Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-F-kriya-trtiyo-close

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
pārameśvaraṃ kimapi kṛtyaṃ nirvāhaṇīyamiti so'saṃbhavannapi saṃbhāvya eva | prayatna iti caturvidhasya kṛtyasya tatprāṇitatvāt | tatprasādādeva iti yatraiva parameśvarātmā prasanno dehādyabhimānakāluṣyatyāgena, sa eva mohamahārṇavāduttarītuṃ samarthaḥ | tat iti parameśvarokte śāstre yā upapāditā bhāvena iti saṃskāro dīkṣādikriyā dhyānādiyogo yogo jñānaṃ tasyāḥ samantataḥ sāmarthyāt tāṃ tām iti heyarūpāṃ dehaprāṇapuryaṣṭakaśūnyādipramātṛmayīṃ bhogādhārabhogyādilakṣaṇāṃ bhuvanabhāvādimayīṃ bhuvaṃ pariharaṃstyajan svayaṃ dhyānayogajñānādiṣu parameśvaraguruprasādadvāreṇa ca dīkṣādau sa parameśānugṛhītaḥ prakāśatāṃ nayati aiśvaryamātmani,-iti pūrveṇa (page 168) saṃbandhaḥ | iyati dīkṣādīnāṃ sarveṣāṃ sāmarthyamuktaṃ yadatraiva janmani parameśvaratālābha iti yogajñānayoḥ prādhānye'pi jñānadīkṣāpūrvakatvāt | yadāgamo na cādhikāritā dīkṣāṃ vinā yoge'sti śāṅkare | kriyājñānavibhedena sāca dvedhā nigadyate || (mā. vi. 4|6) iti | yadātu dhyānayogānanabhyasyanneva jñānadīkṣāsamāśvastastadā asya kimityāha bhāvanā iti | kecit iti yoginaḥ | vibhūtibhāgam iti sarvajñatvasarvakartṛtvayoraṃśamadhikajñānakaraṇasāmarthyamaṇimā- divibhūtyaṣṭakalakṣaṇaṃ tattadbhuvanaviśeṣaviṣayamiti | tadanena pratyakṣata eva adhikasadbhāve'pi na prakṛtasya hāniriti pradarśya yuktyā api etadeva upapadyate ityāha nahi iti | ātmabhāva iti paramātmana iti ca | ubhayatrāpi parasparaṃ sannidhānayorna virodha iti uktam | nanu mā bhūt prāṇāderātmabhāvasannidhānena paramātmanaḥ sannidhāne virodhaḥ, svasaṃvedanātmakasvaprakāśatvavirodhastu bhavet | maivam, saṃnihitaścet paramātmā, tadasau svaprakāśaikasvabhāvaḥ | tadāha naca iti | nanu paramātmā cet svaprakāśaḥ, tarhi prāṇāderātmabhāvaḥ katham | tatprathā iti paramātmano yā svātantryeṇa prathā, tatprabhāvādeva tasya iti prāṇādeḥ tathā iti ātmatayā prakāśanaṃ yataḥ | etadeva draḍhayati apareṣāmapi iti prāṇādervedakatāspṛktvamasti vedyatāyāmapīti ekagrahaṇam | bhāvānām iti vastūnām | etat spaṣṭayati avastūnāmapyevam iti darśayan abhāvasyāpi iti | nanu saṃvittattve mā bhūdīśvaratvamapūrvaṃ sādhyam, prāṇādau tu ātmatāniṣedho'pūrva eva sādhyo'stu | so'pi na apūrva ityāha prāṇādīnām ityādi | (page 169) tathāca iti prameyatayā | prameyaṃ hi smaryate'nubhavavicchedanabalāt | pramātṛrūpaṃ tu yadavicchinnaprakāśasāraṃ, tatra smaraṇaṃ na upapadyate | tata eva uktaṃ natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13) iti | yadvaśāt iti niṣedhavyavahārasiddhisāmarthyāt | prāk iti evamanyo'nya----------------------------------------| (1|3|6) ityatra ṭīkāyāmupapāditametat | cidrūpasya tu iti bhavataiva hi upapāditamidaṃ vitatya bhinnayoravabhāso hi syāt------------------------| (1|6|2) ityatra | param iti idaṃbhāvam | upajātā iti nirūḍhiṃ gateti yāvat | pūrvam iti kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ | (vi. bhai. 113) iti | upadeśaṃ smārayati parataḥ iti vikalpodaye māyāpramāturabhivyaktau | saṃsāraphalaḥ iti dharmādharmanibandhanajātyāyurbhogahānādānaprabandharūpasaṃsa- raṇakārītyarthaḥ | yatra iti tato yuktamuktaṃ tacca viruddhasvarūpaprakāśanenaiva nivartyate iti āśayaśeṣaḥ | ata eva iti yataścinmayā eva arthāḥ, tataḥ | atra iti asmaddarśane | natu iti mukhyaḥ iti sambandhaḥ | sāṃkhyānāṃ tu ayameva mukhyo moha iti saṃmataḥ | nanu yadi saṃvinmayā eva arthāstarhi prāṇādirātmaiva, natu anātmā; tat kathamuktaṃ prāṇādāvanātmani iti,-ityāśaṅkāmapohati sa tu iti | anātmanyātmābhimānastadā bhavati, yadā ghaṭādibhyo'hantocitebhyo vyāvṛttya ghaṭāditulyīkṛta eva idantāspade prāṇadehādau bhavati | tadāca iti niyate prāṇādāveva ātmabhāve'hantāsarvasvasya (page 170) samāropaṇādutthāpite | tadapekṣayā iti ahantānurāgasamālambhanalabdhapramātṛtāsaubhāgyamapi anujjhitedantāmalakalaṅkaprāṇādikamapekṣyetyarthaḥ | tadeva āha so'pi iti nanu iti ca | īśvarasya yena prakāreṇa sarve'rthā ahantāspadaṃ yatastena kiṃcidivajāyante tadā prāṇādirna ahantāspadamiti yojanā | etadeva upapādayati yataḥ iti | asau iti prāṇādiḥ | ahantā iti īśvaradaśāyām | evaṃ prasaṅgena māyāpramātuḥ svarūpaṃ nirūpya tadviṣaye niṣedhavyavahāra iti yat prastutaṃ prameyaṃ, tadeva anubadhnāti tatra ca iti dehaprāṇādau | krameṇa iti bhāvanābhyāsena | pūrvaṃ hi iti bhāvanākramasya abhāve | anivṛttau hetuḥ ghaṭāt ghaṭādīn prati grāhakatvāt iti | ubhayatra hi kāraṇamasti nivṛttau ca | tatra pravṛttikāraṇadṛḍhasaṃskārasūtranibaddhaṃ ca vartamānaṃ ceti nivṛttikāraṇaṃ sadapi udāste, tat vartamānatvavigame tatsaṃskāraparikṣaye ca phaliṣyati | tadāha kevalam iti śarīrapātāt iti prayāṇaśabdavācyāt | ūrdhvam iti prayāṇānte iti purānirūpite | tāvataḥ iti yasya tāvat dehe'hambhāvo vigalitaḥ, sa dehasambandhopanatadharmādharmanibaddhadehāntarārambhābhāvāt vigate dehe prasṛtilayādibhāve'vatiṣṭhate iti buddhyantādadhvana uttīrṇaḥ | yathoktaṃ ------------------------------------karmataśca śarīriṇaḥ ityādi | evaṃ prāṇādyuttaraṇamapi āgamādhikāre vakṣyate | adyaiva iti śarīre'pi apatite | apiśabdena stokāvaśeṣatvena prāṇaśarīrādāvahantābhiniveśasya sthitirapi astīti vyācaṣṭe sarvathānivṛttau śarīrapātāpattyaiva adyetivācoyukterayogāt | nanu tadā asya yoginaḥ kutra ahantādārḍhyam | āha tadāca (page 171) iti | prāṇādau iti vedyīkṛte | ghaṭādiṣvapivā iti samādhānasaṃskāradārḍhye vyutthito'pi śarīrādi na grāhakatvadārḍhyena adhiśete iti yāvat | tathā iti pṛthagbhāvabaloditena parimitatvena | etat prasiddhena śarīrādinā samīkaroti yathā iti | nanu śarīrādergrāhakatvāvasare'pi prāṇādyapekṣayā sphuṭameva grāhyatvaṃ, tat kathamuktaṃ yogyatvamiti | etat niṣedhati natu iti | vakṣyate iti āgamādhikāre | iyatā ca idamuktam- grāhyagrāhakabhedaparamparāyā anivṛttau māyāpade bhūṣaṇamiyamanavasthā, pramātṛtāyāṃ tu na prameyatāṅgamiti na prameyāsiddhidūṣaṇamiti | nanu yadi śūnye śūnyāntaraṃ grāhakamiṣyate, tatrāpi śūnyāntaraṃ; kāmamanavasthā | śūnye tu cittattvaṃ grāhakamiṣyatām, tataśca prakāśamiti kā anavasthā | etadāśaṅkya āha naca iti | aśakyatve hetuḥ tasya grāhakatvābhāvāt iti | tatrāpi pūrve hetuḥ, tatrāpi pūrva ityevaṃ neyam | tasya ca iti cittattvasya | nirābhāsam iti śuddhe śivatve | viśvābhāsam iti īśvaraparyante | śivatvam iti bhāvapratyayena avasthārūpatvamatra vadatā paripūrṇe dharmiṇi avasthātari avyapadeśyatāṃ pūrṇatvena āha yathoktaṃ prāk pūrṇe tu sarvamasti ityādi | atha ayaṃ dehādāvahantāniṣedhābhyāsaḥ kiṃ sarvathaiva atra upayujyate | omiti cet, tarhi sūtre so'pi vaktavya eveti | atra āha tacca iti śivatvamīśvaratvaṃ ca pratyabhijñāya siddhyanti śivarūpā bhavanti | pratyabhijñānasyaiva svarūpamuktaṃ bhaktiśālinaḥ haṭhagrahagṛhītānapohanīyatathābhimānā ityarthaḥ | tatra hetuḥ ukta ityādinā uktaḥ, tatrāpi saṃpradāya ityādinā | dehasya sukhādiśūnyasya pramātṛtayā saṃvit nāsti, gaura (page 172) eva ahaṃ sukhīti hi pramātṛpratipattiḥ; tato dehāvasthāyāmiti na uktam | etaduktaṃ bhavati-kecana krameṇa bhūmikāsamārohādabhyāsakrameṇa śūnyamapi yāvat pramātrīkṛtaṃ sphuṭatvena vedyatayā adhaspadīkṛtya paramārthapramātari abhimānaṃ gṛhṇīyuriti prahataḥ panthāḥ | dehaprāṇapuryaṣṭakabaddhāsthā evatu tattyāgamanabhyasyanto'pi aniṣiddhatadātmabhāvā eva ullaṅghanakramamanādriyamāṇāḥ śarīre cakrādhārādau mahāvidehānandabhūmikādau ca baddhapadāḥ pratyuta vedyāntaratādātmyaparipoṣaṇena viśvātmānaḥ saṃpadyante iti tānprati dehādāvahantāniṣedhābhyāse na kiṃcit kṛtyam | tathāvidhasaṃpradāyapātratāvirahitānāmeva sa upayogī abhyastadehādyātmatātyāgāya | paryante tu tairapi anavasthābhayādidameva ālambanīyamiti | idānīṃ prakṛtamidantāhantayorvirodhamupasaṃharati tadevam iti | nanu yathā vā gamanarūpagovyavahāro'prayatnasiddhaḥ pūrvamūḍhasya, tathā ātmavyavahāre sati īśvaravyavahāraḥ kva siddhaḥ | yadi tu tatrāpi asiddhaḥ, tarhi anavasthā | tāṃ pariharati dṛṣṭāntatvena iti punaḥśabdo viśeṣaṃ dārṣṭāntikāt dyotayati | nahi atra ātmā īśvaro bhavatīti vyavahāraḥ pūrvaṃ pravartitaḥ | etadevakāreṇa āha | ātmaiva hi viśiṣṭa īśvara iti tadvādinaḥ | tadāha puryaṣṭaka ityādi | puryaṣṭakaśarīraprabhṛti yat māyīyaṃ, tadrūpaśūnye apṛthagbhūtatvāt prakāśāvyatirekāt jñānādiśaktiyogācca ātmatveśvaratvavyavahāro'siddhaḥ svātmani caitramaitrādibhedini tābhyāmeva nibandhanābhyāṃ sādhyate, natu apṛthagbhāvaḥ prakāśāvyatirekaḥ, saca ahamiti vyavaharaṇīyaḥ; ātmāyamiti tu anena prakāśāt vyatiriktamiva vyavahriyate | jñānādiśaktimattvaṃ ca jānāmi karomītyevaṃrūpamahamityevavyavahārasya nibandhanaṃ, natu īśvara ityasya | etat svayamāśaṅkya (page 173) yadyapi ityādinā pariharati tathāpi ityādinā prāguktameva smārayan | iha iti na kevalaṃ pūrvamiti bhāvaḥ | nanu iha sūtre vyavahāraḥ pravartyate itivacanena vyavahārasādhanaṃ karaṇarūpaṃ, taddvāreṇa ca kriyātmakamasya śāstrasya abhidheyamiti uktam, pūrvaṃ tu -------------------------------pratyabhijñopadarśyate || (1|1|3) iti pratyabhijñānaṃ, tat kathaṃ saṅgamayitavyamityāśaṅkya ekasaṃvedanaṃ vastutattvamityupapādayati pratyabhijñā ityādinā | atra ca karaṇasya kriyāyāmupayogāt kriyāyā eva abhidheyatvaṃ śāstraṃ prati nirūpitam | kriyā ca karaṇasvarūpavivecanadvāreṇa vācyeti pratyabhijñānaṃ pramāṇamasya śāstrasya abhidheyaṃ lakṣaṇīyatveneti tatpratipādanaṃ prayojanaṃ pramāṇasvarūpapratipattiḥ, tasyāṃ phalaṃ tadvyāpāraṇaṃ, tasya phalaṃ pratyabhijñodayaḥ, tataḥ paryantaphalamaparyanuyojya phalāntaraṃ pūrṇānandānantaśaktiparameśvararūpatonmeṣa iti tātparyam | nanu aprāpte śāstramarthavat itinyāyāt prasiddhe svātmani kiṃ śāstravyāpāreṇetyāśaṅkya āha śāstrāṇāṃ hi iti loka iti arthakāmādyupayogini pramāṇe vā iti | yaduktaṃ pūrvaṃ ------------------------------śāstraṃ mohanivartanam | iti | asiddha iva iti na vyavahāryo bhavatīti pūrveṇa sambandhanīyam | punaḥ iti vṛttyantareṇa ityarthaḥ | nanu prameyādarthakriyā, pramāṇācca prameyasiddhiriti prameyasya pramāṇasya ca upayogitvāt tadviṣayaviṣamavimohavyapohane hetuvyavahārasādhanapramāṇānveṣaṇaṃ kriyatām, pramātā tu kutra upayujyate yena tatra vimohāpasaraṇaṃ kriyate | tasya anupayogādevaca dūrāpāstā satteti | tataḥ etadapi na vācyamapunarāvṛttiphalaṃ tat bhaviṣyati vyavahāraphalatvābhāve'pi (page 174) ātmā jñātavyo na sa punarāvartate ityādinayeneti tat kiṃ pramātātari mohāpasaraṇenetyāśaṅkāmādisiddhasūtrārthapratyāvartanadiśā śamayati yadyapihi iti | sarvatra khalu sa eva upayujyate ca bhagavānavabhāsate ca | upapadyate tadyadi na rūpyate tat, pratyuta pramāṇaprameyavargo'yaṃ na kvacidasti, na kvacit bhāti, na kvacidupayujyate svatantratayeti tātparyam | tathāhi pramātṛprameyavargasya jagadantarvartinaḥ prasuptaprāyatāṃ darśayiṣyati svātmamātraniṣṭhatvāśayena | ihahi pramāṇasya tisro'vasthāḥ- prākkoṭiḥ, vartamānatā, phalaparyantatā ca | tatra prākkoṭau pramātureva vijṛmbheti darśayati prameyajijñāsāyām iti | sarvatraiva tāvadayaṃ pramātā duḥkhasaṃśleṣavidveṣī sukhāsvādarasādaraḥ | ityanena nayena prameyajijñāsayaiva vyāptaḥ | mārgagamanādāvapi tatra jijñāsorapi avivekabalopanata eva madhye saṃśaya upajāyate yannirdhāraṇāya prekṣāpūrvakārī vyāpriyate | svaśarīramapihi paśyannayaṃ tattvamasya jijñāsamāno vivekabalādeva saṃśayamutthāpayati-kiṃ yathaiva idamahantāspadaṃ me śarīraṃ, tathaiva syāt; uta anyatheti | tataśca saṃśayāpākaraṇāya pramāṇamevaṃ pravartayitumicchaṃstadanusmarati | yatrāpi vastuvṛttādeva vivekamantareṇa api saṃśaya udeti yathā uccatādarśanāt sthāṇunarādau, tatrāpi eṣaiva gatiḥ | tadayaṃ pramāṇasya pravartanecchātmakaḥ saṃkalpaviśeṣo dharmiṇāṃ taddharmadvayaṃ dharmaniyamanirṇayaṃ tannimittaṃ ca pramāṇamekīkurvan vicāra iti abhidhiyate vividhaṃ kṛtvā cāraṇaṃ saṃcāraṇaṃ prameyasya vimarśotthāpanena vivekopanatena, viśeṣe cāraṇaṃ tasya prameyasya viśeṣāvagamanibandhanapramāṇānveṣaṇalakṣaṇaṃ ca viśeṣacaraṇe kartavye tatsamarthācaraṇamiti vicāraḥ | parita ālocanaṃ sarvato vivecanā, anyaparivarjanena ca (page 175) ālocanaṃ pramāṇapariḍhaukanamiti paryālocanaṃ sambhavato'rthasya saṃbhāvyamānatayā upapadyamānasya tadeva sambhavasamarthācaraṇamupapādanamityucyate | evamicchāpūrvakaṃ pramāṇasya pravartanaṃ saṃkalpaprayatnarūpaṃ vicāra ucyate | yastu āha -idamitthaṃbhūtaṃ yat, tadevamuta naivamiti vimṛśya evamevetyaniṣṭaparākaraṇena sthāpanaṃ vicāra iti pañcapado vicāra iti, sa praṣṭavyaḥ-vicāra iti kim vākyamabhipretaṃ, vākyārtho vā; vākyārtho'pi jaḍābhimato, jñānātmā vā; jñānamapi ekaṃ vā, jñānamālā vā | padāni ca kiṃ suptiṅntāni, tadartharūpāṇi vā; tānyapi jñānājñānabhedena vikalpanīyāni | padaśabdena vā bhāgā viṣayā vā, uta jñānaṃ vā, jñānamālā vā vicāra iti saṃbhāvyate tāvadetat | tatra ca suptiṅntānāmavasaraḥ, saṃjalpāntarāvasare'pi ekasmin jñāne saṃśayarūpe nirṇayarūpe vā vicāratvena saṃmate bahūnāṃ padānāṃ ko'vakāśaḥ, kalpanāyāṃ tu ka iyattāniyamaḥ | jñānamālāyāmapi etenaiva kṛtaḥ padaniyamanirāsaḥ | atha ekasya jñānasya pañca padāni jñeyarūpāṇi, tadā parvato dhūmavāniti kāmaṃ jñeyamastu padadvayaṃ; tataḥ paraṃ tu kimidamevamuta naivamiti agnimattvānagnimattvasaṃśayo'yaṃ bodho, na viṣayarūpaṃ padadvayametat | agnerbhāvābhāvau viṣayāviti cet, astu evaṃ; saṅgatistu kā | ekatraiva jñāne parvatadhūmāgnibhāvābhāvāgniniyamāḥ pañca yadi viṣayatāṃ gatā śikharasthasyaiva jñāne ghaṭapaṭādayaḥ, tat parvato'gnimāneveti kathaṃ parasparāpekṣāsiddhirbhavet, agniniyamaścāgnibhāvābhāvā iti so'yamagnibhāva eveti na pañcamaṃ padametat syāt; ekadaiva ekatraivaca jñānaṃ bahnerbhāvamabhāvaṃ ca kathaṃ viṣayayediti vācyam | atha pṛthagbhūtairjñānairviṣayīkṛtāni pañca vastūni padāni anusandadhānaṃ jñānaṃ pañcapado vicāra iti ucyate, (page 176) tatra dharmijñānaṃ dhūmajñānamiti jñānadvayasya tāvadastu viṣayadvayam, tataḥ paraṃ tu yat saṃśayajñānaṃ vimarśākhyaṃ, tasya eka eva dvyātmanā kalpyamāno viṣayaḥ sthāṇurvetyatraiva vākyānupraveśena pakṣāntaradolayoḥ praveśitatvādaparathā viṣayadvayamekamanekaṃ vā jñānamiti ubhayathāpi kaḥ saṃśayārthaḥ | tadayaṃ kimevamitiśabdabhede'pi ekasvabhāva eva saṃśaya iti kathaṃ padadvayātmatvamasya | evamevetisthāpanaṃ ca nirṇaya ucyate | tasya dharmidharmasaṃvedanaṃ saṃśaya ityādīni kathaṃ padāni vikalparūpāṇi bhaveyuḥ | upayogamātrāt tāni tasya padāni,-iti cedaniṣṭaparākaraṇamapi padāntaratvena kimiti na gaṇitamiti pañcapadatvaṃ kathaṃ syāt | kaśca ayamatra abhimānaḥ-pañcapado vicāra iti na kenacit jñātamasmābhireva andhatamasamapasāritaṃ lokasyeti | bālā apihi prathamaṃ vyākaraṇasūtramadhītya nyāyasūtramadhīyate yatra uktaṃ vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ | (1|1|40) iti | vimarśo hi saṃśayaḥ | saca sati dharmidarśane pratipakṣopālambha evaca aniṣṭaparākaraṇamiti ko'yamapūrvapradarśanābhimānaḥ | evaṃvidhābhimānanirmāṇamapivā bhagavata eva svātantryamiti vandyatetamāmasmābhiḥ | vyavasthāpanaṃ vicāra iti ca pratijñā yayā lakṣaṇapadaprayojananirūpaṇāvasare yaducyate-idamitthamityanabhidhāne bhittyabhāvāt vimarśānaṅgatvācca nirālambano vicāro bhavediti, tadastu; yattu ucyate kimevamityādipadadvayānabhidhāne nīrūpo vicāraḥ syāditi, tadatitamāmanusandhānavandyatvaṃ hṛdayasya | anena hi vacasā vimarśa eva saṃśayātmā vicārasya lakṣaṇamuktaṃ bhavet, natu sthāpanamiti | punaśca abhihitaṃ-yadi evameveti padaṃ na syāt, niṣphalo niravadhiśca vicāro bhavediti, tadanenāpi (page 177) sthāpanaṃ vicāra iti prakrāntapūrvaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ virudhyeta | nahi tadeva svātmani phalamavadhirvā bhavitumarhati | tadanena vicāraṃ vicārayatā pūrvāparaṃ na vicāritam | naca ānumānikanirṇayayogādeva parīkṣakatā vicārakatā khyātā loke carame cetasītinayena ratnatattvavicārasya pratyakṣeṇa api saṃbhavāt | ānumānikavicāro'pi jñānamālātmā yadi ucyate, tat ṣoḍaśapada iti vācyaṃ tāvatā tadutpādāt | naca nirṇayo vicāraḥ prasiddho vicāritametat sūribhiḥ, naca adyāpi nirṇītamiti vyavahārāt | tathāhi mahābhāṣyakṛt sandhyakṣaravārtike idaṃ vicāryaṃte--------------------| (2|3|4) itisaṃśaye sati pramāṇānveṣaṇameva vivekāvatāraṇaṃ prakalpitaṃ vicāratvena vyavahṛtavān | āgame'pi tāvadvicārayedyogī yāvattattvaṃ prapaśyati | iti | tattvadṛṣṭilakṣaṇāt nirṇayāt pūrvāvasthaiva vicārayitṛtvaṃ nirūpitam | mahāguruṇā api savicārasamāpattyanantaraṃ nirvicāravaiśāradye'dhyātmaprasādaḥ | (yo. sū. 1|47) iti uktvā ṛtambharā tatra prajñā | (yo. sū. 1|48) iti nirṇayarūpāyāḥ prajñāyāḥ paścātsvarūpamabhidadhatā nirṇinīṣaiva vicāratvena uktā | kiṃca vitarka eva sūkṣmo viṣayatāṃ nīto vicāra iti darśitaḥ | naca vitarko nirṇaya iti yuktamuktam | pramāṇopanyāsarūpā nirṇinīṣaiva vicāra iti alamavāntareṇa | evaṃ prākkoṭau pramāṇasya pramātureva upayogamuktvā parakoṭāvapi darśayati parato'pi iti | pravṛtteḥ iti digyoge hetau ca pañcamī pūrvottarasambandhena | madhyakoṭau tu pramāṇaṃ pratapat lakṣyamāṇamapi (page 178) pramātārameva vastuta ujjvalayatīti darśayati | taṃ prati iti pramātāraṃ pratītyarthaḥ | evaṃ madhyakoṭau pramāṇaṃ pratapatu, tattu yathā kṛtārthaṃ bhavati, tathā pūrvāparakoṭimeva anudhāvatīti nirūpyate tathāpi iti pūrvakoṭiraparakoṭiśca tulyaiva | darśitaṃ prāk tāvadarthāvalehenaivottiṣṭhatītyādinā | pratiṣṭhāṃ dṛḍhaniścayarūpāmarthaḥ pramātari ādādayatīti saṃbandhaḥ | vyavahartari iti yaduktaṃ, tadeva sphuṭayati sāsnādi ityādinā | vyavahāraśca sārvatrikatvena vyavahāre upayujyamāno'numānaṃ śaraṇīkaroti | tacca mohamātranivartanaphalameva sarvatra | vicārayan iti pramāṇaṃ pravartayitumanvicchan | etadeva koṭidvayena prādhānyaṃ pramāturupasaṃharati | madhyakoṭeśca aprādhānyamaparakoṭyā paryavasāne vyavahāryatvābhāvāt saugatādidarśaneṣu nirūpayati tataḥ iti vicāralakṣaṇā pūrvakoṭirbhavantī api na sarvatra sphuṭasaṃvedyeti paścādupāttā | prasupta iva jagadantarvartini pramāṇaprameyavarge ityādinā madhyakoṭiḥ sūcitā | mohanivartanamātraphalatve'pi yatra pratyakṣapramāṇadṛṣṭatvaṃ vṛkṣatvasya na puraḥsarīkriyate hetutayā, apitu śiṃśapātvameva, tatra tadvṛkṣatvamapramitameva abhipretamiti apūrvaprasādhakaṃ tatra svabhāvahetvanumānam | tatrāpi pramātaiva pratyakṣaṃ sārvatrikatvena vyāpārayannupayogītyāha yā yā iti | nanu evaṃ yadi pramāṇasya sambandhī sa vyāpāraḥ, kathaṃ pramātrā sārvatrikatvena vyāpāryate | atha evaṃ na, tarhi pramāṇasya sa na sambandhī syāt; apitu pramātureva | satyamevamiti āha vyāpāro'pi iti | kāraṇasya iti paraśoriva udyamananipātanādikayā | iha iti asmaddarśane yatra pramātṛlagno navābhāsaḥ pramāṇaṃ pratyakṣam | anenaiva ca granthena vartamānatākoṭāvapi pramāṇasya pramātṛprādhānyaśaraṇataiveti (page 179) darśitam,-iti tisṛṣu api pramāṇāvasthāsu pramātaiva vijṛmbhate iti yukto mūḍhaṃ prati tadvyavahārasādhanavyutpādanasaṃrambhaḥ | sa evahi pramātā vastusādhanaṃ ca pramāṇaṃ vyāpārayati vyavahārasādhanaṃ ca | tatastadāyattameva pramāṇasya viceṣṭitamiti darśayati tena iti tasmādityarthaḥ | pramātṛsamānādhikaraṇaṃ vāpadamapravṛttamasmadādeḥ pratyakṣānumānāptopadeśalakṣaṇaṃ pramāṇaṃ yasmin svargādau tattvasaṃkhyāniyame ca ṣaṭtriṃśattattvānīti, ādigrahaṇāt mantraprabhāvadīkṣādisāmarthye ca | śāstrākāreṇa iti vedaśaivādirūpatayā svavimarśaṃ prasiddhiparyantaṃ prasārayatītyarthaḥ | kriyate iti tenaiva pramātrā śāstrakārarūpeṇeti sambandhaḥ | yāvanti hi ātmajñānaśāstrāṇi śrutyantasiddhāntarahasyatantrarūpāṇi, tāni ātmani naiva siddhimapūrvarūpāṃ racayanti | tasmāt vyavahāramātrasādhanaphalāni eva tānīti bhāvaḥ | ata eva iti yadetat tisṛṣvapi koṭiṣu tasyaiva pratapanamuktam, tato hetoryatpramātuḥ prādhānyaṃ, tasmāt hetoridamapi siddhyati yat pūrvamuktam-ekenaiva pramāṇena aviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatetyādi (2|3|8) | ekatra hi pramātari pradhāne tadvyāpāravimarśabalāt pradhānasya bhedābhedavyavasthā | eka evaca asau sārvakālikatvena vimarśa iti ekaṃ pramāṇam | anyathāhi asmanmate bhinnasaṃvedyoparāgāt paradarśane svabhāvasaṃkocabalāt kālabhedavatyaḥ saṃvido bhinnāstadadhyavasāyā api bhinnāḥ kṣaṇikasvabhāvā iti kathamekameva pramāṇaṃ tātkālikavastuprakāśanaparyavasitaṃ svānusāritayā satyavyavahārahetuṃ vikalpādhyavasāyaṃ janayat sārvatrikatve pramāṇaṃ bhavet, bhinneṣu saṃvedaneṣu sarvasyaiva apūrvagrahaṇarūpateti kā gṛhītagrāhitā pramātrantaragṛhīte iva | tataśca kathamidamuddhoṣyate dhārāvāhivijñānamālāyāmādyameva saṃvedanaṃ (page 180) pramāṇamityādi | nanu idānīṃ janmāvasara eva anena vahnyādibhāvasvabhāvagrāhiṇā pramāṇena pramāṇyamāsāditamiti uttarakālaṃ jñānānāmapramāṇatvameva syāt | ābhāsamātre khalu evameva pratipadyatāmāyuṣmān, naca apramāṇatvamekāntatasteṣāmābhāsāntareṣu agṛhītapūrveṣu yojanābhāse vā anullasitapūrvasya vimarśalakṣaṇasya pramātṛvyāpārasya ullāsanāt | nanu pramātṛvyāpāro vikalpaḥ, so'pica jñānasvabhāvatvāt kṣaṇika iti kathaṃ pramātṛvyāpārasya kvacidapi aikyamucitam | etadāśaṅkitaṃ pariharati tathāpi iti | antarmukhatāprādhānyena asau vartamānaḥ pramātrā yāvati svātantryāt na cchidyate, tāvadeka eveti | nanu antarmukhasvabhāvo na tena kimaṅgīkriyate | netyāśaṅkya āha saca iti māyīyabhedasaṃskārāt vikalpo'sau pragīyate śuddho'pi vimarśaḥ | nanu antarmukhena ahamityetāvanmātrarūpeṇa vikalpatābhājā api vimarśanena na pramāṇānāṃ phalavattā, api tu ghaṭo'yamiti bahirmukhena | naca tena bāhyo'rthaḥ spṛśyate iti kathamuktaṃ vimarśaprādhānyena arthavyavastheti | atra uttaraṃ yo'pica iti | indriyavyāpārāt iti tajjāt nirvikalpakajñānāditiyāvat | so'pi na nirviṣayaḥ, apitu sārvatrikatve sāmānyaviṣayaḥ; anyathā tu svalakṣaṇaviṣaya iti | uktam iti bhrāntitve cāvasāyasye---------------------------------| (1|3|5) ityādau | nanu puro'vabhāsamānaṃ sāmānyaṃ svalakṣaṇaṃ vā spaṣṭapratibhāsamaspaṣṭapratibhāsaṃ ca vikalpe, tat kathamuktaṃ tadviṣaya eveti | atra āha nacāpi iti bhinnāvabhāsacchāyānāmapi mukhyāvabhāsataḥ | ekapratyavamarśākhyādekatvamanivāritam || (2|3|11) (page 181) iti uktam | tāvadgrahaṇena svamate tāvat na idaṃ durupapādamiti darśitam, paro'pi na bhedamatra vaktumutsahate ityāha yo'pi iti bauddhaḥ | anavadhāraṇameva darśati nirvikalpam iti karttṛpadametat | sva iti ātmīyādavabhāsādanyarūpam | tataḥ iti paramate'pi yataḥ pratibhāsabhedo'śakyāvadhāraṇo'nena | naca vimarśabalādaikyaprasādhanena prakṛte'pi prameye karāvalambaḥ kṛta iti darśayati tataḥ iti śabdavikalpe īśvaraḥ pramātā sarvaśaktirātmaiveti upadeśāvasare vyavahārasādhanabalopanate śabdaiḥ prameyatāṃ nītasya api paramārthaparāmarśe'hantātmani viśrama iti | idamiha tātparyam- bhagavata idameva svātantryaṃ-yat paśulokāpekṣayā atiduṣkaram, tatsaṃpādane'pi apratīghātaḥ itaśca kimitarat duṣkaram-yat prakāśātmanyeva prakāśamāne eva prakāśaniṣedho'prakāśamānatābhimāna eva | evaṃbhūtaṃ yat svātantryaṃ, tadeva grāhakollāsanaṃ taddvāreṇaca grāhyollāsanamapi | saiṣā māyāśaktirvimohanīti uktā | tatkṛto yaḥ svātmani svatantre nitye vyāpake ca smṛtyādiyogāt kālāyogāt deśāyogācca prakāśamāne eva sati ghanatamo'prakāśamānatābhimāno mohamalādiparyāyanirukta ābhāsaviśeṣastadvaśāt svātmani pūrṇamīśvaravyavahāraṃ na pravartayati mūḍhaḥ | so'nena icchādiśaktiprabhāvaprakhyāpakena pūrṇaparārthānumānarūpeṇa vyavahārasādhanena pratyabhijñākhyena śāstreṇa avabodhyate | yathāhi bhautaḥ kaścit mohādapahāritaṃmanya evaṃ bodhyate-kaḥ khalu bhavān yasya īdṛṅmukhamīdṛgvastramiti cet, paśya svātmanyetaditi punaḥ punarabhidadhatā naca apūrvamasya utpāditaṃ kiṃcit, tathaiva paśuloko bhāsamāne eva svātmani na ahamīśvara ityādi mohādabhimanyamāno vibodhyate | yatra khalu jñānādiśaktayaḥ, sa īśvara iti vyavahriyate (page 182) tanmātranimittakatvāt tadvyavahārasya yathā purāṇādiprasiddhaḥ; tvayyapi ca tāḥ santīti | athavā yatra yadāyattaṃ, sa tatra īśvaro rājā iva nije rājye; tathāca tvayi viśvam | yallagnaṃ yat bhāti, tat tena pūrṇaṃ nidhānakumbha iva ratnaiḥ; tvayi ca lagnaṃ viśvaṃ bhātīti yasya yadantarvarti bhāti, sa tāvati vyāpako ratneṣu iva maṇibhāvaḥ; śiṃśapādiṣu iva vṛkṣatvam | tvayi ca saṃvidrūpe dharādisadāśivāntaṃ śāstraprakriyādyavagataṃ viśvamantarvarti bhāti | yasminsati yadudeti līyate ca, tat tatpūrvāparabhāgavyāpi bhūmāviva aṅkuraḥ; tathāca tvayi prakāśarūpe viśvamiti | evamīśvaratvavyāpitvanityatvadharmā vyavaharaṇīyāḥ, anye'pi āgamoktāḥ sahasraśaḥ śaktiśabdavācyā dharmāḥ | tatprakaṭanāya idaṃ pūrṇaparārthānumānarūpaṃ pramāṇādinigrahasthānaparyantapadārthaṣoḍaśakanibandhanena samyak paravyutpattisaṃpādanasamarthaṃ śāstram | evaṃhi samyak paraḥ pratipādito bhavati hitāhitaprāptiparihārayorityādinā ca pratyakṣādipadārthaṣoḍaśikā paravyutpādanaprayojanatayā parārthānumānarūpetyanyathā prāmāṇyaṃ pratilabhamāne svaśāstre mithyaiva nyāyatattvavedimunimatavidveṣopāttā kuśaladoṣaiḥ parairapi pradarśitaiva | etacca madīyādeva kathāmukhatilakāt vitatamavadhāryam | evaṃ vyavahārasādhanena prakāśamāna eva yat na prakāśate ityabhimananaṃ saṃsāraśabdavācyam, tadapasāryate | tadapasāraṇameva muktiḥ | abhimananābhāsamātraparamārthau hi bandhamokṣau bhagavadicchāvijṛmbhitameva hetvaṃśe'pi vyāmuḍhasya | tatrāpi mohāpasaraṇameva kartavyamiti na apūrvaṃ kiṃcidaprasiddhaṃ prasādhyate | vyavahārasādhanapramāṇaprabhāvasamāśvastahṛdayastu mohasaṅkarakalayā parameśvareṇaiva parojjihīrṣādikṛtyanirvāhaṇāya kaṃcitkālaṃ prayatnasaṃdhāryamāṇe dehādāvahantābhimāne (page 183) prabhuddha iti abhidhīyate viditendrajālatattva iva paśyannapi tadabhrānta eva yataḥ, yasya śrutacintābhāvanātadgāḍhatābhirbheda uktaḥ | śivaśāsanopadiṣṭavidhipūrvakopāyena bhāvanābhyāsadārḍhyena tu tatraiva dehe prāṇādau ghaṭādāvapi vā saṃcāritapārameśvaradharmaprabandhaḥ siddhibhājanaṃ yogīti abhidhīyate yasya āgame saṃprāptaghaṭamānasiddhasiddhatamabhedo'nvartharūpo nirūpitaḥ | iyatyapi tu sarvathā mohakalāsaṃskārasya prakṣayaḥ | prakṣaye tu asya dehādyahaṃbhāvaniyamavigalanāt parameśvarataiva | īśvarecchāvaśādeva tu kasyacit prayatnaśatairapi pratyabhijñānaṃ na utpadyate | tasya api śrotrapathagamanamātrādapi avaśyaṃ saṃskārapākakrameṇa svarūpalābhaḥ | yathoktamāgame niṣkampa ātmasaṃvittau jīvanmukto'bhidhīyate | tattve vikalpamānastu piṇḍapātācchivaṃ vrajet || iti | mayā api vyākhyātametat saṃsārajīrṇatarumūlakalāpakalpa- saṃkalpasāntaratayā paramārthavahneḥ | syurvisphuliṅgakaṇikā api cettadanta rdedīpyate vimalabodhahutāśarāśiḥ || iti | tadamunā na apūrvaṃ kiñcitprasādhyate svātmanīti | tadadhunā nirvyūḍhaṃ paramārthato yaduktaṃ śāstrādau kartari jñātari svātmanyādisiddhe-------------------------| (1|1|2) ityādīti śivam || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara- pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhikāre pramāṇatatphalaprameyaparamārthavimarśastṛtīyaḥ || 3 || atha caturtho vimarśaḥ |
vol M00022 · chunkV3-F-kriya-trtiyo-close · lines via source.start/end