chunkV3-F-kriya-trtiyo-close
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
pārameśvaraṃ kimapi kṛtyaṃ nirvāhaṇīyamiti so'saṃbhavannapi
saṃbhāvya eva | prayatna iti caturvidhasya kṛtyasya tatprāṇitatvāt |
tatprasādādeva iti yatraiva parameśvarātmā prasanno
dehādyabhimānakāluṣyatyāgena, sa eva mohamahārṇavāduttarītuṃ
samarthaḥ | tat iti parameśvarokte śāstre yā upapāditā bhāvena iti
saṃskāro dīkṣādikriyā dhyānādiyogo yogo jñānaṃ tasyāḥ
samantataḥ sāmarthyāt tāṃ tām iti heyarūpāṃ
dehaprāṇapuryaṣṭakaśūnyādipramātṛmayīṃ
bhogādhārabhogyādilakṣaṇāṃ bhuvanabhāvādimayīṃ bhuvaṃ
pariharaṃstyajan svayaṃ dhyānayogajñānādiṣu
parameśvaraguruprasādadvāreṇa ca dīkṣādau sa parameśānugṛhītaḥ
prakāśatāṃ nayati aiśvaryamātmani,-iti pūrveṇa
(page 168)
saṃbandhaḥ | iyati dīkṣādīnāṃ sarveṣāṃ sāmarthyamuktaṃ yadatraiva
janmani parameśvaratālābha iti yogajñānayoḥ prādhānye'pi
jñānadīkṣāpūrvakatvāt | yadāgamo
na cādhikāritā dīkṣāṃ vinā yoge'sti śāṅkare |
kriyājñānavibhedena sāca dvedhā nigadyate || (mā. vi. 4|6)
iti | yadātu dhyānayogānanabhyasyanneva jñānadīkṣāsamāśvastastadā
asya kimityāha bhāvanā iti | kecit iti yoginaḥ | vibhūtibhāgam iti
sarvajñatvasarvakartṛtvayoraṃśamadhikajñānakaraṇasāmarthyamaṇimā-
divibhūtyaṣṭakalakṣaṇaṃ tattadbhuvanaviśeṣaviṣayamiti | tadanena
pratyakṣata eva adhikasadbhāve'pi na prakṛtasya hāniriti pradarśya yuktyā
api etadeva upapadyate ityāha nahi iti | ātmabhāva iti paramātmana iti ca |
ubhayatrāpi parasparaṃ sannidhānayorna virodha iti uktam | nanu mā bhūt
prāṇāderātmabhāvasannidhānena paramātmanaḥ sannidhāne virodhaḥ,
svasaṃvedanātmakasvaprakāśatvavirodhastu bhavet | maivam,
saṃnihitaścet paramātmā, tadasau svaprakāśaikasvabhāvaḥ | tadāha naca
iti | nanu paramātmā cet svaprakāśaḥ, tarhi prāṇāderātmabhāvaḥ
katham | tatprathā iti paramātmano yā svātantryeṇa prathā,
tatprabhāvādeva tasya iti prāṇādeḥ tathā iti ātmatayā prakāśanaṃ
yataḥ | etadeva draḍhayati apareṣāmapi iti prāṇādervedakatāspṛktvamasti
vedyatāyāmapīti ekagrahaṇam | bhāvānām iti vastūnām | etat
spaṣṭayati avastūnāmapyevam iti darśayan abhāvasyāpi iti | nanu
saṃvittattve mā bhūdīśvaratvamapūrvaṃ sādhyam, prāṇādau tu
ātmatāniṣedho'pūrva eva sādhyo'stu | so'pi na apūrva ityāha
prāṇādīnām ityādi |
(page 169)
tathāca iti prameyatayā | prameyaṃ hi smaryate'nubhavavicchedanabalāt |
pramātṛrūpaṃ tu yadavicchinnaprakāśasāraṃ, tatra smaraṇaṃ na
upapadyate | tata eva uktaṃ
natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13)
iti | yadvaśāt iti niṣedhavyavahārasiddhisāmarthyāt | prāk iti
evamanyo'nya----------------------------------------| (1|3|6)
ityatra ṭīkāyāmupapāditametat | cidrūpasya tu iti bhavataiva hi
upapāditamidaṃ vitatya
bhinnayoravabhāso hi syāt------------------------| (1|6|2)
ityatra | param iti idaṃbhāvam | upajātā iti nirūḍhiṃ gateti yāvat |
pūrvam iti
kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ | (vi. bhai. 113)
iti | upadeśaṃ smārayati parataḥ iti vikalpodaye
māyāpramāturabhivyaktau | saṃsāraphalaḥ iti
dharmādharmanibandhanajātyāyurbhogahānādānaprabandharūpasaṃsa-
raṇakārītyarthaḥ | yatra iti tato yuktamuktaṃ tacca
viruddhasvarūpaprakāśanenaiva nivartyate iti āśayaśeṣaḥ | ata eva iti
yataścinmayā eva arthāḥ, tataḥ | atra iti asmaddarśane | natu iti mukhyaḥ
iti sambandhaḥ | sāṃkhyānāṃ tu ayameva mukhyo moha iti saṃmataḥ |
nanu yadi saṃvinmayā eva arthāstarhi prāṇādirātmaiva, natu anātmā; tat
kathamuktaṃ prāṇādāvanātmani iti,-ityāśaṅkāmapohati sa tu iti |
anātmanyātmābhimānastadā bhavati, yadā ghaṭādibhyo'hantocitebhyo
vyāvṛttya ghaṭāditulyīkṛta eva idantāspade prāṇadehādau bhavati |
tadāca iti niyate prāṇādāveva ātmabhāve'hantāsarvasvasya
(page 170)
samāropaṇādutthāpite | tadapekṣayā iti
ahantānurāgasamālambhanalabdhapramātṛtāsaubhāgyamapi
anujjhitedantāmalakalaṅkaprāṇādikamapekṣyetyarthaḥ | tadeva āha so'pi
iti nanu iti ca | īśvarasya yena prakāreṇa sarve'rthā ahantāspadaṃ
yatastena kiṃcidivajāyante tadā prāṇādirna ahantāspadamiti yojanā |
etadeva upapādayati yataḥ iti | asau iti prāṇādiḥ | ahantā iti
īśvaradaśāyām | evaṃ prasaṅgena māyāpramātuḥ svarūpaṃ nirūpya
tadviṣaye niṣedhavyavahāra iti yat prastutaṃ prameyaṃ, tadeva anubadhnāti
tatra ca iti dehaprāṇādau | krameṇa iti bhāvanābhyāsena | pūrvaṃ hi iti
bhāvanākramasya abhāve | anivṛttau hetuḥ ghaṭāt ghaṭādīn prati
grāhakatvāt iti | ubhayatra hi kāraṇamasti nivṛttau ca | tatra
pravṛttikāraṇadṛḍhasaṃskārasūtranibaddhaṃ ca vartamānaṃ ceti
nivṛttikāraṇaṃ sadapi udāste, tat vartamānatvavigame
tatsaṃskāraparikṣaye ca phaliṣyati | tadāha kevalam iti śarīrapātāt iti
prayāṇaśabdavācyāt | ūrdhvam iti prayāṇānte iti purānirūpite |
tāvataḥ iti yasya tāvat dehe'hambhāvo vigalitaḥ, sa
dehasambandhopanatadharmādharmanibaddhadehāntarārambhābhāvāt
vigate dehe prasṛtilayādibhāve'vatiṣṭhate iti buddhyantādadhvana uttīrṇaḥ
| yathoktaṃ
------------------------------------karmataśca śarīriṇaḥ
ityādi | evaṃ prāṇādyuttaraṇamapi āgamādhikāre vakṣyate | adyaiva iti
śarīre'pi apatite | apiśabdena stokāvaśeṣatvena
prāṇaśarīrādāvahantābhiniveśasya sthitirapi astīti vyācaṣṭe
sarvathānivṛttau śarīrapātāpattyaiva adyetivācoyukterayogāt | nanu tadā
asya yoginaḥ kutra ahantādārḍhyam | āha tadāca
(page 171)
iti | prāṇādau iti vedyīkṛte | ghaṭādiṣvapivā iti
samādhānasaṃskāradārḍhye vyutthito'pi śarīrādi na
grāhakatvadārḍhyena adhiśete iti yāvat | tathā iti pṛthagbhāvabaloditena
parimitatvena | etat prasiddhena śarīrādinā samīkaroti yathā iti | nanu
śarīrādergrāhakatvāvasare'pi prāṇādyapekṣayā sphuṭameva
grāhyatvaṃ, tat kathamuktaṃ yogyatvamiti | etat niṣedhati natu iti | vakṣyate
iti āgamādhikāre | iyatā ca idamuktam-
grāhyagrāhakabhedaparamparāyā anivṛttau māyāpade
bhūṣaṇamiyamanavasthā, pramātṛtāyāṃ tu na prameyatāṅgamiti na
prameyāsiddhidūṣaṇamiti | nanu yadi śūnye śūnyāntaraṃ
grāhakamiṣyate, tatrāpi śūnyāntaraṃ; kāmamanavasthā | śūnye tu
cittattvaṃ grāhakamiṣyatām, tataśca prakāśamiti kā anavasthā |
etadāśaṅkya āha naca iti | aśakyatve hetuḥ tasya grāhakatvābhāvāt iti
| tatrāpi pūrve hetuḥ, tatrāpi pūrva ityevaṃ neyam | tasya ca iti cittattvasya |
nirābhāsam iti śuddhe śivatve | viśvābhāsam iti īśvaraparyante |
śivatvam iti bhāvapratyayena avasthārūpatvamatra vadatā paripūrṇe
dharmiṇi avasthātari avyapadeśyatāṃ pūrṇatvena āha yathoktaṃ prāk
pūrṇe tu sarvamasti ityādi | atha ayaṃ dehādāvahantāniṣedhābhyāsaḥ
kiṃ sarvathaiva atra upayujyate | omiti cet, tarhi sūtre so'pi vaktavya eveti |
atra āha tacca iti śivatvamīśvaratvaṃ ca pratyabhijñāya siddhyanti
śivarūpā bhavanti | pratyabhijñānasyaiva svarūpamuktaṃ
bhaktiśālinaḥ haṭhagrahagṛhītānapohanīyatathābhimānā ityarthaḥ |
tatra hetuḥ ukta ityādinā uktaḥ, tatrāpi saṃpradāya ityādinā | dehasya
sukhādiśūnyasya pramātṛtayā saṃvit nāsti, gaura
(page 172)
eva ahaṃ sukhīti hi pramātṛpratipattiḥ; tato dehāvasthāyāmiti na uktam |
etaduktaṃ bhavati-kecana krameṇa bhūmikāsamārohādabhyāsakrameṇa
śūnyamapi yāvat pramātrīkṛtaṃ sphuṭatvena vedyatayā adhaspadīkṛtya
paramārthapramātari abhimānaṃ gṛhṇīyuriti prahataḥ panthāḥ |
dehaprāṇapuryaṣṭakabaddhāsthā evatu tattyāgamanabhyasyanto'pi
aniṣiddhatadātmabhāvā eva ullaṅghanakramamanādriyamāṇāḥ śarīre
cakrādhārādau mahāvidehānandabhūmikādau ca baddhapadāḥ pratyuta
vedyāntaratādātmyaparipoṣaṇena viśvātmānaḥ saṃpadyante iti tānprati
dehādāvahantāniṣedhābhyāse na kiṃcit kṛtyam |
tathāvidhasaṃpradāyapātratāvirahitānāmeva sa upayogī
abhyastadehādyātmatātyāgāya | paryante tu tairapi
anavasthābhayādidameva ālambanīyamiti | idānīṃ
prakṛtamidantāhantayorvirodhamupasaṃharati tadevam iti | nanu yathā vā
gamanarūpagovyavahāro'prayatnasiddhaḥ pūrvamūḍhasya, tathā
ātmavyavahāre sati īśvaravyavahāraḥ kva siddhaḥ | yadi tu tatrāpi
asiddhaḥ, tarhi anavasthā | tāṃ pariharati dṛṣṭāntatvena iti punaḥśabdo
viśeṣaṃ dārṣṭāntikāt dyotayati | nahi atra ātmā īśvaro bhavatīti
vyavahāraḥ pūrvaṃ pravartitaḥ | etadevakāreṇa āha | ātmaiva hi viśiṣṭa
īśvara iti tadvādinaḥ | tadāha puryaṣṭaka ityādi |
puryaṣṭakaśarīraprabhṛti yat māyīyaṃ, tadrūpaśūnye apṛthagbhūtatvāt
prakāśāvyatirekāt jñānādiśaktiyogācca
ātmatveśvaratvavyavahāro'siddhaḥ svātmani caitramaitrādibhedini
tābhyāmeva nibandhanābhyāṃ sādhyate, natu apṛthagbhāvaḥ
prakāśāvyatirekaḥ, saca ahamiti vyavaharaṇīyaḥ; ātmāyamiti tu anena
prakāśāt vyatiriktamiva vyavahriyate | jñānādiśaktimattvaṃ ca jānāmi
karomītyevaṃrūpamahamityevavyavahārasya nibandhanaṃ, natu īśvara
ityasya | etat svayamāśaṅkya
(page 173)
yadyapi ityādinā pariharati tathāpi ityādinā prāguktameva smārayan | iha
iti na kevalaṃ pūrvamiti bhāvaḥ | nanu iha sūtre vyavahāraḥ pravartyate
itivacanena vyavahārasādhanaṃ karaṇarūpaṃ, taddvāreṇa ca
kriyātmakamasya śāstrasya abhidheyamiti uktam, pūrvaṃ tu
-------------------------------pratyabhijñopadarśyate || (1|1|3)
iti pratyabhijñānaṃ, tat kathaṃ saṅgamayitavyamityāśaṅkya
ekasaṃvedanaṃ vastutattvamityupapādayati pratyabhijñā ityādinā | atra
ca karaṇasya kriyāyāmupayogāt kriyāyā eva abhidheyatvaṃ śāstraṃ
prati nirūpitam | kriyā ca karaṇasvarūpavivecanadvāreṇa vācyeti
pratyabhijñānaṃ pramāṇamasya śāstrasya abhidheyaṃ lakṣaṇīyatveneti
tatpratipādanaṃ prayojanaṃ pramāṇasvarūpapratipattiḥ, tasyāṃ phalaṃ
tadvyāpāraṇaṃ, tasya phalaṃ pratyabhijñodayaḥ, tataḥ
paryantaphalamaparyanuyojya phalāntaraṃ
pūrṇānandānantaśaktiparameśvararūpatonmeṣa iti tātparyam | nanu
aprāpte śāstramarthavat itinyāyāt prasiddhe svātmani kiṃ
śāstravyāpāreṇetyāśaṅkya āha śāstrāṇāṃ hi iti loka iti
arthakāmādyupayogini pramāṇe vā iti | yaduktaṃ pūrvaṃ
------------------------------śāstraṃ mohanivartanam |
iti | asiddha iva iti na vyavahāryo bhavatīti pūrveṇa sambandhanīyam |
punaḥ iti vṛttyantareṇa ityarthaḥ | nanu prameyādarthakriyā, pramāṇācca
prameyasiddhiriti prameyasya pramāṇasya ca upayogitvāt
tadviṣayaviṣamavimohavyapohane
hetuvyavahārasādhanapramāṇānveṣaṇaṃ kriyatām, pramātā tu kutra
upayujyate yena tatra vimohāpasaraṇaṃ kriyate | tasya anupayogādevaca
dūrāpāstā satteti | tataḥ etadapi na vācyamapunarāvṛttiphalaṃ tat
bhaviṣyati vyavahāraphalatvābhāve'pi
(page 174)
ātmā jñātavyo na sa punarāvartate ityādinayeneti tat kiṃ pramātātari
mohāpasaraṇenetyāśaṅkāmādisiddhasūtrārthapratyāvartanadiśā
śamayati yadyapihi iti | sarvatra khalu sa eva upayujyate ca
bhagavānavabhāsate ca | upapadyate tadyadi na rūpyate tat, pratyuta
pramāṇaprameyavargo'yaṃ na kvacidasti, na kvacit bhāti, na
kvacidupayujyate svatantratayeti tātparyam | tathāhi pramātṛprameyavargasya
jagadantarvartinaḥ prasuptaprāyatāṃ darśayiṣyati
svātmamātraniṣṭhatvāśayena | ihahi pramāṇasya tisro'vasthāḥ-
prākkoṭiḥ, vartamānatā, phalaparyantatā ca | tatra prākkoṭau pramātureva
vijṛmbheti darśayati prameyajijñāsāyām iti | sarvatraiva tāvadayaṃ
pramātā
duḥkhasaṃśleṣavidveṣī sukhāsvādarasādaraḥ |
ityanena nayena prameyajijñāsayaiva vyāptaḥ | mārgagamanādāvapi tatra
jijñāsorapi avivekabalopanata eva madhye saṃśaya upajāyate
yannirdhāraṇāya prekṣāpūrvakārī vyāpriyate | svaśarīramapihi
paśyannayaṃ tattvamasya jijñāsamāno vivekabalādeva
saṃśayamutthāpayati-kiṃ yathaiva idamahantāspadaṃ me śarīraṃ,
tathaiva syāt; uta anyatheti | tataśca saṃśayāpākaraṇāya pramāṇamevaṃ
pravartayitumicchaṃstadanusmarati | yatrāpi vastuvṛttādeva vivekamantareṇa
api saṃśaya udeti yathā uccatādarśanāt sthāṇunarādau, tatrāpi eṣaiva
gatiḥ | tadayaṃ pramāṇasya pravartanecchātmakaḥ saṃkalpaviśeṣo
dharmiṇāṃ taddharmadvayaṃ dharmaniyamanirṇayaṃ tannimittaṃ ca
pramāṇamekīkurvan vicāra iti abhidhiyate vividhaṃ kṛtvā cāraṇaṃ
saṃcāraṇaṃ prameyasya vimarśotthāpanena vivekopanatena, viśeṣe
cāraṇaṃ tasya prameyasya
viśeṣāvagamanibandhanapramāṇānveṣaṇalakṣaṇaṃ ca viśeṣacaraṇe
kartavye tatsamarthācaraṇamiti vicāraḥ | parita ālocanaṃ sarvato vivecanā,
anyaparivarjanena ca
(page 175)
ālocanaṃ pramāṇapariḍhaukanamiti paryālocanaṃ sambhavato'rthasya
saṃbhāvyamānatayā upapadyamānasya tadeva
sambhavasamarthācaraṇamupapādanamityucyate | evamicchāpūrvakaṃ
pramāṇasya pravartanaṃ saṃkalpaprayatnarūpaṃ vicāra ucyate | yastu āha
-idamitthaṃbhūtaṃ yat, tadevamuta naivamiti vimṛśya
evamevetyaniṣṭaparākaraṇena sthāpanaṃ vicāra iti pañcapado vicāra iti,
sa praṣṭavyaḥ-vicāra iti kim vākyamabhipretaṃ, vākyārtho vā;
vākyārtho'pi jaḍābhimato, jñānātmā vā; jñānamapi ekaṃ vā,
jñānamālā vā | padāni ca kiṃ suptiṅntāni, tadartharūpāṇi vā;
tānyapi jñānājñānabhedena vikalpanīyāni | padaśabdena vā bhāgā
viṣayā vā, uta jñānaṃ vā, jñānamālā vā vicāra iti saṃbhāvyate
tāvadetat | tatra ca suptiṅntānāmavasaraḥ, saṃjalpāntarāvasare'pi
ekasmin jñāne saṃśayarūpe nirṇayarūpe vā vicāratvena saṃmate
bahūnāṃ padānāṃ ko'vakāśaḥ, kalpanāyāṃ tu ka iyattāniyamaḥ |
jñānamālāyāmapi etenaiva kṛtaḥ padaniyamanirāsaḥ | atha ekasya
jñānasya pañca padāni jñeyarūpāṇi, tadā parvato dhūmavāniti
kāmaṃ jñeyamastu padadvayaṃ; tataḥ paraṃ tu kimidamevamuta naivamiti
agnimattvānagnimattvasaṃśayo'yaṃ bodho, na viṣayarūpaṃ
padadvayametat | agnerbhāvābhāvau viṣayāviti cet, astu evaṃ; saṅgatistu
kā | ekatraiva jñāne parvatadhūmāgnibhāvābhāvāgniniyamāḥ pañca
yadi viṣayatāṃ gatā śikharasthasyaiva jñāne ghaṭapaṭādayaḥ, tat
parvato'gnimāneveti kathaṃ parasparāpekṣāsiddhirbhavet,
agniniyamaścāgnibhāvābhāvā iti so'yamagnibhāva eveti na pañcamaṃ
padametat syāt; ekadaiva ekatraivaca jñānaṃ bahnerbhāvamabhāvaṃ ca
kathaṃ viṣayayediti vācyam | atha pṛthagbhūtairjñānairviṣayīkṛtāni
pañca vastūni padāni anusandadhānaṃ jñānaṃ pañcapado vicāra iti
ucyate,
(page 176)
tatra dharmijñānaṃ dhūmajñānamiti jñānadvayasya tāvadastu
viṣayadvayam, tataḥ paraṃ tu yat saṃśayajñānaṃ vimarśākhyaṃ, tasya
eka eva dvyātmanā kalpyamāno viṣayaḥ sthāṇurvetyatraiva
vākyānupraveśena pakṣāntaradolayoḥ praveśitatvādaparathā
viṣayadvayamekamanekaṃ vā jñānamiti ubhayathāpi kaḥ saṃśayārthaḥ
| tadayaṃ kimevamitiśabdabhede'pi ekasvabhāva eva saṃśaya iti kathaṃ
padadvayātmatvamasya | evamevetisthāpanaṃ ca nirṇaya ucyate | tasya
dharmidharmasaṃvedanaṃ saṃśaya ityādīni kathaṃ padāni
vikalparūpāṇi bhaveyuḥ | upayogamātrāt tāni tasya padāni,-iti
cedaniṣṭaparākaraṇamapi padāntaratvena kimiti na gaṇitamiti
pañcapadatvaṃ kathaṃ syāt | kaśca ayamatra abhimānaḥ-pañcapado
vicāra iti na kenacit jñātamasmābhireva andhatamasamapasāritaṃ lokasyeti
| bālā apihi prathamaṃ vyākaraṇasūtramadhītya nyāyasūtramadhīyate
yatra uktaṃ
vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ | (1|1|40)
iti | vimarśo hi saṃśayaḥ | saca sati dharmidarśane pratipakṣopālambha
evaca aniṣṭaparākaraṇamiti ko'yamapūrvapradarśanābhimānaḥ |
evaṃvidhābhimānanirmāṇamapivā bhagavata eva svātantryamiti
vandyatetamāmasmābhiḥ | vyavasthāpanaṃ vicāra iti ca pratijñā yayā
lakṣaṇapadaprayojananirūpaṇāvasare yaducyate-idamitthamityanabhidhāne
bhittyabhāvāt vimarśānaṅgatvācca nirālambano vicāro bhavediti, tadastu;
yattu ucyate kimevamityādipadadvayānabhidhāne nīrūpo vicāraḥ syāditi,
tadatitamāmanusandhānavandyatvaṃ hṛdayasya | anena hi vacasā vimarśa
eva saṃśayātmā vicārasya lakṣaṇamuktaṃ bhavet, natu sthāpanamiti |
punaśca abhihitaṃ-yadi evameveti padaṃ na syāt, niṣphalo niravadhiśca
vicāro bhavediti, tadanenāpi
(page 177)
sthāpanaṃ vicāra iti prakrāntapūrvaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ virudhyeta |
nahi tadeva svātmani phalamavadhirvā bhavitumarhati | tadanena vicāraṃ
vicārayatā pūrvāparaṃ na vicāritam | naca ānumānikanirṇayayogādeva
parīkṣakatā vicārakatā khyātā loke carame cetasītinayena
ratnatattvavicārasya pratyakṣeṇa api saṃbhavāt | ānumānikavicāro'pi
jñānamālātmā yadi ucyate, tat ṣoḍaśapada iti vācyaṃ tāvatā
tadutpādāt | naca nirṇayo vicāraḥ prasiddho vicāritametat sūribhiḥ, naca
adyāpi nirṇītamiti vyavahārāt | tathāhi mahābhāṣyakṛt
sandhyakṣaravārtike
idaṃ vicāryaṃte--------------------| (2|3|4)
itisaṃśaye sati pramāṇānveṣaṇameva vivekāvatāraṇaṃ prakalpitaṃ
vicāratvena vyavahṛtavān | āgame'pi
tāvadvicārayedyogī yāvattattvaṃ prapaśyati |
iti | tattvadṛṣṭilakṣaṇāt nirṇayāt pūrvāvasthaiva vicārayitṛtvaṃ
nirūpitam | mahāguruṇā api savicārasamāpattyanantaraṃ
nirvicāravaiśāradye'dhyātmaprasādaḥ | (yo. sū. 1|47)
iti uktvā
ṛtambharā tatra prajñā | (yo. sū. 1|48)
iti nirṇayarūpāyāḥ prajñāyāḥ paścātsvarūpamabhidadhatā
nirṇinīṣaiva vicāratvena uktā | kiṃca vitarka eva sūkṣmo viṣayatāṃ nīto
vicāra iti darśitaḥ | naca vitarko nirṇaya iti yuktamuktam |
pramāṇopanyāsarūpā nirṇinīṣaiva vicāra iti alamavāntareṇa | evaṃ
prākkoṭau pramāṇasya pramātureva upayogamuktvā parakoṭāvapi
darśayati parato'pi iti | pravṛtteḥ iti digyoge hetau ca pañcamī
pūrvottarasambandhena | madhyakoṭau tu pramāṇaṃ pratapat
lakṣyamāṇamapi
(page 178)
pramātārameva vastuta ujjvalayatīti darśayati | taṃ prati iti pramātāraṃ
pratītyarthaḥ | evaṃ madhyakoṭau pramāṇaṃ pratapatu, tattu yathā
kṛtārthaṃ bhavati, tathā pūrvāparakoṭimeva anudhāvatīti nirūpyate
tathāpi iti pūrvakoṭiraparakoṭiśca tulyaiva | darśitaṃ prāk
tāvadarthāvalehenaivottiṣṭhatītyādinā | pratiṣṭhāṃ
dṛḍhaniścayarūpāmarthaḥ pramātari ādādayatīti saṃbandhaḥ |
vyavahartari iti yaduktaṃ, tadeva sphuṭayati sāsnādi ityādinā |
vyavahāraśca sārvatrikatvena vyavahāre upayujyamāno'numānaṃ
śaraṇīkaroti | tacca mohamātranivartanaphalameva sarvatra | vicārayan iti
pramāṇaṃ pravartayitumanvicchan | etadeva koṭidvayena prādhānyaṃ
pramāturupasaṃharati | madhyakoṭeśca aprādhānyamaparakoṭyā
paryavasāne vyavahāryatvābhāvāt saugatādidarśaneṣu nirūpayati tataḥ
iti vicāralakṣaṇā pūrvakoṭirbhavantī api na sarvatra sphuṭasaṃvedyeti
paścādupāttā | prasupta iva jagadantarvartini pramāṇaprameyavarge
ityādinā madhyakoṭiḥ sūcitā | mohanivartanamātraphalatve'pi yatra
pratyakṣapramāṇadṛṣṭatvaṃ vṛkṣatvasya na puraḥsarīkriyate hetutayā,
apitu śiṃśapātvameva, tatra tadvṛkṣatvamapramitameva abhipretamiti
apūrvaprasādhakaṃ tatra svabhāvahetvanumānam | tatrāpi pramātaiva
pratyakṣaṃ sārvatrikatvena vyāpārayannupayogītyāha yā yā iti | nanu
evaṃ yadi pramāṇasya sambandhī sa vyāpāraḥ, kathaṃ pramātrā
sārvatrikatvena vyāpāryate | atha evaṃ na, tarhi pramāṇasya sa na
sambandhī syāt; apitu pramātureva | satyamevamiti āha vyāpāro'pi iti |
kāraṇasya iti paraśoriva udyamananipātanādikayā | iha iti asmaddarśane
yatra pramātṛlagno navābhāsaḥ pramāṇaṃ pratyakṣam | anenaiva ca
granthena vartamānatākoṭāvapi pramāṇasya
pramātṛprādhānyaśaraṇataiveti
(page 179)
darśitam,-iti tisṛṣu api pramāṇāvasthāsu pramātaiva vijṛmbhate iti yukto
mūḍhaṃ prati tadvyavahārasādhanavyutpādanasaṃrambhaḥ | sa evahi
pramātā vastusādhanaṃ ca pramāṇaṃ vyāpārayati
vyavahārasādhanaṃ ca | tatastadāyattameva pramāṇasya viceṣṭitamiti
darśayati tena iti tasmādityarthaḥ | pramātṛsamānādhikaraṇaṃ
vāpadamapravṛttamasmadādeḥ pratyakṣānumānāptopadeśalakṣaṇaṃ
pramāṇaṃ yasmin svargādau tattvasaṃkhyāniyame ca
ṣaṭtriṃśattattvānīti, ādigrahaṇāt mantraprabhāvadīkṣādisāmarthye ca |
śāstrākāreṇa iti vedaśaivādirūpatayā svavimarśaṃ
prasiddhiparyantaṃ prasārayatītyarthaḥ | kriyate iti tenaiva pramātrā
śāstrakārarūpeṇeti sambandhaḥ | yāvanti hi ātmajñānaśāstrāṇi
śrutyantasiddhāntarahasyatantrarūpāṇi, tāni ātmani naiva
siddhimapūrvarūpāṃ racayanti | tasmāt vyavahāramātrasādhanaphalāni
eva tānīti bhāvaḥ | ata eva iti yadetat tisṛṣvapi koṭiṣu tasyaiva
pratapanamuktam, tato hetoryatpramātuḥ prādhānyaṃ, tasmāt hetoridamapi
siddhyati yat pūrvamuktam-ekenaiva pramāṇena aviśiṣṭe vahnyādau
kāryakāraṇatetyādi (2|3|8) | ekatra hi pramātari pradhāne
tadvyāpāravimarśabalāt pradhānasya bhedābhedavyavasthā | eka evaca
asau sārvakālikatvena vimarśa iti ekaṃ pramāṇam | anyathāhi asmanmate
bhinnasaṃvedyoparāgāt paradarśane svabhāvasaṃkocabalāt
kālabhedavatyaḥ saṃvido bhinnāstadadhyavasāyā api bhinnāḥ
kṣaṇikasvabhāvā iti kathamekameva pramāṇaṃ
tātkālikavastuprakāśanaparyavasitaṃ svānusāritayā
satyavyavahārahetuṃ vikalpādhyavasāyaṃ janayat sārvatrikatve
pramāṇaṃ bhavet, bhinneṣu saṃvedaneṣu sarvasyaiva
apūrvagrahaṇarūpateti kā gṛhītagrāhitā pramātrantaragṛhīte iva |
tataśca kathamidamuddhoṣyate dhārāvāhivijñānamālāyāmādyameva
saṃvedanaṃ
(page 180)
pramāṇamityādi | nanu idānīṃ janmāvasara eva anena
vahnyādibhāvasvabhāvagrāhiṇā pramāṇena pramāṇyamāsāditamiti
uttarakālaṃ jñānānāmapramāṇatvameva syāt | ābhāsamātre khalu
evameva pratipadyatāmāyuṣmān, naca
apramāṇatvamekāntatasteṣāmābhāsāntareṣu agṛhītapūrveṣu
yojanābhāse vā anullasitapūrvasya vimarśalakṣaṇasya
pramātṛvyāpārasya ullāsanāt | nanu pramātṛvyāpāro vikalpaḥ, so'pica
jñānasvabhāvatvāt kṣaṇika iti kathaṃ pramātṛvyāpārasya kvacidapi
aikyamucitam | etadāśaṅkitaṃ pariharati tathāpi iti |
antarmukhatāprādhānyena asau vartamānaḥ pramātrā yāvati svātantryāt
na cchidyate, tāvadeka eveti | nanu antarmukhasvabhāvo na tena
kimaṅgīkriyate | netyāśaṅkya āha saca iti māyīyabhedasaṃskārāt
vikalpo'sau pragīyate śuddho'pi vimarśaḥ | nanu antarmukhena
ahamityetāvanmātrarūpeṇa vikalpatābhājā api vimarśanena na
pramāṇānāṃ phalavattā, api tu ghaṭo'yamiti bahirmukhena | naca tena
bāhyo'rthaḥ spṛśyate iti kathamuktaṃ vimarśaprādhānyena
arthavyavastheti | atra uttaraṃ yo'pica iti | indriyavyāpārāt iti tajjāt
nirvikalpakajñānāditiyāvat | so'pi na nirviṣayaḥ, apitu sārvatrikatve
sāmānyaviṣayaḥ; anyathā tu svalakṣaṇaviṣaya iti | uktam iti
bhrāntitve cāvasāyasye---------------------------------| (1|3|5)
ityādau | nanu puro'vabhāsamānaṃ sāmānyaṃ svalakṣaṇaṃ vā
spaṣṭapratibhāsamaspaṣṭapratibhāsaṃ ca vikalpe, tat kathamuktaṃ
tadviṣaya eveti | atra āha nacāpi iti
bhinnāvabhāsacchāyānāmapi mukhyāvabhāsataḥ |
ekapratyavamarśākhyādekatvamanivāritam || (2|3|11)
(page 181)
iti uktam | tāvadgrahaṇena svamate tāvat na idaṃ durupapādamiti darśitam,
paro'pi na bhedamatra vaktumutsahate ityāha yo'pi iti bauddhaḥ |
anavadhāraṇameva darśati nirvikalpam iti karttṛpadametat | sva iti
ātmīyādavabhāsādanyarūpam | tataḥ iti paramate'pi yataḥ
pratibhāsabhedo'śakyāvadhāraṇo'nena | naca
vimarśabalādaikyaprasādhanena prakṛte'pi prameye karāvalambaḥ kṛta iti
darśayati tataḥ iti śabdavikalpe īśvaraḥ pramātā sarvaśaktirātmaiveti
upadeśāvasare vyavahārasādhanabalopanate śabdaiḥ prameyatāṃ nītasya
api paramārthaparāmarśe'hantātmani viśrama iti | idamiha tātparyam-
bhagavata idameva svātantryaṃ-yat paśulokāpekṣayā atiduṣkaram,
tatsaṃpādane'pi apratīghātaḥ itaśca kimitarat duṣkaram-yat
prakāśātmanyeva prakāśamāne eva
prakāśaniṣedho'prakāśamānatābhimāna eva | evaṃbhūtaṃ yat
svātantryaṃ, tadeva grāhakollāsanaṃ taddvāreṇaca grāhyollāsanamapi |
saiṣā māyāśaktirvimohanīti uktā | tatkṛto yaḥ svātmani svatantre nitye
vyāpake ca smṛtyādiyogāt kālāyogāt deśāyogācca prakāśamāne eva
sati ghanatamo'prakāśamānatābhimāno mohamalādiparyāyanirukta
ābhāsaviśeṣastadvaśāt svātmani pūrṇamīśvaravyavahāraṃ na
pravartayati mūḍhaḥ | so'nena icchādiśaktiprabhāvaprakhyāpakena
pūrṇaparārthānumānarūpeṇa vyavahārasādhanena pratyabhijñākhyena
śāstreṇa avabodhyate | yathāhi bhautaḥ kaścit mohādapahāritaṃmanya
evaṃ bodhyate-kaḥ khalu bhavān yasya īdṛṅmukhamīdṛgvastramiti cet,
paśya svātmanyetaditi punaḥ punarabhidadhatā naca apūrvamasya
utpāditaṃ kiṃcit, tathaiva paśuloko bhāsamāne eva svātmani na
ahamīśvara ityādi mohādabhimanyamāno vibodhyate | yatra khalu
jñānādiśaktayaḥ, sa īśvara iti vyavahriyate
(page 182)
tanmātranimittakatvāt tadvyavahārasya yathā purāṇādiprasiddhaḥ;
tvayyapi ca tāḥ santīti | athavā yatra yadāyattaṃ, sa tatra īśvaro rājā iva
nije rājye; tathāca tvayi viśvam | yallagnaṃ yat bhāti, tat tena pūrṇaṃ
nidhānakumbha iva ratnaiḥ; tvayi ca lagnaṃ viśvaṃ bhātīti yasya
yadantarvarti bhāti, sa tāvati vyāpako ratneṣu iva maṇibhāvaḥ;
śiṃśapādiṣu iva vṛkṣatvam | tvayi ca saṃvidrūpe
dharādisadāśivāntaṃ śāstraprakriyādyavagataṃ viśvamantarvarti bhāti
| yasminsati yadudeti līyate ca, tat tatpūrvāparabhāgavyāpi bhūmāviva
aṅkuraḥ; tathāca tvayi prakāśarūpe viśvamiti |
evamīśvaratvavyāpitvanityatvadharmā vyavaharaṇīyāḥ, anye'pi
āgamoktāḥ sahasraśaḥ śaktiśabdavācyā dharmāḥ | tatprakaṭanāya
idaṃ pūrṇaparārthānumānarūpaṃ
pramāṇādinigrahasthānaparyantapadārthaṣoḍaśakanibandhanena samyak
paravyutpattisaṃpādanasamarthaṃ śāstram | evaṃhi samyak paraḥ
pratipādito bhavati hitāhitaprāptiparihārayorityādinā ca
pratyakṣādipadārthaṣoḍaśikā paravyutpādanaprayojanatayā
parārthānumānarūpetyanyathā prāmāṇyaṃ pratilabhamāne svaśāstre
mithyaiva nyāyatattvavedimunimatavidveṣopāttā kuśaladoṣaiḥ parairapi
pradarśitaiva | etacca madīyādeva kathāmukhatilakāt vitatamavadhāryam |
evaṃ vyavahārasādhanena prakāśamāna eva yat na prakāśate
ityabhimananaṃ saṃsāraśabdavācyam, tadapasāryate | tadapasāraṇameva
muktiḥ | abhimananābhāsamātraparamārthau hi bandhamokṣau
bhagavadicchāvijṛmbhitameva hetvaṃśe'pi vyāmuḍhasya | tatrāpi
mohāpasaraṇameva kartavyamiti na apūrvaṃ kiṃcidaprasiddhaṃ
prasādhyate | vyavahārasādhanapramāṇaprabhāvasamāśvastahṛdayastu
mohasaṅkarakalayā parameśvareṇaiva parojjihīrṣādikṛtyanirvāhaṇāya
kaṃcitkālaṃ prayatnasaṃdhāryamāṇe dehādāvahantābhimāne
(page 183)
prabhuddha iti abhidhīyate viditendrajālatattva iva paśyannapi tadabhrānta
eva yataḥ, yasya śrutacintābhāvanātadgāḍhatābhirbheda uktaḥ |
śivaśāsanopadiṣṭavidhipūrvakopāyena bhāvanābhyāsadārḍhyena tu
tatraiva dehe prāṇādau ghaṭādāvapi vā
saṃcāritapārameśvaradharmaprabandhaḥ siddhibhājanaṃ yogīti
abhidhīyate yasya āgame
saṃprāptaghaṭamānasiddhasiddhatamabhedo'nvartharūpo nirūpitaḥ |
iyatyapi tu sarvathā mohakalāsaṃskārasya prakṣayaḥ | prakṣaye tu asya
dehādyahaṃbhāvaniyamavigalanāt parameśvarataiva |
īśvarecchāvaśādeva tu kasyacit prayatnaśatairapi pratyabhijñānaṃ na
utpadyate | tasya api śrotrapathagamanamātrādapi avaśyaṃ
saṃskārapākakrameṇa svarūpalābhaḥ | yathoktamāgame
niṣkampa ātmasaṃvittau jīvanmukto'bhidhīyate |
tattve vikalpamānastu piṇḍapātācchivaṃ vrajet ||
iti | mayā api vyākhyātametat
saṃsārajīrṇatarumūlakalāpakalpa-
saṃkalpasāntaratayā paramārthavahneḥ |
syurvisphuliṅgakaṇikā api cettadanta
rdedīpyate vimalabodhahutāśarāśiḥ ||
iti | tadamunā na apūrvaṃ kiñcitprasādhyate svātmanīti | tadadhunā
nirvyūḍhaṃ paramārthato yaduktaṃ śāstrādau
kartari jñātari svātmanyādisiddhe-------------------------| (1|1|2)
ityādīti śivam ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara-
pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhikāre
pramāṇatatphalaprameyaparamārthavimarśastṛtīyaḥ || 3 ||
atha caturtho vimarśaḥ |
vol M00022 · chunkV3-F-kriya-trtiyo-close · lines via source.start/end