स्वातन्त्र्यfreedom · trika library

chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe ghaṭamātrasyaiva ucitatvāt | dvitīya iti dvitīyasya yat kila darśanaṃ nakṣatrasya, tat na apekṣyate nakṣatrāntaradarśane tena jñānena | pṛthagevahi sve sve viṣaye ekasyāpi jñānasya prāmāṇyamiti uktam | anena yugapadgrahaṇe'pi paramate na kathaṃcit samarthyo'yamarthaḥ iti darśitam | nanu nakṣatradvayanirantaratāpratyayo bhrānto'tidūravyavahitatvāt nakṣatrāṇām | atra āha nairantarya iti vikalpo'pi iṣyamāṇa iti saṃbandhaḥ | sarvadaiva iti manorājyādāvapi | tataśca ābhāsavastuvādo'yaṃ syāditi āśayaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti | vyavasthitam iti vastusthityā deśakālakramavadapītyarthaḥ | evaṃ kramacintāyāṃ kramo bhedāśraya------------------------------| (2|1|4) (page 135) ityatra ya ukto nyāyastena upalakṣite ye ābhāsasadasattve, tābhyāṃ sādhyo yaḥ, sa na sidhyet tayoreva aniścayāt paramate | yasmādevaṃ tayoraniścayastasmātparasya naiva sidhyediti hiśabdena āha | tasmāt iti pravṛttapūrvaghaṭābhāsābhāvopalakṣitaṃ tādṛśaṃ santaṃ paṭamapekṣyaṃ nirantaraḥ pūrva iti lokadṛśaṃ padārthavādidṛśaṃ ca āśritya viśeṣaṇadvayam | kāṇādadarśane hi paratvāparatve diksaṃyogakārye | agrea.pi evaṃ mantavyaṃ bhūtatā pūrvatā ca ityādau | kramaḥ paurvāparyam, vyavadhānaṃ sāntaratvam; ādipadāt dūratvādikam | iyadeṣāṃ ghaṭādīnāṃ pramātṛśarīrādikamanapekṣyaiva svagatamanyonyābhāsābhāvamanyonyatra ekapramātṛsvatantraprakāśavimarśamahimnā utthāpitamapekṣya bhavatīti uktam | paurvāparyādi tu iti pūrvamidaṃ, paścādidaṃ, dakṣiṇata idam, uttarata idamityādi | apiśabdādanyonyābhāsasadasattvakṛtatvamapi anujānāti ghaṭasya dakṣiṇataḥ paṭa ityapi vyavahārāt | evaṃ deśakrama ekapramātṛtattvādhīna iti upapādya kālakramo'pi upapādyate kāla ityādinā evam iti deśavadeva ābhāsasadasattvāpekṣatvādityarthaḥ | evaṃ svatantradravyāṇāṃ vicārya, dharmarūpāṇāmapi taṃ kramaṃ vicārayati rūparasādīnāṃ ca iti ādipadādekasāmagryadhīnataikārthasama-vāyitvāvirodhitvādi | evaṃ jaḍagatatvena vicārya, cetanagataṃ vicārayati jñānānāmapi iti rūparasādīnāṃ ca kramo bodhyaireva sādhyaste'pi ca vicāryā iti darśayati | tataśca prāk yadyapi evamanyonyabhinnānām----------------------------| (1|3|6) ityatra prakaraṇe nirūpitam, tathāpi ekapraghaṭṭakāvasthitaṃ prameyaṃ kartumatra smārayati kadācit iti yugapajjñānasattopagamapakṣe | tasyāḥ iti asattāyāḥ na svayaṃ prathā śakyā iti jñātumasatteti (page 136) pūrveṇa sambandhaḥ | tat iti tasmāt rasajñānāt | sarvadaiva iti rasajñānasattopagame'pi | sarvadaiva iti satyapi rasajñāne nāsti vyatiriktaṃ rasajñānamiti asattā asya niścīyate | tat iti rasajñānasyaiva yat svarūpeṇa abhāvaḥ, sa eva tarhi abhāvavyavasthāyā abhāvaniścayasya hetustadanvayavyatirekānuvartanāt | sa ca nīlarūpo na prathate iti uktam | atra parakīyamāśaṅkate atha iti | tasya iti rasajñānasya | etat dūṣayati tat iti | tasmāt tvaduktādeva vacanāt hetoretādṛk cet rūpajñānasya sāmarthyaṃ -yat rasajñānābhāvaṃ niścāyayati, tat pūrvoktaṃ dūṣaṇamavighaṭitameva | pradeśa iti nāsti iti saṃbandhaḥ | svarūpamātraniṣṭhito hi sadā bhāvaḥ | nanu pradeśajñānaṃ yathā ghaṭena sahitaṃ ca saṃmiśraṃ ca bhavati, tathā ihāpi bhaviṣyatīti | etat parāsyati na tatheha iti | atra hetuḥ svaprakāśasya iti | syāt iti tatra asaṃmiśratve rasajñānābhāvaniścayo yujyeteti āśayaḥ | etat nigamayati tasmāt iti | nanu kena indriyeṇa rūparasau tatsaṃvedane vā melayedasau | āha praṇālikā iti na asya indriyādhīnaṃ kartavyasarvasvaṃ svātantryaśaktyaiva tannirvāhāt, māyāpramātṛtāparigrahe tu niyatirasya vijṛmbhamāṇā pramukhe tāvadindriyopayogaṃ karaṇabhāvena ādarśayati; paratastu tadindriyajñānānuprāṇakavimarśaśaktivisphārarūpeṇa vikalpaśabdavācyena pramātṛvyāpārarūpeṇa bhāvān vyavasthāpayati | tadetadāha sa hi iti ekaḥ pramātā | ātmani iti svarūpe | vyatirikta iva iti jñānaśabdavācye dharmarūpe kathaṃ tulyakālatāṃ tayo rūparasayorna vyavasthāpayedanyathāca bhinnakālatāṃ kathaṃ na vyavasthāpayediti saṃbandhaḥ | bhinnakālatāyāṃ (page 137) hetuḥ anyathāvabhāsanāt iti | nanu paradarśane vikalpa eva evaṃ racayiṣyati, rūparasavastuspṛktvaṃ ca asya na duḥsamartham | anubhavāyante hi vikalpāḥ | etadeva tarhi prakṛtamapākarotītyāha rūpānubhava eva iti ātmakālamanubhavakālamapekṣya | tathā iti tadanubhavasamānakālatvena adhyavasyet | nanu svasaṃvedane vikalpānāṃ pūrvānubhavāpekṣā kācit, tat kathamuktaṃ-nijaṃ jīvitameṣāṃ nāstīti | atra āha svasaṃvidaṃśa iti svayam iti saṃvedanarūpatāyāṃ vedyadharmaḥ kālo na unmiṣati, unmiṣannapivā rūparasayorakiṃcitkara ityāha bahirmukhatvābhāvācca iti svasaṃvedanaṃ rūparasavikalpasaṃvedanavikalpasya yat, tadeva kariṣyatīti cet, āha svasaṃvedanaparipāṭyā api na tulyātulyakālādivyavasthāpakatā yuktā | nahi tatrāpi svasaṃvedane kalpite rūparasadvayaviṣayamekakamanubhavāntaramasti bhinnendriyavedyatvāt tayoḥ | nanu ca sa vikalpa eva anubhavāyate | satyam, yatra asya vikalpatā svasaṃvedanātmakasvarūpātirikte rūparasāṃśe, tatra anubhavāyatāmanubhavāyaiva tu prakṛtoparodhinī tadetadāha yatra punaḥ iti | anena iti vikalpena anayo rūparasayorna kālapratītisaṅgatiḥ | sāhi anyonyāpekṣaṇena bhavati | tacca nāsti ayojitayoreva tayostena vikalpena avabhāsanāt | svānubhaveneva iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ | svena svena anubhavena yathā tāvayojitāveva gṛhyetām, tathaiva tadanusāriṇā vikalpena adhyavasāyabalādavabhāsyete, natu anyathā | asādayet iti natu iti saṃbandhaḥ | nanu vikalpo yena vikalpāntareṇa vikalpyate, tenaivaṃ kariṣyate rūparasau pūrvaṃ vikalpitau yau tāvekakālāviti | netyāha vikalpasya iti rūparasaviṣayamaindriyikaṃ (page 138) maulameva anubhavamanusarati so'pi aparo vikalpaḥ | nanu vikalpo'nena vikalpyate, na anubhavaḥ; taṃ kasmādanusarati | ita ityāha naca iti vikalpasya vikalpanavyāpāraṃ vikalpayati vikalpo na svasaṃvedanam | etacca aśakyasamayo hyātmā---------------------------------| (pā. vā. 3|249) iti vadatā pareṇa upagataṃ vikalpavyāpāraśca paramāṃśaḥ iti tadanubhavasya mūlabhūtasya avaśyamapekṣyam | tataśca tatra yat nāsti lālāṭe iva tarjanayatnasahasreṣu ? iva tat vikalpanasahasreṣu api kutaḥ | tadāha anubhavena avabhāsitasya arthasya rūpāderyā vṛttiryo vṛttānto nirūpito'nyonyāpekṣakālabhedaśūnyatvaṃ, tasyāmeva paryavasāne viśrāntau satyāṃ vikalpaparamparāśate'pi udite'nubhavādatirikto'rthāvabhāsanavyāpāro nāsti, anubhavaśca na evaṃkārī,-iti punaḥ punaḥ smārayati naca iti | nanu tvatpakṣapātito'pi vikalpaḥ kathamevaṃ kuryāt | satyaṃ kuryāt | asmanmate hi asau prāṇitāntarameva pratipannaḥ | yadabhinavabhāratī prabhuparicayāddharmaṃ dhairyaṃ dhiyaṃ ca parākramaṃ parijanajano dhatte nāsya svakaṃ sphuritaṃ kvacit | rajaniśaraṇāḥ śocyatvaṃ ye tamobhiraśiśraya- nnaharabhi sṛtāḥ paśyaite kiṃ bhavanti muhūrtakāḥ || iti | tadāha syāt punar iti | idanīmeva bhavatpakṣapātitvaṃ dūṣitaṃ vikalpasyeti apiśabdaḥ | ayam iti vikalpaḥ | kālāvibhāgena iti deśo'pi atra upalakṣitaḥ | svātmanā deśakālāspṛṣṭo'pi māyāpramātṛbhūmikāvatīrṇaḥ svātmani kālaṃ deśaṃ ca avabhāsayaṃstena saha bhāvasya taddeśatāṃ tatkālatāṃ nirbhāsayanneva tasya bhāvasya bhāvāntareṇa saha tāmavabhāsayati,-iti na kiñcit (page 139) duḥstham | kālāvabhāsaṃ ghaṭayati tathāhi iti, deśabhedaṃ tu deśabhedo'pi iti | ekadravyātmatām iti dravyabuddheḥ satyatve samarthitatvāt | apiśabdaḥ saugatasaṃmataṃ sannikarṣaṃ sūcayan paradṛśi dūṣitaṃ svadṛśi samarthayitumāha yaḥ punar iti | sannikarṣo hi nairantaryamantarābhāvaḥ | tasya ca itthaṃ saṃvedanaṃ yadi tasya antarasya vyavadhāyakasya upalambhalakṣaṇaprāptatvaṃ bhavet, naca tadastīti tātparyam | nanu evaṃ pṛthaganubhūtayorgṛhayoryadi deśakramo na saṃcetyate, tarhi tau kramaśūnyāveva kiṃ nirbhāsete | satyamevameva, deśakramāpekṣayā yo hi kramo'vabhāsate tatra, sa kālato, na deśataḥ | etaṃ darśayati pṛthak iti | nanu pṛthaganubhave kālakramo'pi kathaṃ bhāsate tasyāpi parasparāpekṣāprāṇitatvameva nanu, kiṃ sahānubhave kālakramaḥ kaścit, tarhi kathamayamupapādayitavyaḥ | itthamiti darśayati vikalpa iti vikalpakāle ye saha bhāsete, naca ekarasatayā, apitu sphuṭatvena ekamaparaṃ ca asphuṭatvena; tayoḥ pṛthaganubhavabalādeva tathābhūte sati ābhāsabhede kālakrama eva bhāti, na deśakramaḥ | kaśmīrakānyakubjādestu sahānubhavābhāve deśakramo'numīyate, natu pratyakṣaḥ | etena tadapi pradarśitaparamārthaṃ kṛtaṃ yaduktaṃ nirantarayorghaṭayoḥ iti | tatra hi kālakrame'nubhavakriyāpekṣe prāṅnirūpitasthityapekṣayā paścāttanastathānubhavāpekṣo vikalpo deśakramamanumāpayati yadi sa pūrvo ghaṭo'pasāritaḥ, anyathā paścādbhāvisahānubhavabalenaiva pratyakṣatayā vikalpyate'nayordeśakramaḥ | atha yaduktaṃ nakṣatradvayam iti | tatra āha nakṣatrayośca iti viprakṛṣṭatvena yāvabhimatau pūrvapakṣe nirūpitau, āgamādinā vā tathā saṃmatau nakṣatrarūpāvarthau; tayoḥ sahaprathane sannikarṣo nairantaryaṃ yadavabhāsate, tat tathaiva iti satyarūpameva | yadihi (page 140) upalambhalakṣaṇaprāptamantaraṃ bhavet, tadupalabhyeta; naca evamiti asadeva antaram, sadapitu piśācādikalpaṃ; na sāntaratā vyavahārahetuḥ | ata eva āgame'pi evamucyate anayoradya samāgama ekarkṣagatatvam------------------| ityādi | evaṃ svadarśanamupapādya tīvraṃ vyāmohasthānamidaṃ mūḍhānāmiti manvānaḥ svadarśanaparadarśanayormahadantaraṃ bhavadapi aniścinvānān parān pratyāyayituṃ tulārohaṇapaunaḥpunye- naiva tayorantaraṃ kartukāmaḥ punarapi paradarśanānupapattiṃ darśayati anubhavāt ityādinā yadi paramiti tau tathābhūtau bhāvāveva dvau dṛśyamānau saṃnikṛṣṭatvaviprakṛṣṭatvavartamānakālatvaṃ cetīyataivottareṇeti manyate, natu atrāpi parasparāpekṣā nirvahatītyāśayaḥ, kālaviśeṣasya vartamānatāmātrasyeti mantavyam, natu prājñasya avyavahitasyāpi ca pratipattuṃ śakyo deśakālaviśeṣāvabhāso deśabhede kālabheda indriyabhede vā satīti saṃbandhaḥ | nanu indriyabheda ityeva avaśyam | netyāha ekendriya iti | atra hetuḥ arvāk ityādi | nanu vikalpayannapyekārthaṃ puro'nyadapi paśyati | (pā. vā. 3|207) itinyāyena ghaṭaṃ ca anubhavet paṭaṃ ca asphuṭaṃ vikalpayedayameva tayoḥ kālabhedaḥ | naivamityāśaṅkāpūrvakamāha yadyapica iti yena iti svātantryeṇa | svakālo vikalpanasya vartamānatā sphuṭatvena, svadarśane tu nāyaṃ doṣa ityabhimatatvādanubadhnāti sarva ityādinā | sarveṣāmanubhavajñānānāṃ yadāntaraṃ saṃvedanasvarūpatvamekaṃ, tadeva svātantryādanubhavamayīṃ tāṃ bahirmukhatāṃ parāmṛśat svarūpasya anubhavasya ca ekībhāvāt svayaṃkṛtamanubhavakṛtaṃ ca svayaṃkṛtamabhimanute iti vastu eva idaṃ, na anyathā | etadeva ghaṭayati sahi (page 141) iti vikalpaḥ | anyathā iti anubhavarūpānapekṣayā | yogī hi na prācyānubhavāntarasāpekṣapratipattikaḥ | nanu iti bhinnatvena saṃvedanebhyaḥ prācyebhyo'bhimato yo vikalpaḥ, sa kathaṃ viṣayonmukho bhavet viṣayavedī ca | yadevaṃbhūtaṃ vastu uktaṃ vakṣyate ca ata eva hetubhūtādasya darśanasya parābhyupagamādviśeṣaḥ | tat vastu darśyati yasyaiva iti saṃvedanalakṣaṇasya āntarapramātuḥ | aneka iti anubhavabhūmikāparigrahe | sa eva iti vikalpabhūmikāvagāhane | natu iti saugatādivadityāśayaḥ | kāṇādadṛṣṭiṣu api duḥsamarthametat jñānānāmekarūpatvābhāve satyekasaṃvidrūpāśrayamātrayogasya akiṃcitkaratvāditi uktameva prāk | svadarśanaṃ krameṇa pūrayati sa evaca iti | tathāca iti kiṃcetyarthaḥ | anekātmakam iti rūpasparśādimayam | bahutaraprameyataraṅgāndolitaṃ sūtrārthaṃ sthirīkṛtatvena unmīlayati evam iti natu anyatheti yāvat | arthasvabhāvaḥ iti ekaikābhāsarūpa ityarthaḥ | etat tāvat iti | anena sūcitaṃ prameyāntaramapi upapannamadhunetyāha yadapi iti vastu iti anekābhāsātmakamekamiti yāvat | saiva iti dāhakādirūpaikāgnipratītiḥ | ubhayatrāpi iti ābhāsabhedeṣu, tadekābhāse ca | tataḥ iti pramātuḥ | ataḥ iti yata evaṃ vastutaḥ pramātaiva pramāṇaṃ, tata eṣa sidhānto jāyate ityarthaḥ | saṅkocataḥ sa pramātā cākṣuṣapramāṇarūpatāṃ pratipadyate iti saṅgatiḥ | svātmāpekṣayā iti pramātṛprakāśatādātmyavṛtterābhāsasya aikyāpekṣayā | evameva iti tasya ca nāma kriyamāṇaṃ yuktiriti samucitaṃ pramāṇaparigṛhītābhāsabhedayojanātmakatvāt gandhayuktivat | ata eva anekapramātṛgatābhāsabhedayojanaṃ yathā yathā sphuṭībhavati, tathā tathā (page 142) prājñatvaṃ prakṛṣyate, aparathāca viprakṛṣyate | etadapica bhagavatsvātantryamayyā icchāśaktereva vijṛmbhitamiti saiva sarvatra śaraṇam | taduktaṃ buddhirjñānamasaṃmoha-----------------------------| (10|4) ityādi | atrāpi iti anantarūparasādyābhāsamiśrīkaraṇābhāse | etat iti anekātmakaikasākṣātkārātmakaṃ pratyakṣam | na kevalaṃ sākṣādanubhavayojanātmikaiva yuktiḥ, yāvat smṛtidvāreṇa api anubhavayojanātmikā seti darśayatā vitatasvabhāvavastuvyavasthāpanamiva vitatakālavastuvyavasthāpanamapi itthaṃ yujyate iti darśyate śarat ityādinā | pramātraiva tatkāle ekapratyakṣarūpatāṃ pratipādya evaṃbhūtā vitatākārā paripāṭī pratīyate iti saṃbandhaḥ | parasya tu etat na saṃbhavatītyāha nahi iti | tat iti nirantaraparipāṭyābhāsātmakaṃ vastu sat | nanu pareṇa cedetadurarīkṛtam, kastarhi svapakṣe pakṣapātaḥ | āha taccaitat iti pareṇa upagataṃ yat, tat kramikebhyo'nubhavebhyastadvikalpe-bhyastatsmaraṇācca vyatiriktena ekasaṃvedanātmanā yuktivācoyuktyuktena nirūpayituṃ śakyam, na anyatheti | etat iti yadeva tadaikyābhāse sākṣātkārarūpe, tat puṣpasvarūpaṃ puṣpasmaraṇātmakam | evaṃ vitatakālavastuvyavasthāpanena muhūrtādermahākalpaparyantasya ābhāsasya vastutāṃ vyavasthāpya vitatadeśavastuvyavasthāpanayā krośayojanādeḥ samastakālānalabhuvanaprabhṛtisadāśivāntabhuvana- vargagatasya api abhedātmana ābhāsasya satyatāmavasthāpayati sannikarṣa ityādinā | arthāntarāṇāmalpatvaṃ mahattvaṃ ca ābhāsamānaṃ vidyate yayorarthayoḥ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭābhimatayorābhāsyamānayostāvā-bhāsete yasmin jñāne, tena yathāsaṃkhyaṃ sannikarṣetarau vyavasthāpayituṃ (page 143) śakyau | yastu manyate-vastunī eva te dve sannikarṣo'nyo veti, tasya antarālavartiṣu vastvantareṣvapi agṛhyamāṇeṣu tadgṛhyamāṇavastudvaya- mātraniṣṭhitau tāvapi vyavasthāpanayogyāvabhaviṣyatām | naca evam | tadāha natvantarāla iti | sarvatra ca dūratādigrahaṇe'ntarālagrahaṇaṃ prayojakaṃ mantavyamiti upapādayati yattu iti | niśīthasamaya iti yatra antarālavartināṃ nadīparvatādīnāṃ grahaṇamasaṃbhāvyamityāśayaḥ | sannikarṣamādigrahaṇāt viprakarṣaṃ, tatrāpi ca tāratamyaṃ vyavasthāpayataḥ pramāturyat pravṛttau vaicitryamiha śīghraṃ gantavyaṃ na gantavyamityādi; tatra antarālasya na agrahaṇamapitu grahaṇameva | tat darśayati yataḥ iti | dvayaṃ iti digdvayādutthitam | tasya iti śabdapravāhadvayasya | nanu na deśadvayavartitayā pravāho gṛhyate, apitu śrotraśaṣkulyavacchinna eva nabhodeśe gṛhyate yathā kāṇādā manyante, utpattideśa evavā gṛhyate yathā kāpilā manyante śrotravṛttiḥ śabdotpattideśa eva śabdasākṣātkārātmanā pariṇamatīti, natu ubhayatra grahaṇaṃ, nāpi antarālagrahaṇam | etat dūṣayati anubhavaṃ pramāṇayan śrotradeśa evaca ityādinā | tadaiva iti utpattikāle | tataśca kālabhedena pratipattirna bhavet, sāca astītyāha na caivam iti utpattideśasya dūratve utpattikālamatikramya cireṇa pratipattirdṛṣṭā, atidūratve ciratareṇa; ata ubhayadeśamadhyavartī pravāhasvabhāvo'sau śabdo'vagamyate iti upagamyam | yo'pi āha utpattideśe śabdasya śrotreṇa na grahaṇam, apitu śrotrākāśāvakāśāśrityā antyaśabdaviśeṣaṇaliṅgena anumānata iti, tenāpi ānumānikaṃ tāvadantarālagrahaṇamupagatameva; tena digviśeṣadigdvayāgatatvaṃ śabdasya durjñānam | śabdasya hi (page 144) viśeṣaḥ kāmaṃ dūratādi jñāyatāṃ, natu digādiviśeṣaṇaṃ sambandhigrahaṇakāla eva tadaparijñānāt cakṣuṣā bherīdaṇḍādisaṃyogaprabhṛtikāraṇāvalokane'pi nāvaśyaṃ kāraṇāni--------------------------| iti nyāye'nyakāraṇatāsaṃbhāvane saṃśayānivṛtteḥ | naca digviśeṣajena śabdena janitasya antyaśabdasya viśeṣeṇa bhavitavyaṃ kṣaṇikadṛśi iva dakṣiṇottaraprākpaścimadigāgatānāṃ puruṣāṇāṃ puro netrapātināmiti alamavāntareṇa sarvathā tāvadutpattideśe'pi gṛhyate śabdaḥ, natu antya eva mandatamaḥ | ataśca evaṃ-yadatidūrādapi gītamākarṇayannavaiti-tāratāraṃ gāyatīti, tat tīvratā api tatra anyā gṛhyate | yathātu dūrāt gṛhyamāṇo'ntarālapatitarajaḥprabhṛtibhāvānta- rāvaraṇavaśādasphuṭa iti pratīyate, tathā sa tīvranādena ārabhyate yastīvro'pi madhyavartirajaḥsthānīyasaṃbhāvyamānavāyavī- yādiśabdāvaraṇavaśādasphuṭaḥ pratīyate; antya evatu sphuṭaḥ | anubhavasākṣikaṃ ca idaṃ-yat niḥśabdāyāṃ rajanyāṃ yata eva dūrāt dhvanirākarṇyamānaḥ spaṣṭavarṇatvena avabhāti tata eva pravṛttajanasaṃpātavacasi divasadhāmani aspaṣṭavarṇa eva nādamātratayeti | tadetadupasaṃharati tasmāt iti | dṛśyate iti pramāṇopapannā avalokyate ityarthaḥ | nanu kimarthaṃ śabdāntarārambhaṇamiṣyate, tadapica deśāntare yena pravāhadvayamityuktam, tāvantaṃ kālaṃ sa eva śabdo'vasthāsnurastu; ārabhamāṇo vā tatraiva ārabhatām; ārambhe vā ko'sya virāmāvasaraḥ; sarvataśca ārambhe cartudikkamapi śabdaśravaṇaprasaṅgaḥ-ityāśaṅkāḥ śamayati agrasthita eva ca iti | tena na carturdikkaṃ śravaṇam | apratihata iti vāyvādipratīghātādeva viramatīti yāvat | yena iti śabdāntarajananena (page 145) dūrasthitāḥ pramātāro yāvati kāle śabdaṃ śṛṇvanti, tāvantameva kālamutpattideśasthā api pramātāraḥ śṛṇuyuryadi sthiro'sau bhavet, tatraivavā śabdāntaramārabheta | ubhayathāpi hi asau tatrasthastatrasthapramātṛśrotragamyatāṃ na ativartate | naca evaṃ kāṣṭhaparaśusaṃyogāddhi śabdaḥ sa tatrasthaistadaiva śrūyate, dūravartibhistu punaḥ paraśorudyamanakāla eva | tena antarālavartiśabdagrahaṇapūrvakameva śabdasya api dūratādigrahaṇamiti sthitam | yattu uktaṃ śabdasparśetyādi, tatra tatpravāhātiriktasya śabdasya apratītiruktā mantavyā || 8 || evaṃ pratyābhāsaṃ viśrāntena pramāṇena bhāvasvabhāvavyavasthāpanaṃ kriyate | parasparasvabhāvaniyamo'pi ābhāsānāṃ tadābhāsaniyatabhinnapramāṇānuprāṇakāntarmukhabahir- mukhatobhayabhājā svasaṃvedanena pratyābhāsaṃ gṛhītagrāhiṇā api miśraṇāṃśe pramāṇabhāvabhājā pramīyate ityevaṃ mānasyāṃ pravṛttau pramāṇopayoga uktaḥ; kāyapravṛttau tu yathā pramāṇavyāpāra upayogī, tathā darśayituṃ sūtrāntaraṃ sātu deśādikādhyakṣāntarabhinne svalakṣaṇe | tātkālikī pravṛttiḥ syādarthino'pyanumānataḥ || 9 || tuḥ pūrvato viśeṣakaḥ | arthakriyākāriṇāmapi viśeṣāṇāṃ prakāśaparāmarśamayacitsvarūpaviśrāntyā yadyapi viśeṣarūpatā viśīryate eva, tathāpi māyāśaktyā dṛḍhīkriyate iveti viśeṣasādhyayā arthakriyayā yo'rthī, tasya yā tasmin svalakṣaṇe tatkālamātropayoginī, natu bhāvasvabhāvavyavasthāpanavat kālāntare'pi upayujyamānā vāṅmanaḥkāyapravṛttiḥ; sā deśe kāle svarūpe svarūpāntarānusandhānādau ca yāni adhyakṣāntarāṇi bahūni pratyakṣāṇi, teṣāṃ bhinne bhede sati saṃbhāvyate; na anyathā, pramāṇasamūhādevaca, natu ekaikataḥ pramāṇāditi yāvat, yadivā deśādikāni yāni adhyakṣāntarāṇi (page 146) pratyakṣībhūtāni ābhāsāntarāṇi, tairbhinne svalakṣaṇe sati tannimittā pravṛttiriti saṅgatiḥ | atrāpi prameyabahutvamukhena pramāṇasamūha eva nimittatvena ukto bhavati, yadivā pāramārthikarūpābhiprāyeṇaiva yojanā | deśādikeṣu adhyakṣeṣu satsu ābhāsayojanayā viśeṣarūpatāyāmapi satyāṃ teṣāmeva adhyakṣajñānānāmantariti pramātṛbhūmāva- bhinnaṃ yat svalakṣaṇaṃ, tatra pravṛttiriti | na kevalaṃ pratyakṣakṛtāyāṃ pravṛttāvayaṃ kramaḥ, anumānato'pi yā pravṛttistātkālikī, sāpi pramāṇasamūhādeva | tat yathā-parvatagrāhi pratyakṣamagnigrāhi anumānaṃ, śītāpanodagrāhi anumitānumānaṃ, caurādyupadravaviraha- grāhi āptavacanamiti | ataḥ pramāṇasamūhādekāntarmukhasvasaṃvedana-niṣṭhā pravṛttiriti sūtrārthaḥ | tamavatārayati yatra iti | punaḥ iti | turvyākhyātaḥ mātraśabdena apiśabdena ca | sarvathā vastusvabhāvavyavasthāpanaṃ na niṣiddhamityāha sambandhe yadi kāyīyā pravṛtiḥ syāt, sa tarhi ekenaiva prayojakena pramāṇena gṛhīta iti pramāṇasamūhāt pravṛttiriti kāmaṃ hīyeta; natu sambandhe pravṛttiḥ | atra hetuḥ antar iti | pravartate bahiḥ, saṃbandhaśca antaraikyam | yathoktaṃ --------------------------bhāvā ekapramātari | anyonyānvayarūpaikyayujaḥ----------------|| (2|2|4) iti | svalakṣaṇameva kasmāt vicitrāmarthakriyāṃ karoti | āha sāmānyasya iti bhāsvaratayā hi prakāśeta paraṃ, na dahet pacet vā | yadātu bhāsvaratā auṣṇyābhāsena milati, tadā dāhapākādi | tadāha yadā punaḥ iti teṣāṃ svabhāvānāmābhāsātmanāṃ yadaikyaṃ, tadviṣayaṃ yat pramāṇaṃ yojanāgrāhi; tena sahabhāvīni ekātmatābhāñji api na sarvathaiva galitabhedāni ābhāsāntarāṇi (page 147) apitu kaṭakatalamilitavicitrasanniveśotthāpakakanakapṛṣatakalpāni pravṛttiṃ kurvate | apyanumānataḥ ityaṃśaṃ vyākhyātumanumānavṛttāntaṃ saṃkṣepeṇa tāvadāha anumānaṃ ca iti śabdavācyatvaṃ pratyābhāsamiti kathitamasakṛt | nanu deśāyogavyavacchedāya yadukta-matrāpīti, tat yadi na darśyate; ko'numānasya doṣaḥ | na kaścit, apramāṇaṃ tu tat bhavediti nirūpayati dhūma ityādinā kāryasvabhāvayorudāharaṇadvayam | nāpi iti pratyakṣeṇeti śeṣaḥ | niyate iti deśe tata eva pravṛttiyogye | tadbalāt iti | taddeśapratipannāgnyavyabhi-cāridhūmabalāt | tat iti yā pratītirevaṃbhūtā, tadanumānamityarthaḥ | etadeva pariśodhayati nahi iti sarveṣāṃ saṃbhāvyamānānāṃ pratyakṣāṇāṃ sambandhino vyāpārasya yato na viṣayastato'numānenaiva gantuṃ jñātuṃ śakyor'haśca | nanu evaṃ pratyakṣasya naiva atra vyāpāraḥ | maivamityāha pratyakṣa iti dhūmagrāhiṇā pratyakṣeṇa atra ākṣipyate'gnyābhāso vyāptigrāhipratyakṣasāmānyāditi tayorapi asti vyāpāraḥ | satyapi tasmin svato nijarūpamahimnā yadi so'gnyābhāsaḥ sphuret, na pṛthaganumānaṃ pramāṇatvena udaghoṣiṣyata, natu evaṃ; tena anumānaṃ pramāṇāntaram | nanu tarhi samūhena na kiṃcit kṛtyam | kathaṃ na kṛtyamityāha naca iti | ādipadāt vyāptiliṅgādi | yatra iti svayameva niścayasvabhāvamananyāpekṣamanumānamiti yatra gīyate, yatra ca etadvaktuṃ kaścidudyacchet-nanu dharmyādigrāhakaṃ pratyakṣādi yat pramāṇāntaraṃ, tadanumānasyaiva tāvatparikara iti; tatrāpi yāvat pramāṇasamūhādeva pravṛttiḥ kimaṅga pratyakṣe iti | tathāhi sambandhamātre'numānaṃ pramāṇamatra agniriti | naca tatra pravṛttirapitu sambandhini; tatrāpi deśaviśeṣādiniyata ityevamābhāsāntaraviśrāntāni pratyakṣāṇi (page 148) kathaṃ na pravṛttyaṅgībhaveyuḥ | parikararūpamapi ca na tadeva bhavitumarhati tasyaiva tatparikaratvāyogāt | bhinnaṃ cet, jaḍamajaḍaṃ vā; jaḍaṃ cet, prameyamityavaśyaṃ tadgrāhipramāṇāntarāpekṣā; ajaḍamapi asaṃkucitaṃ cet, na asya niyataparikaratā yuktā; saṃkucitaṃ cet, pramāṇāntararūpamiti vidhināpi aśakyabhaṅgā iyaṃ paramārthakathā | tena pramāṇasamūhamayī eva sarvatra yuktiḥ pravṛttau prayojiketi sthitameva aneka ityādinā pratyakṣoktameva nyāyaṃ mandabuddhīn prati anusandhatte | ekatāmātra iti āntarasambaddharūpe | nanu evamekapravṛttikāritvādeka-meva tat kiṃcit pramāṇamasti | netyāha natu eṣām iti | viṣayabhedena kālabhedamākṣipatā avaśyaṃ svarūpabhedo'pi ānetavyaḥ | nahi dharmagrāhakaṃ pratyakṣaṃ liṅgajavahnijñānamātrarūpasya anumānasya śarīrībhavitumarhediti samūhādeva pravṛttiriti yuktam || 9 || evaṃ vimarśabalādeva bhedābhedavyavasthā | saṃvidrūpasya hi bhagavatastadeva svātantryamaiśvaryam | dūrāntikādau ca arthābhedo yaḥ parairucyate, sa vimarśabalādeva upapadyate; natu ābhāsamātrabalāditi ślokadvayena āha dūrāntikatayārthānāṃ parokṣādhyakṣatātmanā | bāhyāntaratayā doṣairvyañjakasyānyathāpivā || 10 || bhinnāvabhāsacchāyānāmapi mukhyāvabhāsataḥ | ekapratyavamarśākhyādekatvamanivāritam || 11 || pratibhāsamātreṇa vyavasthāṃ kurvan dūrādūrādau sakalāsakalāvṛtānāvṛtaspaṣṭāspaṣtaraktakṛṣṇasaṃmukhaparāṅmu- khāderbhinnapratibhāsagamyasya kathamekatāṃ bhajet | nanu vimarśo'pi pratyābhāsaṃ jīvitakalpo bhinna eva | satyam, aparastu tatra yo vimarśo ya eva mayā (page 149) dūrādasakalo dṛṣṭaḥ, sa eva nikaṭe sakalo dṛśyate iti ekastena pramāṇarūpeṇa ā samantāt khyānaṃ prathanaṃ yasya pūrvābhāsāpe- kṣayā mukhyasya tadekavimarśatādātmyāvasthitāvabhāsasya, tamavalambya bhinnāvabhāsacchāyānāmapi bhāvānāmanivāritamekatva-miti saṅgatiḥ | bhinnā avabhāsane prakāśane ccyāyā, natu prakāśanasya svarūpaparamārtho vimarśamayo bhinno yeṣāṃ, te tathā teṣām | sarvadā iti satyatvāvasare'pītyarthaḥ | tadeva iti ādyābhāsarūpam | tasya ca iti vimarśātmanaḥ phalasya | ata eva iti yataḥ pramāṇābādhayā na satyāsatyabhāvavyavasthā, apitu vimarśābādhayaiva; tato hetoḥ | te iti saugatāḥ | tathātvam iti natu tadagrahaṇamiti hi śapathaśaraṇameṣāṃ, na pramāṇavṛttopanatam | naca ativyāpakametaditi brūte śuktikāyām iti vimarśastatra unmūlya eveti yāvat | unmūlanaṃ ca yā netyābhāsena svavartinā paravartināpivā tāvati pramātraikyabalopanatena yojanā saṃbodhyate netyābhāsasya yojanīyāntaronmūlanarūpatvāt | sādhāraṇye eva ca unmūlanaṃ, tata eva sukhādāvāntare nābodho'sakṛduktaḥ | anyādṛśābhāsādapi iti pūrvaṃ yā mṛṇmayatābhāsamiśritādavalokitā, sā rājatatvāvabhāsamiśritādapi upalabhyate tāvadākāśadeśavyāpakajaladhāraṇādikā arthakriyā | tasya iti sāmānyābhāmasya | dūrāntikatayā iti vyākhyāya tatprasaṅgāt anyathāpivā iti vyākhyātam evam ityādinā | adhunā parokṣa ityādi vyācaṣṭe dhūmādapi iti | pramātrantaraiḥ iti vanecaraiḥ, sarvajñairmantreśvarādibhiḥ, yogibhirbhāvanāprabhāvodbhūtaparokṣa- saṃvedanaiḥ | etat nigamayati tat iti tasmāt | bāhyāntaratayā iti (page 150) vyākurute tathā iti | pūrvoktanītyā iti sa naisargika evāsti-----------------------------| (1|6|10) ityatra uktayā | doṣairvyañjakasya iti vivṛṇoti sūrya ityādinā | raktotpalaṃ nīlamiti dīpena dṛṣṭaṃ yat, tadeva sūryālokane raktamityeva bhāti | yathā iti yena nyāyaprakāreṇa | tathā iti tena pramāṇavṛttaprakāreṇa | idaṃ yujyate iti vṛttimadhunā sūtreṇa saṃgamayati parokṣasya ityādinā anyathāśabdārtha ityantena | na vyākhyāta iti vṛttau | naca saṃkṣepamātrametat, apitu prauḍhirapi nyāyavyutpādiketi darśayati avabhāsamātra ityādinā | adhika ukta iti sūtre | anena dūrāntikatayā ityasya bāhyāntaratayā ityasya ca paunaruktyāśaṅkā śamitā | ata eva iti yato bāhyāntarate sphuṭāsphuṭatvaṃ tacca vṛttāvuktaṃ yena sarvadharmasaṃgrahastato hetoḥ | na vivṛta iti vṛttikṛtā | tadapi iti vyañjakabhedābhede'pi parāmarśaikyādaikyamityevaṃbhūtasya tattvato'tra vākyārthasya parāmarśāt napuṃsakanirdeśaḥ | nāpi sautrasya anyathāśabdasya artho vivṛtaḥ | ata eva hetoriti samanvayaḥ | tanmukhya ityādikāṃ vṛttiṃ vivṛṇute mitiḥ ityādinā pūrvoktaṃ vastu anuvadan | ābhāsasya iti prakāśasya | sphaṭikasya saṃvidi yadrūpamiti vaimalyam, tat nīlādinā; tato nīlādi tatra cchāyeti ucyate | tathaiva prakāśasya saṃvidi svasaṃvedane yadrūpaṃ, tat tena na apahanyate iti yojanā saṃvidrūpānapaham iti pāṭhe | āvaham iti pāṭhe tu ayamarthaḥ-yathā nīlādi sphaṭikasya cchāyā kevalā na saṃvidrūpatāṃ sphaṭikasya āvahati, tathā ābhāsasya prakāśasya; vimarśa eva tu asya tāmāvahatīti sa eva pradhānam || 10, 11 || (page 151) nanu astu dūrādūrādau sa eva artho'rthakriyaikyāt, bāhyāntaratve tu tat neti kathamaikyam | atra āha sūtreṇa uttaram arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā | niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || 12 || arthakriyāpi iti sā tāvat svarūpaṃ na bhavatīti uktam, asvarūpabhūtāpica na sahajā ananyāpekṣā īśvarecchāniyatyapekṣaṇāt | tena tasyā akaraṇāt na anyatvamiti avastutvaṃ, vastvantaratvaṃ vā bhavitumarhatīti sūtrārthaḥ | ullekhā eva ghaṭādayasteṣāṃ bāhyasya svalakṣaṇasya yā arthakriyā tayā virahe'pīti vṛttyarthaḥ | anyathātvam iti abhāvarūpatāṃ ghaṭasya pradeśe kuryāt svabhāvo'san, bhidyamānastu svabhāvo vastvantaratāṃ tasyaiva ghaṭapaṭāpekṣayā kuryāditi sambandhaḥ | purastāt iti yadasattadasa--------------------------------------------| (2|4|3) iti prakaraṇe | asya ābhāsabhede iti ābhāsaviśeṣe sāmānyarūpe viśeṣātmani vā | avabhāsāntaram iti sāmānyarūpam || 12 || vimarśaikyādaikyaṃ yaduktaṃ vastūnāṃ, tat bhrāntivṛttāntabhaṅgakāritvādatiprasaṅgāvahamāśaṅkya sūtraṃ rajataikyavimarśe'pi śuktau na rajatasthitiḥ | upādhideśāsaṃvādāddvicandre'pi nabho'nyathā || 13 || rajatatayā yadyapi śuktirajatasya aikyaṃ vimṛśyate, tathāpi śuktau yat rajatamiti bhātaṃ manovijñāne, na tasya sthitiḥ satyarajataikyena nirūḍhā | bāhyatā vastutā sarvasādhāraṇyena vikrayādiyogyā na bhavati tasya vimarśasya unmūlyamānatvādupādhideśe'tra rajatamitideśarūpatayā uparañjakasvabhāvāyāṃ śuktāvasaṃvādādunmūlanāt (page 152) satpratipakṣabhūtavimarśasthairyāt na idaṃ rūpaṃ rajatamti | samyagvadanaṃ bhāsanaparāmarśatmanātmakaṃ saṃvedanaṃ, tadvipakṣo'saṃvādaḥ | yathāca mānase bhrame, tathā aindriyikasaṃmate'pi bhrame dvicandre na sthitiryataścandrāntarākrānto yo nabhodeśo vimṛṣṭastatra anyathābhūtaṃ vimarśāntaramunmūlakamudeti -na asmin nabhodeśe dvitīyaścandra iti sūtrārthaḥ | rajate iti satyarajate, śuktau ca iti rajatatvena adhyavasitāyām, dvicandre'pi buddhirmithyā iti vṛttiyojanā | sūtrārthamavatārayati tathā iti bhedena yaḥ pratibhāsastadanādareṇa, sahārthe tṛtīyā | tat iti vimarśaikyam | ko'yam iti na ayaṃ satyāsatyaviṣayavibhāgakārītyarthaḥ | anayā bhaṅgyā samanantaraprameyaśeṣabhūtamapi sūtraṃ pradhānaprākaraṇikapramāṇaprameyabhāvopayogipramāṇalakṣaṇaśeṣa -bhūtatvena yojitam | upapādiyitum iti satyāsatyatve viṣayavibhāgena avasthāpayitum | rajatasāmānyam iti taddeśakālādityāgena rajatābhāsamātram | nanu kṣetrajñanirmitaṃ cet, tat svalakṣaṇābhāsarūpaṃ tathāpi kathaṃ brūmaḥ | āha naca iti | tathā iti kṣetrajñanirmitatayā ākhyānamevaca bhrāntiriti vitaniṣyate | asthairyamātraṃ ca ityādi pūrvameva nirṇītatattvam | nanu saṃvādābhāvāt kathaṃ bhrāntatetyāśaṅkya āha pramāṇaṃ hi iti apramāṇaṃ hi pramāṇalakṣaṇaviparyayeṇa bhavati | bhrāntitattvaṃ nirūpayituṃ codye pīṭhabandhaṃ karoti nanu ca iti | athāpi ityādinā astyevam ityantena granthena asatkhyātimasthirakhyātimasādhāraṇakhyāti- manarthakriyākārikhyātiṃ viparītakhyātiṃ ca krameṇa paryavasāyya kevalamasau ityādinā tāmapi asatkhyātau viśramayya akhyātiparamārthatāṃ nirvāhayaiṣyati etāvanmātra (page 153) ityādinā | viruddham iti prakāśamānatvameva sattvamiti kathitaṃ jvālā ityādi | atra vaktavyaśeṣaṃ yadasti-jvālādi khalu tathābhūtamevetyādi, tat sukhādiviṣayavakṣyamāṇanyāyasāmyāt na pṛthaguktam | tadapi iti yadevaṃbhūtaṃ niyataṃ rūpaṃ bhavatā darśitam, tat kathaṃ kena prakāreṇa pramāṇasya evaṃvidhaniyamanidānasya abhāvāt | tameva āha yehi iti | tatra iti evaṃsthite | evam iti asādhāraṇaikasvabhāvam | tat iti rajatādi | bījakandāt kandakandācca kadalī ekajātīyaiva sparśopayogāt sraṃsinīva harītakī nīlotpalakandaṃ ca kandajaṃ gomayajaṃ ca ekajātīyameva | anena iti vimarśaikyameva sarvatra pratapatīti yāvat | anyathābhūtameva iti abhimatārthakriyāśūnyaṃ pramātrantarāsādhāraṇaṃ ca | anyathā iti viparītakhyātitāṃ darśayituṃ yat prayuktaṃ, tadeva spaṣṭayati viśiṣṭa ityādinā | dṛṣṭāntameva ghaṭayati taddhi iti kāraṇatvādi | atra dṛṣṭāntaghaṭane'pi vaidharmyadṛṣṭāntamāha yathā iti | punaḥ iti anabhyā sakalāpekṣayā bhūya ityarthaḥ | śūddhatvena iti jātyādinā | nanu yadi kāraṇatvādi na adhikaṃ nīlādibhyastarhi paryāyamātratā syādityāśaṅkya āha kevalam iti ucyatāmeva iti āpekṣiko vyapadeśo na vastusattāmanyathā karoti yathā na idamasmākaṃ suvarṇaṃ saditi | etat iti prathamānasya pramātrantaraviṣayatvasya viruddho na prathate iti pūrṇaprathābhāvādapūrṇakhyātirūpā iyamakhyātireva bhrāntiḥ | yadyapi sarvaiva saṃsārakathotthā bhrāntistathāpi svapne svapno gaṇḍe sphoṭa iti nyāyena māyāpade'pi bhrāntivyavahāro'yaṃ tāvatyapi samucitopayogipūrṇaprakhyāvirahāt | nanu sa etadviruddhaḥ kiṃ kadācit prathate | satyamityāha (page 154) svātmani iti niścitastimiralakṣaṇa upaghāto netradoṣo yaiḥ | nāyam iti keśādiḥ | iha punar iti bhramatve | evaṃ vidhe vā iti āpekṣikī viśiṣṭadharmarūpā | evaṃ vyatirekābhāvaṃ vicārya tadātmyābhāvamapi vicārayati ghaṭaḥ paṭo na iti | nanu kasmādaparāmṛṣṭasvātantryaḥ kṣetrajño'tra nirmātā | nanu īśvara eva, so'pivā kṣetrajñaḥ pratyabhijñānaparāmarśabhāvanābhāvitasvātantrya ityāśaṅkya brūte pramātrantarāsādhāraṇatvena iti parataḥ iti sāmānādhikaraṇyaprayogānantaraṃ na ityevamavabhāsate | ata eva iti yataḥ pūrvaṃ sāmānādhikaraṇyātmā samāropaḥ, parataśca śūnyātmā vyāvartanarūpo nañarthastata ityarthaḥ | yasyaivaca iti aikyam iti paṭena saha tasyaiva ghaṭasya paṭe śūnyatākhyo dharma iti pratyavamarśabalāt | ata evahi padārthavādina itaretarābhāvaṃ bhāvaviśeṣaṇaṃ manyante | evamakhyātirūpatve bhrānteḥ sthite'satkhyātiviparītakhyātināmadheyādhānamapi pratibhāsapratyavamarśabalāyātam, tathā paramārthavastuvādena na sahyamityāha tadevam ityādi | akhyāterevatu bhrāntitvaṃ bhramavyavahāra iti darśayati vastutastu iti | ātmakhyātirūpatvaṃ tu na bhittibhūttamatreti darśayati ātmakhyātirna iti na kiṃcidadhikamiti kevalaṃ dvicandrajñānādau smṛterakhyātirna sphuṭeti vyāpakamakhyātirūpameva vaktavyaṃ yatra smṛtitvākhyātirapi antarbhaveditibhāvaḥ | mahābhrame'pi atra saṃsāralakṣaṇe'khyātireva tattvamiti prathayati māyāvaśāt iti | bhedapratītiḥ iti vidhirūpā | atra hetuḥ bhedasya iti prakāśamānasya anādyantaprakāśaparamārthatvāt | yat nareśvaravivekaḥ (page 155) idaṃ nīlamitīhāpi nāmarūpe prathātmake | na heye anayorheyā tvahaṃbhāvāprathaiva sā | iti | na kevalamatra samastasaṃsāripramātṛsādhāraṇyāṃ mahābhrāntāvakhyātiḥ paramārthaḥ, yāvatpratipramātṛniyatāyāmapi pramātṛvikalparūpāyāṃ mahābhrāntau saiva tattvamiti darśayati māyā iti | māyāpramāturvyāpāro yo vikalpo-mama idaṃ sukhasādhanamityādiḥ, sa rūpaṃ yasyā bhrānteḥ saṃsārasaṃmatāyāḥ, sāpi sarvaiva samasteṣu pramātṛṣu pratyekaṃ bhedena vartamānā advayākhyātirūpeti pūrveṇa saṃbandhaḥ; natu apūrvasya arthasya yā khyātirvividharūpaḥ prakāśastadrūpāprakāśanaṃ bhrantiḥ | nanu kena saha tatra advayasya akhyātiḥ | āha niravabhāsa iti apūrvāvabhāsanaśūnyaḥ sadāprakāśanavapurghaṭādyavabhāsaviśeṣaniṣkramaṇāvadhibhūtaśca śūddho dehādyupādhisaṃkocaśūnyaścidrūpaḥ paramārthapramātā, tato vyatirekaśūnyo yaḥ sa iti māyāpramātāḥ; tadvyāpārarūpataiva prakṛtaḥ svabhāvo yasyā vikalparūpāyā bhrāntestena saṃsāripramātuḥ paramārthapramātrapekṣayā yadadvayaṃ na prakāśate, tato vikalpavyāpāraḥ pāśavasṛṣṭisvabhāvatvena bhrama iti ucyate, anyathā tu paramārthataiva tatreti tātparyam | vikalpo hi aiśvaryapraveśe ṛjurmārgaḥ | yat mamaiva jalāt sphūrjajjvālājaṭilavaḍavāvahninivahaḥ sudhādāmnaḥ pūrṇādibharadanadambholidalanā | vikalpādaiśvaryaprasarasaraṇeḥ saṃsṛtidaraḥ kiyaccitraṃ citraṃ hatavidhivighātāt prasarati || iti | vakṣyate iti āgamādhikāre, saṃgrahe ca | evaṃ prasaṅgāt mahābhrāntivṛttāntaṃ vitatya prakṛtameva rajatādibhramamuddiśya vicārayati abhāva iti | pramātrantarasādhāraṇatvābhāvasya (page 156) yadākhyānaṃ tanmahimnaiva asattāvaiparītyavyapadeśau yuktāvanvayavyatirekābhyāmiti darśayatā yena anyatheti vyatireka uktastaṃ samarthayitumudāharaṇaṃ hetugarbhatayā darśayati keśādeḥ iti | taimirikamātmānaṃ yo manyate, taṃ prati keśāderna asattvena, nāpi viparītatvena vyapadeśaḥ | tena hi pramātrantaraṃ prati na viṣayo'yamiti niścitam | tat keśādi | hi iti yasmādevaṃ tasmāt yukto vyatirekaḥ | udāharaṇe'pi dṛṣṭāntamāha aindrajālikam iti indrajālena māyopādhimantralāghavaśambarādinā carati yastaṃ prati yathā alīkarūpāṇāṃ maṇiprabhṛtīnāmābhāsaparamārthānāṃ tathaiva satāṃ na asattvaṃ, nāpi viparyayaḥ kaścit; tena asattvaviparyayavyavahārasya vyāpikā akhyātireveti tadvyāpakābhāve tasya abhāva iti nirṇayaḥ | ata eva iti pramātrantaraviṣayatvābhāvasya akhyātireva yato bhrāntitā, tato bhrāntinivṛttasya khyātiriti bhāvaḥ | kevala iti rajatasya yaḥ śūnyatākhyo dharmastadviśiṣṭāyāḥ śuktikāyā yat prathanametadeva pūrvameva pramātrantarāṇāmaviṣayo'yamityasya rūpasya prathanam | dvicandrasya ca iti viṣayatvābhāvapratheti sambandhaḥ | uktam iti pūrvavyākhyātasya vṛttivākyasya punarāvartanāt bhūtapratyayaḥ | tatprasaṅgapatitatvācca nabhodeśa iti vṛttivākyamapi uktamityeva uktam | nanu kimatra śuktyākāśadeśādestacchūnyatvāviśiṣṭatvaprathanena, rajatasyaiva abhāvaprathā kasmāt na ucyetetyāśaṅkāvighaṭanaṃ hetuṃ tacchūnyata ityāha | tata eva iti śuktyādestacchūnyatvena prathanāt, natu rajatasya abhāvarūpatayā prathanāt | tadeva hi svātantryeṇa upapadyate rajatābhāsamātrasya anyadeśādiviśiṣṭarajatābhāsamātratātādātmyapratipannasya abhāvāyogāt | etadeva darśayati rajatādeḥ punaḥ iti || 13 || (page 157) iyatā ābhāsānāmeva vastutvaṃ darśayatā āgamasidhānyeva tattvāni vastūnīti darśitam | tathāhi kāṭhinyābhāsaḥ pṛthivī, lauhityābhāso rūpaṃ niyatarūpo bhāvāvabhāsaḥ sanniveśa; iheti deśātmā, adhuneti kālābhāso, rajoguṇo melanābhāso, yāvacchivarūpatā prakāśamānatābhāsa iti ghaṭe eva yathā bhedābhedadṛṣṭistathā pārameśvare prakāśa iti vyavahāro'pi ayaṃ bhagavadanugṛhītānāṃ paramārthapraveśe pratyuta abhyupāyaḥ, natu virodhī | tathāca parameśvarāyattaiva bhedābhedātmakasamastaprameyasiddhiḥ sūtreṇa ucyate guṇaiḥ śabdādibhirbhedo jātyādibhirabhinnatā | bhāvanāmitthamekatra pramātaryupapadyate || 14 || anuvṛttavyāvṛttātmanā cakāsatsu bhāveṣu punarunmajjananirodhakasya paramārthabādhakasya kvāpi bhāge'saṃbhavādubhe'pi anuvṛttivyāvṛttī saṃvedanasvātantryāt nirbhāsamāne na upālambhamarhataḥ | kiṃca abhedaparamārthaṃ kriyāsaṃbandhādi yathā sati eva pramātari pratisandhātari yuktam, tathā bhedo'pi tadbhedāvadhipratisandhānakṣame bhagavati eva sati yuktastata eva pramāṇalakṣaṇe pramātṛpradhānatāsūcakaṃ svagrahaṇamiti pramāṇalakṣaṇasyaiva ayamiyānparīkṣākrama iti sūtrārthaḥ | na kevalam ityādinā etat tāvat siddhaṃ kimatra ucyate, idaṃ tu adbhutamapi aṅgīkartavyamiti tātparyaṃ bruvāṇaṃ dvitīyaṃ pādaṃ dṛṣṭāntatvena vyācaṣṭe prasiddhatvādasya arthasya | co hetau | ekānekaviṣayatāyāṃ pramātraikyākṣepakatvaṃ na kevalaṃ yāvat bhedakaikarūpatve'pi,-iti spaṣṭe tu vyākhyāne guṇānāmapi ekānekaviṣayateti saṃbandhanīyaṃ syāt, naca tathā yuktam | bhedakaikarūpatvaṃ hi tathā teṣāṃ na syāditi pūrvaiva gamanikā atra yuktā | nanu jātirapi (page 158) bhedikā bhavatītyāśaṅkya tathāpi iti gaurgauḥ iti gotvasya vapuḥ | svaguṇakṛta eva iti gotvāśvatvayoryo nijaḥ kaścit dharmaḥ pavitratālakṣmīsaṃpattyāvirbhāvakatvādirāśrito'stitvameyatvādisa- brahmacārī tadvṛttirekārthasamavāyī vā, tena kṛto bhedaḥ | tadāca iti bhidyamānatāyām | nanu śuklaguṇo haṃsahimasudhādiṣu anuvartate | naivamityāha śuklatvenāpica iti | samānam iti guṇānāṃ jātyādīnāṃ ca niyatameva bhedakatvamabhedakatvaṃ ca krameṇeti yāvat | śabdādibhirevaca viśeṣaṇabhāvena avasthitairyogisarvajñādīnāṃ paramāṇvādiṣu vyāvṛttapratyayasiddhiriti kimanyairantyairviśeṣairiti ākṛtiśabdavācyatayā jātitvamāśaṅkitaṃ nirākṛtya saṃsthānasya guṇatvameva vidhīyate | anyairapi etadaṅgīkṛtamiti darśayati paramāṇu iti | paramāṇuparimāṇaṃ hi pārimāṇḍalyamiti tairvyapadiṣṭaṃ, tacca vartulatvātmakasaṃsthānameva | ādigrahaṇāt dvyaṇukaparimāṇaṃ dīrgharūpam | tryaṇukaparimāṇādīnāṃ tu viśiṣṭadigavayavasaṃyogasacivānāṃ tryaśracaturaśrādirūpatvamatisphuṭameveti saṃsthānaguṇa eva | nanu cakṣurādigocaro'rtho guṇa ityeva uktam | saca bhedakaikasvabhāva ityapi darśitaṃ tadānīm | adharordhvādidigvyavasthā, eko'yaṃ ghaṭa ityavayavī, ghaṭo ghaṭa iti jātiḥ, caitraścaitra ityavasthātetyevamādi cākṣuṣaṃ ca abhedasāraṃ ca kathaṃ syāt | atra āha etāvadeva iti rūpādiṣaṭkam | tanmukhena tu iti rūpādaya evahi sūkṣmatayā kṣubhitatayā ca ekākitayā miśratayā ca vartamānāstanmātramahābhūtarūpatattvātmānaḥ | teṣāmevatu ābhāsāntaravyāmiśraṇākṛtametat digādīti māyābhūmau bhedakarūpameva indriyajñānena māyāpramātrucitena vikalpātmanā grāhyapradhānaṃ tanmukhaṃ, natu abhedakarūponmeṣaḥ | (page 159) nanu evamavikalparūpāyāṃ bhuvi kā vārtā | āha prathama iti | na tat iti | sā hi śrīsadāśivāvasthā na vyavahārapadam | parataḥ iti ahantāntarlīnībhavanocitāsāṅketikedantāvabhāsānantaraṃ māyāpramātari abhivyakte | nanu yadi śukla ityanena jātiparyantatāmavāpnuvatā bheda eva ākṣipyate sākṣāt, tarhi gotvasya api evamucyatām | na śakyaṃ tasya evaṃ vaktumityāha natvevam iti | tasya hi jīvitamanuvartamānataiva | nanu gotvasya idaṃ rūpaṃ yat sāsnādyavayavasanniveśaḥ | evaṃ tarhi na tat sāmānyaṃ bhavet, apitu guṇa eva | sa ca bhedaka eva, abhedakatā tu jātiparyantatayeti yaduktaṃ; tadabhedamavatiṣṭhate | tadāha avaśiṣyamāṇamapi iti | nanu ākṣepo'nubhūyate, na bhedābhedau tau; durbalena ca pramātraikyaṃ kalpanīyam | tathāhi bhedāvadhimabhedayogyaṃ pramātā ekaḥ svaviśrāntatayā prathayatīti | atra āha bhedābhedāvapi iti | na kevalamavadhibhūtabhedasya abhedasya ca viṣayamākṣipan pramātā upayujyate tatra yāvat svarūpamapi tayorupapādayanniti darśayati pramātaiva iti | nanu deśakālabhedādeva svālakṣaṇyaṃ nāma bhedaḥ | tatra kiṃ pramātrā kartavyam | atra ucyate avabhāsabheda iti | tena hi vinā deśakālabheda eva kutaḥ, avabhāsabhedaśca pramātrāyatta iti kramavicāre carcitacarametat | tata idamāyātam-yaduktaṃ pramātaiva deśakālabhedamapi racayatīti | nanu evamavabhāsabheda eva bhedaka iti śabdādayo bhedakā iti vyāhanyate | netyāha sa ca iti avabhāsanabhedo hi avabhāsamānāvabhāsyamānarūpeṣu vedyeṣu śabdādiṣu eva bhāti | tata eva pañcārthatattvameva vedyam iti āgamaḥ | nanu evaṃ śabdāderbhedakatvena guṇatve jātirnāma kā anyā syāt, na (page 160) anyāḥ; apitu ta eva śabdādyābhāsā deśakālābhāsānāliṅgitātmāno jātiḥ | tatra ca ābhāsasāratvāt vyaktisarvagatatāvāde'pi nāyāti naca tatrāsīt-----------------------------| ityādidūṣaṇānāmavakāśo nāsti tatretyādervastutaḥ kasyacidabhāvāt | sarvasarvagatatāvāde'pi sarvajñabhramaniṣedhāropādibhūmiṣu sārvātmyāvabhāsādaṅgīkriyamāṇe niyatiśakteḥ pramātṛdeśakāladaśāvaicitryaniyamaucityena niyāmakatvāt na sarvaḥ sarvātmakriyākārī syādityādidūṣaṇāśaṅkārtham | tadāha tasyaivaca iti | nanu evaṃ yato vyāvṛttiryatra ca anuvṛttistadapi indriyeṇa nirbhāsyatām, kiṃ tatra pramātraikyena kṛtyamityāśaṅkya āha ākṣepārthastu iti | nahi sarvo vyaktigrāmastatra avabhāti yāvato bhinnaṃ tat yāvati anuvṛttaṃ ca | tathāvabhāsane hi ka ākṣepārthaḥ | sa ca iha astīti darśayati sphuṭa iti | ata eva iti yataḥ sphuṭamavabhāsanaṃ nāstyalakṣaṇaṃ, bhavati ca bhāsanaṃ; tata ityarthaḥ | apiśabda iti vṛttau | virodhacchāyām iti svātantryasūcanāyeti āśayaḥ | naca paramārthato virodha iti cchāyāpadam | atiśayoktiṃ ca iti kriyāsambandha-------------------------| (2|2|1) ityādinā krameṇa pramātā siddhyatītyayamartho naiva sādhyaḥ, api tu siddha eva | kimatra teneti atiśayoktiravyāmohasthāne'pi janasya vyāmohasthānatāmāha | duḥsādho'yamarthastato'tra kathamutsoḍhavyamiti mandotsāhatvaviharāṇāya śiṣyāśvāsanamatiśayoktiphalam | tadāha avaśyopayantavyatā iti anenaiva āśayena vṛttau bhedavyavasthaiva upasaṃhṛtā, vivṛtau ca tatpradhānatvenaiva avatāraṇaṃ kṛtam || 14 || (page 161) nanu evaṃ bhedābhedarūpasamastaprameyaniḥśaṅkaviśramasthānaṃ pramāteti tatraiva pramāṇamupanyasanīyam, na prameye | yadāha pradhāne hi yatnaḥ phalavān iti | tadetadāśaṅkya śāstraprārambhoktameva ādisiddhatvaṃ jñāte pramāṇasvarūpe sphuṭamadhunā vartate | evaṃbhūtaṃ hi pramāṇaṃ, tat kathaṃ paramārthapramātari kramate iti | tat darśayati ślokadvayena viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame | viruddhābhāvasaṃsparśe paramārthasatīśvare || 15 || pramātari purāṇe tu sarvadābhātavigrahe | kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini || 16 || saṃkucitapramātṛlagnaḥ prameyonmukho navanava ābhāsaḥ pramāṇamiti uktam | tat prakāśanamātrasvabhāve pūrvasiddhe katham | tathāhi tasmin sati yat tasya dehādisaṃkocāvabhāsi rūpaṃ, tallagnāṃ prameyasya siddhimādadhat pramāṇam | pramātuśca kiṃlagnā siddhiḥ | viśvalakṣaṇaṃ hi vaicitryaṃ tatra pramātari citramiva samabhittitale viśrāntaṃ sat prakāśate bhittiprakāśamantareṇa sindūraharitālādiprakāśacitraprakāśāsaṃbhavāt | ekatra hi nimnonnatādi rahite bhittitale rekhopakalpitanimnonnatādivibhāgajuṣi nimnamadhyā pṛthunitambā unnatakucakalaśā iyamiti citrāvabhāsaḥ | evaṃ prakāśabhittāveva satataprakāśamānatāyāṃ tallagnatvena bhedābhedātmakaviśvavaicitryapratibhāsa iti | sā tāvadanapāyisvaprakāśasadātanarūpeti kiṃ tatra pramāṇena abhinavābhāsātmanā | naca vācyaṃ-pūrvamasya prakāśo na bhavati, sati pramāṇe bhavatīti; tarhi sa eva na bhavatīti syāt | prakāśa eva hi asya rūpam | naca sa eva na bhavatīti yuktaṃ paramārthasattvādaiśvaryācca | tathāhi sa eva tattvato bhavati, na anyat; anyattu tatsvātantryarūpaṃ saṃbhavati | (page 162) tadasya bhavanasvabhāvasya abhavanena kathaṃ saṃsparśo virodhāt | syādetat-aiśvaryamasya aprakāśitaṃ pramāṇena prakāśyate, tadapi na | yadihi asau pramātā na bhāsate, ka evamudyacchet; bhāti cet pramātṛtayā, saiva tarhi aiśvaryamiti sarvadābhāta eva tadīyo vigraho vividhagrahaṇarūpamasādhāraṇaṃ svarūpam | abhāvānupraveśena ca vyāptaḥ kālavyavahāro'bhāvāspṛṣṭe vyāpakānupalambhāt nāstīti purāṇo'sau | tatra evaṃbhūte kiṃ pramāṇaṃ kutaḥ prayojanāt pramāṇaṃ, nirupayogameva etaditi yāvat | naca vācyaṃpratyakṣādi vyatiriktaṃ kiṃcit bhaviṣyatīti | sarvasya hi pramāṇasya navābhāsataiva rūpaṃ pramitikāritvena | sarvāśca pramitayastatra pramātari viśrāmyanti | tatastasmin pramitsite tatpramitiḥ kutra anyatra viśrāmyet jaḍe'jaḍe veti ādisiddhasūtroktameva anusandheyamiti | uktaṃ yat mayaiva yat prameyīkṛto'smīti sarvo'pyātmani lajjate | kathaṃ prameyīkaraṇaṃ sahatāṃ tanmaheśvaraḥ || iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ | nanu pramāṇaviśeṣānabhidhāya vaktavyaṃ kiṃ pramāṇamiti tatra te kasmāt na sūtre lakṣitā ityāśaṅkāśamanapuraḥsaraṃ sūtramavatārayati evam ityādinā | tathā iti pramāṇatayā | atra iti saṃkhyāyām | pramātṛviśeṣam iti -------------------------------māturarthakriyārthinaḥ | bhedābhedavatārthena---------------------------------| (2|2|7) iti yathāruci-----------------------------------------| (2|3|3) iti tātkālikī pravṛttiḥ syādarthinaḥ--------------------| (2|3|9) (page 163) ityādinā māyāpramātāraṃ pratipādyetyarthaḥ | sāmānyarūpamābhāsātmakameva vastviti tattvamiti upapāditam ekābhidhānaviṣaye--------------------------| (2|3|2) ityādinā pariśiṣṭena bhedābhedamayatvam | nanu niṣprapañco nirābhāsa------------------------------| (mā. vi. 2|42) iti āgamastat kathamāttha vṛttau nityāvabhāsinaḥ iti | atra āha prakāśamātram iti āgame tu ākāreṇa īṣadarthavācinā prameyatādharma ābhāsaśabdena ukta iti yāvat | śeṣa iti anyathātu niyamāt tṛtīyaiva syāt | arthāvabhāso hi dharmatvena ucyate, natu svarūpāvabhāsa ityāśayaḥ | taṃ darśayati nityāvabhāsinaḥ svabhāsa iti | anantaram iti apravartitasūtre (2|3|17) | prāk iti ādisiddhasūtre | prāk iti bāhyārthavāsanādidūṣaṇāvasare | atra iti vaicitrye upapattiḥ kāraṇaṃ tadicchātaḥ ityanena śabdena vṛttāvuktā | nanu māyāśaktivaśāt iti samanantaragranthaḥ katham | āha icchāviśeṣa iti ekarasākāro'nupapadyamāno'pi yayā atidurghaṭakāriṇyā bheda upapadyate, sā icchā māyāśaktisṛṣṭeti | yathāhi bhittireva vartulatvena nirbhāsamānā stano nāma tanurekhāvaśāt, tathā prakāśa eva pṛthubudhnāditayā prakāśamāno ghaṭaḥ | sā tu anadhikā api prakāśato māyāśaktivaśādadhikeva avabhāti | paramārthasati iti vivṛṇute prathaikavapuṣa ityādinā | yeṣāṃ tu iti nīlādīnāṃ jaḍābhimatānām | yathoktam evamātmanyasatkalpā----------------------------| ( a. pra. si. 13) ityādi | kālottare vā iti āgamabhāṣayā svamataṃ saṃvādayati | mūrtivaicitryamanyonyābhāvaprāṇitam, tacca digdeśotthāpakam | (page 164) anyonyābhāvaśca apoharūpo na saṃbhavati bhagavatīti uktam ahaṃpratyavamarśa-------------------------------| (1|6|1) ityādinā prakaraṇeneti darśayati prathāmātra ityādinā anyonyābhāvaprāṇitaṃ mūrtivaicitryaṃ deśabhedamutthāpayatīti | yadatra granthe prathāmātretyādau gamyamānatvena sthitaṃ, tat parakīyamatanirākaraṇe hetutvena upajīvati ata eva iti jñānāni svaprakāśaikarūpāṇi, jñānāntaravedyatvaṃ ca eṣāṃ viruddham | tāni ca bahūni,-iti ye manyante bāhyamarthamavayavinaṃ ca paramāṇurūpaṃ ca icchanti, teṣāṃ mate nīlādirūpāṇyeva jñānāni svaparasantānagāmi-tayā yugapadavasthitāni parasparasvarūpaparihāreṇeti svarūpalakṣaṇena deśena bhinnāni, tataśca mūrtimanti | tataḥ kimiti cet, āha iti iti | ato mūrtimattvāt hetorbāhyaparamāṇūnāṃ yathā ṣaṭkayogādasattaiva āpatati, tathā teṣāmapi | vitato hi artho yadi na ekastat vitataṃ jñānamapi kathamekaṃ syāt digbhāgabhedavibodhasya tadavasthatvāt | tato'nekajñānasaṃcaya eva vitatajñānam | sa ca anekaḥ | bahūni ca jñānāni pratyekaṃ svasaṃvedanaviśrāntāni,-iti vitatapratibhāsāyogāt deśabhedo na kaścit yo virodhamāpādayediti cet, kālabhedo'pi ko'nyo yo virodhāvaho bhavediti jñānabāhyatvaṃ kutaḥ | naca iti bāhyārthābhāvāt | nanu astu asau bāhyaḥ, tarhi vyavadhāyakatayaiva avaśyaṃ vyavadheyamadhyapatitastena vyavadhātavyena samparkamāgacchediti tatsaṃparkāt sāṃśateti | athavā jñānānām ityādinā prasaṅga eva ityantena granthena dūṣite jñānabahutve gamyamānatayā yadāpatitaṃ saṃvittattvasya aikyamiti, tatra kāladigdeśottaratvaṃ pūrvoktaṃ hetutvena (page 165) upajīvitam | ata eva iti svarūpadeśakālabhedābhāvādekameva cittattvamavatiṣṭhate iti yāvat | prakṛtaṃ prameyamupasaṃharati tadevam iti | pratipadyate iti karmaṇi | tam iti satyapramātāram | pramātaiva iti anujjhitakartṛbhāva evetyarthaḥ | anyathāhi sa na pratipanno bhavet, pratipādito vā | taduktaṃ jñātāsi kartāsi sadaiva siddhaḥ karmāpi satkartṛtayaiva bhāsi | iti | karmatā tarhi kathamiti cet, pūrvoktaṃ smārayati pūrvameva ityādinā | pramāṇādinā iti guruśiṣyādirūpeṇa | satya iti uktaṃ yato yadyapyarthasthitiḥ-----------------------------| ( a. pra. si. 20) ityādi | etat sarvapramitibhāktvamupasaṃharati tataśca iti cidrūpe satyapramātari bhagavati maheśvare, nīlādau jaḍarūpe śūnyādau ca pramātrīkārādajaḍīkṛte jaḍājaḍarūpe vividhe prameye pramīyamāṇe yā pramā, tadbhittibhāgena mukhyasya saṃvidrūpasya pramāturavyabhicāraḥ sarvathāprakāśamānatvāt || 16 || yadi na sarvātmanā bhagavati pramāṇasya upapattyupayogau, kiṃ tarhi śāstreṇeti śaṅkāśāntyai sūtram apravartitapūrvo'tra kevalaṃ mūḍhatāvaśāt | śaktiprakāśeneśādivyavahāraḥ pravartyate || 17 || atra vṛttivivṛtyarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ kintu mohavaśāt--------------------------------------| (1|1|3) ityatra, yojanāmātraṃ tu kriyate | kṛtī bhavati iti ghaṭasādhyaṃ prāpya na kliśyate iti yāvat | sarvajanātmani iti ekasminneveti bhāvaḥ | yathā iti yena prasādhanaprakāreṇa | sa iti saṃsārijanātmā | tathā iti īśvararūpatayā prakāśamānaḥ (page 166) sāsnādimattānibandhano'yaṃ gauriti vyavahāro vāmanatāsahabhāvītye- vamākāro yo mohastataḥ | dārṣṭāntikaṃ samakakṣyatayaiva āha anyatra vā iti jñānādinibandhanatvena jñāto'pi mohāt na pravartitaḥ | tathāhi agre viśvādhiṣṭhātṛśabdena aṣṭamūrtiśabdena ca idamāha | bhedavādibhirapi tasya bhagavato viśvaṃ śarīratayā aṅgīkṛtam, tatra kevalaṃ jaḍaṃ na saṃvidaḥ pṛthak, saṃvidapi na saṃvidantarāditi abhedavādaparamārthatayaiva purāṇāgamādīnāṃ vyavasthānam | tatastatpramāṇasiddhe bhagavati viśvābhedādātmābhedo'pi siddha iti bhedasya asya moha eva sāram | mohasya mithyājñānasya ākārato nirdeśaṃ karoti anya iti dūrabhuvanaviśeṣavṛttitvādasmadādyadṛśyatvā-dinā apūrveṇa asmān prati aprakāśamānena arthena asahabhavanaśīlo'sāvaiśvaryavyavahāraḥ svātmani, tathābhūtāpūrvarūpavirahiṇi viruddha iti yo vyāmohastena otaprotahṛdayaḥ kathaṃ tathā vyavaharet | pravartyate iti lokena asmābhiśca upadiśadbhistatsamarthācaraṇena pravartayaṃllokaḥ prayujyate iti sūtre'pi śleṣacchāyayā kāritadvayaṃ vyākhyeyam | vastuni jñāte'pi prāptāyāmapi ca arthakriyāyāṃ vyavahārasādhanamupayogavadeva tasya yadviśiṣṭaṃ kāryaṃ tatsaṃpādanāya katham | āha yat tat iti bahutaraṃ yatkāryaṃ viśiṣṭaśabdopadheyaparāmarśagocaratāpuraḥsarībhāvena jñātaṃ, tat yasmāt tathābhūtopākhyālakṣaṇaśabdavyavahārapravṛtti- mantareṇa na āsādyate iti saṃbhāvyate ityato hetoḥ | nanu śabdena abhihito'nabhihito bā tāvāneva arthaḥ | nanu evaṃ pramitaśca tāvāneva arthaḥ | tataḥ kim | ihāpi tataḥ kim | kiṃ śabdapravṛttyarthanayeti cet, tathāpi kiṃ pramāṇavṛttyarthanayā | sā pramāturupayoginīti cet, samaḥ samādhiḥ | etat darśayati pramāturhi (page 167) iti | pramāṇasyaiva vimarśo jīvitaṃ phalaṃ yat, tadeva śabdavyavahāreṇa poṣyate iti bhāvaḥ śāvaleyatvaviśeṣābhāso yathā gavābhāse'dhikaḥ | na tacchabdavyavahāre pravartite'pi tasya bāhyasya idantāpatitasya svarūpaṃ saṃbhedena ābhāsāntaraṃ bhāsate | śabdābhāsabhāge'sya idantāyāmasaṃpāta iti hi uko ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------------| (1|5|20) ityatra | nanu evaṃ śabde pravartite'pi anādhikyaṃ tasya arthakriyākāriṇi rūpe cet, tarhi kastatpravartane bharaḥ | ucyate kevalam iti | dṛṣṭhānte'bhidhāya prakṛte yojayati evam iti | asau iti vyavahārasādhanādṛtaḥ pramātā | nirūḍha iti ahamiti viśrāmyan | ārabhate iti yo'sau tadārambhakastameva svātmānamabhimanyate dārḍhyena satyapi māyāsaṃskāraje dehādyahantābhimāne ityarthaḥ | nanu vyavahārasādhanaśatairapi ātmano maheśvaratāyāmanāśvāsavanto jantavaḥ satatamupalabhyante | satyamityāha kadācit ityādinā | sa iti gorūpo moho'nena bhūyaḥ paraṃ pārameśvaraṃ kimapi kṛtyaṃ nirvāhaṇīyamiti so'saṃbhavannapi
vol M00022 · chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17 · lines via source.start/end