tu
kathitanayena | tatra ca niyatyupajīvī kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti
ābhāsanikurumbātmakasvalakṣaṇavādena svamatena svabhāvahetuḥ
samarthitaḥ | adhunā niraṃśasvalakṣaṇavāde'pi abhyupagamavādena
aṅgīkṛte svabhāvahetāvavaśyaṃ kāryakāraṇabhāva upajīvitavya
ityasya prameyasya atidārḍhyaṃ nirūpayati tathāsvabhāvatvāt iti
bhinnamapi anye kathayanti | ekamapi bhedayanti, tameva
bheditamadhyavasāyena ekayanti hi vikalpānāṃ svabhāvāḥ |
tatastathāvidhavikalpādhyavasāyabalena gamyagamakabhāvaśca
tādātmyaṃ ca bhaviṣyati
sarvavyavahārāṇāmadhyavasāyamukhaprekṣitvāt |
(page 202)
atrāpi ucyate tathāpi iti | bhinna iva iti adhyavasāyabalena śakyabhedane iti
yāvat | iyatā gamyagamakabhāva uktaḥ | niraṃśameva iti
svabhāvahetutva-muktam | etat parakīyamanūdya svābhimataṃ
tadutpattimūlametatprameya-pṛṣṭhe yojayati tathāca iti | svoktimeva
sphuṭayati hetuḥ ityādinā | svabhāvahetau samavyāptike
tanmātrānubandhavaicitryaṃ nāsti, viṣamavyāptike tu astītyāśayena āha
natu iti | hetoḥ iti janakasya hetoryā kṛtakaṃ prati kāraṇatā, saiva
kṣaṇikatvaṃ tatra niveśayati | śiṃśapābī-jasya viśiṣṭasya yā
śiṃśapāṃ prati bījatā śiṃśapākāraṇatā, saiva vṛkṣatvaṃ tatra
niveśayatīti gamakaṃ svabhāvaṃ prati gamyasya tanmātrānubandhitvaṃ
siddhaṃ bhavatīti yatkāryahetvanumeye nāsti | nahi dhūmakāraṇameva
agniṃ sādhyaṃ niveśayatīti | dhūmakāraṇatā hi agnereva,
agnilakṣaṇakāraṇabalādevaca śikhariṇo dhūmavattvam, natu tata eva
agnimattvam; taddhi indhanādihetvantarabalāditi na atra tanmātrānubandhaḥ
| tadyadeva tadeva tadavaśyamevetyevaṃbhūto hi tanmātrānubandho
vivakṣita ācāryasya, natu tasminsati so'pīti kathaṃ kāryahetau
tādātmyamūlatvaṃ syāditi | tena yat bhaṭṭena pratibandhasiddhau
svabhāvapratibandhasya pradhānatvaṃ samarthitaṃ, na tat
nyāyamanuyātīti darśitaṃ | ataśca tanmātrānusāreṇa yo brūte
dhūmavato'gnimattvamasādhāraṇa ātmabhūtaḥ svabhāvo lakṣaṇamiti,
sa pratyukto veditavyaḥ | tāntrikahetulakṣaṇasamarthanāya
prayogabalāvabhāsitasāmānādhikaraṇyādhyavasāyavaśādayaṃ
svabhāvatvābhimāno, natu vāstavamatra svabhāvatvam | tathāhi vastuto
dhūme dṛṣṭe agniḥ pratīyate | naca dhūmasya agnirlakṣaṇam | agnijanyatā
lakṣaṇamiti cedastu tāvadevamagnestu
(page 203)
iyatā kā lakṣaṇatā | naca agnijanyatā anumeyā, apitu agnireva
śītāpanoda-pākādyarthināṃ paramārthato'numeyaḥ |
tadarthitāpūraṇaṃ hi na dhūmasvabhāvādagnijanyāt, apitu agneḥ naca
dhūmavato'gnimattvaṃ lakṣaṇamiti yuktam | dhūmavāniti hi kimucyate,
dhūmaḥ parvataśceti hi saugatamate, kāṇāde tu
saṃyogasamavāyādṛṣṭādikamadhikam | evamagnimattvamiti cintyam | tadā
anayorubhayoḥ pakṣayorbhāgaśo dviśaḥ triśaḥ sarvaśaśca
vikalpyamānaṃ svabhāvatvaṃ kathaṃ saṃgaccheta anyasya anyaṃ prati
svabhāvatvābhāvāt | samavāyaikatayā pāryantikyā tathābhimāne na
kiṃcit kasyacit svabhāvo bhavet | lakṣaṇaṃ ca svabhāva eva ucyate yo
vijātīyebhyo vyāvṛttimasya jñāpayati lakṣyate'neneti kṛtvā, natu
utpattyupayogini lakṣaṇavyavahāraḥ; tathātve vā nimittameva lakṣaṇamiti
parakīyaṃ tanmātranimittatvaṃ dūṣayitvā yat
tanmātralakṣaṇatvamaṅgīkriyate, tena kimadhikaṃ kṛtaṃ syāt paryāyeṇa
abhidhāne vastuni abhedāt | naca svabhāvamātrasya api lakṣaṇatā, apitu
jñāpakasya | jñāpakaśca pramāṇasāmagrīmadhyaniveśī yukto, na
prameyaḥ | tataśca
jñāpyasya lakṣaṇaṃ ca-----------------------|
iti duradhigatadharmottaramatānusāreṇa yaducyate, tadasadeva | tathāhi
pratyakṣasya jñānaviśeṣasya jñānāntarādanumānāderyat
vyāvṛttarūpajñāpakaṃ lakṣaṇaṃ nirvikalpābhramarūpam, tatra
vipratipattinirākaraṇāya ucyate lakṣaṇaṃ vidhīyate lakṣyamanūdyeti |
yadevaṃbhūtaṃ lakṣaṇamasya prasiddhaṃ loke, tat hi mūḍhānāṃ na
viditaṃ vipratipattisthānamiti śāstreṇa vyutpadyamānatvāt vidheyamucyate
| yathoktaṃ prāk
prasiddhāni pramāṇāni--------------------|
iti
(page 204)
----------------------------śāstraṃ mohanivartanam |
iti ca | naca evamanumānakāle dhūmavattāvalokana eva vahnimattvaṃ
prasiddhaṃ yena atrāpi mohanivartanamātraphalatvena lakṣaṇaṃ vyāpyaṃ
bhavet | tanmātraśabdāntaraprayuktena ca nimittaśabdena kiṃ duṣyati,
kiṃca puṣyati lakṣaṇaśabdeneti na vidmaḥ paryanuyogasya parihārasya
sāmyāt | tathāhi etanmātramasya nimittamiti kutaḥ | yata etanmātramasya
lakṣaṇam, tatra yadi kaścidāha etanmātramasya lakṣaṇamiti kuta iti, tadasau
yadi evamucyate-etallakṣaṇābhimatarāśivyatirikto yo dvitīyo rāśiḥ, sa
yato'sya lakṣaṇaṃ na bhavati asaṃbhavāvyāptyativyāptidoṣayogāditi;
tarhi etāvanmātramasya nimittaṃ yato nimittāntaramasya na bhavati
asambhavādiyogādityucyamāne kiṃ vadanaṃ vakrimṇā vikriyeta |
lakṣaṇatvanirākaraṇe'mī doṣāḥ prasiddhā iti cet, kiṃ
nimittatvanirākaraṇe na prasiddhā asaṃbhavādidoṣeṣu
nimittatvānupapatterlokaprasiddhatvāt | yadyatkila duṣyate kiṃcit, tat
doṣaprasaṃjanena, doṣāśca amī sarvatra asaṃbhavādaya iti
kimetadapūrvam | tathāhi na śabdasya pṛthivī samavāyinī tasyāṃ
satyāmapi asaṃbhavādasatyāmapica saṃbhavāt tasyeti
asambhavāvyāptyādaya eva prasaṅgasādhanatvena doṣatayā udbhāvyante
| lakṣaṇaṃ ca bhāvasya na ekaḥ svabhāva eva
kāryakāraṇasahacāriprabhṛtevyabhicāriṇo lakṣaṇatvāt |
tatkāraṇatvādisvabhāva eva lakṣaṇamiti cet, na tasya lakṣaṇīyatvāt |
kiṃca dhūmavattvasya anagnimattvaṃ lakṣaṇaṃ na bhavati
asaṃbhavādiprasaṅgāditi tāvallakṣaṇatvābhāvastadvyavahāro vā
sādhyaḥ | tatra kvacit tasyaiva sādhyatā yathā anupalabdhyantareṣu | tatra na
tāvadatra pratyakṣatvaṃ lakṣaṇatvābhāvasya
tathātve'sambhavādyupanyāsāyogāt | tadyamānumāniko
(page 205)
bhāvaniścayo vaktavya iti punarapi tadeva āyātaṃ yat cirantanā manyante-
bādhakapramāṇena aniṣṭarāśerapākaraṇamiti | nanu anumāne'navasthā,
kiṃ nu khalu nāmadheye parivartite vastudoṣāḥ śāmyanti
asaṃbhavādayo, yuktirityuktāvapi hi kiṃvā'navasthā | tathāhi
asaṃbhavo'nagnau dhūmasyeti saṃbhavasya abhāvaḥ, saṃbhavaśca
nāma dhūma evocyate dhūmasya svakāraṇaṃ sattā, samavāyo vā | tasya
ca abhāvo yadi saṃvedanasvabhāva āntaro'nupalabdhirūpastarhi
svasaṃvedanapratyakṣatvamadaḥ, bāhyastu yaḥ, sa vastvantarātmā
pramāṇāntareṇa svenaiva pratyakṣādinā grāhyaḥ | tatra ca yat nimittatve
sārvatrikatvādi codyate, tadatrāpi śakyacodanaṃ yadi nāma kuḍye'nagnau
na saṃbhavo dhūmasya dṛṣṭo'nagnyantare'pitu piśācasthānīyasya
saṃbhavo na bhaviṣyatīti kuta etat | nanu yadi tatrāpi asaṃbhavaḥ
syādihaiva tadabhāve na dhūmasya saṃbhavaḥ syāt | atra etadeva tāvat
cintyam-sa kaścidadṛśyaḥ piśācasthānīyo'tra nāsti yo dhūmasya iha
janaka iti kuto gatiḥ | atha ucyate tādṛśāt cet kuto'pi dhūmaḥ
syādagnirapekṣaṇīyo'sya na bhavedityagnyabhāve'pi syāt, naca evamiti
hanta tarhi vyatirekagrāhi idamanupalambhalakṣaṇaṃ pramāṇamiti
pratyakṣānupalambhapañcakā-deva
asmaddarśanocitāntarmukhasvasaṃvedalakṣaṇasvatantrātmatattva-
viśramādeva kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ | tatrāpica sārvatrikatāniścaye
vyavahārato vyutpattito vā āgamādvā svapratibhāyā vā
janmāntarābhyāsoditāyāḥ samavadhāritā bhagavanniyatiśaktireva
prabhavantī nirūpaṇīyā, natu asaṃbhavādayaḥ | te'pica
udbhāvyamānāḥ prasaṅgasādhanarūpāḥ svaparyāyeṇa abhimataṃ
sādhayanto'numānatāṃ na ativartante | nahi sādhanadūṣaṇe
kadācidapramāṇāt, sādhutāṃ duṣṭatāṃ ca samyagavabodhayat
sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca, avabodhakataivaca pramāṇatā |
(page 206)
yacca ucyate-vyaktidvayadarśanādeva kāraṇāṃśānāṃ kāryāṃśeṣu
vyāpāro'vadhāryate, palālaprabhavāṇi hi vahnisahasrāṇyapi ekaiva
vyaktiriti; tatra idamapi śakyaṃ vaktuṃ palālakāṣṭhasaṃbhavagomayod-
gatavahnisahasradarśane'pi akaiva sā vahnivyaktirindhanodbhavā nāma
dṛṣṭā bhavati śakramūrdhasūryakāntaprabhavāṇāṃ
vyaktīnāmadarśa-nāt, tataśca indhanamapi vahneḥ kathaṃkāraṃ
kāraṇatāmiyāt tāsāmapi darśane'nindhanānāmanyāsāmadarśanamapi
saṃbhāvyeteti anagnisvabhāvaḥ śakrasya mūrdhā ceti
avyutpattivijṛmbhitameva | evamasaṃbhavādīnāmapi na sārvatrikatvena
niścayopāyo'sti | atha samastalokaprasiddhyā yo vyutpannaḥ, sa eva
prāmāṇiko'numāne'dhikārīti ucyate; tarhi sā niyatiśaktireva | kiṃca
asaṃbhavādibhiralakṣaṇatvamitthaṃ vyāpyate yadi sambhavena
vyāptyānativyāptyā ca lakṣaṇatvaṃ vyāpyate | tathāca sati
vyāpakānupalambhādeva lakṣaṇaniścaya iti anumānāt na uttīryate | nanu
anumānamavasthāpādakaṃ tataḥ kimasambhavādayo
nihnutānumānaśabdābhidheyabhāvāḥ pratipattayeṅgaṃ
bhavanto'pramāṇabhūtā eva, apramāṇācca kā vastusiddhiḥ,
pramāṇaṃ vā te katamaditi | nanu bhavān brūtām-yathā etat siddhyatīti,
na cet vaktuṃ śaknoti, tarhi asambhavādaya eva asmaduktāḥ sthirībhūtāḥ
| tadanena vacasā satyaṃ prathamaśrāvakāḥ pratyāyyante, na cirantanāḥ |
tathāhi brahmaṇo'hamaurasaḥ putra iti rathyāpuruṣeṇa ukte
kaścitparyanuyuṅkte-kimatra pramāṇamiti | sa āha nanu
utpannastāvadahaṃ, naca ahetukaḥ | yadica bhavānpitaramanyaṃ me
pradarśayati, tat tameva aṅgīkurve; na cet, maduktireva iyamomiti
pratipūjanīyā ca amṛtarasavadādaraṇīyā
cetivacaḥsabrahmacārivacanamidam | asambhavādīnāṃ ca lakṣaṇatvena
saha virodho grahītavyaḥ | saca itthaṃ bhavati-yadi
(page 207)
asaṃbhavādayo lakṣaṇatvasya vyāpakāsteṣāṃ ca vyāpakatvamasambha-
vāntarādibhirgrahītavyamiti saiva anavasthā | anavasthetaretarāśrayasāṅ-
karyaprabhṛtayaśca ye doṣā ucyante pramāṇaparidṛṣṭamanyo'nyāśraya-
mavasthitamasaṃkīrṇaṃ ca bhāvasvabhāvamapekṣya atyantābhāvarū-
pāḥ santo'pi buddhyā ullikhyamānā abhūtaṃ bhūtasya, abhūtasya vā
bhūtamabhūtasya bhūtasya vā gamakamitinyāyena hetutāṃ gacchanto
vyāptisiddhaye pratyakṣādipramāṇāntaracchāyātaḥ kathamiva mucyante |
tathāhi bhagavānantanāthaḥ
itaretarāśrayāṇi ca na kalpante |
ityuktyā dṛṣṭāntaṃ pratyakṣapramāṇopajīvanāya avocat
nahi naurnāvi baddhā-----------------------|
iti | nanu pratyakṣe kathamāśvasimaḥ sārvatrikatāniścayaṃ kartum | hanta
pratyakṣe'nāśvastāḥ saṃbhāvanāmātre tatrabhavantaḥ samāśvasantīti
mahat prāmāṇikatvam | saṃbhāvanālakṣaṇotprekṣotthāpitā hi amī
bhavadabhihitā asaṃbhavādayaḥ | utprekṣā ca vikalparūpā | sarvaśca
vikalpo mūle pratyakṣameva apekṣate | anubhavavāsanotthāpitā hi vikalpā
iti pratyakṣameva tatrāpi pratapati, na anyat | tata eva
tarkatantranirmāṇaprathamamuniḥ
tatpūrvakaṃ ca trividhamanumānam | (nyā. sū. 1|1|5)
iti pratyakṣapūrvakatāmeva anumānasya avādīt | nanu pratyakṣaṃ kathaṃ
sārvatrikatāyāṃ vyāpriyate | nanu saṃbhāvanā api kathaṃ vyāpriyate |
nahi dṛṣṭe'nupa-----------tūttaraṃ pratyakṣe'pi na bhakṣite śvabhiḥ |
tadevahi yauktikaṃ pratyakṣamiti kecit vadanti | kiṃca saṃbhāvanā
cedevaṃbhūtā vyabhicāravirahitā, tarhi tadeva mānasaṃ pratyakṣaṃ
vyāptigrahaṇanipuṇamiti aṅgīkṛtaṃ bhavet | atha asambhavādi
svīkurvāṇā sā vicitrībhavati
(page 208)
saṃbhāvaneti, tarhi arthāpattireva iyaṃ syāt | tathāhi pratyakṣānupalam-
bhairdṛṣṭastāvadagnau dhūmaḥ, saca anyatheti anagnau saṃbhave sati na
upapadyate iti anagnāvabhāvastasya kalpyate iti sphuṭameva etat |
arthāpattiśca tārkikamate'numānameveti saiva anavasthā | tatpraśāntaye
ca pratyakṣameva anumantavyaṃ mūle | tathāpi kāpilairāvītahetuprayogena
vipakṣabādhane nirūpite darśanameva paryante śaraṇīkriyate | nahi asataḥ
kāraṇaṃ dṛṣṭam | naca sarvasya sarvasmādudbhavo dṛṣṭaḥ | naca
aśaktena aśakyaṃ kriyate iti dṛṣṭamiti asaṃbhavādayo nirūpyamāṇāḥ
pratyakṣa eva viśramayitavyāḥ | ativyāptiśca sādhyasya nāstīti yaducyate,
tat sakalamataviparītamabhidhīyamānaṃ kamarthaṃ puṣṇāti |
sapakṣaikadeśavṛttayo gamakā hetava iti hi ṣaṭtarkyāṃ prasiddhiḥ |
tadanena viparyāsitena kiṃ siddhyati | lakṣaṇatvamitthaṃ nirdoṣaṃ
bhavatīti cet, na tasya dūṣitatvāt | nahi vahnirlakṣaṇaṃ dhūmasya yena
dhūmavattvasya vahnimattvaṃ lakṣaṇaṃ bhavet | nahi yathā
bhramavikalparūpatāvirahitavijñānarūpatā eva sākṣātkārarūpatvam,
tāṃ muktvā na anyat tasya vapurābhāti, nirdiśyate vā; tathā
dhūmavattvasya agnimattvam | pṛthagevahi dhūmena labdhapratiṣṭhena
ahnervārtāmapi aspṛśatā parvato dhūmavānkṛtaḥ, anyathāhi
vahnirūpatāsvīkāre vahninā api svakāraṇasvīkāre viśvamatra svīkṛtaṃ
syāditi tāvati anābhāsamāne na kiñcit bhātaṃ bhavediti andhataiva syāt |
yat codyate-paraistāvallakṣaṇatvamaṅgīkṛtaṃ
kevalavyatirekirūpānumānaviṣayamasmābhistu sarvānumānaviṣayamiti,
tadapi mṛṣā | cirantanairhi hetorlakṣaṇatvamaṅgīkṛtam, bhavadbhiḥ punaḥ
sādhyasyeti mahānbhedaḥ | tasmātpramāṇaiva sā sādhanadūṣaṇe
kartavye | tataśca vastunirṇayaḥ | yadāha muniḥ
(page 209)
vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ |
(nyā. sū. 1|1|41)
iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ
vol M00022 · chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11 · lines via source.start/end