chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8

IPVV · M00022
(page 101) iti | te te hi tattadvimarśatādātmyapratipattisaṃvedanāstattatphalamayatnata ullāsayituṃ samarthāḥ | kaścit punarāgamo maheśatāvibhāgalakṣaṇa- paramanirvāṇaphalo bhavannanantasāmānyanikurumbasvīkārighaṭābhā- savadanantābhāsasvīkāreṇa vartamāno'dharaśāsanābhihitabhogāpa- vargasamartho'pi bhavati, natu adhara ūrdhvaphaladānasamarthaḥ | tata ucyate śaivavaiṣṇavabuddhārhadāgamārthavyavasthitāḥ | uttarottarasāmarthyāḥ pūrvapūrvavighātinaḥ || tasmācchaivāgame tiṣṭhannanyānugrahaṇecchayā | vaiṣṇavādyāgamajñebhyastattadāgamayenmatam || natu vaiṣṇavadīkṣādisaṃskṛtasya kadācana | śaivāgame'dhikāro'sti vinā taddīkṣayā punaḥ || iti | tena yathā iti prasiddhirūpeṇa vādena | tena iti pratipattrā | tatra iti deśe | tadā iti kāle | evakāreṇa śāstrāntaralokācāravirodhe'pi na vicikitsita-vyamityāha vigāne iti tadviruddhavimarśodaye | anibaddhāpi iti mahājanā-nuṣṭhānaśeṣatayaiva sthitā | nanu adṛṣṭaviṣaye prasiddhyā paryantaphalo-dayayā bhavitavyam, natu asāvarthasaṃsparśinīti kutaḥ prāmāṇādavase-yamityāśaṅkya āha nirvicikitsā iti | yathāhi vṛkṣatvaṃ śākhādimattva-rūpaṃ pratyakṣeṇaiva sakṛdudgatena madhye bādhakavaidhuryamanāsāda-yatā traikālye trailokye ca niścitam | evaṃ nirvicikitsaprasiddherbāhyārtha-paryantatvaṃ nāmanakṣatrādau viṣabhūtagrahādau ceti pratyakṣeṇaiva prāmāṇyaniścayaḥ | nanu madhye bādhakaṃ na udeśyatīti katham | atrāpi āha adṛṣṭaviṣaya eva iti | dīkṣāto mokṣaḥ iti (page 102) nāsti dīkṣāsamo mokṣaḥ---------------------| (sva. 11|119) ityāgamāt nirūḍherbādhakasaṃbhāvanā nāsti, madhye tu udite bādhake vilayayogādaprāmāṇataiva | ata eva iti yataḥ prasiddhirūpa eva āgamastato hetoḥ | tadāha anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate | te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || iti | idaṃ puṇyam-------------------------------------------| ityādimunivacanaṃ bhartṛhariṇā (vā. pa. 1|40) āgamapramāṇyadār- ḍhyāya upanyastamiti tanmukhena iha likhitam | tathā prastāvadārḍhyārtha- meva śāstraśabdena viśiṣṭavākyaracanā atra ukteti darśayati nanu iti | evaṃ pratibhārūpeṇa nibaddhānibaddhaprasiddhidvayātmanā ca trividha- māgamaṃ pradarśya rūpāntaramapi asya darśayati anyo'pi iti | etāsu tisṛṣu prasiddhiṣu pramāṇāntaramūlatvaṃ na anveṣyam, āptavāde tu tadanveṣaṇīyameva | āptirvaktavye vastunyadhigatistataśca vaktavyavastvadhi-gatiḥ, sā vidyate yasya, sa āptaḥ | ata eva tadā lokavacanarūpo vā śāstra-vacanarūpo vā niyatākāraṃ kartāraṃ ca apekṣya api vartamāno'pi śaṅkanīya eva mūlabhūtatatpramāṇasaṃbhave vicikitsābhāvāt | tadāha āptaśca iti | nirvicikitsā iti vyastaṃ pratīterviśeṣaṇam, samastaṃ vā anuṣṭhānasya | tenāpi iti āptasaṃmatena | astyeva iti, natu nāstīti anubha-vasya anapahnavanīyatāmāha | ya upadeśyo yasya āptasya saṃbandhi jñānaṃ pramāṇāntaramūlatayā utpannaṃ na abhiśaṅkate, naiva saṃśayaviparyayājñānarūpatayā abhimanyate; tamupadeśyaṃ tathā- bhūtāptavākyopadiṣṭavastusaṃvedanādanuṣṭhānaparopadeśaparyantāt (page 103) nivartayituṃ na kenacitprakāreṇa anyo bhavati śaktaḥ | yato'sāvupadeśyas- tatra āptasambandhini jñāne pratyakṣapakṣāśrayeṇa sthitaḥ | yadāptena uktaṃ-mayā sākṣādetat jñātamiti, tatra asāvupadeśyo'bhimanyate- mayaiva etat sākṣātkṛtamiti | naca bālo'pi sākṣātkṛtāt yuktiśatairapi śakyanivartanaḥ | yathāhuḥ pare'pi nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ | na bādhā yatnavattve'pi buddhestatpakṣapātataḥ || (pā. vā. 1|223) iti | buddhipakṣapātena hi dṛḍhatamatayā anunmūlanīyavimarśatvameva prāmāṇyasya nibandhanaṃ vyāpakamiti tatsadbhāvo yatra yatra, tatra tatra prāmāṇyameva | tata kriyāsambandhādidhiyaḥ satyāḥ iti āveditaṃ prāk (2|2|1) | āgamaḥ pramāṇamabādhitavimarśatayeti svabhāvaḥ | nanu āptatvamasya kathaṃ niścitamiti cet, āha ceṣṭāviśeṣaiḥ iti | tatrāpihi kāryasya suvivecanā kiṃ na sahyate | praticaraṇam iti śāstrāptavādaḥ | tathāhi pāṇinivararuciprabhṛtervyākaraṇe āptatā prasiddhā, na akṣapā- dādeḥ | puruṣāptavādena tu lokāptavādaparigrahaḥ | tadāha caraṇāpta- vādaḥ iti | ayaṃ ca āptavādaḥ pūrvoktamāgamabhedaṃ yathāyogaṃ vyākhyānādidvāreṇa anugṛhṇāti | tata eva sarva āgama āptopadeśaśab- dena bhagavatpatañjaliprabhṛtibhiḥ saṃgṛhītaḥ | āgamasya svarūpamabhi- dhāya pratyakṣasya āgamasya ca anumānāt balavattvaṃ yat pradarśitam, tadeva saṃvādayitumupasaṃharati tadevam iti | sarvameva iti bhrāntāvapi svasaṃvedanasya prāmāṇyānapāyāt | uktakrameṇa iti abhyāsādinā | ārṣam iti pratibhārūpavedādiprasiddhirūpasadoditalokaprasiddhyātmaka- mṛṣiṇā samyak draṣṭrabhimatena āptena utthāpitamanumānasya bādhakameva | pratyakṣāgamayorhi (page 104) yat prakāśyaṃ ca vimṛśyaṃ ca, tat yathākramaṃ prakāśavimarśamukhe-na anyāpekṣāśūnyam | pratyakṣe hi prakāśadvāreṇa vimarśo'nyatratu viparyayaḥ | anumāne tu nāntarīyakavastvantaraprakāśavimarśāpekṣānu-meye prakāśavimarśayoga iti sāpekṣatvāt dūrā iyaṃ pramitiḥ prameyāt | tatrāpica nāntarīyakatājñānaṃ durlabhamiti uktaṃ | naca vācyamāgame- 'pi śabdavimarśanapūrvakamarthavimarśanamiti tatrāpi sāpekṣatādi bhavediti | nahi śabdavimarśanādaparamarthavimarśanaṃ kiṃcit śabdasya svaparavimarśātmakatvāt ghaṭo'yam-----------------------------------| (1|5|20) ityatra upapāditāt | nanu na sarvairāgamasya prāmāṇyamabhyupetaṃ tat kathamasya vimatipadapatitasya anapekṣatvaṃ bhavatā uktam | abhyupetame- vetyāha prasiddhiḥ iti | nanu lakṣaṇena jñāyiṣyate chāgādiśabdārthaḥ, kimatra prasiddhyā | atrāpi āha catuṣpāttva iti | so'pi iti lakṣaṇāntargataḥ | nanu iti hāsapurāṇādivyavahārāt jñāsyate iti cet, tatrāpi prasiddhiśara-ṇatvaṃ na vighaṭate ityāha purāpica iti | tathāca āha lokeyeṣvartheṣu iti | prāgapi iti prathamasūtra eva | na kevalaṃ dṛṣṭānumitārtha eva āptaḥ, yāvadāptāntaropajīvyapi,-ityāha upadeśa iti | āgameṣu hi gurava āptāḥ paṭhyante evaṃ vai tat | nanu śāstrite'rthe ye svayamaśāstrajñāḥ, param-parayā ca tadarthavedinaḥ; teṣāṃ tatra pramāṇyaṃ bhavati vā na vā bhavatītyāha upadeśapāramparyepi iti | āgamagranthāvabhodhena vināpi upadeśaparamparāyāṃ kevalāyāmapi āptāgamasyaiva tatra prasa"gādāp-tāgamatā prasajyate prasiddhirūpatā ca paryavasyati, yena āptatayā madhya-vartinyā maulikyā ca pārameśvarānādiprasiddhirūpatayā tādṛśā api (page 105) guravo'nyasya upadeṣṭāro bhavanti | yata evaṃ samasteṣu āgamagrantheṣu paṭhyate mukhānmukhāgataṃ jñānaṃ karṇātkarṇamupāgatam | ityādi | samastāgamagranthapāṭhāditipāṭhe nañamanye paṭhanti vyāca- kṣate ca-nahi samastamāgamagranthaṃ kecitpaṭhanti, apitu guruparampara- yaiva upadeśena vyavaharanti,-iti; yadivā yadyapi kecitpaṭhanti, tathāpi na samastāḥ paṭhanti, te'pi ca guravo bhavanti; yadivā itthamavatāraṇā- āgamarūpatā kācit svamātropakāriṇī yā samayyāditrayasya, tatra upadeśapāramparyameva kevalam; yā tu svaparopakāriṇī gurutve sati, sā samastasya āgamagranthasya arthāvabodhe yaḥ pāṭhaḥ, tata eva; anyathā punarāptāgamatvaṃ tatra na prasajyate, nāpi prasiddhiḥ paryavasyati | tata eva tatra tatra āgame ucyate catuṣpātsaṃhitābhijñaṃ gurutve yojayetpunaḥ | iti, sarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururiṣyate | iti, yataśca mokṣadaḥ proktaḥ svabhyastajñānavān guruḥ | iti | evametat lokaprasiddhasamastavyavahāropayuktaikadeśagurutābhiprā- yeṇa pūrvaṃ vyākhyātam, anyattu prakriyākramāyātaśāstroktasamasta- gurutābhiprāyeṇeti ubhayathā api idamasmadgurubhirnirūpitam | madhyagata āptaḥ, prasiddhiśca mūlata iti pradhānam | yataḥ samasteṣu āgamagrantheṣu guravaḥ paṭhyante evaṃ paramparākhyātamidam-------------------------| iti, (page 106) mayāpyetatpurā prāptamaghorāt-----------------------| ityādiceti | etatpramāṇaṃ yaduktaṃ, tatkiṃ nityamuta anyatheti vivecayati tacca iti yat pramāṇatvena uktam | kevalaṃ bhinnasaṃvedya-----------------------------------| (1|5|21) ityatra ca idaṃ pūrvamuktam | pratyakṣasyevaca iti ābhāsāṃśaḥ pramā- ṇaṃ, vimarśāṃśaḥ phalamiti | nanu anumāne etadastu jñānātmake, āga-mastu śabdarūpatvāt jaḍaḥ; tatra kathamiyaṃ vyavasthā,- ityāśaṅkya asmannaye tasya api ajāḍyamiti upapādayati āgamo'pi iti | nanu astu evaṃ prasiddhirūpe nibaddhānibaddhe, āptopadeśe tu āptasambandhi yat śabda-nātmakaṃ jñānaṃ, tat kathaṃ parasya saṃvedanarūpaṃ pramāṇaṃ syāt; pratipattari tu tadudīritaśabdadvāreṇa yadutpannaṃ, tasya pratipattreka-viśrāntasya āptāt bhinnasya kathamāptasambandhitā bhavet | ubhayathā api na doṣa iti darśayati | āptasyāpi iti | ca uktāśaṅkādyotakaḥ guṇapra-dhānatāstu ca ityuktaḥ | ata eva iti yatastadānīṃ tayorabhedāpattistato hetoḥ | pratipādayitari hi asau sakramaḥ śabdo'kramavimarśātmakapratīti-mūla iti tathaiva pratipādye saṃkrāman pratītiparyavasāyī tato'nanyatvāt tasya | upayogaḥ iti āgamatveneti śeṣaḥ | śrotrajñānagamyatve hi asau rūpādivat viṣayamātraṃ, na pramāṇarūpaḥ | nanu vācakaḥ sannāga-maḥ, saca pūrvaṃ vaktari, tataḥ śrotarīti bhinnakālayoḥ kathaṃ tādātmyam | naivamityāha pramātṛtā iti | antaḥsaṃvedanabhūmau vācakatvaṃ, sāca kālāspṛṣṭā; dehādyupacārāttu kālabhedavyavahāra iti sarvamanavadyam | tadiyatā nityaṃ saṃvedanarūpaṃ yat bhagavati, tat na pramāṇamiti upapāditam, nahi bhagavati vidyātattvāntaṃ prameyasya pṛthak prakāśaḥ kaścidahamityevaviśrānteḥ | (page 107) sarvajñānāmapi kālasparśe tatpramātṛtāsaṅkocādaśeṣaprameyaniṣṭha-mapi jñānaṃ kālaspṛṣṭameva, yadi paraṃ nityapravṛttavartamānatodreke-ṇaiva teṣāṃ jñānaṃ vyavahriyate, tadā sarvaṃ vidantīti || 2 || nanu ekābhidhānaviṣaye mitiḥ-------------------------| (2|3|2) iti uktaṃ, tatra svalakṣaṇaṃ cet tathā, tarhi pratyābhāsaṃ pramāṇamiti kathaṃ yujyeta; ābhāsamiśrīkāre hi svalakṣaṇamitiśaṅkāśāntyai sūtraṃ yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate | ābhāso'pyartha ekasminnanusandhānasādhite || 3 || ghaṭa iti āpāte yadyapi eka eva artha iti lokasya abhyāsādavivekitayā prasiddhistathāpi asau vivekena pṛthagnirbhajyamānatāṃ na na sahate | vive- kaśca tridhā-svātantryeṇa, arthitvānusāreṇa, pūrvaprasiddhyupajīvanena veti | tarhi ekatvamarthasya katham | āha ābhāsānāṃ pṛthagbhāsamānā- nāṃ prakāśapramāṇabhūto vimarśaḥ kadācit pratyābhāsaṃ viśrānto yatra sāmānyavyavahāraḥ, jātucit guṇapradhānatayā atredamitthamitivyā-miśraṇāprāṇo'nusandhānanāmā | tatra antyena sādhite ekasminnapi sva-lakṣaṇātmani arthe ruciṃ svātantryaṃ vā, arthakriyārthitvaṃ vā, vṛddha-vyavahāraṃ vā anatikramya ābhāsā bhidyante iti sūtrārthaḥ | vṛttāvevena apyartha eva ākhyāta ekatvaṃ tatra na na yuktamityācakṣāṇe-na | ata eva avatāraṇikāyāmavicāritatvamekaniyamaṃ prati nimittaṃ mantavyam | agre iti pṛthagdīpaprakāśānām--------------------------| (2|3|7) ityatra yasmādevaṃ vakṣyate, tasmāt kathaṃ tat svalakṣaṇaṃ sanniveśa- buddhimātraviṣayaḥ, kathaṃca tat mṛnmayatāmātrarūpam | nahi ābhā- sāntaragamyamābhāsāntaragamyena ekarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭasya api (page 108) paṭena ekatāprasaṅgāditi yo doṣaḥ śaṅkyate, sa na | atra hetuḥ pūrvatara iti tātkālikākṣa----------------------------------| (1|8|1) ityatra prakaraṇe tāvadābhāsavaicitryamupapāditam tatsaṃyojanaviyojana- svātantryaṃ bhagavataḥ iti | yena iti yena vimarśasāmarthyena sā evaṃ- bhūtā bhavati pṛthvāditā yā sanniveśamātre mṛṇmayatvarājatatvādya- napekṣiṇi vyavahṛtā | kīdṛśī bhavati | āha anyairābhāsairmṛṇmayo lohita unnata ityādibhirviśiṣṭairekarūpe viśeṣyarūpatvādeva kevalaṃ sannive- śasāmānyābhāsāt vilakṣaṇābhāse'pi bhavantī pūrvapratipannāt sāmānyāt sanniveśamātrākārāt rūpādabhinnā | evaṃ mṛṇmayatā | etadanyatra atidiśati evam iti mahattvādi | yadekaikamanāmiśramanekaṃ bahusaṃkhyākaṃ sāmānyaṃ, tadviṣayatvena ye niścitāḥ parāmarśāste punarekasmin svalakṣaṇe pravartamānāstaṃ sāmānyātmānaṃ viśeṣī- bhūtamapi pūrvaṃ sāmānyapratipattivyavahārakāle pratipannena viviktena anāmiśreṇa bahusaṃkhyākena tadekaparāmarśaviṣayeṇa sāmānyena ekatāṃ nayanti | tadevaca iti ekatvāpādanam | iyatā ekasmin ityādau sūtrāṃśe vastuni ityantā vṛttirvyākhyātā | śeṣasūtrāṃśavṛttiṃ vyācaṣṭe punar iti | hiśabdena asya arthasya pūrvasūtrārthe pratyābhā-saṃ pramāṇavyāpāraḥ ityasmin hetutvamāha | svecchā bahiṣkaraṇe vyāpriyate, antaḥkaraṇe veti darśayati bhāgaśaḥ iti prayatna iti ca | atha iti yadiveti yāvat | sanniveśe'pi svecchāto vaicitryāntaraṃ darśayati citra iti pṛthubudhnāditāvaicitryaṃ sanniveśatāmātraṃ vā tatsāmānyaṃ bhāti | atra dṛṣṭāntamāha tathāhi iti bhittiriva svalakṣaṇaṃ rekhāvibhāga iva sāmānyavibhāgaḥ | evaṃ yathāruci bhavatyekatrāpi (page 109) bhinna ābhāsa ityatra arthe bhitticitrarekhādṛṣṭāntena sphuṭīkṛte yathār- thitvam iti vibhajati arūpamātratayā iti etadīyāvayavavibhāgānādare- ṇeti yāvat | yathāvyutpatti iti vyācaṣṭe aviśeṣeṇaiva iti | idamapi śākhādimat svalakṣaṇamidamapi, tata eva śākhādimanta ete arthā iti pratipattiḥ | tatrāpi vṛddhavyavahāranaipuṇena vibhāgollāsaḥ- dhavo'yaṃ, khadiro'yaṃ, kadaro'yamiti sphuṭīkaraṇārthaṃ rucyarthitāvyutpattaya udāharaṇabhedena nidarśitāḥ | ekatrāpitu ghaṭasvalakṣaṇe trayamapi śakyayojanameva || 3 || dīrghavṛttordhvapuruṣadhūmacāndanatādibhiḥ | yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ || 4 || tathaiva sadghaṭadravyakāñcanojjvalatādayaḥ | ābhāsabhedā bhinnārthakāriṇaste padaṃ dhvaneḥ || 5 || prasiddhena jaḍājaḍagatena rucyādyutthāpitena bhedena sāmānyā bhāsātmanā prathamaślokoktena aprasiddhamābhāsabhedaṃ ghaṭagataṃ ślokāntareṇa sphuṭīkarotīti sūtradvayasya tātparyam | vṛttikāro dvayaṃ dvayaṃ bhinnaviṣayaṃ vyācakṣāṇo jaḍarūpaṃ dṛṣṭāntadvayamajaḍa- rūpamekaṃ vyācaṣṭe | ghaṭa evahi ūrdhvāvayaveṣu eva avahitanetrasya dīrghaḥ pratibhāsate | tadāha bhāgāntara iti bhāgāntarāṇāṃ yo deśas-tānyevavā deśastatparihāreṇa tatra cakṣuṣormanasaśca praṇidhānena | tryaśra iti dvigurmatvarthīyājantaḥ | yathāruci iti pūrvasūtroktamudā-hṛtaṃ (dantodāharaṇaṃ kṛtaṃ) dīrghavṛtta itīyatā | yathārthitvamapi udāharati ūrdhvapuruṣa iti, vyutpattau tu udāharaṇaṃ dhūmacānda-natā iti | tatra ca na vṛttau nidarśanāntaraṃ darśitamityāha vyutpattau iti | na kevalamatra udāharaṇaṃ, yāvadudāharaṇe'pi prasiddhaṃ nidarśānāntaramuktamiti apiśabdaḥ | nanu (page 110) pratyakṣajñānamatra vicāryate, tat kiṃ nidarśane saṃbhavati,- ityāśaṅkya saṃbhavatyeveti bhartṛharivacanena darśayati pareṣāmasamākhyeyamabhyāsādeva jāyate | maṇirūpyādiṣu--------------------------------------| (vā. pa. 1|35) iti | anena āptoktatvamānumānikatvaṃ ca neti darśayatā ābhyāsikapratya- kṣatvamuktam, tata eva vyutpattāvetaditi sphuṭaṃ nidarśitam | atra ca iti udāharaṇatraye'pi | natu svalakṣaṇāntaratvam ityatra htuḥ deśa ityādiḥ | na spṛśati iti vyācaṣṭe atra iti | ekasvalakṣaṇatvam iti dīrghavṛttādidva-yaparāmarśāvasthā | sadhūmatvaṃ jātiḥ, cāndanatvamiti vyaktiḥ | ekatvam iti ekasvalakṣaṇatā | evaṃ dṛṣṭāntaślokaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vākyaṃ vyācaṣṭe evam iti | dārṣṭāntikatāṃ samartha-yate anupalakṣya iti upalakṣayitumaśakyaḥ, tata eva aprasiddha ābhāsā-nāṃ bhedo yatra svalakṣaṇe, tatra dharmabhedeṣu ābhāsabhedeṣu avabhā-savadasya prakāśanabhedasya saṃbhavo dṛṣṭāntānusāreṇa anusaraṇīyaḥ | katham | āha avadhitsādi iti rucyādibhedatrayāśrayeṇetyarthaḥ | evamiha ghaṭa eva ūrdhvatādīrghatādyavabhāsena prasiddhabhedena dṛṣṭānta uktaḥ, aprasiddhabhedena tu sattvaghaṭatvādinā dārṣṭāntikaḥ | nanu na atra ābhāsasya vailakṣaṇyaṃ, śabdaḥ kevalamanyaḥ sanniti | etat na sahate nahi iti | evaṃhi paryāyamātrataiva bhavet-san ghaṭa iti, naca evamityāśayaḥ | nanu sannityābhāsena ghaṭe'pi viśrāntena yataḥ paṭaśakaṭādikamābhā-sāntaramākṣipyate, tato ghaṭābhāsāt bhidyate; natu sadābhāso nāma kaścidanya ityetadapi niṣedhayati nāpi iti | tadevahi iti yat tvayaiva upagatam | asmaduktadṛśi tu etat yujyate ityāha yadāhi iti yatra (page 111) abhyupagamāvasare | teṣām iti paṭādyābhāsānāṃ madhye ghaṭādeḥ kasyacidekatamasya aniyatasya arthasya sannityasyāṃ dhiyi avabhāsaḥ saṃbhāvyate yataḥ satsvalakṣaṇena sādhyā sā arthakriyā prastutā, natu paṭenavā ghaṭenavā | tat yathā dvayoḥ paṇapūrvake vivāde gṛhe'tra na kiñcidasti kiñcidastītivacanāt saṃbhāvyā atra arthakriyeti darśayati sattā iti sadityābhāsasya deśādyavacchedena viśeṣībhūtasya tadabhāvena vā sāmānyarūpasya parasparaṃ vilakṣaṇā anyataśca paṭadyābhāsādastye-veti śeṣaḥ | nanu sadityābhāsāntarvartī satparāmarśaḥ, sa kathamarthakri-yeti uktaḥ | arthakriyā hi kāryaṃ, natu svabhāvaḥ | atra āha parāmarśa ityādi | hṛdbhaṅgaparihāranimittabhūtā yā dhṛtiścittasya, sā api artha-kriyā | sadābhāsasya paunaruktyaṃ śaṅkyamānaṃ vṛttau pratihanti mahāsāmānyam iti | ekapadaprayoge hi sāmānyaviśeṣatā api gamyate | nanu ca vṛttau vakṣyamāṇeṣu ghaṭakrāñcanādyābhāseṣu anyātmatā- parihāro vakṣyate-tatraiva ghaṭe ghaṭa ityābhāso yaḥ paṭādiṣu nāsti, kāñcana ityābhāso yo mṛṇmayādiṣu nāstīti, tadvat sattābhāso'pi kasmāt uktaḥ | atra ucyate bahiṣkaraṇa iti | sadityavabhāso hi ghaṭādyābhāsebhyo nikṛṣṭaḥ kevalaṃ ------------------------mano'nuvyavasāyi sat | (2|2|3) ityuktanītyā antaḥkaraṇena ābhāsyate, natu bahiṣkaraṇena śuddho'sāvā-sādayituṃ śakya iti teṣāṃ sadvyatiriktānāmanyeṣāmabhāvābhāsā-nāṃ parihāro na ukto vṛttau | sannityābhāso yo ghaṭādivivikteṣu abhāveṣu nāsti itinaiva ukto vṛttāviti yāvat | tat iti paṭādipratiyogitvaṃ vṛttāvuktam | sāmānyaśabdaḥ iti vṛttigataḥ | tatra iti mṛdvikāreṣu | ūhāpohābhyām (page 112) iti anugamānanugamasaṃvedanābhyāmityarthaḥ | nahi yadeva anugamabu- ddhigrāhyaṃ, tadeva vyāvṛttisaṃvedanasya viṣayaḥ,-iti ukta ābhāsabhe- do'tra syādeveti bhedaprasiddhiriti saṃbandhaḥ | svātmanaḥ iti svasaṃveda-nena siddhe'napahnavanīyatāmāha | evamābhāsabhedā bhinnārthakā-riṇaḥ iti vivṛtya te padaṃ dhvaneḥ iti vivṛṇoti tathā śabdairapi iti | sautramādipadaṃ leśato vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ caitraḥ ityādikā, tāṃ vyākaroti avasthā ityādinā | svalakṣaṇaikarūpatvena api yaḥ saṃmatas-trāpi itthaṃ sāmānyarūpatvena caitraśabdapravṛttiriti darśayati svalakṣa-ṇaikā ityādinā | ekasantānatāmātreṇa pratyabhijñā bhaviṣyati, alamatra sāmānyena yathā saugato manyate | etat niṣedhayati anyathā iti sāmānya-rūpatānaṅgīkaraṇe | hyodṛṣṭena iti yatra sadṛśāparāparodayaprabandha-pratyayo'vicchinna iti yāvat | nanu evaṃ sarvatra sāmānyarūpatānuprave-śo'stīti śuddhaṃ svalakṣaṇaṃ kadā bhavatītyāśaṅkāmapāsyati sāmānyatva ityādinā | anabhivyakteḥ iti uditasya asya asphuṭatāyām, anudite tu sarvathā māyāpramātari sarvamidamahamiti śrīsadāśivabhū-mikā svalakṣaṇarūpatā | tata eva āha sahajedantā iti anena samayānupa-yogādanumānupayogamāha | anyadā iti avasthāprādhānyābhāve | vita-tāvayavivat iti avayavī deśavitato bhāti, avasthātā punaravasthābhedānu- sandhānaikatāvivakṣāyām-aho khalu ayaṃ cirajīvī dṛṣṭavyavahārasa- tattva iti ābhāsanīya ekaḥ kālavitataḥ avayavyābhāsavaditi ekasminneva kṣaṇe śiraḥpāṇyādimanekamavayavamavabhāsayantyeva yathā ekaghana- rūpagrāhiṇī avayavibuddhistathā janmaprabhṛti vā svakānantāvasthābhāsanamaṅgīkurvatī (page 113) ekaghanarūpagrāhiṇī avasthātṛbuddhiḥ | nanu evaṃ yathā ekakālavitate pratyavasthaṃ bhedenaiva vyaktitayā gṛhīte satyeva ekānusandheḥ sāmānyarūpatā avasthārūpavyaktyanuyāyinī kalpitā, tathā deśavitate- 'pi kasmādekakṣaṇe'pi sā na kalpyeteti bhramaṃ bhinatti nanu iti | tatra hi avayavena avayavānusandhānanirapekṣaiva pratyekaṃ caitrabuddhirna udeti śira eva caitra ityapratīteḥ | bālyāddyekatamāvasthābhāji punaravasthātu- ranusandhānavandhyatāyāmapi udeti caitrabuddhiḥ, śirobuddhistu bhavantī pāṇyādikamavayavāntaramavaśyamanusandhāpayati; tato bhavatyapi śirasi tādṛśī caitrabuddhiḥ, natu sarvathā na bhavatīti mukhyagrahaṇam | tadeva- mābhāsādekaikataiva arthakriyā | tatra tu ābhāsāntarasya anveṣaṇanānta-rīyakatayā vahnyarthitāyāmiva pātrasya tata eva aniyatasya anveṣaṇamiti pratibhāsavimarśārthakriyābhirābhāsa eva vastviti prasiddhataraprasiddhā-prasidhāśayena eko'pi artho vicitratayā vibhaktaḥ sūtre dīrghavṛtta iti dhūma iti sadghaṭa iti || 5 || nanu evameko'rtho ghaṭatvalohitatvādyātmā na vastu bhavet, bhavatītyāha sūtreṇa ābhāsabhedādvastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ | sāmānādhikaraṇyena pratibhāsādabhedinām || 6 || ābhāsānāṃ miśratve kaścidābhāsaḥ pradhānam, so'nyeṣāṃ samānamadhikaraṇam | tena saha yasteṣāṃ sambandhastatsāmānādhika- raṇyam, tadupalakṣito yaḥ pratibhāsaḥ svānurūpeṇa eṣa iha-idānīṃ ghaṭo'stīti vākyārthavimarśena anuprāṇitastato nimittāt ye'bhedina ekasvalakṣaṇatāmāptāḥ svaṃ bhedamanujjhantasteṣāmanyā arthakriyā samudāyarūpā, ābhāsavimarśabhede punaranyā niyatā (page 114) ekaikamātrasvabhāvā | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | bhedāparityāgācca svālakṣaṇye'pi yadābhāsamātrarūpatvaṃ, tadeva samānavyaktyuparañ- jakaṃ paramārthataḥ sāmānyam, śuddhaghaṭābhāsamātrāvamarśe tu yogyatāmātreṇa sāmānyarūpateti sūtrārthaḥ | anekasyaikatā itivṛttau saṃbandharūpaṃ smāritam | nanu anekāmarthakriyāṃ kurvat kathamekam | āha pramāṇena iti ekāṃ kurvadekamityapi hi na pitṛbhyāṃ prīṇitamiti aṅgīkāryam, apitu pramāṇena | tacca ābhāsapratyavamarśātmakam, naca pratyavamarśonmūlanamityāha balagrahaṇena | vṛttitātparyaṃ vyācaṣṭe pratyābhāsam iti | atra iti ekasmin ityādau vṛttigranthe | nanu tatha prathanaṃ cedantarlīnatvaṃ vastūnāṃ kuta iti mohamapohati prathātma- katvācca vastutattvasya iti | nanu yadi tā eva arthakiryāstebhya ābhāse- bhyaḥ, tarhi bhinnā eva te santuḥ; kimeṣāmupari vṛthaiva idamekatvāmā- ropyate | vṛthaivetyāha ekaprathā iti | vakṣyate iti pṛthagdīpasūtre (2|3|7) tato'pi iti ābhāsanavimarśanābhyāṃ tāvadekatvaṃ siddhamekārthakri- yākāritvamapi paralālitamanayorhastaṃ dadātu ko doṣa iti apiḥ | niruktaḥ iti nirbhajya vyākhyātaḥ | punaḥśabdena iti bhedapṛṣṭha eva abhedātmā viśeṣo dyotito bhūyastāvānekatvābhyāmābhāsasya yaugapadyena, natu dvitīyavāravācī punaḥśabdo'tra punarbhuṅkte ityādāviva | tadāha natu iti | nanu pṛthaktvāvabhāsāt kathamadhikaraṇavyavahāra ityāśaṅkya āha adhikaraṇaṃ ca iti | tathātvam iti samavāyaḥ | etadvivakṣita ityādi samā-sapadam | ekādhikaraṇatvaṃ samānādhikaraṇatvamiti yadyapi śabdaprayogo na vivakṣitaḥ, tathāpi arthabheda eva vastuto nīlotpalaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ caitramaitrayoḥ (page 115) samānamadhikaraṇamitipratītyoratyantavailakṣaṇyāt | nanu vikalpotthāpita- metat sāmānādhikaraṇyādi, natu vastu; tattu asya na kiṃcit | āha buddhi iti yadyapi samavāyādi eva sambandharūpaṃ, tathā saṃbandha evaca anekasya ekatā; tathāpi samavāyaḥ pṛthakpadārthaḥ | sāmānādhikaraṇyādyapi adṛṣṭarūpaṃ vastvantaraṃ vā dharmātmakaṃ pṛthageveti yeṣāṃ dṛṣṭi-stadāśayena sambandhasya sarvānugrāhakatvamabhidhātuṃ pṛthaguktame-katvamapica anekasya vāstavamiti | tathāhi tatrabhavān samavāyasya rūpamabhidhāya abhyadhāt tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ bhedābhedapradarśinīm | anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ || ( vā. pa. 3|11) iti śaktīnāmapi sā śaktirguṇānāmapyasau guṇaḥ | (vā. pa. 3|5) ityādi ca | etadartha iti svalakṣaṇavācī, natu ābhāsamātravācīti yāvat | ekatvaṃ viruddhaṃ matveti saṃbandhaḥ | tathābhimāne hetuḥ samarthanāya aśaktatvam | hetau śatā | parvatāt luṭhan yathā kuśakāśamavalambamā-nastenaiva saha patati, natu tadasya pratanukāmapi rakṣāṃ vidhatteḥ; tathā yannyāyāvalambanaṃ kriyamāṇamapi na prakṛtaparipuṣṭaye prabhavati, tadevamucyate | kuśakāśāvalambanaṃ ca teṣāṃ samavāyādervyatirikta-padārtharūpatā gaṅgodakapavitratāvacca svayaṃ vṛttisvabhāvatetyādi | atra hi pakṣe tau ca bhāvau tadanyaśca---------------------| iti dūṣaṇaśalyamaśakyoddharaṇameva, ihatu darśane na virodhaḥ kaściditi nirūpayati buddhi iti | buddhipratibhāsitvaṃ sato lakṣaṇam | tatrāpi artha- kriyākaraṇopādhitve sattvasya viśeṣo vastusattvamityetadadhikaṃ nāma | tadetāvat vivecyaṃ-prakṛtaṃ yadekasya anekatvaṃ (page 116) tadvastusat syāt na veti | atrāpi ucyate evaṃ vastvavastunoḥ ityādi | prati- bhāsāsaṃbhavaṃ darśayati bhāve hi iti ā samantāt rupyate iti tathā naca sarvato yadrūpitaṃ tat na kathañcana rūpitamiti bhavati | ekaprathā iti ekatayā prathetyarthaḥ || 6 || nanu na atra ekā kācidarthakriyā yatkriyāyai svalakṣaṇamekamaṅgī-kriyate | arthakriyāḥ kila bahvyo bahubhya ābhāsebhyaḥ ityetāvadastu, pratyuta ābhāsā bhinnā miśrībhavanti,- ityucyamāne niyamanidānaṃ vaktavyaṃ yena jalāgnyābhāsayorghaṭapaṭādyābhāsānāṃ vā na miśrībhāva iti vadantaṃ pratyāyayituṃ sūtraṃ pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā | aviruddhāvabhāsānāmekakāryā tathaikyadhīḥ || 7 || pṛthagvartinyaḥ pradīpaprabhāḥ sūkṣmatamā avalokanaśaktyā- dhānaṃ na akārṣuḥ, ekabhavanasaṃmūrcchitāstu kurvate | tatra na bahvyo'rthakriyā yāḥ prāk pṛthagapi bhavanti | sāgarapatitāni srotāṃsi bahutarataraṅgasaṃbhārabhāvitatayā adbhutasaṃrambhārambhīṇi bhaṇyantāṃ, ko'tra arthakriyāṇāṃ samudāyaḥ | tadvat ghaṭaḥ kāñcano lohito mahāniti, ataḥ śivaliṅgasnapanocita iti tīvraprītirūpāmekāmeva arthakriyāṃ viddhatte iti kathaṃ tatkāri ekaṃ svalakṣaṇaṃ bhavet | arthakri-yākāritayā hi lukikaṃ vastusattvamiti uktam | yattu uktaṃ niyamanidānami-tyādi, tatra ucyate-yeṣāmeva avirodhasteṣāmeva miśratā, na rūpābhāsa-pavanābhāsādīnāṃ; virodho'pica niyatiśaktimahimnaiveti | pṛthak ye dīpaprakāśāsteṣāṃ saṃbandhi yadekaṃ vastu gṛhe tanmelanātmakaṃ, sāgare ca mahatyāśaye srotasāṃ saṃbandhi yadekaṃ vastu mahājalāvayavirūpaṃ; tena ekena kārya yathā (page 117) aikyadhīriti aikyabuddhistadupalakṣitaśca ekavimarśaḥ, ekāca artha kriyā; tathaiva aviruddhā ye'vabhāsā ghaṭalohitonnatādayasteṣāṃ sambandhinā ekena svalakṣaṇātmanā melanena kāryā aikyadhīrvyākhyātarūpā,-iti sūtrārthaḥ | ekadhā iti ekasya bhāva aikadhyamityakārāntatā upapannā, anyetu amuñantātsvārthe'nudarśanamityatra dhyamuñantādapīti smaranti | vyākhyānena vṛttigatena itīdamuktaṃ bhavatīti sambandhaḥ | kiṃ tat | āha sūtra ityādi | nanu vṛttau cakāraistribhirbhāvyamekena vā | atra āha cakā-reṇa iti ekaena avibhāgena ityādikā kriyā samuccitā cakāreṇa ākṛṣṭeti, dvitīyena tu dravyasamuccaya iti āśayaśeṣaḥ | tadgatatvenaiva iti cintāgata-mavastvapi bhavet, vastu ca iha dṛṣṭānta ityarthaḥ | nanu nīlaṃ pītamiti dṛṣṭaṃ viśeṣaṇatvaṃ yathā nīlaṃ vastraṃ tava asti, pītaṃ tu hṛdyatama-miti; tadapi sajjyatāṃ tvayeti kenacidukte pratyāha nīlameva mama pītamiti | etat samarthayati guṇaguṇyādi iti | guṇyate āropyate hṛdyatādidharmeṇa sādharmyāditi guṇa āropyamāṇaḥ; yatra āropyate, sa guṇī | tata aupacāri-kamevamādi sāmānādhikaraṇyamiti uktaṃ bhavati | ādigrahaṇāt niṣe-dhyādi tathā pītaṃ nīlamiti neti upacāre dṛṣṭāntamāha siṃha ityādinā | nanu ekavicitracamatkārātmakārthakriyābhāve'pi pānakabuddhirdṛṣṭā | netyāha avyutpanna iti | vṛtti vākyaṃ vyācaṣṭe śauklyādyābhāsāḥ ityādinā | prathamaprasiddhyanurodhato vākyabhedena vṛttiṃ vyākhyāya ekavākyatayā śāstranyāyāvalambanena vyācaṣṭe atha iti | na brāhmaṇo-'brāhmaṇaḥ iti vṛttisamānārthatvāt vākyasya anityasamāsatvācca naña-samāsasyeti manyate | śiṣṭāśca prayuñjate evam | tathāhi akṣāpādamuniḥ (page 118) teṣāṃ mohaḥ pāpīyānnāmūḍhasyetarotpatteḥ | (4|1|6) iti avocat | ayaṃ hi atra arthaḥ-amūḍhasya itarānutpatteriti | yadyapi anekā- bhāsayoga uktastathāpi na pūrṇatā svalakṣaṇasyeti tasyāpi iti apiśabdaḥ | tataśca anyadapi deśakālābhāsarūpaṃ tatra yojyamiti dvitīyo'piśabdaḥ | tadyojanaṃ vinā tu na pūrṇatā, tadyojane tu anyāyojane'pi pūrṇatā sva- lakṣaṇasyetyāha deśakālabhedādeva iti | nanu uktena prakāreṇa ya ekā- bhāsaḥ, sa bhrānto'stu,-iti sāmānyābhāsā eva vastusanta iti kaścit | taṃ niṣedhati tathāca iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | tathā iti tena prakāreṇa | tathā śauklyena dārṣṭāntikatā tathāśabdena sūcitā | sa ko'pi arthakriyāviśe-ṣo'sti,-iti saṃbandhaḥ | tataśca iti arthakriyāviśeṣasaṃbhavāt | anyadā iti dvayorviruddhayoryugapatsamakakṣyatayā pratipattumekaviṣatvenāyogya- tvāt | tathāpi iti na samakakṣyatayā pratipattiḥ, apitu guṇapradhānabhāve- neti tātparyam | anyathāvā iti samudāyāsamudāyitvādinā na atra darśa- nāntarasamarthane'smākamabhiniveśa iti yāvat | anyathā iti yadi tadāpi tathāpratibhāso na bhavet, tadā tāvato vimarśāt bhedaṃ na sahate yaḥ prakāśaḥ, sa na syāt | atra dṛṣṭāntaḥ yathā iti | ananubhūyamāno'neko raso yena pramātrā yasya pittādyanyatamodrekāt kaṭureva madhura evavā bhāti, na tasya pramātuḥ pānakarasaḥ pratipanno bhavati | nanu pratyakṣe'pi yadi ekamanekaṃ ca bhāti, tarhi taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi------------| (2|2|3) iti kathamuktamityāśaṅkāṃ nikṛntati kevalam iti | yena hi pramātrā maricaguḍādi na āsvāditaṃ kadācit, pānakamevatu (page 119) āsvādyate iti; tasya sa bhinno raso vikalpena vyavahāryatāṃ na netuṃ śakyaḥ pratyakṣāvabhāto'pi, aparasya tu śakyastata ucyate- pūrvasaṃskā-rāpekṣatvādvikalpena sphuṭīkriyete bhedābhedāviti | na kevalaṃ tāvat vimarśasahatvaṃ yat prakāśasya, tadeva anekapratibhāsasambhavaheturyā-vat kāryakāraṇagatasya vailakṣaṇyasya bhāvo'pīti darśayati kāryakāra-ṇabhāvo'pi iti | anyasya iti mṛddaṇḍādikāt | nanu aneka eva ābhāso'stu vimarśabhedāt kāryabhedāt kāraṇabhedācca, ekābhāsatā tu kutaḥ | āha ekābhāsaśca iti tadanekābhāsapṛṣṭhe so'pīti caḥ | na kevalamanubhava- vimarśabalāt, kāryabalādapi ekābhāsa ityāha arthakriyābhedaḥ iti | teṣām iti vivekinām | tadā iti ekābhāsāpahnave satye'rthakriyā | nanu jvarādiśamana ityādinyāyena anekasmādapi ekā sā bhaviṣyati | netyāha naca iti | nanu jvarādiśamanaṃ pañcamūlādeḥ katham | ucyate dravyān- tara iti | tatra hi pṛthak rasavīryādinā doṣāṃśaśamanaṃ yat yasya prasiddhaṃ dravyasya, tadeva dravyāntarasaṃparkeṇa upabṛṃhyate doṣāntaroddīpakatvaṃ parirakṣyate iti nyāyaḥ || 7 || nanu maricādīnāṃ guḍādidravyāntarasaṃparkāt rasāntarameva udeṣyati rūpāntaramiva tāmbūlīdale cūrṇakasitakhadirāṇām | naitadiha samamiti darśayati tadāvirbhāve vā iti | asti ca kuśalasya pātustathā pṛthaktvena parijñānaṃ maricādinā etat kṛtamitipratyayāditi bhāvaḥ | kāraṇamapi ekasāmagryābhāsarūpamasti prasiddhamiti tu na darśitam | nanu na maricādiṣu śauklyābhāsādiṣviva sāmānādhikaraṇyamasti pṛthagbhūtāntyāvayavidravyasvabhāvatvena eṣāṃ prasiddheḥ | satyam, sāmānādhikaraṇye tu na (page 120) ayaṃ dṛṣṭāntaḥ | kva tarhi | āha ekatāpatterupapattau iti | nanu na dṛṣṭā-ntamātrāt vastusiddhiḥ | ucyate pṛthaganekābhāsatve vimiśratāyāṃ ca ekābhāsatve yataḥ sādhanaṃ prakāśavimarśakāraṇakāryabhedābhedā-bhāsalakṣaṇamasti, tena hetunā; na dṛṣṭāntena | dṛṣṭāntena tarhi kim | āha maricādīnām ityādi | aneko vilakṣaṇo rūpasparśarasādirguṇo yasya dravyasya, tadrūpāṇām; pṛthagiti pṛthagdeśānāṃ maricādināṃ dravyāntareṣu guḍadadhyādiṣu pṛthagdeśeṣu tathaiveti vilakṣaṇaguṇeṣu bhinnajātīyeṣu anupraveśe vyāmiśratāyāṃ satyāmāpanna upanata aikyāvabhāsastāvadupalabhyate, naca kākatālīyena, apitu asakṛt | evaṃ yatra upalabhyate vyavahāre sati tasmin sattvādīnāṃ vyavahāre kadācidapi pṛthagananubhūtasvatantrabhāvānāṃ kā vimatiraikyāvabhāsa iti parasya asaṃbhāvanāṃ nirākartuṃ dṛṣṭānto'yaṃ satyapi hetau nanu iti | etadeva ghaṭayati nahi iti | maricaguḍadadhnāṃ na dharmadharmibhāvena guḍa eva dadhi maricameva guḍa iti vā na prakhyā, na upākhyā pānakabhūmau gaṅgāyamunāvitastādīnāṃ sāgare | guṇa iti lauhityasya ghaṭadravyasya ca paṭatvādeścetanagatasya dharmapadārthamadhye gṛhītasya caitrasya dharmadharmibhāvo vāstava evetyāśaṅkāpūrvakaṃ sūtramavatārayati tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā-| tattacchabdārthatādyātmā pramāṇādekato mataḥ || 8 || ekaika iti, co'pyarthe śaṅkyamānatvamarthasya āha | adyapi pratya- kṣasya pratyābhāsaṃ prāmāṇyamupagataṃ, tathāpi aviśiṣṭe vahnyā- bhāsamātre pratyakṣeṇa gṛhīte'pi indhanakāryatābhāso dhūmakāraṇa- tābhāsa ityādivastvantarāpekṣo ya ābhāsavargaḥ uṣṇatābhāsa iti anapekṣa ityetāvānakṛtrimaḥ sarvadeśakālagato niyatiśaktyā (page 121) kṛto, yaśca tasya tasya śabdasya ayamarthastattacchabdābhidheyatābhāsaḥ katipayadeśakālaniyataḥ saṅketābhivyaktyapekṣī niyatyā kṛta ātmā svabhāvaḥ ādigrahaṇādurdhvadiksaṃyogitā rasagandhābhāvaviśiṣṭatā jalavirodhitvamiti; sa ātmā ekasmādeva niyativadanāvalokinaṃ pratyakṣāt mataḥ siddha iti sūtrārthaḥ saṃkṣepeṇa vyākhyātaḥ sarva ityādinā | sarvaśabdena yathocitaniyatiniyamitadeśakālakārtsnyamucyate | sūtre dvitīyatṛtīyapādau samastāveva | vṛttau hi samāsa eva sphuṭīkṛtaḥ | ardhayukpādavṛttānte viśrāntiḥ--------------------| iti tu kāvye'yaṃ samayo, na śāstre; apekṣānapekṣāpauruṣeyatvādivibhā-gapradarśanāya vibhāgena bhāvapratyayaḥ | nanu pratyābhāsaṃ saṃvya-vahāre pramāṇasya pravṛttirna anubhūyate deśakālābhāsayoḥ sarvatra antato vyabhicārābhāvādityāśaṅkāmanuvadan pariharati prācuryeṇa yadyapi iti | nanu kimarthaṃ prakārāntareṇa vastusvabhāvaṃ jijñāsate | āha tat iti | tasminneva vyavahāre upayoginī sā pratyābhāsaṃ jijñāsā bhavet tattatkāryādyaṃśasiddhaye | tattatkāraṇāṃśasaṃbharaṇaṃ hi ūhāpohābhyāmabhyaste vibhāge sati saṃbhavati, na itarathā | kadācit iti jijñāsāvasare iti yāvat | vṛttau deśakālābhāsāveva tyājyatvena kasmā- duktāvityāśaṅkya āha deśa iti | tāvevahi ākārasya ākriyamāṇasya arthasya bhedamanyatra anyadā ca ananugāmitāṃ pratiṣṭhāpayataḥ, tada- bhāve hi ābhāsāntaramiśraṇā viśeṣarūpatāṃ viśrāṇayantī api na svālakṣaṇyamākṣipati | tat nidarśayati tathāhi iti | śāvaleyādiḥ iti sattvadravyatvaprāṇitvapaśutvagotvābhāsānantyamavyabhicarannapīti bhāvaḥ | tena mahāviṣayatvālpaviṣayatvābhyāmāpekṣikābhyāṃ (page 122) sāmānyaviśeṣarūpatvamaniyatam, svālakṣaṇyaṃ tu niyatam | evaṃ svā- lakṣaṇyasya deśakālābhyāṃ vyatirekamābhāsāntaraiśca tadabhāvaṃ pradarśya, tasyaiva tābhyāmanvayaṃ, taiśca tadabhāvaṃ darśayati deśa- kālābhāsa ityādinā | etadeva ghaṭayati deśa iti | tat iti deśakālatyāge | iyati ca niyatireva anuprāṇiketi ghaṭayitumuktapūrvameva smārayati deśa- kālabhedo'pi ityādinā | atra ca idaṃ tātparyam-iha tyāgo ya uktaḥ, sa kayoḥ; deśakālayoriti cintāyāṃ svarūpībhūtayormūrtyavabhāsakriyā- vabhāsātmanormantavyaḥ | sahi bhedasvarūpanāntarīyaka eva | tataḥ sadā- bhāso'pi asadanābhāsāt mūrtibhedarūpa eva | tatra tu ghaṭa ityasti mūrtyābhāsāntareṇa saṃbheda iti sāmānyataiva | iyatica atra sāmānyavi-śeṣatā sarvatra prakāśāpekṣayā | yatra tu paryantavartini mūrtikriyābhā-se'nyasaṃbhedāsaṃbhavaḥ, sa viśeṣa eva | tadetadāha ābhāsabhāvā-bhāvau ca iti | svalakṣaṇaṃ svarūpamābhāsāntarādauṣṇyādyābhāsāt vyāvṛttaṃ yeṣāṃ rūpādyābhāsānāṃ, te tathābhūtā eva sṛṣṭā iti svarūpībhūtadeśakālātyāga eva bhavet vyatiriktadeśakālayogastu tyā- jyaḥ | so'pi viśeṣarūpatayā śakyatyāgo, na sāmānyarūpatayā | nahi etat bhavati-bhāsvararūpābhāso na kenacit deśena kālena vā viśiṣṭa iti | anena āśayena āha iti ca yat vṛttāvuktaṃ taddeśakālasāmānyayoge'pi tasya rūpādyābhāsasya sāmānyarūpatvaṃ na hīyate iti pratipādayitumiti | nanu deśādisāmānyābhāsaḥ kasmādaheyaḥ | yata ityāha svarūpa iti svarūpabhedāvabhāsena ākṣiptatvātsa eva asāvuktaḥ | tadeva ākṣipta- tvaṃ darśayati nahi iti | vasturūpau iti pṛthagarthakriyākārī bhūtalādirādityodayādiśca bhavatyeva deśakālātmā | atra (page 123) āha yadyapi iti | upacaryeta iti vyavahriyeta, yadivā gauṇavṛttyā ucyetetyarthaḥ | bhedāvabhāsenaiva iti svarūpabhedaparyavasāyeneti yāvat | taṃ bhedāvabhāsaṃ darśayati bhinnena ca iti ekaśco hyarthe | etadupasaṃharati tat iti tasmāt | svātmābhāsasya rūpādilakṣaṇasya viśiṣṭadeśakālayogābhāve na bhedastadavaśyaṃ kvaciddeśe kāla iti vā sarvatreti vā tatsāmānyāvabhāsaḥ, bhinnena tu yogo daṇḍena iva puṃso bhavan svarūpameva bhindaṃstathā bhavati | etaduktaṃ bhavati- svarūpameva saṃkoci deśakālau, tatrāpitu madhye saṃkocāntarāt sāmānyatā, yāvatsaṃkocāntaraṃ mūrtibhedāntaramasahamānaṃ viśeṣa eva, na sāmānyam; mūrtibhedagarbhatāsahaṃ tu mahāsāmānyaṃ sattā | etat sphuṭayati tathāhi iti | deśo dūrādibhedānapi sandadhānaḥ sphuṭatādhānenaiva upakārīti smaryamāṇatvamasya divasādivat na nidarśitam, kālastu tridhā bhavan vartamānātmā sphuṭatayā, anyastu asphuṭatvena bhavatyupakārītyāha athavā iti | smaryamāṇena ata eva asphuṭābhāsena sahitaḥ kriyāviśeṣo yasya avabhāsate, sa bhūtaḥ | prāk iti kālacintāyām | atra ca smaryamāṇena utprekṣyamāṇo'pi upalakṣitaḥ | cakāreṇa ca anāgataḥ saṃgṛhītaḥ, yadivā anāgate'vabhāsanaṃ prācuryeṇa niścitaṃ na saṃbhavati,-iti na asau darśitaḥ | nanu sūryasaṃcārāderapi vartamāne iva gatirasti, sā katham | itthamiti darśayati svātmanyeva iti | dehāvasthānāṃ prāṇagamāgamānāṃ ca vaicitryāt kālabhedaḥ sūryāderiti yadyapi, tathāpi paryante prāṇādīnapi ayaṃ parityajya buddhāvapi cittarūpāyāṃ pramātṛtvābhimānena prameyatayā vā yadā viśrāmyati, tadā (page 124) vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau | (yo. sū. 3|9) iti śāntoditau tulyapratyayau | (yo. sū. 3|12) iti ca nayena avaśyaṃ sphuṭāsphuṭarūpatvaṃ saṃbhavatyeva | nanu cittavyāpārasya kena rūpeṇa sphuṭatvamasphuṭatvaṃ ca | cittaṃ vyavasāyarūpam, avasāyaśca vimarśaḥ; saca prakāśasya ātmā, prakāśaśca adeśakālakalitaḥ | atra āha viṣayāvabhāsa eva iti | viṣayoparāgasaṃkucitatvādevahi tat cittamucyate, anyathātu cideva, natu cittaṃ kiñcit | viṣayaśca vedyarūpaḥ, dhyeyādyākāro vā cittapralayādavasthitasvarūpa eveti tadātmanā sphuṭāsphuṭatvayogo yukta eva | tadevamiyatā rūpādyābhāsānāṃ sāmānyadeśakālayoge'pi tadviśeṣāyogāt sāmānyarūpataiva, tasyāmevaca pramāṇavyāpāra iti upapāditam | nanu yatra ekavyaktirūpatvaṃ caitro maitra ityādau, tatra sāmānyāyoge kiṃniṣṭhaḥ pramāṇavyāpāra iti codayituṃ vismaraṇaśīlatāṃ darśayati ekāvayavi ityādinā | avasthātṛrūpṃ hi tatra ekaṃ sāmānyamiti upapāditam | ekamekaikasāmānyasvarūpamupapādya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ tatra yojayati tathābhūte ca iti bhittikalpe te svabhāvā dharmyavaicitryātmānaḥ | nanu yat rūpagrāhi pramāṇaṃ cākṣuṣaṃ, tadeva kathamauṣṇyagrāhi | auṣṇyaṃ hi spārśanaṃ, na cākṣuṣam | atra āha ekatvaṃ ca iti | na asmābhiruktam-yenaiva bhāsvaraṃ rūpaṃ gṛhyate pramāṇena, tenaiva auṣṇyamiti; apitu evamucyate-yenaiva prathamaprathamapravṛttena pramāṇena bhāsvarasanniveśaviśeṣarūpamauṣṇyādi avyabhicāritayā gṛhītam, tenaiva trailokye traikālye ca bhāsvararūpasaṃniveśaviśeṣasya tadauṣṇyāvyabhicāritvaṃ niścitamiti na tatra pramāṇāntaropayogaḥ | (page 125) evamauṣṇyaviśeṣo'pi tathārūpāvyabhicāritayā yenaiva pramāṇena prathamaṃ niścāyitaḥ, tenaiva sārvatrikastathaiva vyavasthāpita iti | tat tu katamat pramāṇaṃ syāt yadevamavyabhicāraniścayāya abhiṣicyate iti adūre eva vitaniṣyate | atra iti vṛttau | nanu svabhāve evamastu, kāryakāraṇādiyoge tu parāpekṣake katham | kathaṃca na syādityāha kāryatvādi iti | pramāṇena na viṣayīkṛtaṃ taditi tāvadaśakyavacanaṃ pratītyapahnavāpatteḥ; viṣayīkṛtaṃ cet, svabhāvabhūtameva tat jātamanyāpekṣamapi vyavahriyamāṇam | atraiva upapattiṃ sūcayaṃstattacchabdavācyatve'pi ayameva nyāya ityāha ata eva iti ekavārapravṛttaṃ pramāṇaṃ yadi sārvatrikatayā bhāvaniścaye mandībhavet, tadā ayamagniriti mahānase gṛhītasaṅketaḥ śmaśāne kathaṃ vyavaharedagnirayaṃ jvalatīti | yatra ca sāṅketike'pi ayaṃ mandastatra akṛtrime tatkāryatvatatkāraṇatvādau kā nāma anavakḷptirityevaṃ vaktumata eveti madhye nirūpitam, natu ekarasameva uktamagniśabdavācyatāpītyādi | ādigrahaṇāt iti vṛttigatāt, ṭīkāgatādapi ādiśabdāt pavanasakhatvādergrahaṇam | svabhāvaśabdena iti vṛttigatena | adhunā tat vitanoti yaduktaṃ katamat pramāṇaṃ tat syāditi | tatra pūrvapakṣaṃ tāvat karoti atra ca iti | caḥ prameyasamuccaye | atra sūtre yadevaṃvidhaṃ vaktavyāntaramupayogi, etat kathaṃ vyavasthāpanīyamiti atidūreṇa saṃbandhaḥ | kā asya vyavasthāpane durghaṭateti cet, āha ekasmāt iti sandhigdhasattākamarthāntaraṃ bhūtalāntarnidhānādi | paraspara iti yat sat, taduṣṇamiti | evamekaikasya parasparasvabhāvatāgrahaṇe kuṇṭhaśakitvamupapādya samūhasya api upapādayati anekenāpica iti śikharasthasaṃvedanenaiva (page 126) gṛhāpaṇarathagajādi | nanu pramāṇasamūhānantarabhāvi vikalparūpaṃ saṃkalanājñānamanyonyasvabhāvatāṃ vyavasthāpayiṣyati | neti brūte saṃkalanā iti | daṇḍapuruṣapratisandhānavadetadapi bhaviṣyatīti uttaraṃ -----------------tadasiddhaṃ yadasiddhena sādhyate | ityupālambhena bhinatti daṇḍa iti avabhāsa iti avabhāsena | nanu anekābhāsaṃ yat vijñānaṃ, tat viṣayamelanāṃ kurvadeva ekaṃ pramāṇaṃ bhavet | uktamatra gajaturagarathādermelanaṃ naikadṛṣṭau | iti | tāvat doṣāntaramapi āha anyathā iti | parasparaṃ viṣayasvarūpamapekṣamāṇameva yadi pramāṇaṃ syāt, tadā dvicandramapekṣyaiva nabhogrāhi pramāṇaṃ nabhasi pramāṇaṃ bhavet, na dvicandro'stīti apramāṇameva syāt; gaganamapekṣya vā dvicandre pramāṇamiti gaganasya vastvantarasya ālokādirūpasya vā saṃbhavāt tadapekṣayā dvicandre'pi syāt pramāṇam | atha dvicandre'sya pṛthak vyāpāraḥ pṛthagavagamaviṣayīti, tarhi satyeṣu api prameyeṣu pṛthageva asya prāmāṇyam, na anyonyāpekṣayeti | nanu ekaikatā astu prāmāṇyamekaikaṃ tu svalakṣaṇarūpamucyate, tacca anekavyāvṛttikalpanīyadharmatāmātramiti tenaiva rūpasaṃniveśordhvagāmitātmakaṃ vahnisvalakṣaṇaṃ gṛhītam; bhavanmate'pi ekaṃ svalakṣaṇamanekasāmānyamelanarūpamiti ekasvalakṣaṇatāgrahaṇabalādanekasya tasya anyonyāpekṣā api siddhyedeva | etat nirākurute anekāvabhāsitve'pica iti jñānasya parāmṛśata eva prāmāṇyāditi saṃbandhaḥ | atra hetumāha bauddhamate kṣaṇikatvādau bhāte'pi aniścite'dhyakṣasya mābhūtprāmāṇyamiti aparāmṛśato'pi hi prāmāṇye kṣaṇikatve'pi--------- (page 127) vā vyatirekitayā gṛhīte syādeva pratyakṣaṃ pramāṇam, naca etadiṣṭaṃ parasya | nanu parāmṛśata eva prāmāṇyaṃ cediyatā kim | āha parāmarśānāṃ ca iti | yāvanto'rthasamāropāstanniṣedhe'pi niścayāḥ | tāvanta eva--------------------------------------------------|| (pā. vā. 1|51) itinaye prativyāvṛtti bhedena vartamānaḥ parāmarśaḥ pramāṇamapi ekaikasyāṃ vyāvṛttau sāmānyarūpāyāṃ pṛthageva vartamānaṃ paryavasāyayati | nanu tena pramāṇena samastatāvadvyāvṛttirūpasāmānyābhāsānāmekasvalakṣaṇaviśrāntā -vabhāsānāmabhedo gṛhītaḥ | satyaṃ gṛhītaḥ, kintu taṃ gṛhītamapi avadhīrya pṛthageva prāmāṇyaṃ yuktam | avadhīraṇe heturyato'sāvavabhāso grahaṇātmā vimarśavaśenaiva upayujyate pravartakatvādinā prāmāṇyaṃ bhajate | prameyamupasaṃharati tataśca iti pṛthakpṛthagvyāvṛttau prāmāṇyādityarthaḥ | svaviṣaye ekavyāvṛttimātraṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ yat bhāsvaraṃ, taduṣṇaṃ; yo dhūmajātīyaḥ, so'gnikārya ityevaṃbhūtaṃ jñātumaśakyam | tataśca pūrvoktā iti etatsūtradarśitā anantarasūtradarśayiṣyamāṇā ca pravṛttirna bhavet viśiṣṭārthitayā viśiṣṭasya pramāṇena kvacidapi apradarśitatvāt | nanu arthitābalāt pravṛttiriti uktaṃ, satyam, arthitāpi sati arthasaṃśayādau bhavedyatra kvacidarthitākṛtapravṛttyabhāvaḥ | naca kvacidapi kadācit viśiṣṭaṃ dṛṣṭamanena kiñciditi arthasaṃśayādyeva asya na bhavediti prekṣakaścet na pravarteta kvacidapravṛttereva prekṣakatā tadānīm | tadāha prekṣa iti | kiṃca arthitātāratamyena pravṛttimān mūḍhaloko bhavati, na prāmāṇikaḥ | so'pi ca vartamāno dṛṣṭa iti tatpravṛttirna bhavedeva uktakrameṇa | tadapi āha prekṣa ityādi | yeṣām iti (page 128) saugatakāṇādādīnām | aparihāryaḥ iti sarvathā atra nāsti parihāraḥ | tathāhi yaducyate taiḥ-agnirdhūmakāraṇatāṃ, dhūmaśca agnikāryatāṃ tyajannakāraṇako bhavedauṣṇyādikaṃ ca tyajan niḥsvabhāva eva syāditi, tat siddhena kāraṇakatvādyābhāsena saha dhūmābhāsādestādātmyena bhaṇyate nāma | tadeva tu pṛthagābhāseṣu pramāṇeṣu na siddhyati | tathāhi-grāhakaṃ kiyatīti parāmarśabalātparāmarśācca pṛthageveti darśitam | ekagrahaṇagṛhītavastuviṣayā yāvantaḥ parāmarśāstadadhyavasitatāvadvyāvṛttimaya eko'rthātmeti cet, etadeva durjñānamekagrahaṇena kiyadgṛhītamiti | etāvantaśca parāmarśā etadgrahaṇapūrvakā ityapi durjñānataram | uktaṃ hi dṛk svābhāsaiva------------------------------| (1|3|2) iti | tataśca kena etat tṛtīyena jñeyaṃ grahaṇānantaramayaparamarśātmādhyavasāya iti | svasaṃvedanatayā hi ubhe api jñāne svātmānaṃ jānītāṃ nāma, na adhikaṃ tu jñātumarhataḥ | ata eva idamapi ayuktamuktamanagnau bhavan dhūma eva na syāt | agnyanantarasvabhāvo hi saḥ, atathātve punarekavāramapi tathā na syāt | yadihi ekavāramapi etat sidhyet, sārvakālikatā yāvagatā, tadgale granthirlagna iti na śakyaṃ kiṃcidauṣadhamupayoktumākraṣṭuṃ vā doṣajātam | tata eva tanmātranimittatvaṃ tanmātrasvabhāvaṃ tanmātraprāpaṇatvaṃ tanmātrānubandhitvaṃ tanmātralakṣaṇatvaṃ dhūmavattvādervahnimattvādinā,-ityādivācoyuktisahasramapi vairāṭairiva raṭitaṃ balavadbhirupacite grahe'kiṃcitkaramiti asmaddarśanameva aiśvarānugrahārjitārjunatejo'tra śaraṇīkartavyam | tadāha asmābhiḥ punaḥ iti upapannaṃ yuktamabhinnaprakṛtitvaṃ pāramārthikamekasvasaṃvedanātmakatvaṃ yāsāṃ, tādṛśyaḥ samarthitāḥ saṃvidaḥ | naca śuṣkeṇa ekatvamātreṇa api etat (page 129) nirvahati | tata ābhāsamelanāṃ niyatāṃ kartumaiśvaryamupeyamiti khyāpayati pratyavamarśa iti | sā iti saṃvit | pramāṇam iti svasaṃvedanalakṣaṇam | nanu aikyaṃ gṛhṇatyā tayā saṃvidā svālakṣaṇye na gṛhīte'bheda eva tāttvikīkṛta iti sāmānyātmāna ābhāsā eva paramārthā iti ābhāsavastuvādastruṭyati | na truṭyatīti darśayati aikyamapica iti aparāgniśabda iti vācyabhāga iva vācakabhāge'pi abhedātmā sāmānyarūpatayaiva pradhānamityarthaḥ | sāpi saṃvit sāmānyaviṣayaiva yata aikyamapi sāmānyarūpatayā pramimīte iti saṅgatiḥ | evamevaca iti svasaṃvedanarūpatayā deśena saṃbandho dharāyāṃ vahniriti, kālena grīṣme dāvāgniriti, dravyāntareṇa pavano'sya uddipako jalavirodhīti; ādigrahaṇādūrdhvajvalanādikriyādyātmanā dharmavargeṇa saṃbandhaḥ | itthamevaca iti idaṃ ca asakṛt nirūpitam | nanu yat saugatairatyantānanugāmi svalakṣaṇamucyate, tatra kā vārtā | āha yat punaḥ iti | tatra māyāśaktivaśādatyantānanugāmitābhimānaḥ param, anugāmitaiva tu paramārthaḥ | tahāhi-yadā tāvadayaṃ bhāvātmā māyīyaparāmarśapadavīmeti, tadā ayamidānīṃ viśiṣṭo ghaṭo mayā caitreṇa iha mīyata iti vākyārthaparāmarśo'pi evaṃjātīyatayaiva punaḥpunarudayocitaḥ | tataḥ sāmānyarūpataiva tāttvikī | māyīyatvānudaye'pi ahamidamiti śuddhā api idantā yā saṅketānapekṣiṇī tata eva kālāntarānuvṛttyādiśūnyasvālakṣṇya- mātraparyavasitā, sāpi ahantāyāmabhinnāyāṃ līyate māyīyatāyā anabhivyakteriti ko'sya avasaraḥ kutra bhedastāttvikatāṃ pratītyanusāreṇa avalambate muktvā tadabhimānamātraṃ māyotthāpitam | sarvatra hi (page 130) idamityasya vicchinnavimarśasya-----------------| (a. pra. si. 15) itinayena pramātṛtāyāmeva viśrāntaṃ svarūpaṃ sarvaṃ, pramātṛtā ca abhinnā | etadāha yatpunaḥ ityādinā upapāditāvibhedatvam ityantena | bahubrīherayaṃ bhāvapratyayaḥ | nanu satyaṃ pramāturabheda upapāditaḥ, kintu māyīye pramātari nīlasvalakṣaṇapratītirviśrāmyati; saca nīlāvacchinna iti kathaṃ tasya abheda ityāśaṅkāṃ nirākaroti tathāvidhārtha iti | nīlasvalakṣaṇapramātṛtā api uktavākyārthaparāmarśarūpā deśakālasādhāraṇī eva | tathāvidho'pi iti svalakṣaṇātmā api | tāttvikaḥ iti māyīyābhimānamātrakṛtastu bhedaḥ pūrṇasvātmarūpākhyānamātrasāra iti yāvat | tadāha satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau | satyaṃ yattatra sā jātirasatyā vyaktayaḥ sthitāḥ || (vā. pa. 3|32) iti | etadupasaṃharati tena iti svalakṣaṇamapi yatnena yathā upapāditaṃ, tathā darśayati sāmānyapadena | atraivaca iti svalakṣaṇatāyām | bhedamātrāt iti svalakṣaṇatāvyatirekādityarthaḥ | prasiddhaṃ hi samānoparañjakatvaṃ, lakṣaṇaṃ tadeva | evaṃ svadarśane tattvamupapādya, paraḥ svadarśanamevaṃ yadihi utpādayet-nanu mā bhūdadhyavasāyabalena prativyāvṛtti prāmāṇyaṃ, niraṃśa eva astu svalakṣaṇe bhāsvarordhvagāmirūpe prāmāṇyamiti, tat ko'sya doṣaḥ | ayamityāha tadekatraiva iti | taditi tasmādabhyupagamāt hetoḥ kṣaṇikatvāṃśe na pramāṇaṃ, sthairyāṃśe tu pramāṇamiti hi viṣayabhede sati śobhate, natu ekavastuviṣayatāyām | taduktānyeva iti yāni sarvavādyantaropamardanaparamāstrāṇi viruddhadharmāpādanāni | (page 131) nanu mā bhūdeṣā pramāṇāpramāṇādivibhāgaprakriyā, kim hi anena vādāntaragamanena | prakṛtaṃ hi tāvat siddham-vahnirekasvabhāvo, natu vyāvṛttātmā pramāṇāt sidhyatīti | prakṛtameva na siddhamiti darśayati taiśca iti saugatairbhāsvaratvasanniveśordhvagāmitvādāvekendriya- grāhyasya eṣa kramo, bhinnendriyagrāhyasya tu ekena jñānena grahaṇāsambhave kathaṃ bhāsvara uṣṇo'gnirityekasvabhāvatāvyavasthā-panaṃ; tataśca bhāsvaraḥ śītamapanudatīti avidite bhāsvaraṃ dṛṣṭvā api śītāpanodārthī kathamupasarpediti tathāpi vyavahāralopaḥ | yadi nāma iti viśeṣaṇaviśeṣyatātmakasambandhapratītau nāsti vyāpāro'dhyakṣasya, kiṃca ekaghanādhyavasāyodayo nāsti,-iti ka ekaghano gṛhīta ityetadevābaddhaprāyamiti | atrāpi avajñāṃ darśayati manovijñāne iti vikalparūpe | tat hi kāmamekasminneva kṣaṇe'nekaṃ rūpādikamatadvyāvṛttimātreṇa sāmānyarūpamaniyataṃ viṣayīkuryāt, natu anyonyayojanāmavikalpakena akṛtapūrvāṃ kartuṃ yogyaṃ bhavati | ektatra iti ekatvena saṃmate'rthe na syādevamākārā prattipattiryata evaṃbhūtaṃ vijñānasya svarūpamiti saṅgatiḥ | saptamī nimittārthe | atra parābhiprāyaṃ śaṅkate atha iti | rūpāśraya iti rūpasya āśrayo'dhikaraṇaṃ samavāyidravyaṃ tatra, rūpamevavā āśrayo'tinikaṭa iti rūpasannikarṣa iti sādhāraṇyuktiḥ | ata eva upasaṃhariṣyati natu ekadeśatā sannikṛṣṭatāsannikṛṣṭatā vā iti hastasannikarṣe sparśagrahaṇaṃ rūpaṃ ca tatraiva upalabhyate iti | eṣā ca sā tṛtiyā saṃvit siddhāntimate pāramārthikī sthitā lokasya, parantu etat na upapadyate iti vikalpayati paramākṣipan nanu iti | atrāpi iti asminvastutattve sthite'pi tava kathametaditi yāvat | hasto hi (page 132) rūpasparśātmā vastutastatra vikalpyate yo hastasya sparśa āntaro nairmalyādviṣayasparśagrahasamartha iti indriyatayā uktaḥ, sa tannairantaryeṇeti tāvadyuktam | etena āśayena vikalpadvayaṃ kṛtvā antyaṃ vikalpaṃ ghaṭayati sparśa eva hi indriyam, anumeyatā tu tasya yato niyate deśe niyatena karkaśasukumāraśītādinā rūpeṇa avadhāryamityevaṃ yadyapi uktaṃ, tathāpi yāvadgati vicāraṇīyamiti darśayati tatra yadi iti | enaṃ pakṣamasambhavenaiva pratikṣipati kena iti | rūpasparśobhayagrāhiṇā rūpasparśanairantaryaṃ gṛhyate, naca tadvijñānamasti | nanu rūpamupalabhyaiva sparśamupalabhate, viparyayo vā sakṛt satu dhiyaḥ | iti dṛśi vā yugapadrūpasparśopalambhadvayam | bhavatu evaṃ tāvat, prakṛtaṃ tu na prasiddhyatīti darśayati kevalam iti paurvāparyāt niyatāt kāryakāraṇatā yaugapadyādekakāryatā siddhyet, naca ayaṃ niyamaḥ-kāryakāraṇayorekakāryayorvā niyamena ekadeśatvaṃ saṃnikarṣo vā-iti dharmādharmādīnāṃ bhasmadhūmādīnāṃ ca pūrvāparasamānakṣaṇātmano viśvasya apivā kāryakāraṇasamānasāmagrīkarūpasya api saṃnikṛṣṭatayā darśanāt | etadeva ca asmaddarśana eva upapadyate pratyakṣānupalambhānām---------------------| (1|7|4) ityuktayuktyetyāśayena abhyupagamamātrametaditi sūcayati yadi nāma ityanena | atha hastasya yaḥ sparśaḥ, sa na indriyaṃ sparśagrāhakam; apitu tadvijñānāśrayarūpaprasādāccakṣurādayaḥ | (a. ko. 1|9) iti ābhidhārmikanītyā hastasya yadrūpaṃ tat sparśagrāhi, rūpaṃ ca cākṣuṣapratyakṣeṇa upalabhyate hastasya ca agneśca; agnirūpasannikarṣa- parigṛhītahastarūpasannikṛṣṭaśca tenaiva hastarūpeṇa sparśanendriyasaṃ-jñābhājā (page 133) sparśāgnisparśa upalabhyate iti | etadapi dūṣayati tatparokṣam iti hastarūpaṃ hi yadindriyīkṛtaṃ, tat na upalabhyate iti tasya agnirūpasaṃnikṛṣṭatā durjñānā abhyupagamyā adhyāhāryāpīti | hastarūpaṃ hi cākṣuṣeṇa jñānena gamyamagnirūpaṃ ca, agnisparśaśca sparśanendriyatābhiṣiktahastasvarūpajena jñānāntareṇeti dvigrāhakaṃ na jñānaṃ samarthitaṃ kiṃcit | evaṃ rūpasparśayoḥ saṃnikarṣamekāśrayatāṃ vā grahītuṃ na kiṃcit saṃvedanakuśalamiti upapādya jitakāśitayā hastasya nairantaryamagnisparśasyetyetadapi durupapādamiti darśayan hastanairantaryeṇaiveti bhāṣāmātrameva tava na yuktamiti darśayati athāpi iti yuktamapi pakṣamupagacchatā duṣṭaṃ ca tyajatāpi bhavatā durupapādamiti yāvat | anena iti karaṇasya adhyakṣatāmāha | naca iti tena rūpasya karaṇatā sparśaṃ pratītyayuktapakṣatyāgaṃ brūte | tena iti hastasparśena indriyabhūmikāmāśrayatā | sparśāntaram iti agnisparśaḥ | nahi iti āntaratā hi tasya ātmābhedena vartamānatā,-iti ātmani avidite kathaṃ viditā bhavet | tataśca iti tato'pītyarthe | tadayamarthaḥ- pratyakṣamindriyaṃ svaparaprakāśakamiti tāvadatyantamalaukikam, tato'pitu aṅgīkṛtādagnisparśo hastasparśena nirantara iti siddhyet, na hastarūpeṇa nirantara iti | atha iti lokapratītimātrāvalambanena idamucyate | ekasya iti hastasya sparśena saṃnikṛṣṭaṃ rūpamiti agnerapi tathā tajjātīyatvāt, kiṃca ekasyeti hastasambandhinaḥ sparśasya yat sannikṛṣṭaṃ hastarūpaṃ, tadasya api sparśasya agnisambandhinaḥ sparśajātīyatvāt | tataśca idaṃ jātamityāha yena iti evaṃvyavasthāpanena | atra mūlameva nikṛntati tatrāpi iti | tajjñānayoḥ iti hastasambandhirūpasparśajñāne (page 134) hi svātmaniṣṭhe eva, evaṃ rūpasvalakṣaṇe sparśasvalakṣaṇe ca deśakrameṇa nairantaryamāntaratvādinā avadhārayitumaśakyaṃ paramate iti upapādya kālakrameṇa api avadhāraṇamaśakyamityāha yathāca iti kālakrame ca bhinnākṣajñānaviṣayatvaṃ na upajīvanīyam | tathaiva iti svarūpaniyatisthitikatvena | ekatra iti kramo hi yayorvicāryate, tau kathamekatra jñāne bhāseyātām | tatrāpi iti vikalpe na iti vāstava iti bhāvaḥ | nanu ekavikalpapratibhāsyataiva astu krama ityāśaṅkya āha nahi iti | evaṃ prasaṅgato madhye kālakramaṃ paramate nirākṛtya deśakramameva prastutaṃ vicārayati devadatta iti | yadihi kaścit brūyāt- bhāvayoḥ prātisvikasvarūpadarśanameva deśakālādibhedagrahaṇamiti tadanena vihatamohaḥ kriyate tathātvena iti vāstavena nairantaryeṇa | sa eva iti ya āvṛttaḥ, athavā sa eva yo dṛṣṭapūrvo, natu anya iti śaṅkayā dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe
vol M00022 · chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 · lines via source.start/end