chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe
ghaṭamātrasyaiva ucitatvāt | dvitīya iti dvitīyasya yat kila darśanaṃ
nakṣatrasya, tat na apekṣyate nakṣatrāntaradarśane tena jñānena |
pṛthagevahi sve sve viṣaye ekasyāpi jñānasya prāmāṇyamiti uktam | anena
yugapadgrahaṇe'pi paramate na kathaṃcit samarthyo'yamarthaḥ iti darśitam
| nanu nakṣatradvayanirantaratāpratyayo bhrānto'tidūravyavahitatvāt
nakṣatrāṇām | atra āha nairantarya iti vikalpo'pi iṣyamāṇa iti
saṃbandhaḥ | sarvadaiva iti manorājyādāvapi | tataśca
ābhāsavastuvādo'yaṃ syāditi āśayaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti |
vyavasthitam iti vastusthityā deśakālakramavadapītyarthaḥ | evaṃ
kramacintāyāṃ
kramo bhedāśraya------------------------------| (2|1|4)
(page 135)
ityatra ya ukto nyāyastena upalakṣite ye ābhāsasadasattve, tābhyāṃ
sādhyo yaḥ, sa na sidhyet tayoreva aniścayāt paramate | yasmādevaṃ
tayoraniścayastasmātparasya naiva sidhyediti hiśabdena āha | tasmāt iti
pravṛttapūrvaghaṭābhāsābhāvopalakṣitaṃ tādṛśaṃ santaṃ
paṭamapekṣyaṃ nirantaraḥ pūrva iti lokadṛśaṃ padārthavādidṛśaṃ ca
āśritya viśeṣaṇadvayam | kāṇādadarśane hi paratvāparatve
diksaṃyogakārye | agrea.pi evaṃ mantavyaṃ bhūtatā pūrvatā ca
ityādau | kramaḥ paurvāparyam, vyavadhānaṃ sāntaratvam; ādipadāt
dūratvādikam | iyadeṣāṃ ghaṭādīnāṃ
pramātṛśarīrādikamanapekṣyaiva
svagatamanyonyābhāsābhāvamanyonyatra
ekapramātṛsvatantraprakāśavimarśamahimnā utthāpitamapekṣya bhavatīti
uktam | paurvāparyādi tu iti pūrvamidaṃ, paścādidaṃ, dakṣiṇata idam,
uttarata idamityādi | apiśabdādanyonyābhāsasadasattvakṛtatvamapi
anujānāti ghaṭasya dakṣiṇataḥ paṭa ityapi vyavahārāt | evaṃ deśakrama
ekapramātṛtattvādhīna iti upapādya kālakramo'pi upapādyate kāla
ityādinā evam iti deśavadeva ābhāsasadasattvāpekṣatvādityarthaḥ |
evaṃ svatantradravyāṇāṃ vicārya, dharmarūpāṇāmapi taṃ kramaṃ
vicārayati rūparasādīnāṃ ca iti
ādipadādekasāmagryadhīnataikārthasama-vāyitvāvirodhitvādi | evaṃ
jaḍagatatvena vicārya, cetanagataṃ vicārayati jñānānāmapi iti
rūparasādīnāṃ ca kramo bodhyaireva sādhyaste'pi ca vicāryā iti
darśayati | tataśca prāk yadyapi
evamanyonyabhinnānām----------------------------| (1|3|6)
ityatra prakaraṇe nirūpitam, tathāpi ekapraghaṭṭakāvasthitaṃ prameyaṃ
kartumatra smārayati kadācit iti yugapajjñānasattopagamapakṣe | tasyāḥ
iti asattāyāḥ na svayaṃ prathā śakyā iti jñātumasatteti
(page 136)
pūrveṇa sambandhaḥ | tat iti tasmāt rasajñānāt | sarvadaiva iti
rasajñānasattopagame'pi | sarvadaiva iti satyapi rasajñāne nāsti
vyatiriktaṃ rasajñānamiti asattā asya niścīyate | tat iti rasajñānasyaiva yat
svarūpeṇa abhāvaḥ, sa eva tarhi abhāvavyavasthāyā abhāvaniścayasya
hetustadanvayavyatirekānuvartanāt | sa ca nīlarūpo na prathate iti uktam | atra
parakīyamāśaṅkate atha iti | tasya iti rasajñānasya | etat dūṣayati tat iti |
tasmāt tvaduktādeva vacanāt hetoretādṛk cet rūpajñānasya sāmarthyaṃ
-yat rasajñānābhāvaṃ niścāyayati, tat pūrvoktaṃ
dūṣaṇamavighaṭitameva | pradeśa iti nāsti iti saṃbandhaḥ |
svarūpamātraniṣṭhito hi sadā bhāvaḥ | nanu pradeśajñānaṃ yathā
ghaṭena sahitaṃ ca saṃmiśraṃ ca bhavati, tathā ihāpi bhaviṣyatīti | etat
parāsyati na tatheha iti | atra hetuḥ svaprakāśasya iti | syāt iti tatra
asaṃmiśratve rasajñānābhāvaniścayo yujyeteti āśayaḥ | etat nigamayati
tasmāt iti | nanu kena indriyeṇa rūparasau tatsaṃvedane vā melayedasau |
āha praṇālikā iti na asya indriyādhīnaṃ kartavyasarvasvaṃ
svātantryaśaktyaiva tannirvāhāt, māyāpramātṛtāparigrahe tu niyatirasya
vijṛmbhamāṇā pramukhe tāvadindriyopayogaṃ karaṇabhāvena
ādarśayati; paratastu
tadindriyajñānānuprāṇakavimarśaśaktivisphārarūpeṇa
vikalpaśabdavācyena pramātṛvyāpārarūpeṇa bhāvān vyavasthāpayati |
tadetadāha sa hi iti ekaḥ pramātā | ātmani iti svarūpe | vyatirikta iva iti
jñānaśabdavācye dharmarūpe kathaṃ tulyakālatāṃ tayo rūparasayorna
vyavasthāpayedanyathāca bhinnakālatāṃ kathaṃ na vyavasthāpayediti
saṃbandhaḥ | bhinnakālatāyāṃ
(page 137)
hetuḥ anyathāvabhāsanāt iti | nanu paradarśane vikalpa eva evaṃ
racayiṣyati, rūparasavastuspṛktvaṃ ca asya na duḥsamartham |
anubhavāyante hi vikalpāḥ | etadeva tarhi prakṛtamapākarotītyāha
rūpānubhava eva iti ātmakālamanubhavakālamapekṣya | tathā iti
tadanubhavasamānakālatvena adhyavasyet | nanu svasaṃvedane vikalpānāṃ
pūrvānubhavāpekṣā kācit, tat kathamuktaṃ-nijaṃ jīvitameṣāṃ
nāstīti | atra āha svasaṃvidaṃśa iti svayam iti saṃvedanarūpatāyāṃ
vedyadharmaḥ kālo na unmiṣati, unmiṣannapivā rūparasayorakiṃcitkara
ityāha bahirmukhatvābhāvācca iti svasaṃvedanaṃ
rūparasavikalpasaṃvedanavikalpasya yat, tadeva kariṣyatīti cet, āha
svasaṃvedanaparipāṭyā api na tulyātulyakālādivyavasthāpakatā yuktā |
nahi tatrāpi svasaṃvedane kalpite
rūparasadvayaviṣayamekakamanubhavāntaramasti bhinnendriyavedyatvāt
tayoḥ | nanu ca sa vikalpa eva anubhavāyate | satyam, yatra asya vikalpatā
svasaṃvedanātmakasvarūpātirikte rūparasāṃśe, tatra
anubhavāyatāmanubhavāyaiva tu prakṛtoparodhinī tadetadāha yatra punaḥ
iti | anena iti vikalpena anayo rūparasayorna kālapratītisaṅgatiḥ | sāhi
anyonyāpekṣaṇena bhavati | tacca nāsti ayojitayoreva tayostena vikalpena
avabhāsanāt | svānubhaveneva iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ | svena svena
anubhavena yathā tāvayojitāveva gṛhyetām, tathaiva tadanusāriṇā
vikalpena adhyavasāyabalādavabhāsyete, natu anyathā | asādayet iti natu iti
saṃbandhaḥ | nanu vikalpo yena vikalpāntareṇa vikalpyate, tenaivaṃ
kariṣyate rūparasau pūrvaṃ vikalpitau yau tāvekakālāviti | netyāha
vikalpasya iti rūparasaviṣayamaindriyikaṃ
(page 138)
maulameva anubhavamanusarati so'pi aparo vikalpaḥ | nanu vikalpo'nena
vikalpyate, na anubhavaḥ; taṃ kasmādanusarati | ita ityāha naca iti vikalpasya
vikalpanavyāpāraṃ vikalpayati vikalpo na svasaṃvedanam | etacca
aśakyasamayo hyātmā---------------------------------| (pā. vā. 3|249)
iti vadatā pareṇa upagataṃ vikalpavyāpāraśca paramāṃśaḥ iti
tadanubhavasya mūlabhūtasya avaśyamapekṣyam | tataśca tatra yat nāsti
lālāṭe iva tarjanayatnasahasreṣu ? iva tat vikalpanasahasreṣu api kutaḥ |
tadāha anubhavena avabhāsitasya arthasya rūpāderyā vṛttiryo vṛttānto
nirūpito'nyonyāpekṣakālabhedaśūnyatvaṃ, tasyāmeva paryavasāne
viśrāntau satyāṃ vikalpaparamparāśate'pi
udite'nubhavādatirikto'rthāvabhāsanavyāpāro nāsti, anubhavaśca na
evaṃkārī,-iti punaḥ punaḥ smārayati naca iti | nanu tvatpakṣapātito'pi
vikalpaḥ kathamevaṃ kuryāt | satyaṃ kuryāt | asmanmate hi asau
prāṇitāntarameva pratipannaḥ | yadabhinavabhāratī
prabhuparicayāddharmaṃ dhairyaṃ dhiyaṃ ca parākramaṃ
parijanajano dhatte nāsya svakaṃ sphuritaṃ kvacit |
rajaniśaraṇāḥ śocyatvaṃ ye tamobhiraśiśraya-
nnaharabhi sṛtāḥ paśyaite kiṃ bhavanti muhūrtakāḥ ||
iti | tadāha syāt punar iti | idanīmeva bhavatpakṣapātitvaṃ dūṣitaṃ
vikalpasyeti apiśabdaḥ | ayam iti vikalpaḥ | kālāvibhāgena iti deśo'pi
atra upalakṣitaḥ | svātmanā deśakālāspṛṣṭo'pi
māyāpramātṛbhūmikāvatīrṇaḥ svātmani kālaṃ deśaṃ ca
avabhāsayaṃstena saha bhāvasya taddeśatāṃ tatkālatāṃ
nirbhāsayanneva tasya bhāvasya bhāvāntareṇa saha tāmavabhāsayati,-iti
na kiñcit
(page 139)
duḥstham | kālāvabhāsaṃ ghaṭayati tathāhi iti, deśabhedaṃ tu
deśabhedo'pi iti | ekadravyātmatām iti dravyabuddheḥ satyatve
samarthitatvāt | apiśabdaḥ saugatasaṃmataṃ sannikarṣaṃ sūcayan
paradṛśi dūṣitaṃ svadṛśi samarthayitumāha yaḥ punar iti | sannikarṣo hi
nairantaryamantarābhāvaḥ | tasya ca itthaṃ saṃvedanaṃ yadi tasya antarasya
vyavadhāyakasya upalambhalakṣaṇaprāptatvaṃ bhavet, naca tadastīti
tātparyam | nanu evaṃ pṛthaganubhūtayorgṛhayoryadi deśakramo na
saṃcetyate, tarhi tau kramaśūnyāveva kiṃ nirbhāsete | satyamevameva,
deśakramāpekṣayā yo hi kramo'vabhāsate tatra, sa kālato, na deśataḥ |
etaṃ darśayati pṛthak iti | nanu pṛthaganubhave kālakramo'pi kathaṃ
bhāsate tasyāpi parasparāpekṣāprāṇitatvameva nanu, kiṃ sahānubhave
kālakramaḥ kaścit, tarhi kathamayamupapādayitavyaḥ | itthamiti darśayati
vikalpa iti vikalpakāle ye saha bhāsete, naca ekarasatayā, apitu sphuṭatvena
ekamaparaṃ ca asphuṭatvena; tayoḥ pṛthaganubhavabalādeva tathābhūte
sati ābhāsabhede kālakrama eva bhāti, na deśakramaḥ |
kaśmīrakānyakubjādestu sahānubhavābhāve deśakramo'numīyate, natu
pratyakṣaḥ | etena tadapi pradarśitaparamārthaṃ kṛtaṃ yaduktaṃ
nirantarayorghaṭayoḥ iti | tatra hi kālakrame'nubhavakriyāpekṣe
prāṅnirūpitasthityapekṣayā paścāttanastathānubhavāpekṣo vikalpo
deśakramamanumāpayati yadi sa pūrvo ghaṭo'pasāritaḥ, anyathā
paścādbhāvisahānubhavabalenaiva pratyakṣatayā
vikalpyate'nayordeśakramaḥ | atha yaduktaṃ nakṣatradvayam iti | tatra āha
nakṣatrayośca iti viprakṛṣṭatvena yāvabhimatau pūrvapakṣe nirūpitau,
āgamādinā vā tathā saṃmatau nakṣatrarūpāvarthau; tayoḥ sahaprathane
sannikarṣo nairantaryaṃ yadavabhāsate, tat tathaiva iti satyarūpameva |
yadihi
(page 140)
upalambhalakṣaṇaprāptamantaraṃ bhavet, tadupalabhyeta; naca evamiti
asadeva antaram, sadapitu piśācādikalpaṃ; na sāntaratā vyavahārahetuḥ |
ata eva āgame'pi evamucyate
anayoradya samāgama ekarkṣagatatvam------------------|
ityādi | evaṃ svadarśanamupapādya tīvraṃ vyāmohasthānamidaṃ
mūḍhānāmiti manvānaḥ svadarśanaparadarśanayormahadantaraṃ
bhavadapi aniścinvānān parān pratyāyayituṃ tulārohaṇapaunaḥpunye-
naiva tayorantaraṃ kartukāmaḥ punarapi paradarśanānupapattiṃ darśayati
anubhavāt ityādinā yadi paramiti tau tathābhūtau bhāvāveva dvau
dṛśyamānau saṃnikṛṣṭatvaviprakṛṣṭatvavartamānakālatvaṃ
cetīyataivottareṇeti manyate, natu atrāpi parasparāpekṣā
nirvahatītyāśayaḥ, kālaviśeṣasya vartamānatāmātrasyeti mantavyam,
natu prājñasya avyavahitasyāpi ca pratipattuṃ śakyo
deśakālaviśeṣāvabhāso deśabhede kālabheda indriyabhede vā satīti
saṃbandhaḥ | nanu indriyabheda ityeva avaśyam | netyāha ekendriya iti | atra
hetuḥ arvāk ityādi | nanu
vikalpayannapyekārthaṃ puro'nyadapi paśyati | (pā. vā. 3|207)
itinyāyena ghaṭaṃ ca anubhavet paṭaṃ ca asphuṭaṃ vikalpayedayameva
tayoḥ kālabhedaḥ | naivamityāśaṅkāpūrvakamāha yadyapica iti yena iti
svātantryeṇa | svakālo vikalpanasya vartamānatā sphuṭatvena, svadarśane
tu nāyaṃ doṣa ityabhimatatvādanubadhnāti sarva ityādinā |
sarveṣāmanubhavajñānānāṃ yadāntaraṃ
saṃvedanasvarūpatvamekaṃ, tadeva svātantryādanubhavamayīṃ tāṃ
bahirmukhatāṃ parāmṛśat svarūpasya anubhavasya ca ekībhāvāt
svayaṃkṛtamanubhavakṛtaṃ ca svayaṃkṛtamabhimanute iti vastu eva idaṃ,
na anyathā | etadeva ghaṭayati sahi
(page 141)
iti vikalpaḥ | anyathā iti anubhavarūpānapekṣayā | yogī hi na
prācyānubhavāntarasāpekṣapratipattikaḥ | nanu iti bhinnatvena
saṃvedanebhyaḥ prācyebhyo'bhimato yo vikalpaḥ, sa kathaṃ
viṣayonmukho bhavet viṣayavedī ca | yadevaṃbhūtaṃ vastu uktaṃ vakṣyate
ca
ata eva hetubhūtādasya darśanasya parābhyupagamādviśeṣaḥ |
tat vastu darśyati yasyaiva iti saṃvedanalakṣaṇasya āntarapramātuḥ | aneka
iti anubhavabhūmikāparigrahe | sa eva iti vikalpabhūmikāvagāhane | natu
iti saugatādivadityāśayaḥ | kāṇādadṛṣṭiṣu api duḥsamarthametat
jñānānāmekarūpatvābhāve satyekasaṃvidrūpāśrayamātrayogasya
akiṃcitkaratvāditi uktameva prāk | svadarśanaṃ krameṇa pūrayati sa evaca
iti | tathāca iti kiṃcetyarthaḥ | anekātmakam iti rūpasparśādimayam |
bahutaraprameyataraṅgāndolitaṃ sūtrārthaṃ sthirīkṛtatvena unmīlayati
evam iti natu anyatheti yāvat | arthasvabhāvaḥ iti ekaikābhāsarūpa
ityarthaḥ | etat tāvat iti | anena sūcitaṃ prameyāntaramapi
upapannamadhunetyāha yadapi iti vastu iti anekābhāsātmakamekamiti
yāvat | saiva iti dāhakādirūpaikāgnipratītiḥ | ubhayatrāpi iti
ābhāsabhedeṣu, tadekābhāse ca | tataḥ iti pramātuḥ | ataḥ iti yata evaṃ
vastutaḥ pramātaiva pramāṇaṃ, tata eṣa sidhānto jāyate ityarthaḥ |
saṅkocataḥ sa pramātā cākṣuṣapramāṇarūpatāṃ pratipadyate iti
saṅgatiḥ | svātmāpekṣayā iti
pramātṛprakāśatādātmyavṛtterābhāsasya aikyāpekṣayā | evameva iti
tasya ca nāma kriyamāṇaṃ yuktiriti samucitaṃ
pramāṇaparigṛhītābhāsabhedayojanātmakatvāt gandhayuktivat | ata eva
anekapramātṛgatābhāsabhedayojanaṃ yathā yathā sphuṭībhavati, tathā
tathā
(page 142)
prājñatvaṃ prakṛṣyate, aparathāca viprakṛṣyate | etadapica
bhagavatsvātantryamayyā icchāśaktereva vijṛmbhitamiti saiva sarvatra
śaraṇam | taduktaṃ
buddhirjñānamasaṃmoha-----------------------------| (10|4)
ityādi | atrāpi iti anantarūparasādyābhāsamiśrīkaraṇābhāse | etat iti
anekātmakaikasākṣātkārātmakaṃ pratyakṣam | na kevalaṃ
sākṣādanubhavayojanātmikaiva yuktiḥ, yāvat smṛtidvāreṇa api
anubhavayojanātmikā seti darśayatā
vitatasvabhāvavastuvyavasthāpanamiva vitatakālavastuvyavasthāpanamapi
itthaṃ yujyate iti darśyate śarat ityādinā | pramātraiva tatkāle
ekapratyakṣarūpatāṃ pratipādya evaṃbhūtā vitatākārā paripāṭī
pratīyate iti saṃbandhaḥ | parasya tu etat na saṃbhavatītyāha nahi iti | tat iti
nirantaraparipāṭyābhāsātmakaṃ vastu sat | nanu pareṇa cedetadurarīkṛtam,
kastarhi svapakṣe pakṣapātaḥ | āha taccaitat iti pareṇa upagataṃ yat, tat
kramikebhyo'nubhavebhyastadvikalpe-bhyastatsmaraṇācca vyatiriktena
ekasaṃvedanātmanā yuktivācoyuktyuktena nirūpayituṃ śakyam, na
anyatheti | etat iti yadeva tadaikyābhāse sākṣātkārarūpe, tat
puṣpasvarūpaṃ puṣpasmaraṇātmakam | evaṃ
vitatakālavastuvyavasthāpanena muhūrtādermahākalpaparyantasya
ābhāsasya vastutāṃ vyavasthāpya vitatadeśavastuvyavasthāpanayā
krośayojanādeḥ samastakālānalabhuvanaprabhṛtisadāśivāntabhuvana-
vargagatasya api abhedātmana ābhāsasya satyatāmavasthāpayati
sannikarṣa ityādinā | arthāntarāṇāmalpatvaṃ mahattvaṃ ca
ābhāsamānaṃ vidyate yayorarthayoḥ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭābhimatayorābhāsyamānayostāvā-bhāsete yasmin
jñāne, tena yathāsaṃkhyaṃ sannikarṣetarau vyavasthāpayituṃ
(page 143)
śakyau | yastu manyate-vastunī eva te dve sannikarṣo'nyo veti, tasya
antarālavartiṣu vastvantareṣvapi agṛhyamāṇeṣu tadgṛhyamāṇavastudvaya-
mātraniṣṭhitau tāvapi vyavasthāpanayogyāvabhaviṣyatām | naca evam |
tadāha natvantarāla iti | sarvatra ca dūratādigrahaṇe'ntarālagrahaṇaṃ
prayojakaṃ mantavyamiti upapādayati yattu iti | niśīthasamaya iti yatra
antarālavartināṃ nadīparvatādīnāṃ grahaṇamasaṃbhāvyamityāśayaḥ
| sannikarṣamādigrahaṇāt viprakarṣaṃ, tatrāpi ca tāratamyaṃ
vyavasthāpayataḥ pramāturyat pravṛttau vaicitryamiha śīghraṃ gantavyaṃ
na gantavyamityādi; tatra antarālasya na agrahaṇamapitu grahaṇameva | tat
darśayati yataḥ iti | dvayaṃ iti digdvayādutthitam | tasya iti
śabdapravāhadvayasya | nanu na deśadvayavartitayā pravāho gṛhyate, apitu
śrotraśaṣkulyavacchinna eva nabhodeśe gṛhyate yathā kāṇādā manyante,
utpattideśa evavā gṛhyate yathā kāpilā manyante śrotravṛttiḥ
śabdotpattideśa eva śabdasākṣātkārātmanā pariṇamatīti, natu ubhayatra
grahaṇaṃ, nāpi antarālagrahaṇam | etat dūṣayati anubhavaṃ pramāṇayan
śrotradeśa evaca ityādinā | tadaiva iti utpattikāle | tataśca kālabhedena
pratipattirna bhavet, sāca astītyāha na caivam iti utpattideśasya dūratve
utpattikālamatikramya cireṇa pratipattirdṛṣṭā, atidūratve ciratareṇa; ata
ubhayadeśamadhyavartī pravāhasvabhāvo'sau śabdo'vagamyate iti
upagamyam | yo'pi āha utpattideśe śabdasya śrotreṇa na grahaṇam, apitu
śrotrākāśāvakāśāśrityā antyaśabdaviśeṣaṇaliṅgena anumānata iti,
tenāpi ānumānikaṃ tāvadantarālagrahaṇamupagatameva; tena
digviśeṣadigdvayāgatatvaṃ śabdasya durjñānam | śabdasya hi
(page 144)
viśeṣaḥ kāmaṃ dūratādi jñāyatāṃ, natu digādiviśeṣaṇaṃ
sambandhigrahaṇakāla eva tadaparijñānāt cakṣuṣā
bherīdaṇḍādisaṃyogaprabhṛtikāraṇāvalokane'pi
nāvaśyaṃ kāraṇāni--------------------------|
iti nyāye'nyakāraṇatāsaṃbhāvane saṃśayānivṛtteḥ | naca
digviśeṣajena śabdena janitasya antyaśabdasya viśeṣeṇa bhavitavyaṃ
kṣaṇikadṛśi iva dakṣiṇottaraprākpaścimadigāgatānāṃ puruṣāṇāṃ
puro netrapātināmiti alamavāntareṇa sarvathā tāvadutpattideśe'pi gṛhyate
śabdaḥ, natu antya eva mandatamaḥ | ataśca evaṃ-yadatidūrādapi
gītamākarṇayannavaiti-tāratāraṃ gāyatīti, tat tīvratā api tatra anyā
gṛhyate | yathātu dūrāt gṛhyamāṇo'ntarālapatitarajaḥprabhṛtibhāvānta-
rāvaraṇavaśādasphuṭa iti pratīyate, tathā sa tīvranādena ārabhyate
yastīvro'pi madhyavartirajaḥsthānīyasaṃbhāvyamānavāyavī-
yādiśabdāvaraṇavaśādasphuṭaḥ pratīyate; antya evatu sphuṭaḥ |
anubhavasākṣikaṃ ca idaṃ-yat niḥśabdāyāṃ rajanyāṃ yata eva dūrāt
dhvanirākarṇyamānaḥ spaṣṭavarṇatvena avabhāti tata eva
pravṛttajanasaṃpātavacasi divasadhāmani aspaṣṭavarṇa eva
nādamātratayeti | tadetadupasaṃharati tasmāt iti | dṛśyate iti
pramāṇopapannā avalokyate ityarthaḥ | nanu kimarthaṃ
śabdāntarārambhaṇamiṣyate, tadapica deśāntare yena
pravāhadvayamityuktam, tāvantaṃ kālaṃ sa eva śabdo'vasthāsnurastu;
ārabhamāṇo vā tatraiva ārabhatām; ārambhe vā ko'sya
virāmāvasaraḥ; sarvataśca ārambhe cartudikkamapi
śabdaśravaṇaprasaṅgaḥ-ityāśaṅkāḥ śamayati agrasthita eva ca iti |
tena na carturdikkaṃ śravaṇam | apratihata iti vāyvādipratīghātādeva
viramatīti yāvat | yena iti śabdāntarajananena
(page 145)
dūrasthitāḥ pramātāro yāvati kāle śabdaṃ śṛṇvanti, tāvantameva
kālamutpattideśasthā api pramātāraḥ śṛṇuyuryadi sthiro'sau bhavet,
tatraivavā śabdāntaramārabheta | ubhayathāpi hi asau
tatrasthastatrasthapramātṛśrotragamyatāṃ na ativartate | naca evaṃ
kāṣṭhaparaśusaṃyogāddhi śabdaḥ sa tatrasthaistadaiva śrūyate,
dūravartibhistu punaḥ paraśorudyamanakāla eva | tena
antarālavartiśabdagrahaṇapūrvakameva śabdasya api dūratādigrahaṇamiti
sthitam | yattu uktaṃ śabdasparśetyādi, tatra tatpravāhātiriktasya śabdasya
apratītiruktā mantavyā || 8 ||
evaṃ pratyābhāsaṃ viśrāntena pramāṇena
bhāvasvabhāvavyavasthāpanaṃ kriyate | parasparasvabhāvaniyamo'pi
ābhāsānāṃ
tadābhāsaniyatabhinnapramāṇānuprāṇakāntarmukhabahir-
mukhatobhayabhājā svasaṃvedanena pratyābhāsaṃ gṛhītagrāhiṇā api
miśraṇāṃśe pramāṇabhāvabhājā pramīyate ityevaṃ mānasyāṃ
pravṛttau pramāṇopayoga uktaḥ; kāyapravṛttau tu yathā pramāṇavyāpāra
upayogī, tathā darśayituṃ sūtrāntaraṃ
sātu deśādikādhyakṣāntarabhinne svalakṣaṇe |
tātkālikī pravṛttiḥ syādarthino'pyanumānataḥ || 9 ||
tuḥ pūrvato viśeṣakaḥ | arthakriyākāriṇāmapi viśeṣāṇāṃ
prakāśaparāmarśamayacitsvarūpaviśrāntyā yadyapi viśeṣarūpatā
viśīryate eva, tathāpi māyāśaktyā dṛḍhīkriyate iveti viśeṣasādhyayā
arthakriyayā yo'rthī, tasya yā tasmin svalakṣaṇe tatkālamātropayoginī,
natu bhāvasvabhāvavyavasthāpanavat kālāntare'pi upayujyamānā
vāṅmanaḥkāyapravṛttiḥ; sā deśe kāle svarūpe
svarūpāntarānusandhānādau ca yāni adhyakṣāntarāṇi bahūni
pratyakṣāṇi, teṣāṃ bhinne bhede sati saṃbhāvyate; na anyathā,
pramāṇasamūhādevaca, natu ekaikataḥ pramāṇāditi yāvat, yadivā
deśādikāni yāni adhyakṣāntarāṇi
(page 146)
pratyakṣībhūtāni ābhāsāntarāṇi, tairbhinne svalakṣaṇe sati tannimittā
pravṛttiriti saṅgatiḥ | atrāpi prameyabahutvamukhena pramāṇasamūha eva
nimittatvena ukto bhavati, yadivā pāramārthikarūpābhiprāyeṇaiva yojanā
| deśādikeṣu adhyakṣeṣu satsu ābhāsayojanayā viśeṣarūpatāyāmapi
satyāṃ teṣāmeva adhyakṣajñānānāmantariti pramātṛbhūmāva-
bhinnaṃ yat svalakṣaṇaṃ, tatra pravṛttiriti | na kevalaṃ pratyakṣakṛtāyāṃ
pravṛttāvayaṃ kramaḥ, anumānato'pi yā pravṛttistātkālikī, sāpi
pramāṇasamūhādeva | tat yathā-parvatagrāhi pratyakṣamagnigrāhi
anumānaṃ, śītāpanodagrāhi anumitānumānaṃ, caurādyupadravaviraha-
grāhi āptavacanamiti | ataḥ
pramāṇasamūhādekāntarmukhasvasaṃvedana-niṣṭhā pravṛttiriti
sūtrārthaḥ | tamavatārayati yatra iti | punaḥ iti | turvyākhyātaḥ
mātraśabdena apiśabdena ca | sarvathā vastusvabhāvavyavasthāpanaṃ na
niṣiddhamityāha sambandhe yadi kāyīyā pravṛtiḥ syāt, sa tarhi ekenaiva
prayojakena pramāṇena gṛhīta iti pramāṇasamūhāt pravṛttiriti kāmaṃ
hīyeta; natu sambandhe pravṛttiḥ | atra hetuḥ antar iti | pravartate bahiḥ,
saṃbandhaśca antaraikyam | yathoktaṃ
--------------------------bhāvā ekapramātari |
anyonyānvayarūpaikyayujaḥ----------------|| (2|2|4)
iti | svalakṣaṇameva kasmāt vicitrāmarthakriyāṃ karoti | āha
sāmānyasya iti bhāsvaratayā hi prakāśeta paraṃ, na dahet pacet vā |
yadātu bhāsvaratā auṣṇyābhāsena milati, tadā dāhapākādi | tadāha
yadā punaḥ iti teṣāṃ svabhāvānāmābhāsātmanāṃ yadaikyaṃ,
tadviṣayaṃ yat pramāṇaṃ yojanāgrāhi; tena sahabhāvīni
ekātmatābhāñji api na sarvathaiva galitabhedāni ābhāsāntarāṇi
(page 147)
apitu kaṭakatalamilitavicitrasanniveśotthāpakakanakapṛṣatakalpāni
pravṛttiṃ kurvate | apyanumānataḥ ityaṃśaṃ
vyākhyātumanumānavṛttāntaṃ saṃkṣepeṇa tāvadāha anumānaṃ ca
iti śabdavācyatvaṃ pratyābhāsamiti kathitamasakṛt | nanu
deśāyogavyavacchedāya yadukta-matrāpīti, tat yadi na darśyate;
ko'numānasya doṣaḥ | na kaścit, apramāṇaṃ tu tat bhavediti nirūpayati
dhūma ityādinā kāryasvabhāvayorudāharaṇadvayam | nāpi iti
pratyakṣeṇeti śeṣaḥ | niyate iti deśe tata eva pravṛttiyogye | tadbalāt iti |
taddeśapratipannāgnyavyabhi-cāridhūmabalāt | tat iti yā
pratītirevaṃbhūtā, tadanumānamityarthaḥ | etadeva pariśodhayati nahi iti
sarveṣāṃ saṃbhāvyamānānāṃ pratyakṣāṇāṃ sambandhino
vyāpārasya yato na viṣayastato'numānenaiva gantuṃ jñātuṃ
śakyor'haśca | nanu evaṃ pratyakṣasya naiva atra vyāpāraḥ |
maivamityāha pratyakṣa iti dhūmagrāhiṇā pratyakṣeṇa atra
ākṣipyate'gnyābhāso vyāptigrāhipratyakṣasāmānyāditi tayorapi asti
vyāpāraḥ | satyapi tasmin svato nijarūpamahimnā yadi so'gnyābhāsaḥ
sphuret, na pṛthaganumānaṃ pramāṇatvena udaghoṣiṣyata, natu evaṃ; tena
anumānaṃ pramāṇāntaram | nanu tarhi samūhena na kiṃcit kṛtyam |
kathaṃ na kṛtyamityāha naca iti | ādipadāt vyāptiliṅgādi | yatra iti
svayameva niścayasvabhāvamananyāpekṣamanumānamiti yatra gīyate,
yatra ca etadvaktuṃ kaścidudyacchet-nanu dharmyādigrāhakaṃ
pratyakṣādi yat pramāṇāntaraṃ, tadanumānasyaiva tāvatparikara iti;
tatrāpi yāvat pramāṇasamūhādeva pravṛttiḥ kimaṅga pratyakṣe iti |
tathāhi sambandhamātre'numānaṃ pramāṇamatra agniriti | naca tatra
pravṛttirapitu sambandhini; tatrāpi deśaviśeṣādiniyata
ityevamābhāsāntaraviśrāntāni pratyakṣāṇi
(page 148)
kathaṃ na pravṛttyaṅgībhaveyuḥ | parikararūpamapi ca na tadeva
bhavitumarhati tasyaiva tatparikaratvāyogāt | bhinnaṃ cet, jaḍamajaḍaṃ vā;
jaḍaṃ cet, prameyamityavaśyaṃ tadgrāhipramāṇāntarāpekṣā;
ajaḍamapi asaṃkucitaṃ cet, na asya niyataparikaratā yuktā; saṃkucitaṃ cet,
pramāṇāntararūpamiti vidhināpi aśakyabhaṅgā iyaṃ paramārthakathā |
tena pramāṇasamūhamayī eva sarvatra yuktiḥ pravṛttau prayojiketi
sthitameva aneka ityādinā pratyakṣoktameva nyāyaṃ mandabuddhīn prati
anusandhatte | ekatāmātra iti āntarasambaddharūpe | nanu
evamekapravṛttikāritvādeka-meva tat kiṃcit pramāṇamasti | netyāha natu
eṣām iti | viṣayabhedena kālabhedamākṣipatā avaśyaṃ svarūpabhedo'pi
ānetavyaḥ | nahi dharmagrāhakaṃ pratyakṣaṃ
liṅgajavahnijñānamātrarūpasya anumānasya śarīrībhavitumarhediti
samūhādeva pravṛttiriti yuktam || 9 ||
evaṃ vimarśabalādeva bhedābhedavyavasthā | saṃvidrūpasya hi
bhagavatastadeva svātantryamaiśvaryam | dūrāntikādau ca arthābhedo yaḥ
parairucyate, sa vimarśabalādeva upapadyate; natu ābhāsamātrabalāditi
ślokadvayena āha
dūrāntikatayārthānāṃ parokṣādhyakṣatātmanā |
bāhyāntaratayā doṣairvyañjakasyānyathāpivā || 10 ||
bhinnāvabhāsacchāyānāmapi mukhyāvabhāsataḥ |
ekapratyavamarśākhyādekatvamanivāritam || 11 ||
pratibhāsamātreṇa vyavasthāṃ kurvan dūrādūrādau
sakalāsakalāvṛtānāvṛtaspaṣṭāspaṣtaraktakṛṣṇasaṃmukhaparāṅmu-
khāderbhinnapratibhāsagamyasya kathamekatāṃ bhajet | nanu vimarśo'pi
pratyābhāsaṃ jīvitakalpo bhinna eva | satyam, aparastu tatra yo vimarśo ya
eva mayā
(page 149)
dūrādasakalo dṛṣṭaḥ, sa eva nikaṭe sakalo dṛśyate iti ekastena
pramāṇarūpeṇa ā samantāt khyānaṃ prathanaṃ yasya pūrvābhāsāpe-
kṣayā mukhyasya tadekavimarśatādātmyāvasthitāvabhāsasya,
tamavalambya bhinnāvabhāsacchāyānāmapi
bhāvānāmanivāritamekatva-miti saṅgatiḥ | bhinnā avabhāsane
prakāśane ccyāyā, natu prakāśanasya svarūpaparamārtho vimarśamayo
bhinno yeṣāṃ, te tathā teṣām | sarvadā iti satyatvāvasare'pītyarthaḥ |
tadeva iti ādyābhāsarūpam | tasya ca iti vimarśātmanaḥ phalasya | ata eva
iti yataḥ pramāṇābādhayā na satyāsatyabhāvavyavasthā, apitu
vimarśābādhayaiva; tato hetoḥ | te iti saugatāḥ | tathātvam iti natu
tadagrahaṇamiti hi śapathaśaraṇameṣāṃ, na pramāṇavṛttopanatam | naca
ativyāpakametaditi brūte śuktikāyām iti vimarśastatra unmūlya eveti
yāvat | unmūlanaṃ ca yā netyābhāsena svavartinā paravartināpivā
tāvati pramātraikyabalopanatena yojanā saṃbodhyate netyābhāsasya
yojanīyāntaronmūlanarūpatvāt | sādhāraṇye eva ca unmūlanaṃ, tata eva
sukhādāvāntare nābodho'sakṛduktaḥ | anyādṛśābhāsādapi iti
pūrvaṃ yā mṛṇmayatābhāsamiśritādavalokitā, sā
rājatatvāvabhāsamiśritādapi upalabhyate
tāvadākāśadeśavyāpakajaladhāraṇādikā arthakriyā | tasya iti
sāmānyābhāmasya | dūrāntikatayā iti vyākhyāya tatprasaṅgāt
anyathāpivā iti vyākhyātam evam ityādinā | adhunā parokṣa ityādi
vyācaṣṭe dhūmādapi iti | pramātrantaraiḥ iti vanecaraiḥ,
sarvajñairmantreśvarādibhiḥ, yogibhirbhāvanāprabhāvodbhūtaparokṣa-
saṃvedanaiḥ | etat nigamayati tat iti tasmāt | bāhyāntaratayā iti
(page 150)
vyākurute tathā iti | pūrvoktanītyā iti
sa naisargika evāsti-----------------------------| (1|6|10)
ityatra uktayā | doṣairvyañjakasya iti vivṛṇoti sūrya ityādinā |
raktotpalaṃ nīlamiti dīpena dṛṣṭaṃ yat, tadeva sūryālokane raktamityeva
bhāti | yathā iti yena nyāyaprakāreṇa | tathā iti tena
pramāṇavṛttaprakāreṇa | idaṃ yujyate iti vṛttimadhunā sūtreṇa
saṃgamayati parokṣasya ityādinā anyathāśabdārtha ityantena | na
vyākhyāta iti vṛttau | naca saṃkṣepamātrametat, apitu prauḍhirapi
nyāyavyutpādiketi darśayati avabhāsamātra ityādinā | adhika ukta iti
sūtre | anena dūrāntikatayā ityasya bāhyāntaratayā ityasya ca
paunaruktyāśaṅkā śamitā | ata eva iti yato bāhyāntarate
sphuṭāsphuṭatvaṃ tacca vṛttāvuktaṃ yena sarvadharmasaṃgrahastato hetoḥ
| na vivṛta iti vṛttikṛtā | tadapi iti vyañjakabhedābhede'pi
parāmarśaikyādaikyamityevaṃbhūtasya tattvato'tra vākyārthasya
parāmarśāt napuṃsakanirdeśaḥ | nāpi sautrasya anyathāśabdasya artho
vivṛtaḥ | ata eva hetoriti samanvayaḥ | tanmukhya ityādikāṃ vṛttiṃ
vivṛṇute mitiḥ ityādinā pūrvoktaṃ vastu anuvadan | ābhāsasya iti
prakāśasya | sphaṭikasya saṃvidi yadrūpamiti vaimalyam, tat nīlādinā; tato
nīlādi tatra cchāyeti ucyate | tathaiva prakāśasya saṃvidi svasaṃvedane
yadrūpaṃ, tat tena na apahanyate iti yojanā saṃvidrūpānapaham iti
pāṭhe | āvaham iti pāṭhe tu ayamarthaḥ-yathā nīlādi sphaṭikasya
cchāyā kevalā na saṃvidrūpatāṃ sphaṭikasya āvahati, tathā ābhāsasya
prakāśasya; vimarśa eva tu asya tāmāvahatīti sa eva pradhānam || 10, 11 ||
(page 151)
nanu astu dūrādūrādau sa eva artho'rthakriyaikyāt, bāhyāntaratve
tu tat neti kathamaikyam | atra āha sūtreṇa uttaram
arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā |
niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || 12 ||
arthakriyāpi iti sā tāvat svarūpaṃ na bhavatīti uktam,
asvarūpabhūtāpica na sahajā ananyāpekṣā īśvarecchāniyatyapekṣaṇāt
| tena tasyā akaraṇāt na anyatvamiti avastutvaṃ, vastvantaratvaṃ vā
bhavitumarhatīti sūtrārthaḥ | ullekhā eva ghaṭādayasteṣāṃ bāhyasya
svalakṣaṇasya yā arthakriyā tayā virahe'pīti vṛttyarthaḥ | anyathātvam iti
abhāvarūpatāṃ ghaṭasya pradeśe kuryāt svabhāvo'san, bhidyamānastu
svabhāvo vastvantaratāṃ tasyaiva ghaṭapaṭāpekṣayā kuryāditi
sambandhaḥ | purastāt iti
yadasattadasa--------------------------------------------| (2|4|3)
iti prakaraṇe | asya ābhāsabhede iti ābhāsaviśeṣe sāmānyarūpe
viśeṣātmani vā | avabhāsāntaram iti sāmānyarūpam || 12 ||
vimarśaikyādaikyaṃ yaduktaṃ vastūnāṃ, tat
bhrāntivṛttāntabhaṅgakāritvādatiprasaṅgāvahamāśaṅkya sūtraṃ
rajataikyavimarśe'pi śuktau na rajatasthitiḥ |
upādhideśāsaṃvādāddvicandre'pi nabho'nyathā || 13 ||
rajatatayā yadyapi śuktirajatasya aikyaṃ vimṛśyate, tathāpi śuktau
yat rajatamiti bhātaṃ manovijñāne, na tasya sthitiḥ satyarajataikyena
nirūḍhā | bāhyatā vastutā sarvasādhāraṇyena vikrayādiyogyā na
bhavati tasya vimarśasya unmūlyamānatvādupādhideśe'tra
rajatamitideśarūpatayā uparañjakasvabhāvāyāṃ
śuktāvasaṃvādādunmūlanāt
(page 152)
satpratipakṣabhūtavimarśasthairyāt na idaṃ rūpaṃ rajatamti |
samyagvadanaṃ bhāsanaparāmarśatmanātmakaṃ saṃvedanaṃ,
tadvipakṣo'saṃvādaḥ | yathāca mānase bhrame, tathā
aindriyikasaṃmate'pi bhrame dvicandre na sthitiryataścandrāntarākrānto yo
nabhodeśo vimṛṣṭastatra anyathābhūtaṃ vimarśāntaramunmūlakamudeti
-na asmin nabhodeśe dvitīyaścandra iti sūtrārthaḥ | rajate iti satyarajate,
śuktau ca iti rajatatvena adhyavasitāyām, dvicandre'pi buddhirmithyā iti
vṛttiyojanā | sūtrārthamavatārayati tathā iti bhedena yaḥ
pratibhāsastadanādareṇa, sahārthe tṛtīyā | tat iti vimarśaikyam | ko'yam
iti na ayaṃ satyāsatyaviṣayavibhāgakārītyarthaḥ | anayā bhaṅgyā
samanantaraprameyaśeṣabhūtamapi sūtraṃ
pradhānaprākaraṇikapramāṇaprameyabhāvopayogipramāṇalakṣaṇaśeṣa
-bhūtatvena yojitam | upapādiyitum iti satyāsatyatve viṣayavibhāgena
avasthāpayitum | rajatasāmānyam iti taddeśakālādityāgena
rajatābhāsamātram | nanu kṣetrajñanirmitaṃ cet, tat
svalakṣaṇābhāsarūpaṃ tathāpi kathaṃ brūmaḥ | āha naca iti | tathā iti
kṣetrajñanirmitatayā ākhyānamevaca bhrāntiriti vitaniṣyate |
asthairyamātraṃ ca ityādi pūrvameva nirṇītatattvam | nanu
saṃvādābhāvāt kathaṃ bhrāntatetyāśaṅkya āha pramāṇaṃ hi iti
apramāṇaṃ hi pramāṇalakṣaṇaviparyayeṇa bhavati | bhrāntitattvaṃ
nirūpayituṃ codye pīṭhabandhaṃ karoti nanu ca iti | athāpi ityādinā
astyevam ityantena granthena asatkhyātimasthirakhyātimasādhāraṇakhyāti-
manarthakriyākārikhyātiṃ viparītakhyātiṃ ca krameṇa paryavasāyya
kevalamasau ityādinā tāmapi asatkhyātau viśramayya
akhyātiparamārthatāṃ nirvāhayaiṣyati etāvanmātra
(page 153)
ityādinā | viruddham iti prakāśamānatvameva sattvamiti kathitaṃ jvālā
ityādi | atra vaktavyaśeṣaṃ yadasti-jvālādi khalu tathābhūtamevetyādi,
tat sukhādiviṣayavakṣyamāṇanyāyasāmyāt na pṛthaguktam | tadapi iti
yadevaṃbhūtaṃ niyataṃ rūpaṃ bhavatā darśitam, tat kathaṃ kena
prakāreṇa pramāṇasya evaṃvidhaniyamanidānasya abhāvāt | tameva āha
yehi iti | tatra iti evaṃsthite | evam iti asādhāraṇaikasvabhāvam | tat iti
rajatādi | bījakandāt kandakandācca kadalī ekajātīyaiva sparśopayogāt
sraṃsinīva harītakī nīlotpalakandaṃ ca kandajaṃ gomayajaṃ ca
ekajātīyameva | anena iti vimarśaikyameva sarvatra pratapatīti yāvat |
anyathābhūtameva iti abhimatārthakriyāśūnyaṃ
pramātrantarāsādhāraṇaṃ ca | anyathā iti viparītakhyātitāṃ
darśayituṃ yat prayuktaṃ, tadeva spaṣṭayati viśiṣṭa ityādinā |
dṛṣṭāntameva ghaṭayati taddhi iti kāraṇatvādi | atra dṛṣṭāntaghaṭane'pi
vaidharmyadṛṣṭāntamāha yathā iti | punaḥ iti anabhyā sakalāpekṣayā
bhūya ityarthaḥ | śūddhatvena iti jātyādinā | nanu yadi kāraṇatvādi na
adhikaṃ nīlādibhyastarhi paryāyamātratā syādityāśaṅkya āha kevalam
iti ucyatāmeva iti āpekṣiko vyapadeśo na vastusattāmanyathā karoti yathā
na idamasmākaṃ suvarṇaṃ saditi | etat iti prathamānasya
pramātrantaraviṣayatvasya viruddho na prathate iti
pūrṇaprathābhāvādapūrṇakhyātirūpā iyamakhyātireva bhrāntiḥ |
yadyapi sarvaiva saṃsārakathotthā bhrāntistathāpi svapne svapno gaṇḍe
sphoṭa iti nyāyena māyāpade'pi bhrāntivyavahāro'yaṃ tāvatyapi
samucitopayogipūrṇaprakhyāvirahāt | nanu sa etadviruddhaḥ kiṃ kadācit
prathate | satyamityāha
(page 154)
svātmani iti niścitastimiralakṣaṇa upaghāto netradoṣo yaiḥ | nāyam iti
keśādiḥ | iha punar iti bhramatve | evaṃ vidhe vā iti āpekṣikī
viśiṣṭadharmarūpā | evaṃ vyatirekābhāvaṃ vicārya
tadātmyābhāvamapi vicārayati ghaṭaḥ paṭo na iti | nanu
kasmādaparāmṛṣṭasvātantryaḥ kṣetrajño'tra nirmātā | nanu īśvara eva,
so'pivā kṣetrajñaḥ
pratyabhijñānaparāmarśabhāvanābhāvitasvātantrya ityāśaṅkya brūte
pramātrantarāsādhāraṇatvena iti parataḥ iti
sāmānādhikaraṇyaprayogānantaraṃ na ityevamavabhāsate | ata eva iti
yataḥ pūrvaṃ sāmānādhikaraṇyātmā samāropaḥ, parataśca
śūnyātmā vyāvartanarūpo nañarthastata ityarthaḥ | yasyaivaca iti aikyam
iti paṭena saha tasyaiva ghaṭasya paṭe śūnyatākhyo dharma iti
pratyavamarśabalāt | ata evahi padārthavādina itaretarābhāvaṃ
bhāvaviśeṣaṇaṃ manyante | evamakhyātirūpatve bhrānteḥ
sthite'satkhyātiviparītakhyātināmadheyādhānamapi
pratibhāsapratyavamarśabalāyātam, tathā paramārthavastuvādena na
sahyamityāha tadevam ityādi | akhyāterevatu bhrāntitvaṃ
bhramavyavahāra iti darśayati vastutastu iti | ātmakhyātirūpatvaṃ tu na
bhittibhūttamatreti darśayati ātmakhyātirna iti na kiṃcidadhikamiti
kevalaṃ dvicandrajñānādau smṛterakhyātirna sphuṭeti
vyāpakamakhyātirūpameva vaktavyaṃ yatra smṛtitvākhyātirapi
antarbhaveditibhāvaḥ | mahābhrame'pi atra saṃsāralakṣaṇe'khyātireva
tattvamiti prathayati māyāvaśāt iti | bhedapratītiḥ iti vidhirūpā | atra
hetuḥ bhedasya iti prakāśamānasya anādyantaprakāśaparamārthatvāt |
yat nareśvaravivekaḥ
(page 155)
idaṃ nīlamitīhāpi nāmarūpe prathātmake |
na heye anayorheyā tvahaṃbhāvāprathaiva sā |
iti | na kevalamatra samastasaṃsāripramātṛsādhāraṇyāṃ
mahābhrāntāvakhyātiḥ paramārthaḥ, yāvatpratipramātṛniyatāyāmapi
pramātṛvikalparūpāyāṃ mahābhrāntau saiva tattvamiti darśayati māyā
iti | māyāpramāturvyāpāro yo vikalpo-mama idaṃ
sukhasādhanamityādiḥ, sa rūpaṃ yasyā bhrānteḥ
saṃsārasaṃmatāyāḥ, sāpi sarvaiva samasteṣu pramātṛṣu pratyekaṃ
bhedena vartamānā advayākhyātirūpeti pūrveṇa saṃbandhaḥ; natu
apūrvasya arthasya yā khyātirvividharūpaḥ
prakāśastadrūpāprakāśanaṃ bhrantiḥ | nanu kena saha tatra advayasya
akhyātiḥ | āha niravabhāsa iti apūrvāvabhāsanaśūnyaḥ
sadāprakāśanavapurghaṭādyavabhāsaviśeṣaniṣkramaṇāvadhibhūtaśca
śūddho dehādyupādhisaṃkocaśūnyaścidrūpaḥ paramārthapramātā,
tato vyatirekaśūnyo yaḥ sa iti māyāpramātāḥ; tadvyāpārarūpataiva
prakṛtaḥ svabhāvo yasyā vikalparūpāyā bhrāntestena saṃsāripramātuḥ
paramārthapramātrapekṣayā yadadvayaṃ na prakāśate, tato
vikalpavyāpāraḥ pāśavasṛṣṭisvabhāvatvena bhrama iti ucyate, anyathā tu
paramārthataiva tatreti tātparyam | vikalpo hi aiśvaryapraveśe ṛjurmārgaḥ |
yat mamaiva
jalāt sphūrjajjvālājaṭilavaḍavāvahninivahaḥ
sudhādāmnaḥ pūrṇādibharadanadambholidalanā |
vikalpādaiśvaryaprasarasaraṇeḥ saṃsṛtidaraḥ
kiyaccitraṃ citraṃ hatavidhivighātāt prasarati ||
iti | vakṣyate iti āgamādhikāre, saṃgrahe ca | evaṃ prasaṅgāt
mahābhrāntivṛttāntaṃ vitatya prakṛtameva rajatādibhramamuddiśya
vicārayati abhāva iti | pramātrantarasādhāraṇatvābhāvasya
(page 156)
yadākhyānaṃ tanmahimnaiva asattāvaiparītyavyapadeśau
yuktāvanvayavyatirekābhyāmiti darśayatā yena anyatheti vyatireka
uktastaṃ samarthayitumudāharaṇaṃ hetugarbhatayā darśayati keśādeḥ
iti | taimirikamātmānaṃ yo manyate, taṃ prati keśāderna asattvena, nāpi
viparītatvena vyapadeśaḥ | tena hi pramātrantaraṃ prati na viṣayo'yamiti
niścitam | tat keśādi | hi iti yasmādevaṃ tasmāt yukto vyatirekaḥ |
udāharaṇe'pi dṛṣṭāntamāha aindrajālikam iti indrajālena
māyopādhimantralāghavaśambarādinā carati yastaṃ prati yathā
alīkarūpāṇāṃ maṇiprabhṛtīnāmābhāsaparamārthānāṃ tathaiva
satāṃ na asattvaṃ, nāpi viparyayaḥ kaścit; tena
asattvaviparyayavyavahārasya vyāpikā akhyātireveti tadvyāpakābhāve
tasya abhāva iti nirṇayaḥ | ata eva iti pramātrantaraviṣayatvābhāvasya
akhyātireva yato bhrāntitā, tato bhrāntinivṛttasya khyātiriti bhāvaḥ |
kevala iti rajatasya yaḥ śūnyatākhyo dharmastadviśiṣṭāyāḥ śuktikāyā
yat prathanametadeva pūrvameva pramātrantarāṇāmaviṣayo'yamityasya
rūpasya prathanam | dvicandrasya ca iti viṣayatvābhāvapratheti sambandhaḥ
| uktam iti pūrvavyākhyātasya vṛttivākyasya punarāvartanāt
bhūtapratyayaḥ | tatprasaṅgapatitatvācca nabhodeśa iti vṛttivākyamapi
uktamityeva uktam | nanu kimatra
śuktyākāśadeśādestacchūnyatvāviśiṣṭatvaprathanena, rajatasyaiva
abhāvaprathā kasmāt na ucyetetyāśaṅkāvighaṭanaṃ hetuṃ
tacchūnyata ityāha | tata eva iti śuktyādestacchūnyatvena prathanāt, natu
rajatasya abhāvarūpatayā prathanāt | tadeva hi svātantryeṇa upapadyate
rajatābhāsamātrasya
anyadeśādiviśiṣṭarajatābhāsamātratātādātmyapratipannasya
abhāvāyogāt | etadeva darśayati rajatādeḥ punaḥ iti || 13 ||
(page 157)
iyatā ābhāsānāmeva vastutvaṃ darśayatā āgamasidhānyeva tattvāni
vastūnīti darśitam | tathāhi kāṭhinyābhāsaḥ pṛthivī, lauhityābhāso
rūpaṃ niyatarūpo bhāvāvabhāsaḥ sanniveśa; iheti deśātmā, adhuneti
kālābhāso, rajoguṇo melanābhāso, yāvacchivarūpatā
prakāśamānatābhāsa iti ghaṭe eva yathā bhedābhedadṛṣṭistathā
pārameśvare prakāśa iti vyavahāro'pi ayaṃ bhagavadanugṛhītānāṃ
paramārthapraveśe pratyuta abhyupāyaḥ, natu virodhī | tathāca
parameśvarāyattaiva bhedābhedātmakasamastaprameyasiddhiḥ sūtreṇa
ucyate
guṇaiḥ śabdādibhirbhedo jātyādibhirabhinnatā |
bhāvanāmitthamekatra pramātaryupapadyate || 14 ||
anuvṛttavyāvṛttātmanā cakāsatsu bhāveṣu
punarunmajjananirodhakasya paramārthabādhakasya kvāpi
bhāge'saṃbhavādubhe'pi anuvṛttivyāvṛttī saṃvedanasvātantryāt
nirbhāsamāne na upālambhamarhataḥ | kiṃca abhedaparamārthaṃ
kriyāsaṃbandhādi yathā sati eva pramātari pratisandhātari yuktam, tathā
bhedo'pi tadbhedāvadhipratisandhānakṣame bhagavati eva sati yuktastata eva
pramāṇalakṣaṇe pramātṛpradhānatāsūcakaṃ svagrahaṇamiti
pramāṇalakṣaṇasyaiva ayamiyānparīkṣākrama iti sūtrārthaḥ | na
kevalam ityādinā etat tāvat siddhaṃ kimatra ucyate, idaṃ tu adbhutamapi
aṅgīkartavyamiti tātparyaṃ bruvāṇaṃ dvitīyaṃ pādaṃ dṛṣṭāntatvena
vyācaṣṭe prasiddhatvādasya arthasya | co hetau | ekānekaviṣayatāyāṃ
pramātraikyākṣepakatvaṃ na kevalaṃ yāvat bhedakaikarūpatve'pi,-iti
spaṣṭe tu vyākhyāne guṇānāmapi ekānekaviṣayateti saṃbandhanīyaṃ
syāt, naca tathā yuktam | bhedakaikarūpatvaṃ hi tathā teṣāṃ na syāditi
pūrvaiva gamanikā atra yuktā | nanu jātirapi
(page 158)
bhedikā bhavatītyāśaṅkya tathāpi iti gaurgauḥ iti gotvasya vapuḥ |
svaguṇakṛta eva iti gotvāśvatvayoryo nijaḥ kaścit dharmaḥ
pavitratālakṣmīsaṃpattyāvirbhāvakatvādirāśrito'stitvameyatvādisa-
brahmacārī tadvṛttirekārthasamavāyī vā, tena kṛto bhedaḥ | tadāca iti
bhidyamānatāyām | nanu śuklaguṇo haṃsahimasudhādiṣu anuvartate |
naivamityāha śuklatvenāpica iti | samānam iti guṇānāṃ jātyādīnāṃ
ca niyatameva bhedakatvamabhedakatvaṃ ca krameṇeti yāvat |
śabdādibhirevaca viśeṣaṇabhāvena avasthitairyogisarvajñādīnāṃ
paramāṇvādiṣu vyāvṛttapratyayasiddhiriti kimanyairantyairviśeṣairiti
ākṛtiśabdavācyatayā jātitvamāśaṅkitaṃ nirākṛtya saṃsthānasya
guṇatvameva vidhīyate | anyairapi etadaṅgīkṛtamiti darśayati paramāṇu iti
| paramāṇuparimāṇaṃ hi pārimāṇḍalyamiti tairvyapadiṣṭaṃ, tacca
vartulatvātmakasaṃsthānameva | ādigrahaṇāt dvyaṇukaparimāṇaṃ
dīrgharūpam | tryaṇukaparimāṇādīnāṃ tu
viśiṣṭadigavayavasaṃyogasacivānāṃ
tryaśracaturaśrādirūpatvamatisphuṭameveti saṃsthānaguṇa eva | nanu
cakṣurādigocaro'rtho guṇa ityeva uktam | saca bhedakaikasvabhāva ityapi
darśitaṃ tadānīm | adharordhvādidigvyavasthā, eko'yaṃ ghaṭa
ityavayavī, ghaṭo ghaṭa iti jātiḥ, caitraścaitra ityavasthātetyevamādi
cākṣuṣaṃ ca abhedasāraṃ ca kathaṃ syāt | atra āha etāvadeva iti
rūpādiṣaṭkam | tanmukhena tu iti rūpādaya evahi sūkṣmatayā
kṣubhitatayā ca ekākitayā miśratayā ca
vartamānāstanmātramahābhūtarūpatattvātmānaḥ | teṣāmevatu
ābhāsāntaravyāmiśraṇākṛtametat digādīti māyābhūmau
bhedakarūpameva indriyajñānena māyāpramātrucitena vikalpātmanā
grāhyapradhānaṃ tanmukhaṃ, natu abhedakarūponmeṣaḥ |
(page 159)
nanu evamavikalparūpāyāṃ bhuvi kā vārtā | āha prathama iti | na tat iti |
sā hi śrīsadāśivāvasthā na vyavahārapadam | parataḥ iti
ahantāntarlīnībhavanocitāsāṅketikedantāvabhāsānantaraṃ
māyāpramātari abhivyakte | nanu yadi śukla ityanena
jātiparyantatāmavāpnuvatā bheda eva ākṣipyate sākṣāt, tarhi gotvasya api
evamucyatām | na śakyaṃ tasya evaṃ vaktumityāha natvevam iti | tasya hi
jīvitamanuvartamānataiva | nanu gotvasya idaṃ rūpaṃ yat
sāsnādyavayavasanniveśaḥ | evaṃ tarhi na tat sāmānyaṃ bhavet, apitu
guṇa eva | sa ca bhedaka eva, abhedakatā tu jātiparyantatayeti yaduktaṃ;
tadabhedamavatiṣṭhate | tadāha avaśiṣyamāṇamapi iti | nanu
ākṣepo'nubhūyate, na bhedābhedau tau; durbalena ca pramātraikyaṃ
kalpanīyam | tathāhi bhedāvadhimabhedayogyaṃ pramātā ekaḥ
svaviśrāntatayā prathayatīti | atra āha bhedābhedāvapi iti | na
kevalamavadhibhūtabhedasya abhedasya ca viṣayamākṣipan pramātā
upayujyate tatra yāvat svarūpamapi tayorupapādayanniti darśayati
pramātaiva iti | nanu deśakālabhedādeva svālakṣaṇyaṃ nāma bhedaḥ |
tatra kiṃ pramātrā kartavyam | atra ucyate avabhāsabheda iti | tena hi vinā
deśakālabheda eva kutaḥ, avabhāsabhedaśca pramātrāyatta iti
kramavicāre carcitacarametat | tata idamāyātam-yaduktaṃ pramātaiva
deśakālabhedamapi racayatīti | nanu evamavabhāsabheda eva bhedaka iti
śabdādayo bhedakā iti vyāhanyate | netyāha sa ca iti avabhāsanabhedo hi
avabhāsamānāvabhāsyamānarūpeṣu vedyeṣu śabdādiṣu eva bhāti | tata
eva pañcārthatattvameva vedyam iti āgamaḥ | nanu evaṃ
śabdāderbhedakatvena guṇatve jātirnāma kā anyā syāt, na
(page 160)
anyāḥ; apitu ta eva śabdādyābhāsā deśakālābhāsānāliṅgitātmāno
jātiḥ | tatra ca ābhāsasāratvāt vyaktisarvagatatāvāde'pi
nāyāti naca tatrāsīt-----------------------------|
ityādidūṣaṇānāmavakāśo nāsti tatretyādervastutaḥ kasyacidabhāvāt |
sarvasarvagatatāvāde'pi sarvajñabhramaniṣedhāropādibhūmiṣu
sārvātmyāvabhāsādaṅgīkriyamāṇe niyatiśakteḥ
pramātṛdeśakāladaśāvaicitryaniyamaucityena niyāmakatvāt na sarvaḥ
sarvātmakriyākārī syādityādidūṣaṇāśaṅkārtham | tadāha tasyaivaca
iti | nanu evaṃ yato vyāvṛttiryatra ca anuvṛttistadapi indriyeṇa
nirbhāsyatām, kiṃ tatra pramātraikyena kṛtyamityāśaṅkya āha
ākṣepārthastu iti | nahi sarvo vyaktigrāmastatra avabhāti yāvato bhinnaṃ
tat yāvati anuvṛttaṃ ca | tathāvabhāsane hi ka ākṣepārthaḥ | sa ca iha
astīti darśayati sphuṭa iti | ata eva iti yataḥ sphuṭamavabhāsanaṃ
nāstyalakṣaṇaṃ, bhavati ca bhāsanaṃ; tata ityarthaḥ | apiśabda iti vṛttau |
virodhacchāyām iti svātantryasūcanāyeti āśayaḥ | naca paramārthato
virodha iti cchāyāpadam | atiśayoktiṃ ca iti
kriyāsambandha-------------------------| (2|2|1)
ityādinā krameṇa pramātā siddhyatītyayamartho naiva sādhyaḥ, api tu
siddha eva | kimatra teneti atiśayoktiravyāmohasthāne'pi janasya
vyāmohasthānatāmāha | duḥsādho'yamarthastato'tra
kathamutsoḍhavyamiti mandotsāhatvaviharāṇāya
śiṣyāśvāsanamatiśayoktiphalam | tadāha avaśyopayantavyatā iti
anenaiva āśayena vṛttau bhedavyavasthaiva upasaṃhṛtā, vivṛtau ca
tatpradhānatvenaiva avatāraṇaṃ kṛtam || 14 ||
(page 161)
nanu evaṃ bhedābhedarūpasamastaprameyaniḥśaṅkaviśramasthānaṃ
pramāteti tatraiva pramāṇamupanyasanīyam, na prameye | yadāha pradhāne
hi yatnaḥ phalavān iti | tadetadāśaṅkya śāstraprārambhoktameva
ādisiddhatvaṃ jñāte pramāṇasvarūpe sphuṭamadhunā vartate |
evaṃbhūtaṃ hi pramāṇaṃ, tat kathaṃ paramārthapramātari kramate iti |
tat darśayati ślokadvayena
viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame |
viruddhābhāvasaṃsparśe paramārthasatīśvare || 15 ||
pramātari purāṇe tu sarvadābhātavigrahe |
kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini || 16 ||
saṃkucitapramātṛlagnaḥ prameyonmukho navanava ābhāsaḥ
pramāṇamiti uktam | tat prakāśanamātrasvabhāve pūrvasiddhe katham |
tathāhi tasmin sati yat tasya dehādisaṃkocāvabhāsi rūpaṃ, tallagnāṃ
prameyasya siddhimādadhat pramāṇam | pramātuśca kiṃlagnā siddhiḥ |
viśvalakṣaṇaṃ hi vaicitryaṃ tatra pramātari citramiva samabhittitale
viśrāntaṃ sat prakāśate bhittiprakāśamantareṇa
sindūraharitālādiprakāśacitraprakāśāsaṃbhavāt | ekatra hi
nimnonnatādi rahite bhittitale rekhopakalpitanimnonnatādivibhāgajuṣi
nimnamadhyā pṛthunitambā unnatakucakalaśā iyamiti citrāvabhāsaḥ |
evaṃ prakāśabhittāveva satataprakāśamānatāyāṃ tallagnatvena
bhedābhedātmakaviśvavaicitryapratibhāsa iti | sā
tāvadanapāyisvaprakāśasadātanarūpeti kiṃ tatra pramāṇena
abhinavābhāsātmanā | naca vācyaṃ-pūrvamasya prakāśo na bhavati,
sati pramāṇe bhavatīti; tarhi sa eva na bhavatīti syāt | prakāśa eva hi asya
rūpam | naca sa eva na bhavatīti yuktaṃ paramārthasattvādaiśvaryācca |
tathāhi sa eva tattvato bhavati, na anyat; anyattu tatsvātantryarūpaṃ
saṃbhavati |
(page 162)
tadasya bhavanasvabhāvasya abhavanena kathaṃ saṃsparśo virodhāt |
syādetat-aiśvaryamasya aprakāśitaṃ pramāṇena prakāśyate, tadapi na |
yadihi asau pramātā na bhāsate, ka evamudyacchet; bhāti cet pramātṛtayā,
saiva tarhi aiśvaryamiti sarvadābhāta eva tadīyo vigraho
vividhagrahaṇarūpamasādhāraṇaṃ svarūpam | abhāvānupraveśena ca
vyāptaḥ kālavyavahāro'bhāvāspṛṣṭe vyāpakānupalambhāt nāstīti
purāṇo'sau | tatra evaṃbhūte kiṃ pramāṇaṃ kutaḥ prayojanāt
pramāṇaṃ, nirupayogameva etaditi yāvat | naca vācyaṃpratyakṣādi
vyatiriktaṃ kiṃcit bhaviṣyatīti | sarvasya hi pramāṇasya navābhāsataiva
rūpaṃ pramitikāritvena | sarvāśca pramitayastatra pramātari viśrāmyanti |
tatastasmin pramitsite tatpramitiḥ kutra anyatra viśrāmyet jaḍe'jaḍe veti
ādisiddhasūtroktameva anusandheyamiti | uktaṃ yat mayaiva
yat prameyīkṛto'smīti sarvo'pyātmani lajjate |
kathaṃ prameyīkaraṇaṃ sahatāṃ tanmaheśvaraḥ ||
iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ | nanu pramāṇaviśeṣānabhidhāya vaktavyaṃ
kiṃ pramāṇamiti tatra te kasmāt na sūtre lakṣitā
ityāśaṅkāśamanapuraḥsaraṃ sūtramavatārayati evam ityādinā | tathā
iti pramāṇatayā | atra iti saṃkhyāyām | pramātṛviśeṣam iti
-------------------------------māturarthakriyārthinaḥ |
bhedābhedavatārthena---------------------------------| (2|2|7)
iti
yathāruci-----------------------------------------| (2|3|3)
iti
tātkālikī pravṛttiḥ syādarthinaḥ--------------------| (2|3|9)
(page 163)
ityādinā māyāpramātāraṃ pratipādyetyarthaḥ |
sāmānyarūpamābhāsātmakameva vastviti tattvamiti upapāditam
ekābhidhānaviṣaye--------------------------| (2|3|2)
ityādinā pariśiṣṭena bhedābhedamayatvam | nanu
niṣprapañco nirābhāsa------------------------------| (mā. vi. 2|42)
iti āgamastat kathamāttha vṛttau nityāvabhāsinaḥ iti | atra āha
prakāśamātram iti āgame tu ākāreṇa īṣadarthavācinā
prameyatādharma ābhāsaśabdena ukta iti yāvat | śeṣa iti anyathātu
niyamāt tṛtīyaiva syāt | arthāvabhāso hi dharmatvena ucyate, natu
svarūpāvabhāsa ityāśayaḥ | taṃ darśayati nityāvabhāsinaḥ svabhāsa
iti | anantaram iti apravartitasūtre (2|3|17) | prāk iti ādisiddhasūtre | prāk
iti bāhyārthavāsanādidūṣaṇāvasare | atra iti vaicitrye upapattiḥ
kāraṇaṃ tadicchātaḥ ityanena śabdena vṛttāvuktā | nanu
māyāśaktivaśāt iti samanantaragranthaḥ katham | āha icchāviśeṣa iti
ekarasākāro'nupapadyamāno'pi yayā atidurghaṭakāriṇyā bheda
upapadyate, sā icchā māyāśaktisṛṣṭeti | yathāhi bhittireva vartulatvena
nirbhāsamānā stano nāma tanurekhāvaśāt, tathā prakāśa eva
pṛthubudhnāditayā prakāśamāno ghaṭaḥ | sā tu anadhikā api prakāśato
māyāśaktivaśādadhikeva avabhāti | paramārthasati iti vivṛṇute
prathaikavapuṣa ityādinā | yeṣāṃ tu iti nīlādīnāṃ jaḍābhimatānām
| yathoktam
evamātmanyasatkalpā----------------------------| ( a. pra. si. 13)
ityādi | kālottare vā iti āgamabhāṣayā svamataṃ saṃvādayati |
mūrtivaicitryamanyonyābhāvaprāṇitam, tacca digdeśotthāpakam |
(page 164)
anyonyābhāvaśca apoharūpo na saṃbhavati bhagavatīti uktam
ahaṃpratyavamarśa-------------------------------| (1|6|1)
ityādinā prakaraṇeneti darśayati prathāmātra ityādinā
anyonyābhāvaprāṇitaṃ mūrtivaicitryaṃ deśabhedamutthāpayatīti |
yadatra granthe prathāmātretyādau gamyamānatvena sthitaṃ, tat
parakīyamatanirākaraṇe hetutvena upajīvati ata eva iti jñānāni
svaprakāśaikarūpāṇi, jñānāntaravedyatvaṃ ca eṣāṃ viruddham | tāni
ca bahūni,-iti ye manyante bāhyamarthamavayavinaṃ ca paramāṇurūpaṃ
ca icchanti, teṣāṃ mate nīlādirūpāṇyeva jñānāni
svaparasantānagāmi-tayā yugapadavasthitāni parasparasvarūpaparihāreṇeti
svarūpalakṣaṇena deśena bhinnāni, tataśca mūrtimanti | tataḥ kimiti cet,
āha iti iti | ato mūrtimattvāt hetorbāhyaparamāṇūnāṃ yathā
ṣaṭkayogādasattaiva āpatati, tathā teṣāmapi | vitato hi artho yadi na ekastat
vitataṃ jñānamapi kathamekaṃ syāt digbhāgabhedavibodhasya
tadavasthatvāt | tato'nekajñānasaṃcaya eva vitatajñānam | sa ca anekaḥ |
bahūni ca jñānāni pratyekaṃ svasaṃvedanaviśrāntāni,-iti
vitatapratibhāsāyogāt deśabhedo na kaścit yo virodhamāpādayediti cet,
kālabhedo'pi ko'nyo yo virodhāvaho bhavediti jñānabāhyatvaṃ kutaḥ |
naca iti bāhyārthābhāvāt | nanu astu asau bāhyaḥ, tarhi
vyavadhāyakatayaiva avaśyaṃ vyavadheyamadhyapatitastena
vyavadhātavyena samparkamāgacchediti tatsaṃparkāt sāṃśateti | athavā
jñānānām ityādinā prasaṅga eva ityantena granthena dūṣite
jñānabahutve gamyamānatayā yadāpatitaṃ saṃvittattvasya aikyamiti, tatra
kāladigdeśottaratvaṃ pūrvoktaṃ hetutvena
(page 165)
upajīvitam | ata eva iti svarūpadeśakālabhedābhāvādekameva
cittattvamavatiṣṭhate iti yāvat | prakṛtaṃ prameyamupasaṃharati tadevam iti
| pratipadyate iti karmaṇi | tam iti satyapramātāram | pramātaiva iti
anujjhitakartṛbhāva evetyarthaḥ | anyathāhi sa na pratipanno bhavet,
pratipādito vā | taduktaṃ
jñātāsi kartāsi sadaiva siddhaḥ karmāpi satkartṛtayaiva bhāsi |
iti | karmatā tarhi kathamiti cet, pūrvoktaṃ smārayati pūrvameva ityādinā
| pramāṇādinā iti guruśiṣyādirūpeṇa | satya iti uktaṃ yato
yadyapyarthasthitiḥ-----------------------------| ( a. pra. si. 20)
ityādi | etat sarvapramitibhāktvamupasaṃharati tataśca iti cidrūpe
satyapramātari bhagavati maheśvare, nīlādau jaḍarūpe śūnyādau ca
pramātrīkārādajaḍīkṛte jaḍājaḍarūpe vividhe prameye pramīyamāṇe
yā pramā, tadbhittibhāgena mukhyasya saṃvidrūpasya
pramāturavyabhicāraḥ sarvathāprakāśamānatvāt || 16 ||
yadi na sarvātmanā bhagavati pramāṇasya upapattyupayogau, kiṃ
tarhi śāstreṇeti śaṅkāśāntyai sūtram
apravartitapūrvo'tra kevalaṃ mūḍhatāvaśāt |
śaktiprakāśeneśādivyavahāraḥ pravartyate || 17 ||
atra vṛttivivṛtyarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ
kintu mohavaśāt--------------------------------------| (1|1|3)
ityatra, yojanāmātraṃ tu kriyate | kṛtī bhavati iti ghaṭasādhyaṃ prāpya na
kliśyate iti yāvat | sarvajanātmani iti ekasminneveti bhāvaḥ | yathā iti
yena prasādhanaprakāreṇa | sa iti saṃsārijanātmā | tathā iti
īśvararūpatayā prakāśamānaḥ
(page 166)
sāsnādimattānibandhano'yaṃ gauriti vyavahāro vāmanatāsahabhāvītye-
vamākāro yo mohastataḥ | dārṣṭāntikaṃ samakakṣyatayaiva āha anyatra
vā iti jñānādinibandhanatvena jñāto'pi mohāt na pravartitaḥ | tathāhi
agre viśvādhiṣṭhātṛśabdena aṣṭamūrtiśabdena ca idamāha |
bhedavādibhirapi tasya bhagavato viśvaṃ śarīratayā aṅgīkṛtam, tatra
kevalaṃ jaḍaṃ na saṃvidaḥ pṛthak, saṃvidapi na saṃvidantarāditi
abhedavādaparamārthatayaiva purāṇāgamādīnāṃ vyavasthānam |
tatastatpramāṇasiddhe bhagavati viśvābhedādātmābhedo'pi siddha iti
bhedasya asya moha eva sāram | mohasya mithyājñānasya ākārato
nirdeśaṃ karoti anya iti
dūrabhuvanaviśeṣavṛttitvādasmadādyadṛśyatvā-dinā apūrveṇa asmān
prati aprakāśamānena arthena asahabhavanaśīlo'sāvaiśvaryavyavahāraḥ
svātmani, tathābhūtāpūrvarūpavirahiṇi viruddha iti yo vyāmohastena
otaprotahṛdayaḥ kathaṃ tathā vyavaharet | pravartyate iti lokena
asmābhiśca upadiśadbhistatsamarthācaraṇena pravartayaṃllokaḥ prayujyate
iti sūtre'pi śleṣacchāyayā kāritadvayaṃ vyākhyeyam | vastuni jñāte'pi
prāptāyāmapi ca arthakriyāyāṃ vyavahārasādhanamupayogavadeva tasya
yadviśiṣṭaṃ kāryaṃ tatsaṃpādanāya katham | āha yat tat iti bahutaraṃ
yatkāryaṃ viśiṣṭaśabdopadheyaparāmarśagocaratāpuraḥsarībhāvena
jñātaṃ, tat yasmāt tathābhūtopākhyālakṣaṇaśabdavyavahārapravṛtti-
mantareṇa na āsādyate iti saṃbhāvyate ityato hetoḥ | nanu śabdena
abhihito'nabhihito bā tāvāneva arthaḥ | nanu evaṃ pramitaśca tāvāneva
arthaḥ | tataḥ kim | ihāpi tataḥ kim | kiṃ śabdapravṛttyarthanayeti cet,
tathāpi kiṃ pramāṇavṛttyarthanayā | sā pramāturupayoginīti cet, samaḥ
samādhiḥ | etat darśayati pramāturhi
(page 167)
iti | pramāṇasyaiva vimarśo jīvitaṃ phalaṃ yat, tadeva śabdavyavahāreṇa
poṣyate iti bhāvaḥ śāvaleyatvaviśeṣābhāso yathā gavābhāse'dhikaḥ |
na tacchabdavyavahāre pravartite'pi tasya bāhyasya idantāpatitasya
svarūpaṃ saṃbhedena ābhāsāntaraṃ bhāsate | śabdābhāsabhāge'sya
idantāyāmasaṃpāta iti hi uko
ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------------| (1|5|20)
ityatra | nanu evaṃ śabde pravartite'pi anādhikyaṃ tasya arthakriyākāriṇi
rūpe cet, tarhi kastatpravartane bharaḥ | ucyate kevalam iti |
dṛṣṭhānte'bhidhāya prakṛte yojayati evam iti | asau iti
vyavahārasādhanādṛtaḥ pramātā | nirūḍha iti ahamiti viśrāmyan |
ārabhate iti yo'sau tadārambhakastameva svātmānamabhimanyate
dārḍhyena satyapi māyāsaṃskāraje dehādyahantābhimāne ityarthaḥ |
nanu vyavahārasādhanaśatairapi ātmano
maheśvaratāyāmanāśvāsavanto jantavaḥ satatamupalabhyante |
satyamityāha kadācit ityādinā | sa iti gorūpo moho'nena bhūyaḥ paraṃ
pārameśvaraṃ kimapi kṛtyaṃ nirvāhaṇīyamiti so'saṃbhavannapi
vol M00022 · chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17 · lines via source.start/end