(page 101)
iti | te te hi tattadvimarśatādātmyapratipattisaṃvedanāstattatphalamayatnata
ullāsayituṃ samarthāḥ | kaścit punarāgamo maheśatāvibhāgalakṣaṇa-
paramanirvāṇaphalo bhavannanantasāmānyanikurumbasvīkārighaṭābhā-
savadanantābhāsasvīkāreṇa vartamāno'dharaśāsanābhihitabhogāpa-
vargasamartho'pi bhavati, natu adhara ūrdhvaphaladānasamarthaḥ | tata
ucyate
śaivavaiṣṇavabuddhārhadāgamārthavyavasthitāḥ |
uttarottarasāmarthyāḥ pūrvapūrvavighātinaḥ ||
tasmācchaivāgame tiṣṭhannanyānugrahaṇecchayā |
vaiṣṇavādyāgamajñebhyastattadāgamayenmatam ||
natu vaiṣṇavadīkṣādisaṃskṛtasya kadācana |
śaivāgame'dhikāro'sti vinā taddīkṣayā punaḥ ||
iti | tena yathā iti prasiddhirūpeṇa vādena | tena iti pratipattrā | tatra iti
deśe | tadā iti kāle | evakāreṇa śāstrāntaralokācāravirodhe'pi na
vicikitsita-vyamityāha vigāne iti tadviruddhavimarśodaye | anibaddhāpi iti
mahājanā-nuṣṭhānaśeṣatayaiva sthitā | nanu adṛṣṭaviṣaye prasiddhyā
paryantaphalo-dayayā bhavitavyam, natu asāvarthasaṃsparśinīti kutaḥ
prāmāṇādavase-yamityāśaṅkya āha nirvicikitsā iti | yathāhi
vṛkṣatvaṃ śākhādimattva-rūpaṃ pratyakṣeṇaiva sakṛdudgatena madhye
bādhakavaidhuryamanāsāda-yatā traikālye trailokye ca niścitam | evaṃ
nirvicikitsaprasiddherbāhyārtha-paryantatvaṃ nāmanakṣatrādau
viṣabhūtagrahādau ceti pratyakṣeṇaiva prāmāṇyaniścayaḥ | nanu madhye
bādhakaṃ na udeśyatīti katham | atrāpi āha adṛṣṭaviṣaya eva iti |
dīkṣāto mokṣaḥ iti
(page 102)
nāsti dīkṣāsamo mokṣaḥ---------------------| (sva. 11|119)
ityāgamāt nirūḍherbādhakasaṃbhāvanā nāsti, madhye tu udite bādhake
vilayayogādaprāmāṇataiva | ata eva iti yataḥ prasiddhirūpa eva āgamastato
hetoḥ | tadāha
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
iti |
idaṃ puṇyam-------------------------------------------|
ityādimunivacanaṃ bhartṛhariṇā (vā. pa. 1|40) āgamapramāṇyadār-
ḍhyāya upanyastamiti tanmukhena iha likhitam | tathā prastāvadārḍhyārtha-
meva śāstraśabdena viśiṣṭavākyaracanā atra ukteti darśayati nanu iti |
evaṃ pratibhārūpeṇa nibaddhānibaddhaprasiddhidvayātmanā ca trividha-
māgamaṃ pradarśya rūpāntaramapi asya darśayati anyo'pi iti | etāsu
tisṛṣu prasiddhiṣu pramāṇāntaramūlatvaṃ na anveṣyam, āptavāde tu
tadanveṣaṇīyameva | āptirvaktavye vastunyadhigatistataśca
vaktavyavastvadhi-gatiḥ, sā vidyate yasya, sa āptaḥ | ata eva tadā
lokavacanarūpo vā śāstra-vacanarūpo vā niyatākāraṃ kartāraṃ ca
apekṣya api vartamāno'pi śaṅkanīya eva
mūlabhūtatatpramāṇasaṃbhave vicikitsābhāvāt | tadāha āptaśca iti |
nirvicikitsā iti vyastaṃ pratīterviśeṣaṇam, samastaṃ vā anuṣṭhānasya |
tenāpi iti āptasaṃmatena | astyeva iti, natu nāstīti anubha-vasya
anapahnavanīyatāmāha | ya upadeśyo yasya āptasya saṃbandhi jñānaṃ
pramāṇāntaramūlatayā utpannaṃ na abhiśaṅkate, naiva
saṃśayaviparyayājñānarūpatayā abhimanyate; tamupadeśyaṃ tathā-
bhūtāptavākyopadiṣṭavastusaṃvedanādanuṣṭhānaparopadeśaparyantāt
(page 103)
nivartayituṃ na kenacitprakāreṇa anyo bhavati śaktaḥ | yato'sāvupadeśyas-
tatra āptasambandhini jñāne pratyakṣapakṣāśrayeṇa sthitaḥ | yadāptena
uktaṃ-mayā sākṣādetat jñātamiti, tatra asāvupadeśyo'bhimanyate-
mayaiva etat sākṣātkṛtamiti | naca bālo'pi sākṣātkṛtāt yuktiśatairapi
śakyanivartanaḥ | yathāhuḥ pare'pi
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ |
na bādhā yatnavattve'pi buddhestatpakṣapātataḥ || (pā. vā. 1|223)
iti | buddhipakṣapātena hi dṛḍhatamatayā anunmūlanīyavimarśatvameva
prāmāṇyasya nibandhanaṃ vyāpakamiti tatsadbhāvo yatra yatra, tatra tatra
prāmāṇyameva | tata kriyāsambandhādidhiyaḥ satyāḥ iti āveditaṃ
prāk (2|2|1) | āgamaḥ pramāṇamabādhitavimarśatayeti svabhāvaḥ | nanu
āptatvamasya kathaṃ niścitamiti cet, āha ceṣṭāviśeṣaiḥ iti | tatrāpihi
kāryasya suvivecanā kiṃ na sahyate | praticaraṇam iti śāstrāptavādaḥ |
tathāhi pāṇinivararuciprabhṛtervyākaraṇe āptatā prasiddhā, na akṣapā-
dādeḥ | puruṣāptavādena tu lokāptavādaparigrahaḥ | tadāha caraṇāpta-
vādaḥ iti | ayaṃ ca āptavādaḥ pūrvoktamāgamabhedaṃ yathāyogaṃ
vyākhyānādidvāreṇa anugṛhṇāti | tata eva sarva āgama āptopadeśaśab-
dena bhagavatpatañjaliprabhṛtibhiḥ saṃgṛhītaḥ | āgamasya svarūpamabhi-
dhāya pratyakṣasya āgamasya ca anumānāt balavattvaṃ yat pradarśitam,
tadeva saṃvādayitumupasaṃharati tadevam iti | sarvameva iti bhrāntāvapi
svasaṃvedanasya prāmāṇyānapāyāt | uktakrameṇa iti abhyāsādinā |
ārṣam iti pratibhārūpavedādiprasiddhirūpasadoditalokaprasiddhyātmaka-
mṛṣiṇā samyak draṣṭrabhimatena āptena utthāpitamanumānasya
bādhakameva | pratyakṣāgamayorhi
(page 104)
yat prakāśyaṃ ca vimṛśyaṃ ca, tat yathākramaṃ
prakāśavimarśamukhe-na anyāpekṣāśūnyam | pratyakṣe hi
prakāśadvāreṇa vimarśo'nyatratu viparyayaḥ | anumāne tu
nāntarīyakavastvantaraprakāśavimarśāpekṣānu-meye
prakāśavimarśayoga iti sāpekṣatvāt dūrā iyaṃ pramitiḥ prameyāt |
tatrāpica nāntarīyakatājñānaṃ durlabhamiti uktaṃ | naca vācyamāgame-
'pi śabdavimarśanapūrvakamarthavimarśanamiti tatrāpi sāpekṣatādi
bhavediti | nahi śabdavimarśanādaparamarthavimarśanaṃ kiṃcit śabdasya
svaparavimarśātmakatvāt
ghaṭo'yam-----------------------------------| (1|5|20)
ityatra upapāditāt | nanu na sarvairāgamasya prāmāṇyamabhyupetaṃ tat
kathamasya vimatipadapatitasya anapekṣatvaṃ bhavatā uktam | abhyupetame-
vetyāha prasiddhiḥ iti | nanu lakṣaṇena jñāyiṣyate chāgādiśabdārthaḥ,
kimatra prasiddhyā | atrāpi āha catuṣpāttva iti | so'pi iti
lakṣaṇāntargataḥ | nanu iti hāsapurāṇādivyavahārāt jñāsyate iti cet,
tatrāpi prasiddhiśara-ṇatvaṃ na vighaṭate ityāha purāpica iti | tathāca āha
lokeyeṣvartheṣu iti | prāgapi iti prathamasūtra eva | na kevalaṃ
dṛṣṭānumitārtha eva āptaḥ, yāvadāptāntaropajīvyapi,-ityāha upadeśa
iti | āgameṣu hi gurava āptāḥ paṭhyante evaṃ vai tat | nanu śāstrite'rthe
ye svayamaśāstrajñāḥ, param-parayā ca tadarthavedinaḥ; teṣāṃ tatra
pramāṇyaṃ bhavati vā na vā bhavatītyāha upadeśapāramparyepi iti |
āgamagranthāvabhodhena vināpi upadeśaparamparāyāṃ kevalāyāmapi
āptāgamasyaiva tatra prasa"gādāp-tāgamatā prasajyate prasiddhirūpatā
ca paryavasyati, yena āptatayā madhya-vartinyā maulikyā ca
pārameśvarānādiprasiddhirūpatayā tādṛśā api
(page 105)
guravo'nyasya upadeṣṭāro bhavanti | yata evaṃ samasteṣu āgamagrantheṣu
paṭhyate
mukhānmukhāgataṃ jñānaṃ karṇātkarṇamupāgatam |
ityādi | samastāgamagranthapāṭhāditipāṭhe nañamanye paṭhanti vyāca-
kṣate ca-nahi samastamāgamagranthaṃ kecitpaṭhanti, apitu guruparampara-
yaiva upadeśena vyavaharanti,-iti; yadivā yadyapi kecitpaṭhanti, tathāpi na
samastāḥ paṭhanti, te'pi ca guravo bhavanti; yadivā itthamavatāraṇā-
āgamarūpatā kācit svamātropakāriṇī yā samayyāditrayasya, tatra
upadeśapāramparyameva kevalam; yā tu svaparopakāriṇī gurutve sati, sā
samastasya āgamagranthasya arthāvabodhe yaḥ pāṭhaḥ, tata eva; anyathā
punarāptāgamatvaṃ tatra na prasajyate, nāpi prasiddhiḥ paryavasyati | tata
eva tatra tatra āgame ucyate
catuṣpātsaṃhitābhijñaṃ gurutve yojayetpunaḥ |
iti,
sarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururiṣyate |
iti,
yataśca mokṣadaḥ proktaḥ svabhyastajñānavān guruḥ |
iti | evametat lokaprasiddhasamastavyavahāropayuktaikadeśagurutābhiprā-
yeṇa pūrvaṃ vyākhyātam, anyattu prakriyākramāyātaśāstroktasamasta-
gurutābhiprāyeṇeti ubhayathā api idamasmadgurubhirnirūpitam |
madhyagata āptaḥ, prasiddhiśca mūlata iti pradhānam | yataḥ samasteṣu
āgamagrantheṣu guravaḥ paṭhyante
evaṃ paramparākhyātamidam-------------------------|
iti,
(page 106)
mayāpyetatpurā prāptamaghorāt-----------------------|
ityādiceti | etatpramāṇaṃ yaduktaṃ, tatkiṃ nityamuta anyatheti vivecayati
tacca iti yat pramāṇatvena uktam |
kevalaṃ bhinnasaṃvedya-----------------------------------| (1|5|21)
ityatra ca idaṃ pūrvamuktam | pratyakṣasyevaca iti ābhāsāṃśaḥ pramā-
ṇaṃ, vimarśāṃśaḥ phalamiti | nanu anumāne etadastu jñānātmake,
āga-mastu śabdarūpatvāt jaḍaḥ; tatra kathamiyaṃ vyavasthā,-
ityāśaṅkya asmannaye tasya api ajāḍyamiti upapādayati āgamo'pi iti |
nanu astu evaṃ prasiddhirūpe nibaddhānibaddhe, āptopadeśe tu
āptasambandhi yat śabda-nātmakaṃ jñānaṃ, tat kathaṃ parasya
saṃvedanarūpaṃ pramāṇaṃ syāt; pratipattari tu tadudīritaśabdadvāreṇa
yadutpannaṃ, tasya pratipattreka-viśrāntasya āptāt bhinnasya
kathamāptasambandhitā bhavet | ubhayathā api na doṣa iti darśayati |
āptasyāpi iti | ca uktāśaṅkādyotakaḥ guṇapra-dhānatāstu ca ityuktaḥ
| ata eva iti yatastadānīṃ tayorabhedāpattistato hetoḥ | pratipādayitari hi
asau sakramaḥ śabdo'kramavimarśātmakapratīti-mūla iti tathaiva
pratipādye saṃkrāman pratītiparyavasāyī tato'nanyatvāt tasya | upayogaḥ
iti āgamatveneti śeṣaḥ | śrotrajñānagamyatve hi asau rūpādivat
viṣayamātraṃ, na pramāṇarūpaḥ | nanu vācakaḥ sannāga-maḥ, saca
pūrvaṃ vaktari, tataḥ śrotarīti bhinnakālayoḥ kathaṃ tādātmyam |
naivamityāha pramātṛtā iti | antaḥsaṃvedanabhūmau vācakatvaṃ, sāca
kālāspṛṣṭā; dehādyupacārāttu kālabhedavyavahāra iti
sarvamanavadyam | tadiyatā nityaṃ saṃvedanarūpaṃ yat bhagavati, tat na
pramāṇamiti upapāditam, nahi bhagavati vidyātattvāntaṃ prameyasya
pṛthak prakāśaḥ kaścidahamityevaviśrānteḥ |
(page 107)
sarvajñānāmapi kālasparśe
tatpramātṛtāsaṅkocādaśeṣaprameyaniṣṭha-mapi jñānaṃ
kālaspṛṣṭameva, yadi paraṃ nityapravṛttavartamānatodreke-ṇaiva teṣāṃ
jñānaṃ vyavahriyate, tadā sarvaṃ vidantīti || 2 ||
nanu
ekābhidhānaviṣaye mitiḥ-------------------------| (2|3|2)
iti uktaṃ, tatra svalakṣaṇaṃ cet tathā, tarhi pratyābhāsaṃ pramāṇamiti
kathaṃ yujyeta; ābhāsamiśrīkāre hi svalakṣaṇamitiśaṅkāśāntyai
sūtraṃ
yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate |
ābhāso'pyartha ekasminnanusandhānasādhite || 3 ||
ghaṭa iti āpāte yadyapi eka eva artha iti lokasya abhyāsādavivekitayā
prasiddhistathāpi asau vivekena pṛthagnirbhajyamānatāṃ na na sahate | vive-
kaśca tridhā-svātantryeṇa, arthitvānusāreṇa, pūrvaprasiddhyupajīvanena
veti | tarhi ekatvamarthasya katham | āha ābhāsānāṃ pṛthagbhāsamānā-
nāṃ prakāśapramāṇabhūto vimarśaḥ kadācit pratyābhāsaṃ viśrānto
yatra sāmānyavyavahāraḥ, jātucit guṇapradhānatayā
atredamitthamitivyā-miśraṇāprāṇo'nusandhānanāmā | tatra antyena
sādhite ekasminnapi sva-lakṣaṇātmani arthe ruciṃ svātantryaṃ vā,
arthakriyārthitvaṃ vā, vṛddha-vyavahāraṃ vā anatikramya ābhāsā
bhidyante iti sūtrārthaḥ | vṛttāvevena apyartha eva ākhyāta ekatvaṃ tatra
na na yuktamityācakṣāṇe-na | ata eva
avatāraṇikāyāmavicāritatvamekaniyamaṃ prati nimittaṃ mantavyam | agre
iti
pṛthagdīpaprakāśānām--------------------------| (2|3|7)
ityatra yasmādevaṃ vakṣyate, tasmāt kathaṃ tat svalakṣaṇaṃ sanniveśa-
buddhimātraviṣayaḥ, kathaṃca tat mṛnmayatāmātrarūpam | nahi ābhā-
sāntaragamyamābhāsāntaragamyena ekarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭasya
api
(page 108)
paṭena ekatāprasaṅgāditi yo doṣaḥ śaṅkyate, sa na | atra hetuḥ pūrvatara
iti
tātkālikākṣa----------------------------------| (1|8|1)
ityatra prakaraṇe tāvadābhāsavaicitryamupapāditam tatsaṃyojanaviyojana-
svātantryaṃ bhagavataḥ iti | yena iti yena vimarśasāmarthyena sā evaṃ-
bhūtā bhavati pṛthvāditā yā sanniveśamātre mṛṇmayatvarājatatvādya-
napekṣiṇi vyavahṛtā | kīdṛśī bhavati | āha anyairābhāsairmṛṇmayo lohita
unnata ityādibhirviśiṣṭairekarūpe viśeṣyarūpatvādeva kevalaṃ sannive-
śasāmānyābhāsāt vilakṣaṇābhāse'pi bhavantī pūrvapratipannāt
sāmānyāt sanniveśamātrākārāt rūpādabhinnā | evaṃ mṛṇmayatā |
etadanyatra atidiśati evam iti mahattvādi | yadekaikamanāmiśramanekaṃ
bahusaṃkhyākaṃ sāmānyaṃ, tadviṣayatvena ye niścitāḥ parāmarśāste
punarekasmin svalakṣaṇe pravartamānāstaṃ sāmānyātmānaṃ viśeṣī-
bhūtamapi pūrvaṃ sāmānyapratipattivyavahārakāle pratipannena
viviktena anāmiśreṇa bahusaṃkhyākena tadekaparāmarśaviṣayeṇa
sāmānyena ekatāṃ nayanti | tadevaca iti ekatvāpādanam | iyatā ekasmin
ityādau sūtrāṃśe vastuni ityantā vṛttirvyākhyātā |
śeṣasūtrāṃśavṛttiṃ vyācaṣṭe punar iti | hiśabdena asya arthasya
pūrvasūtrārthe pratyābhā-saṃ pramāṇavyāpāraḥ ityasmin
hetutvamāha | svecchā bahiṣkaraṇe vyāpriyate, antaḥkaraṇe veti darśayati
bhāgaśaḥ iti prayatna iti ca | atha iti yadiveti yāvat | sanniveśe'pi
svecchāto vaicitryāntaraṃ darśayati citra iti pṛthubudhnāditāvaicitryaṃ
sanniveśatāmātraṃ vā tatsāmānyaṃ bhāti | atra dṛṣṭāntamāha
tathāhi iti bhittiriva svalakṣaṇaṃ rekhāvibhāga iva sāmānyavibhāgaḥ |
evaṃ yathāruci bhavatyekatrāpi
(page 109)
bhinna ābhāsa ityatra arthe bhitticitrarekhādṛṣṭāntena sphuṭīkṛte yathār-
thitvam iti vibhajati arūpamātratayā iti etadīyāvayavavibhāgānādare-
ṇeti yāvat | yathāvyutpatti iti vyācaṣṭe aviśeṣeṇaiva iti | idamapi
śākhādimat svalakṣaṇamidamapi, tata eva śākhādimanta ete arthā iti
pratipattiḥ | tatrāpi vṛddhavyavahāranaipuṇena vibhāgollāsaḥ-
dhavo'yaṃ, khadiro'yaṃ, kadaro'yamiti sphuṭīkaraṇārthaṃ
rucyarthitāvyutpattaya udāharaṇabhedena nidarśitāḥ | ekatrāpitu
ghaṭasvalakṣaṇe trayamapi śakyayojanameva || 3 ||
dīrghavṛttordhvapuruṣadhūmacāndanatādibhiḥ |
yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ || 4 ||
tathaiva sadghaṭadravyakāñcanojjvalatādayaḥ |
ābhāsabhedā bhinnārthakāriṇaste padaṃ dhvaneḥ || 5 ||
prasiddhena jaḍājaḍagatena rucyādyutthāpitena bhedena sāmānyā
bhāsātmanā prathamaślokoktena aprasiddhamābhāsabhedaṃ ghaṭagataṃ
ślokāntareṇa sphuṭīkarotīti sūtradvayasya tātparyam | vṛttikāro dvayaṃ
dvayaṃ bhinnaviṣayaṃ vyācakṣāṇo jaḍarūpaṃ dṛṣṭāntadvayamajaḍa-
rūpamekaṃ vyācaṣṭe | ghaṭa evahi ūrdhvāvayaveṣu eva avahitanetrasya
dīrghaḥ pratibhāsate | tadāha bhāgāntara iti bhāgāntarāṇāṃ yo
deśas-tānyevavā deśastatparihāreṇa tatra cakṣuṣormanasaśca
praṇidhānena | tryaśra iti dvigurmatvarthīyājantaḥ | yathāruci iti
pūrvasūtroktamudā-hṛtaṃ (dantodāharaṇaṃ kṛtaṃ) dīrghavṛtta
itīyatā | yathārthitvamapi udāharati ūrdhvapuruṣa iti, vyutpattau tu
udāharaṇaṃ dhūmacānda-natā iti | tatra ca na vṛttau nidarśanāntaraṃ
darśitamityāha vyutpattau iti | na kevalamatra udāharaṇaṃ,
yāvadudāharaṇe'pi prasiddhaṃ nidarśānāntaramuktamiti apiśabdaḥ |
nanu
(page 110)
pratyakṣajñānamatra vicāryate, tat kiṃ nidarśane saṃbhavati,-
ityāśaṅkya saṃbhavatyeveti bhartṛharivacanena darśayati
pareṣāmasamākhyeyamabhyāsādeva jāyate |
maṇirūpyādiṣu--------------------------------------| (vā. pa. 1|35)
iti | anena āptoktatvamānumānikatvaṃ ca neti darśayatā ābhyāsikapratya-
kṣatvamuktam, tata eva vyutpattāvetaditi sphuṭaṃ nidarśitam | atra ca iti
udāharaṇatraye'pi | natu svalakṣaṇāntaratvam ityatra htuḥ deśa ityādiḥ
| na spṛśati iti vyācaṣṭe atra iti | ekasvalakṣaṇatvam iti
dīrghavṛttādidva-yaparāmarśāvasthā | sadhūmatvaṃ jātiḥ,
cāndanatvamiti vyaktiḥ | ekatvam iti ekasvalakṣaṇatā | evaṃ
dṛṣṭāntaślokaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vākyaṃ vyācaṣṭe evam iti
| dārṣṭāntikatāṃ samartha-yate anupalakṣya iti upalakṣayitumaśakyaḥ,
tata eva aprasiddha ābhāsā-nāṃ bhedo yatra svalakṣaṇe, tatra
dharmabhedeṣu ābhāsabhedeṣu avabhā-savadasya prakāśanabhedasya
saṃbhavo dṛṣṭāntānusāreṇa anusaraṇīyaḥ | katham | āha avadhitsādi iti
rucyādibhedatrayāśrayeṇetyarthaḥ | evamiha ghaṭa eva
ūrdhvatādīrghatādyavabhāsena prasiddhabhedena dṛṣṭānta uktaḥ,
aprasiddhabhedena tu sattvaghaṭatvādinā dārṣṭāntikaḥ | nanu na atra
ābhāsasya vailakṣaṇyaṃ, śabdaḥ kevalamanyaḥ sanniti | etat na sahate nahi
iti | evaṃhi paryāyamātrataiva bhavet-san ghaṭa iti, naca evamityāśayaḥ |
nanu sannityābhāsena ghaṭe'pi viśrāntena yataḥ
paṭaśakaṭādikamābhā-sāntaramākṣipyate, tato ghaṭābhāsāt bhidyate;
natu sadābhāso nāma kaścidanya ityetadapi niṣedhayati nāpi iti | tadevahi
iti yat tvayaiva upagatam | asmaduktadṛśi tu etat yujyate ityāha yadāhi iti
yatra
(page 111)
abhyupagamāvasare | teṣām iti paṭādyābhāsānāṃ madhye ghaṭādeḥ
kasyacidekatamasya aniyatasya arthasya sannityasyāṃ dhiyi avabhāsaḥ
saṃbhāvyate yataḥ satsvalakṣaṇena sādhyā sā arthakriyā prastutā, natu
paṭenavā ghaṭenavā | tat yathā dvayoḥ paṇapūrvake vivāde gṛhe'tra na
kiñcidasti kiñcidastītivacanāt saṃbhāvyā atra arthakriyeti darśayati
sattā iti sadityābhāsasya deśādyavacchedena viśeṣībhūtasya
tadabhāvena vā sāmānyarūpasya parasparaṃ vilakṣaṇā anyataśca
paṭadyābhāsādastye-veti śeṣaḥ | nanu sadityābhāsāntarvartī
satparāmarśaḥ, sa kathamarthakri-yeti uktaḥ | arthakriyā hi kāryaṃ, natu
svabhāvaḥ | atra āha parāmarśa ityādi |
hṛdbhaṅgaparihāranimittabhūtā yā dhṛtiścittasya, sā api artha-kriyā |
sadābhāsasya paunaruktyaṃ śaṅkyamānaṃ vṛttau pratihanti
mahāsāmānyam iti | ekapadaprayoge hi sāmānyaviśeṣatā api gamyate |
nanu ca vṛttau vakṣyamāṇeṣu ghaṭakrāñcanādyābhāseṣu anyātmatā-
parihāro vakṣyate-tatraiva ghaṭe ghaṭa ityābhāso yaḥ paṭādiṣu nāsti,
kāñcana ityābhāso yo mṛṇmayādiṣu nāstīti, tadvat sattābhāso'pi
kasmāt uktaḥ | atra ucyate bahiṣkaraṇa iti | sadityavabhāso hi
ghaṭādyābhāsebhyo nikṛṣṭaḥ kevalaṃ
------------------------mano'nuvyavasāyi sat | (2|2|3)
ityuktanītyā antaḥkaraṇena ābhāsyate, natu bahiṣkaraṇena
śuddho'sāvā-sādayituṃ śakya iti teṣāṃ
sadvyatiriktānāmanyeṣāmabhāvābhāsā-nāṃ parihāro na ukto vṛttau |
sannityābhāso yo ghaṭādivivikteṣu abhāveṣu nāsti itinaiva ukto
vṛttāviti yāvat | tat iti paṭādipratiyogitvaṃ vṛttāvuktam |
sāmānyaśabdaḥ iti vṛttigataḥ | tatra iti mṛdvikāreṣu |
ūhāpohābhyām
(page 112)
iti anugamānanugamasaṃvedanābhyāmityarthaḥ | nahi yadeva anugamabu-
ddhigrāhyaṃ, tadeva vyāvṛttisaṃvedanasya viṣayaḥ,-iti ukta ābhāsabhe-
do'tra syādeveti bhedaprasiddhiriti saṃbandhaḥ | svātmanaḥ iti
svasaṃveda-nena siddhe'napahnavanīyatāmāha | evamābhāsabhedā
bhinnārthakā-riṇaḥ iti vivṛtya te padaṃ dhvaneḥ iti vivṛṇoti tathā
śabdairapi iti | sautramādipadaṃ leśato vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ caitraḥ
ityādikā, tāṃ vyākaroti avasthā ityādinā | svalakṣaṇaikarūpatvena api
yaḥ saṃmatas-trāpi itthaṃ sāmānyarūpatvena caitraśabdapravṛttiriti
darśayati svalakṣa-ṇaikā ityādinā | ekasantānatāmātreṇa pratyabhijñā
bhaviṣyati, alamatra sāmānyena yathā saugato manyate | etat niṣedhayati
anyathā iti sāmānya-rūpatānaṅgīkaraṇe | hyodṛṣṭena iti yatra
sadṛśāparāparodayaprabandha-pratyayo'vicchinna iti yāvat | nanu evaṃ
sarvatra sāmānyarūpatānuprave-śo'stīti śuddhaṃ svalakṣaṇaṃ kadā
bhavatītyāśaṅkāmapāsyati sāmānyatva ityādinā | anabhivyakteḥ iti
uditasya asya asphuṭatāyām, anudite tu sarvathā māyāpramātari
sarvamidamahamiti śrīsadāśivabhū-mikā svalakṣaṇarūpatā | tata eva
āha sahajedantā iti anena samayānupa-yogādanumānupayogamāha |
anyadā iti avasthāprādhānyābhāve | vita-tāvayavivat iti avayavī
deśavitato bhāti, avasthātā punaravasthābhedānu-
sandhānaikatāvivakṣāyām-aho khalu ayaṃ cirajīvī dṛṣṭavyavahārasa-
tattva iti ābhāsanīya ekaḥ kālavitataḥ avayavyābhāsavaditi ekasminneva
kṣaṇe śiraḥpāṇyādimanekamavayavamavabhāsayantyeva yathā ekaghana-
rūpagrāhiṇī avayavibuddhistathā janmaprabhṛti vā
svakānantāvasthābhāsanamaṅgīkurvatī
(page 113)
ekaghanarūpagrāhiṇī avasthātṛbuddhiḥ | nanu evaṃ yathā ekakālavitate
pratyavasthaṃ bhedenaiva vyaktitayā gṛhīte satyeva ekānusandheḥ
sāmānyarūpatā avasthārūpavyaktyanuyāyinī kalpitā, tathā deśavitate-
'pi kasmādekakṣaṇe'pi sā na kalpyeteti bhramaṃ bhinatti nanu iti | tatra hi
avayavena avayavānusandhānanirapekṣaiva pratyekaṃ caitrabuddhirna udeti
śira eva caitra ityapratīteḥ | bālyāddyekatamāvasthābhāji punaravasthātu-
ranusandhānavandhyatāyāmapi udeti caitrabuddhiḥ, śirobuddhistu bhavantī
pāṇyādikamavayavāntaramavaśyamanusandhāpayati; tato bhavatyapi śirasi
tādṛśī caitrabuddhiḥ, natu sarvathā na bhavatīti mukhyagrahaṇam | tadeva-
mābhāsādekaikataiva arthakriyā | tatra tu ābhāsāntarasya
anveṣaṇanānta-rīyakatayā vahnyarthitāyāmiva pātrasya tata eva aniyatasya
anveṣaṇamiti pratibhāsavimarśārthakriyābhirābhāsa eva vastviti
prasiddhataraprasiddhā-prasidhāśayena eko'pi artho vicitratayā vibhaktaḥ
sūtre dīrghavṛtta iti dhūma iti sadghaṭa iti || 5 ||
nanu evameko'rtho ghaṭatvalohitatvādyātmā na vastu bhavet,
bhavatītyāha sūtreṇa
ābhāsabhedādvastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ |
sāmānādhikaraṇyena pratibhāsādabhedinām || 6 ||
ābhāsānāṃ miśratve kaścidābhāsaḥ pradhānam, so'nyeṣāṃ
samānamadhikaraṇam | tena saha yasteṣāṃ sambandhastatsāmānādhika-
raṇyam, tadupalakṣito yaḥ pratibhāsaḥ svānurūpeṇa eṣa iha-idānīṃ
ghaṭo'stīti vākyārthavimarśena anuprāṇitastato nimittāt ye'bhedina
ekasvalakṣaṇatāmāptāḥ svaṃ bhedamanujjhantasteṣāmanyā arthakriyā
samudāyarūpā, ābhāsavimarśabhede punaranyā niyatā
(page 114)
ekaikamātrasvabhāvā | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | bhedāparityāgācca
svālakṣaṇye'pi yadābhāsamātrarūpatvaṃ, tadeva samānavyaktyuparañ-
jakaṃ paramārthataḥ sāmānyam, śuddhaghaṭābhāsamātrāvamarśe tu
yogyatāmātreṇa sāmānyarūpateti sūtrārthaḥ | anekasyaikatā itivṛttau
saṃbandharūpaṃ smāritam | nanu anekāmarthakriyāṃ kurvat kathamekam
| āha pramāṇena iti ekāṃ kurvadekamityapi hi na pitṛbhyāṃ prīṇitamiti
aṅgīkāryam, apitu pramāṇena | tacca ābhāsapratyavamarśātmakam, naca
pratyavamarśonmūlanamityāha balagrahaṇena | vṛttitātparyaṃ vyācaṣṭe
pratyābhāsam iti | atra iti ekasmin ityādau vṛttigranthe | nanu tatha
prathanaṃ cedantarlīnatvaṃ vastūnāṃ kuta iti mohamapohati prathātma-
katvācca vastutattvasya iti | nanu yadi tā eva arthakiryāstebhya ābhāse-
bhyaḥ, tarhi bhinnā eva te santuḥ; kimeṣāmupari vṛthaiva idamekatvāmā-
ropyate | vṛthaivetyāha ekaprathā iti | vakṣyate iti pṛthagdīpasūtre (2|3|7)
tato'pi iti ābhāsanavimarśanābhyāṃ tāvadekatvaṃ siddhamekārthakri-
yākāritvamapi paralālitamanayorhastaṃ dadātu ko doṣa iti apiḥ | niruktaḥ
iti nirbhajya vyākhyātaḥ | punaḥśabdena iti bhedapṛṣṭha eva abhedātmā
viśeṣo dyotito bhūyastāvānekatvābhyāmābhāsasya yaugapadyena, natu
dvitīyavāravācī punaḥśabdo'tra punarbhuṅkte ityādāviva | tadāha natu
iti | nanu pṛthaktvāvabhāsāt kathamadhikaraṇavyavahāra ityāśaṅkya āha
adhikaraṇaṃ ca iti | tathātvam iti samavāyaḥ | etadvivakṣita ityādi
samā-sapadam | ekādhikaraṇatvaṃ samānādhikaraṇatvamiti yadyapi
śabdaprayogo na vivakṣitaḥ, tathāpi arthabheda eva vastuto
nīlotpalaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ caitramaitrayoḥ
(page 115)
samānamadhikaraṇamitipratītyoratyantavailakṣaṇyāt | nanu vikalpotthāpita-
metat sāmānādhikaraṇyādi, natu vastu; tattu asya na kiṃcit | āha buddhi iti
yadyapi samavāyādi eva sambandharūpaṃ, tathā saṃbandha evaca
anekasya ekatā; tathāpi samavāyaḥ pṛthakpadārthaḥ |
sāmānādhikaraṇyādyapi adṛṣṭarūpaṃ vastvantaraṃ vā
dharmātmakaṃ pṛthageveti yeṣāṃ dṛṣṭi-stadāśayena sambandhasya
sarvānugrāhakatvamabhidhātuṃ pṛthaguktame-katvamapica anekasya
vāstavamiti | tathāhi tatrabhavān samavāyasya rūpamabhidhāya abhyadhāt
tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ bhedābhedapradarśinīm |
anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ || ( vā. pa. 3|11)
iti
śaktīnāmapi sā śaktirguṇānāmapyasau guṇaḥ | (vā. pa. 3|5)
ityādi ca | etadartha iti svalakṣaṇavācī, natu ābhāsamātravācīti yāvat |
ekatvaṃ viruddhaṃ matveti saṃbandhaḥ | tathābhimāne hetuḥ
samarthanāya aśaktatvam | hetau śatā | parvatāt luṭhan yathā
kuśakāśamavalambamā-nastenaiva saha patati, natu tadasya pratanukāmapi
rakṣāṃ vidhatteḥ; tathā yannyāyāvalambanaṃ kriyamāṇamapi na
prakṛtaparipuṣṭaye prabhavati, tadevamucyate | kuśakāśāvalambanaṃ ca
teṣāṃ samavāyādervyatirikta-padārtharūpatā gaṅgodakapavitratāvacca
svayaṃ vṛttisvabhāvatetyādi | atra hi pakṣe
tau ca bhāvau tadanyaśca---------------------|
iti dūṣaṇaśalyamaśakyoddharaṇameva, ihatu darśane na virodhaḥ kaściditi
nirūpayati buddhi iti | buddhipratibhāsitvaṃ sato lakṣaṇam | tatrāpi artha-
kriyākaraṇopādhitve sattvasya viśeṣo vastusattvamityetadadhikaṃ nāma |
tadetāvat vivecyaṃ-prakṛtaṃ yadekasya anekatvaṃ
(page 116)
tadvastusat syāt na veti | atrāpi ucyate evaṃ vastvavastunoḥ ityādi | prati-
bhāsāsaṃbhavaṃ darśayati bhāve hi iti ā samantāt rupyate iti tathā naca
sarvato yadrūpitaṃ tat na kathañcana rūpitamiti bhavati | ekaprathā iti
ekatayā prathetyarthaḥ || 6 ||
nanu na atra ekā kācidarthakriyā yatkriyāyai
svalakṣaṇamekamaṅgī-kriyate | arthakriyāḥ kila bahvyo bahubhya
ābhāsebhyaḥ ityetāvadastu, pratyuta ābhāsā bhinnā miśrībhavanti,-
ityucyamāne niyamanidānaṃ vaktavyaṃ yena
jalāgnyābhāsayorghaṭapaṭādyābhāsānāṃ vā na miśrībhāva iti
vadantaṃ pratyāyayituṃ sūtraṃ
pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā |
aviruddhāvabhāsānāmekakāryā tathaikyadhīḥ || 7 ||
pṛthagvartinyaḥ pradīpaprabhāḥ sūkṣmatamā avalokanaśaktyā-
dhānaṃ na akārṣuḥ, ekabhavanasaṃmūrcchitāstu kurvate | tatra na
bahvyo'rthakriyā yāḥ prāk pṛthagapi bhavanti | sāgarapatitāni srotāṃsi
bahutarataraṅgasaṃbhārabhāvitatayā adbhutasaṃrambhārambhīṇi
bhaṇyantāṃ, ko'tra arthakriyāṇāṃ samudāyaḥ | tadvat ghaṭaḥ
kāñcano lohito mahāniti, ataḥ śivaliṅgasnapanocita iti
tīvraprītirūpāmekāmeva arthakriyāṃ viddhatte iti kathaṃ tatkāri ekaṃ
svalakṣaṇaṃ bhavet | arthakri-yākāritayā hi lukikaṃ vastusattvamiti uktam |
yattu uktaṃ niyamanidānami-tyādi, tatra ucyate-yeṣāmeva
avirodhasteṣāmeva miśratā, na rūpābhāsa-pavanābhāsādīnāṃ;
virodho'pica niyatiśaktimahimnaiveti | pṛthak ye dīpaprakāśāsteṣāṃ
saṃbandhi yadekaṃ vastu gṛhe tanmelanātmakaṃ, sāgare ca mahatyāśaye
srotasāṃ saṃbandhi yadekaṃ vastu mahājalāvayavirūpaṃ; tena ekena
kārya yathā
(page 117)
aikyadhīriti aikyabuddhistadupalakṣitaśca ekavimarśaḥ, ekāca artha kriyā;
tathaiva aviruddhā ye'vabhāsā ghaṭalohitonnatādayasteṣāṃ sambandhinā
ekena svalakṣaṇātmanā melanena kāryā aikyadhīrvyākhyātarūpā,-iti
sūtrārthaḥ | ekadhā iti ekasya bhāva aikadhyamityakārāntatā upapannā,
anyetu amuñantātsvārthe'nudarśanamityatra dhyamuñantādapīti smaranti
| vyākhyānena vṛttigatena itīdamuktaṃ bhavatīti sambandhaḥ | kiṃ tat |
āha sūtra ityādi | nanu vṛttau cakāraistribhirbhāvyamekena vā | atra āha
cakā-reṇa iti ekaena avibhāgena ityādikā kriyā samuccitā cakāreṇa
ākṛṣṭeti, dvitīyena tu dravyasamuccaya iti āśayaśeṣaḥ | tadgatatvenaiva
iti cintāgata-mavastvapi bhavet, vastu ca iha dṛṣṭānta ityarthaḥ | nanu nīlaṃ
pītamiti dṛṣṭaṃ viśeṣaṇatvaṃ yathā nīlaṃ vastraṃ tava asti, pītaṃ tu
hṛdyatama-miti; tadapi sajjyatāṃ tvayeti kenacidukte pratyāha nīlameva
mama pītamiti | etat samarthayati guṇaguṇyādi iti | guṇyate āropyate
hṛdyatādidharmeṇa sādharmyāditi guṇa āropyamāṇaḥ; yatra āropyate, sa
guṇī | tata aupacāri-kamevamādi sāmānādhikaraṇyamiti uktaṃ bhavati |
ādigrahaṇāt niṣe-dhyādi tathā pītaṃ nīlamiti neti upacāre
dṛṣṭāntamāha siṃha ityādinā | nanu
ekavicitracamatkārātmakārthakriyābhāve'pi pānakabuddhirdṛṣṭā |
netyāha avyutpanna iti | vṛtti vākyaṃ vyācaṣṭe śauklyādyābhāsāḥ
ityādinā | prathamaprasiddhyanurodhato vākyabhedena vṛttiṃ vyākhyāya
ekavākyatayā śāstranyāyāvalambanena vyācaṣṭe atha iti | na
brāhmaṇo-'brāhmaṇaḥ iti vṛttisamānārthatvāt vākyasya
anityasamāsatvācca naña-samāsasyeti manyate | śiṣṭāśca prayuñjate
evam | tathāhi akṣāpādamuniḥ
(page 118)
teṣāṃ mohaḥ pāpīyānnāmūḍhasyetarotpatteḥ | (4|1|6)
iti avocat | ayaṃ hi atra arthaḥ-amūḍhasya itarānutpatteriti | yadyapi anekā-
bhāsayoga uktastathāpi na pūrṇatā svalakṣaṇasyeti tasyāpi iti apiśabdaḥ
| tataśca anyadapi deśakālābhāsarūpaṃ tatra yojyamiti dvitīyo'piśabdaḥ
| tadyojanaṃ vinā tu na pūrṇatā, tadyojane tu anyāyojane'pi pūrṇatā sva-
lakṣaṇasyetyāha deśakālabhedādeva iti | nanu uktena prakāreṇa ya ekā-
bhāsaḥ, sa bhrānto'stu,-iti sāmānyābhāsā eva vastusanta iti kaścit |
taṃ niṣedhati tathāca iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | tathā iti tena prakāreṇa |
tathā śauklyena dārṣṭāntikatā tathāśabdena sūcitā | sa ko'pi
arthakriyāviśe-ṣo'sti,-iti saṃbandhaḥ | tataśca iti
arthakriyāviśeṣasaṃbhavāt | anyadā iti
dvayorviruddhayoryugapatsamakakṣyatayā pratipattumekaviṣatvenāyogya-
tvāt | tathāpi iti na samakakṣyatayā pratipattiḥ, apitu guṇapradhānabhāve-
neti tātparyam | anyathāvā iti samudāyāsamudāyitvādinā na atra darśa-
nāntarasamarthane'smākamabhiniveśa iti yāvat | anyathā iti yadi tadāpi
tathāpratibhāso na bhavet, tadā tāvato vimarśāt bhedaṃ na sahate yaḥ
prakāśaḥ, sa na syāt | atra dṛṣṭāntaḥ yathā iti | ananubhūyamāno'neko
raso yena pramātrā yasya pittādyanyatamodrekāt kaṭureva madhura evavā
bhāti, na tasya pramātuḥ pānakarasaḥ pratipanno bhavati | nanu pratyakṣe'pi
yadi ekamanekaṃ ca bhāti, tarhi
taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi------------| (2|2|3)
iti kathamuktamityāśaṅkāṃ nikṛntati kevalam iti | yena hi pramātrā
maricaguḍādi na āsvāditaṃ kadācit, pānakamevatu
(page 119)
āsvādyate iti; tasya sa bhinno raso vikalpena vyavahāryatāṃ na netuṃ
śakyaḥ pratyakṣāvabhāto'pi, aparasya tu śakyastata ucyate-
pūrvasaṃskā-rāpekṣatvādvikalpena sphuṭīkriyete bhedābhedāviti | na
kevalaṃ tāvat vimarśasahatvaṃ yat prakāśasya, tadeva
anekapratibhāsasambhavaheturyā-vat kāryakāraṇagatasya vailakṣaṇyasya
bhāvo'pīti darśayati kāryakāra-ṇabhāvo'pi iti | anyasya iti
mṛddaṇḍādikāt | nanu aneka eva ābhāso'stu vimarśabhedāt
kāryabhedāt kāraṇabhedācca, ekābhāsatā tu kutaḥ | āha
ekābhāsaśca iti tadanekābhāsapṛṣṭhe so'pīti caḥ | na kevalamanubhava-
vimarśabalāt, kāryabalādapi ekābhāsa ityāha arthakriyābhedaḥ iti |
teṣām iti vivekinām | tadā iti ekābhāsāpahnave satye'rthakriyā | nanu
jvarādiśamana ityādinyāyena anekasmādapi ekā sā bhaviṣyati | netyāha
naca iti | nanu jvarādiśamanaṃ pañcamūlādeḥ katham | ucyate dravyān-
tara iti | tatra hi pṛthak rasavīryādinā doṣāṃśaśamanaṃ yat yasya
prasiddhaṃ dravyasya, tadeva dravyāntarasaṃparkeṇa upabṛṃhyate
doṣāntaroddīpakatvaṃ parirakṣyate iti nyāyaḥ || 7 ||
nanu maricādīnāṃ guḍādidravyāntarasaṃparkāt rasāntarameva
udeṣyati rūpāntaramiva tāmbūlīdale cūrṇakasitakhadirāṇām | naitadiha
samamiti darśayati tadāvirbhāve vā iti | asti ca kuśalasya pātustathā
pṛthaktvena parijñānaṃ maricādinā etat kṛtamitipratyayāditi bhāvaḥ |
kāraṇamapi ekasāmagryābhāsarūpamasti prasiddhamiti tu na darśitam |
nanu na maricādiṣu śauklyābhāsādiṣviva sāmānādhikaraṇyamasti
pṛthagbhūtāntyāvayavidravyasvabhāvatvena eṣāṃ prasiddheḥ | satyam,
sāmānādhikaraṇye tu na
(page 120)
ayaṃ dṛṣṭāntaḥ | kva tarhi | āha ekatāpatterupapattau iti | nanu na
dṛṣṭā-ntamātrāt vastusiddhiḥ | ucyate pṛthaganekābhāsatve
vimiśratāyāṃ ca ekābhāsatve yataḥ sādhanaṃ
prakāśavimarśakāraṇakāryabhedābhedā-bhāsalakṣaṇamasti, tena
hetunā; na dṛṣṭāntena | dṛṣṭāntena tarhi kim | āha maricādīnām ityādi
| aneko vilakṣaṇo rūpasparśarasādirguṇo yasya dravyasya, tadrūpāṇām;
pṛthagiti pṛthagdeśānāṃ maricādināṃ dravyāntareṣu guḍadadhyādiṣu
pṛthagdeśeṣu tathaiveti vilakṣaṇaguṇeṣu bhinnajātīyeṣu anupraveśe
vyāmiśratāyāṃ satyāmāpanna upanata aikyāvabhāsastāvadupalabhyate,
naca kākatālīyena, apitu asakṛt | evaṃ yatra upalabhyate vyavahāre sati
tasmin sattvādīnāṃ vyavahāre kadācidapi
pṛthagananubhūtasvatantrabhāvānāṃ kā vimatiraikyāvabhāsa iti parasya
asaṃbhāvanāṃ nirākartuṃ dṛṣṭānto'yaṃ satyapi hetau nanu iti | etadeva
ghaṭayati nahi iti | maricaguḍadadhnāṃ na dharmadharmibhāvena guḍa eva
dadhi maricameva guḍa iti vā na prakhyā, na upākhyā pānakabhūmau
gaṅgāyamunāvitastādīnāṃ sāgare | guṇa iti lauhityasya ghaṭadravyasya
ca paṭatvādeścetanagatasya dharmapadārthamadhye gṛhītasya caitrasya
dharmadharmibhāvo vāstava evetyāśaṅkāpūrvakaṃ sūtramavatārayati
tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā-|
tattacchabdārthatādyātmā pramāṇādekato mataḥ || 8 ||
ekaika iti, co'pyarthe śaṅkyamānatvamarthasya āha | adyapi pratya-
kṣasya pratyābhāsaṃ prāmāṇyamupagataṃ, tathāpi aviśiṣṭe vahnyā-
bhāsamātre pratyakṣeṇa gṛhīte'pi indhanakāryatābhāso dhūmakāraṇa-
tābhāsa ityādivastvantarāpekṣo ya ābhāsavargaḥ uṣṇatābhāsa iti
anapekṣa ityetāvānakṛtrimaḥ sarvadeśakālagato niyatiśaktyā
(page 121)
kṛto, yaśca tasya tasya śabdasya ayamarthastattacchabdābhidheyatābhāsaḥ
katipayadeśakālaniyataḥ saṅketābhivyaktyapekṣī niyatyā kṛta ātmā
svabhāvaḥ ādigrahaṇādurdhvadiksaṃyogitā rasagandhābhāvaviśiṣṭatā
jalavirodhitvamiti; sa ātmā ekasmādeva niyativadanāvalokinaṃ pratyakṣāt
mataḥ siddha iti sūtrārthaḥ saṃkṣepeṇa vyākhyātaḥ sarva ityādinā |
sarvaśabdena yathocitaniyatiniyamitadeśakālakārtsnyamucyate | sūtre
dvitīyatṛtīyapādau samastāveva | vṛttau hi samāsa eva sphuṭīkṛtaḥ |
ardhayukpādavṛttānte viśrāntiḥ--------------------|
iti tu kāvye'yaṃ samayo, na śāstre;
apekṣānapekṣāpauruṣeyatvādivibhā-gapradarśanāya vibhāgena
bhāvapratyayaḥ | nanu pratyābhāsaṃ saṃvya-vahāre pramāṇasya
pravṛttirna anubhūyate deśakālābhāsayoḥ sarvatra antato
vyabhicārābhāvādityāśaṅkāmanuvadan pariharati prācuryeṇa yadyapi
iti | nanu kimarthaṃ prakārāntareṇa vastusvabhāvaṃ jijñāsate | āha tat iti
| tasminneva vyavahāre upayoginī sā pratyābhāsaṃ jijñāsā bhavet
tattatkāryādyaṃśasiddhaye | tattatkāraṇāṃśasaṃbharaṇaṃ hi
ūhāpohābhyāmabhyaste vibhāge sati saṃbhavati, na itarathā | kadācit iti
jijñāsāvasare iti yāvat | vṛttau deśakālābhāsāveva tyājyatvena kasmā-
duktāvityāśaṅkya āha deśa iti | tāvevahi ākārasya ākriyamāṇasya
arthasya bhedamanyatra anyadā ca ananugāmitāṃ pratiṣṭhāpayataḥ, tada-
bhāve hi ābhāsāntaramiśraṇā viśeṣarūpatāṃ viśrāṇayantī api na
svālakṣaṇyamākṣipati | tat nidarśayati tathāhi iti | śāvaleyādiḥ iti
sattvadravyatvaprāṇitvapaśutvagotvābhāsānantyamavyabhicarannapīti
bhāvaḥ | tena mahāviṣayatvālpaviṣayatvābhyāmāpekṣikābhyāṃ
(page 122)
sāmānyaviśeṣarūpatvamaniyatam, svālakṣaṇyaṃ tu niyatam | evaṃ svā-
lakṣaṇyasya deśakālābhyāṃ vyatirekamābhāsāntaraiśca tadabhāvaṃ
pradarśya, tasyaiva tābhyāmanvayaṃ, taiśca tadabhāvaṃ darśayati deśa-
kālābhāsa ityādinā | etadeva ghaṭayati deśa iti | tat iti deśakālatyāge |
iyati ca niyatireva anuprāṇiketi ghaṭayitumuktapūrvameva smārayati deśa-
kālabhedo'pi ityādinā | atra ca idaṃ tātparyam-iha tyāgo ya uktaḥ, sa
kayoḥ; deśakālayoriti cintāyāṃ svarūpībhūtayormūrtyavabhāsakriyā-
vabhāsātmanormantavyaḥ | sahi bhedasvarūpanāntarīyaka eva | tataḥ sadā-
bhāso'pi asadanābhāsāt mūrtibhedarūpa eva | tatra tu ghaṭa ityasti
mūrtyābhāsāntareṇa saṃbheda iti sāmānyataiva | iyatica atra
sāmānyavi-śeṣatā sarvatra prakāśāpekṣayā | yatra tu paryantavartini
mūrtikriyābhā-se'nyasaṃbhedāsaṃbhavaḥ, sa viśeṣa eva | tadetadāha
ābhāsabhāvā-bhāvau ca iti | svalakṣaṇaṃ
svarūpamābhāsāntarādauṣṇyādyābhāsāt vyāvṛttaṃ yeṣāṃ
rūpādyābhāsānāṃ, te tathābhūtā eva sṛṣṭā iti
svarūpībhūtadeśakālātyāga eva bhavet vyatiriktadeśakālayogastu tyā-
jyaḥ | so'pi viśeṣarūpatayā śakyatyāgo, na sāmānyarūpatayā | nahi etat
bhavati-bhāsvararūpābhāso na kenacit deśena kālena vā viśiṣṭa iti |
anena āśayena āha iti ca yat vṛttāvuktaṃ taddeśakālasāmānyayoge'pi
tasya rūpādyābhāsasya sāmānyarūpatvaṃ na hīyate iti pratipādayitumiti
| nanu deśādisāmānyābhāsaḥ kasmādaheyaḥ | yata ityāha svarūpa iti
svarūpabhedāvabhāsena ākṣiptatvātsa eva asāvuktaḥ | tadeva ākṣipta-
tvaṃ darśayati nahi iti | vasturūpau iti pṛthagarthakriyākārī
bhūtalādirādityodayādiśca bhavatyeva deśakālātmā | atra
(page 123)
āha yadyapi iti | upacaryeta iti vyavahriyeta, yadivā gauṇavṛttyā
ucyetetyarthaḥ | bhedāvabhāsenaiva iti svarūpabhedaparyavasāyeneti
yāvat | taṃ bhedāvabhāsaṃ darśayati bhinnena ca iti ekaśco hyarthe |
etadupasaṃharati tat iti tasmāt | svātmābhāsasya rūpādilakṣaṇasya
viśiṣṭadeśakālayogābhāve na bhedastadavaśyaṃ kvaciddeśe kāla iti vā
sarvatreti vā tatsāmānyāvabhāsaḥ, bhinnena tu yogo daṇḍena iva puṃso
bhavan svarūpameva bhindaṃstathā bhavati | etaduktaṃ bhavati-
svarūpameva saṃkoci deśakālau, tatrāpitu madhye saṃkocāntarāt
sāmānyatā, yāvatsaṃkocāntaraṃ mūrtibhedāntaramasahamānaṃ
viśeṣa eva, na sāmānyam; mūrtibhedagarbhatāsahaṃ tu
mahāsāmānyaṃ sattā | etat sphuṭayati tathāhi iti | deśo
dūrādibhedānapi sandadhānaḥ sphuṭatādhānenaiva upakārīti
smaryamāṇatvamasya divasādivat na nidarśitam, kālastu tridhā bhavan
vartamānātmā sphuṭatayā, anyastu asphuṭatvena bhavatyupakārītyāha
athavā iti | smaryamāṇena ata eva asphuṭābhāsena sahitaḥ kriyāviśeṣo
yasya avabhāsate, sa bhūtaḥ | prāk iti kālacintāyām | atra ca
smaryamāṇena utprekṣyamāṇo'pi upalakṣitaḥ | cakāreṇa ca anāgataḥ
saṃgṛhītaḥ, yadivā anāgate'vabhāsanaṃ prācuryeṇa niścitaṃ na
saṃbhavati,-iti na asau darśitaḥ | nanu sūryasaṃcārāderapi vartamāne iva
gatirasti, sā katham | itthamiti darśayati svātmanyeva iti | dehāvasthānāṃ
prāṇagamāgamānāṃ ca vaicitryāt kālabhedaḥ sūryāderiti yadyapi,
tathāpi paryante prāṇādīnapi ayaṃ parityajya buddhāvapi cittarūpāyāṃ
pramātṛtvābhimānena prameyatayā vā yadā viśrāmyati, tadā
(page 124)
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau | (yo. sū.
3|9)
iti
śāntoditau tulyapratyayau | (yo. sū. 3|12)
iti ca nayena avaśyaṃ sphuṭāsphuṭarūpatvaṃ saṃbhavatyeva | nanu
cittavyāpārasya kena rūpeṇa sphuṭatvamasphuṭatvaṃ ca | cittaṃ
vyavasāyarūpam, avasāyaśca vimarśaḥ; saca prakāśasya ātmā,
prakāśaśca adeśakālakalitaḥ | atra āha viṣayāvabhāsa eva iti |
viṣayoparāgasaṃkucitatvādevahi tat cittamucyate, anyathātu cideva, natu
cittaṃ kiñcit | viṣayaśca vedyarūpaḥ, dhyeyādyākāro vā
cittapralayādavasthitasvarūpa eveti tadātmanā sphuṭāsphuṭatvayogo yukta
eva | tadevamiyatā rūpādyābhāsānāṃ sāmānyadeśakālayoge'pi
tadviśeṣāyogāt sāmānyarūpataiva, tasyāmevaca pramāṇavyāpāra iti
upapāditam | nanu yatra ekavyaktirūpatvaṃ caitro maitra ityādau, tatra
sāmānyāyoge kiṃniṣṭhaḥ pramāṇavyāpāra iti codayituṃ
vismaraṇaśīlatāṃ darśayati ekāvayavi ityādinā | avasthātṛrūpṃ hi
tatra ekaṃ sāmānyamiti upapāditam |
ekamekaikasāmānyasvarūpamupapādya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ tatra
yojayati tathābhūte ca iti bhittikalpe te svabhāvā
dharmyavaicitryātmānaḥ | nanu yat rūpagrāhi pramāṇaṃ cākṣuṣaṃ,
tadeva kathamauṣṇyagrāhi | auṣṇyaṃ hi spārśanaṃ, na cākṣuṣam | atra
āha ekatvaṃ ca iti | na asmābhiruktam-yenaiva bhāsvaraṃ rūpaṃ
gṛhyate pramāṇena, tenaiva auṣṇyamiti; apitu evamucyate-yenaiva
prathamaprathamapravṛttena pramāṇena
bhāsvarasanniveśaviśeṣarūpamauṣṇyādi avyabhicāritayā gṛhītam,
tenaiva trailokye traikālye ca bhāsvararūpasaṃniveśaviśeṣasya
tadauṣṇyāvyabhicāritvaṃ niścitamiti na tatra pramāṇāntaropayogaḥ |
(page 125)
evamauṣṇyaviśeṣo'pi tathārūpāvyabhicāritayā yenaiva pramāṇena
prathamaṃ niścāyitaḥ, tenaiva sārvatrikastathaiva vyavasthāpita iti | tat tu
katamat pramāṇaṃ syāt yadevamavyabhicāraniścayāya abhiṣicyate iti
adūre eva vitaniṣyate | atra iti vṛttau | nanu svabhāve evamastu,
kāryakāraṇādiyoge tu parāpekṣake katham | kathaṃca na syādityāha
kāryatvādi iti | pramāṇena na viṣayīkṛtaṃ taditi tāvadaśakyavacanaṃ
pratītyapahnavāpatteḥ; viṣayīkṛtaṃ cet, svabhāvabhūtameva tat
jātamanyāpekṣamapi vyavahriyamāṇam | atraiva upapattiṃ
sūcayaṃstattacchabdavācyatve'pi ayameva nyāya ityāha ata eva iti
ekavārapravṛttaṃ pramāṇaṃ yadi sārvatrikatayā bhāvaniścaye
mandībhavet, tadā ayamagniriti mahānase gṛhītasaṅketaḥ śmaśāne
kathaṃ vyavaharedagnirayaṃ jvalatīti | yatra ca sāṅketike'pi ayaṃ
mandastatra akṛtrime tatkāryatvatatkāraṇatvādau kā nāma
anavakḷptirityevaṃ vaktumata eveti madhye nirūpitam, natu ekarasameva
uktamagniśabdavācyatāpītyādi | ādigrahaṇāt iti vṛttigatāt,
ṭīkāgatādapi ādiśabdāt pavanasakhatvādergrahaṇam |
svabhāvaśabdena iti vṛttigatena | adhunā tat vitanoti yaduktaṃ katamat
pramāṇaṃ tat syāditi | tatra pūrvapakṣaṃ tāvat karoti atra ca iti | caḥ
prameyasamuccaye | atra sūtre yadevaṃvidhaṃ vaktavyāntaramupayogi, etat
kathaṃ vyavasthāpanīyamiti atidūreṇa saṃbandhaḥ | kā asya
vyavasthāpane durghaṭateti cet, āha ekasmāt iti
sandhigdhasattākamarthāntaraṃ bhūtalāntarnidhānādi | paraspara iti yat
sat, taduṣṇamiti | evamekaikasya parasparasvabhāvatāgrahaṇe
kuṇṭhaśakitvamupapādya samūhasya api upapādayati anekenāpica iti
śikharasthasaṃvedanenaiva
(page 126)
gṛhāpaṇarathagajādi | nanu pramāṇasamūhānantarabhāvi vikalparūpaṃ
saṃkalanājñānamanyonyasvabhāvatāṃ vyavasthāpayiṣyati | neti brūte
saṃkalanā iti | daṇḍapuruṣapratisandhānavadetadapi bhaviṣyatīti uttaraṃ
-----------------tadasiddhaṃ yadasiddhena sādhyate |
ityupālambhena bhinatti daṇḍa iti avabhāsa iti avabhāsena | nanu
anekābhāsaṃ yat vijñānaṃ, tat viṣayamelanāṃ kurvadeva ekaṃ
pramāṇaṃ bhavet | uktamatra
gajaturagarathādermelanaṃ naikadṛṣṭau |
iti | tāvat doṣāntaramapi āha anyathā iti | parasparaṃ
viṣayasvarūpamapekṣamāṇameva yadi pramāṇaṃ syāt, tadā
dvicandramapekṣyaiva nabhogrāhi pramāṇaṃ nabhasi pramāṇaṃ bhavet,
na dvicandro'stīti apramāṇameva syāt; gaganamapekṣya vā dvicandre
pramāṇamiti gaganasya vastvantarasya ālokādirūpasya vā saṃbhavāt
tadapekṣayā dvicandre'pi syāt pramāṇam | atha dvicandre'sya pṛthak
vyāpāraḥ pṛthagavagamaviṣayīti, tarhi satyeṣu api prameyeṣu pṛthageva
asya prāmāṇyam, na anyonyāpekṣayeti | nanu ekaikatā astu
prāmāṇyamekaikaṃ tu svalakṣaṇarūpamucyate, tacca
anekavyāvṛttikalpanīyadharmatāmātramiti tenaiva
rūpasaṃniveśordhvagāmitātmakaṃ vahnisvalakṣaṇaṃ gṛhītam;
bhavanmate'pi ekaṃ svalakṣaṇamanekasāmānyamelanarūpamiti
ekasvalakṣaṇatāgrahaṇabalādanekasya tasya anyonyāpekṣā api
siddhyedeva | etat nirākurute anekāvabhāsitve'pica iti jñānasya
parāmṛśata eva prāmāṇyāditi saṃbandhaḥ | atra hetumāha bauddhamate
kṣaṇikatvādau bhāte'pi aniścite'dhyakṣasya mābhūtprāmāṇyamiti
aparāmṛśato'pi hi prāmāṇye kṣaṇikatve'pi---------
(page 127)
vā vyatirekitayā gṛhīte syādeva pratyakṣaṃ pramāṇam, naca etadiṣṭaṃ
parasya | nanu parāmṛśata eva prāmāṇyaṃ cediyatā kim | āha
parāmarśānāṃ ca iti |
yāvanto'rthasamāropāstanniṣedhe'pi niścayāḥ |
tāvanta eva--------------------------------------------------|| (pā. vā. 1|51)
itinaye prativyāvṛtti bhedena vartamānaḥ parāmarśaḥ pramāṇamapi
ekaikasyāṃ vyāvṛttau sāmānyarūpāyāṃ pṛthageva vartamānaṃ
paryavasāyayati | nanu tena pramāṇena
samastatāvadvyāvṛttirūpasāmānyābhāsānāmekasvalakṣaṇaviśrāntā
-vabhāsānāmabhedo gṛhītaḥ | satyaṃ gṛhītaḥ, kintu taṃ gṛhītamapi
avadhīrya pṛthageva prāmāṇyaṃ yuktam | avadhīraṇe
heturyato'sāvavabhāso grahaṇātmā vimarśavaśenaiva upayujyate
pravartakatvādinā prāmāṇyaṃ bhajate | prameyamupasaṃharati tataśca iti
pṛthakpṛthagvyāvṛttau prāmāṇyādityarthaḥ | svaviṣaye
ekavyāvṛttimātraṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ yat bhāsvaraṃ, taduṣṇaṃ; yo
dhūmajātīyaḥ, so'gnikārya ityevaṃbhūtaṃ jñātumaśakyam | tataśca
pūrvoktā iti etatsūtradarśitā anantarasūtradarśayiṣyamāṇā ca
pravṛttirna bhavet viśiṣṭārthitayā viśiṣṭasya pramāṇena kvacidapi
apradarśitatvāt | nanu arthitābalāt pravṛttiriti uktaṃ, satyam, arthitāpi sati
arthasaṃśayādau bhavedyatra kvacidarthitākṛtapravṛttyabhāvaḥ | naca
kvacidapi kadācit viśiṣṭaṃ dṛṣṭamanena kiñciditi arthasaṃśayādyeva
asya na bhavediti prekṣakaścet na pravarteta kvacidapravṛttereva prekṣakatā
tadānīm | tadāha prekṣa iti | kiṃca arthitātāratamyena pravṛttimān
mūḍhaloko bhavati, na prāmāṇikaḥ | so'pi ca vartamāno dṛṣṭa iti
tatpravṛttirna bhavedeva uktakrameṇa | tadapi āha prekṣa ityādi | yeṣām iti
(page 128)
saugatakāṇādādīnām | aparihāryaḥ iti sarvathā atra nāsti parihāraḥ |
tathāhi yaducyate taiḥ-agnirdhūmakāraṇatāṃ, dhūmaśca
agnikāryatāṃ tyajannakāraṇako bhavedauṣṇyādikaṃ ca tyajan
niḥsvabhāva eva syāditi, tat siddhena kāraṇakatvādyābhāsena saha
dhūmābhāsādestādātmyena bhaṇyate nāma | tadeva tu pṛthagābhāseṣu
pramāṇeṣu na siddhyati | tathāhi-grāhakaṃ kiyatīti
parāmarśabalātparāmarśācca pṛthageveti darśitam |
ekagrahaṇagṛhītavastuviṣayā yāvantaḥ
parāmarśāstadadhyavasitatāvadvyāvṛttimaya eko'rthātmeti cet, etadeva
durjñānamekagrahaṇena kiyadgṛhītamiti | etāvantaśca parāmarśā
etadgrahaṇapūrvakā ityapi durjñānataram | uktaṃ hi
dṛk svābhāsaiva------------------------------| (1|3|2)
iti | tataśca kena etat tṛtīyena jñeyaṃ
grahaṇānantaramayaparamarśātmādhyavasāya iti | svasaṃvedanatayā hi
ubhe api jñāne svātmānaṃ jānītāṃ nāma, na adhikaṃ tu
jñātumarhataḥ | ata eva idamapi ayuktamuktamanagnau bhavan dhūma eva na
syāt | agnyanantarasvabhāvo hi saḥ, atathātve punarekavāramapi tathā na
syāt | yadihi ekavāramapi etat sidhyet, sārvakālikatā yāvagatā, tadgale
granthirlagna iti na śakyaṃ kiṃcidauṣadhamupayoktumākraṣṭuṃ vā
doṣajātam | tata eva tanmātranimittatvaṃ tanmātrasvabhāvaṃ
tanmātraprāpaṇatvaṃ tanmātrānubandhitvaṃ tanmātralakṣaṇatvaṃ
dhūmavattvādervahnimattvādinā,-ityādivācoyuktisahasramapi
vairāṭairiva raṭitaṃ balavadbhirupacite grahe'kiṃcitkaramiti
asmaddarśanameva aiśvarānugrahārjitārjunatejo'tra śaraṇīkartavyam |
tadāha asmābhiḥ punaḥ iti upapannaṃ yuktamabhinnaprakṛtitvaṃ
pāramārthikamekasvasaṃvedanātmakatvaṃ yāsāṃ, tādṛśyaḥ
samarthitāḥ saṃvidaḥ | naca śuṣkeṇa ekatvamātreṇa api etat
(page 129)
nirvahati | tata ābhāsamelanāṃ niyatāṃ kartumaiśvaryamupeyamiti
khyāpayati pratyavamarśa iti | sā iti saṃvit | pramāṇam iti
svasaṃvedanalakṣaṇam | nanu aikyaṃ gṛhṇatyā tayā saṃvidā
svālakṣaṇye na gṛhīte'bheda eva tāttvikīkṛta iti sāmānyātmāna
ābhāsā eva paramārthā iti ābhāsavastuvādastruṭyati | na truṭyatīti
darśayati aikyamapica iti aparāgniśabda iti vācyabhāga iva
vācakabhāge'pi abhedātmā sāmānyarūpatayaiva pradhānamityarthaḥ |
sāpi saṃvit sāmānyaviṣayaiva yata aikyamapi sāmānyarūpatayā
pramimīte iti saṅgatiḥ | evamevaca iti svasaṃvedanarūpatayā deśena
saṃbandho dharāyāṃ vahniriti, kālena grīṣme dāvāgniriti,
dravyāntareṇa pavano'sya uddipako jalavirodhīti;
ādigrahaṇādūrdhvajvalanādikriyādyātmanā dharmavargeṇa
saṃbandhaḥ | itthamevaca iti idaṃ ca asakṛt nirūpitam | nanu yat
saugatairatyantānanugāmi svalakṣaṇamucyate, tatra kā vārtā | āha yat
punaḥ iti | tatra māyāśaktivaśādatyantānanugāmitābhimānaḥ param,
anugāmitaiva tu paramārthaḥ | tahāhi-yadā tāvadayaṃ bhāvātmā
māyīyaparāmarśapadavīmeti, tadā ayamidānīṃ viśiṣṭo ghaṭo mayā
caitreṇa iha mīyata iti vākyārthaparāmarśo'pi evaṃjātīyatayaiva
punaḥpunarudayocitaḥ | tataḥ sāmānyarūpataiva tāttvikī |
māyīyatvānudaye'pi ahamidamiti śuddhā api idantā yā
saṅketānapekṣiṇī tata eva kālāntarānuvṛttyādiśūnyasvālakṣṇya-
mātraparyavasitā, sāpi ahantāyāmabhinnāyāṃ līyate māyīyatāyā
anabhivyakteriti ko'sya avasaraḥ kutra bhedastāttvikatāṃ pratītyanusāreṇa
avalambate muktvā tadabhimānamātraṃ māyotthāpitam | sarvatra hi
(page 130)
idamityasya vicchinnavimarśasya-----------------| (a. pra. si. 15)
itinayena pramātṛtāyāmeva viśrāntaṃ svarūpaṃ sarvaṃ, pramātṛtā ca
abhinnā | etadāha yatpunaḥ ityādinā upapāditāvibhedatvam ityantena |
bahubrīherayaṃ bhāvapratyayaḥ | nanu satyaṃ pramāturabheda upapāditaḥ,
kintu māyīye pramātari nīlasvalakṣaṇapratītirviśrāmyati; saca
nīlāvacchinna iti kathaṃ tasya abheda ityāśaṅkāṃ nirākaroti
tathāvidhārtha iti | nīlasvalakṣaṇapramātṛtā api
uktavākyārthaparāmarśarūpā deśakālasādhāraṇī eva |
tathāvidho'pi iti svalakṣaṇātmā api | tāttvikaḥ iti
māyīyābhimānamātrakṛtastu bhedaḥ
pūrṇasvātmarūpākhyānamātrasāra iti yāvat | tadāha
satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau |
satyaṃ yattatra sā jātirasatyā vyaktayaḥ sthitāḥ || (vā. pa. 3|32)
iti | etadupasaṃharati tena iti svalakṣaṇamapi yatnena yathā upapāditaṃ,
tathā darśayati sāmānyapadena | atraivaca iti svalakṣaṇatāyām |
bhedamātrāt iti svalakṣaṇatāvyatirekādityarthaḥ | prasiddhaṃ hi
samānoparañjakatvaṃ, lakṣaṇaṃ tadeva | evaṃ svadarśane
tattvamupapādya, paraḥ svadarśanamevaṃ yadihi utpādayet-nanu mā
bhūdadhyavasāyabalena prativyāvṛtti prāmāṇyaṃ, niraṃśa eva astu
svalakṣaṇe bhāsvarordhvagāmirūpe prāmāṇyamiti, tat ko'sya doṣaḥ |
ayamityāha tadekatraiva iti | taditi tasmādabhyupagamāt hetoḥ
kṣaṇikatvāṃśe na pramāṇaṃ, sthairyāṃśe tu pramāṇamiti hi
viṣayabhede sati śobhate, natu ekavastuviṣayatāyām | taduktānyeva iti
yāni sarvavādyantaropamardanaparamāstrāṇi viruddhadharmāpādanāni |
(page 131)
nanu mā bhūdeṣā pramāṇāpramāṇādivibhāgaprakriyā, kim hi anena
vādāntaragamanena | prakṛtaṃ hi tāvat siddham-vahnirekasvabhāvo, natu
vyāvṛttātmā pramāṇāt sidhyatīti | prakṛtameva na siddhamiti darśayati
taiśca iti saugatairbhāsvaratvasanniveśordhvagāmitvādāvekendriya-
grāhyasya eṣa kramo, bhinnendriyagrāhyasya tu ekena jñānena
grahaṇāsambhave kathaṃ bhāsvara
uṣṇo'gnirityekasvabhāvatāvyavasthā-panaṃ; tataśca bhāsvaraḥ
śītamapanudatīti avidite bhāsvaraṃ dṛṣṭvā api śītāpanodārthī
kathamupasarpediti tathāpi vyavahāralopaḥ | yadi nāma iti
viśeṣaṇaviśeṣyatātmakasambandhapratītau nāsti vyāpāro'dhyakṣasya,
kiṃca ekaghanādhyavasāyodayo nāsti,-iti ka ekaghano gṛhīta
ityetadevābaddhaprāyamiti | atrāpi avajñāṃ darśayati manovijñāne iti
vikalparūpe | tat hi kāmamekasminneva kṣaṇe'nekaṃ
rūpādikamatadvyāvṛttimātreṇa sāmānyarūpamaniyataṃ viṣayīkuryāt,
natu anyonyayojanāmavikalpakena akṛtapūrvāṃ kartuṃ yogyaṃ bhavati |
ektatra iti ekatvena saṃmate'rthe na syādevamākārā prattipattiryata
evaṃbhūtaṃ vijñānasya svarūpamiti saṅgatiḥ | saptamī nimittārthe | atra
parābhiprāyaṃ śaṅkate atha iti | rūpāśraya iti rūpasya
āśrayo'dhikaraṇaṃ samavāyidravyaṃ tatra, rūpamevavā
āśrayo'tinikaṭa iti rūpasannikarṣa iti sādhāraṇyuktiḥ | ata eva
upasaṃhariṣyati natu ekadeśatā sannikṛṣṭatāsannikṛṣṭatā vā iti
hastasannikarṣe sparśagrahaṇaṃ rūpaṃ ca tatraiva upalabhyate iti | eṣā ca
sā tṛtiyā saṃvit siddhāntimate pāramārthikī sthitā lokasya, parantu etat na
upapadyate iti vikalpayati paramākṣipan nanu iti | atrāpi iti asminvastutattve
sthite'pi tava kathametaditi yāvat | hasto hi
(page 132)
rūpasparśātmā vastutastatra vikalpyate yo hastasya sparśa āntaro
nairmalyādviṣayasparśagrahasamartha iti indriyatayā uktaḥ, sa
tannairantaryeṇeti tāvadyuktam | etena āśayena vikalpadvayaṃ kṛtvā
antyaṃ vikalpaṃ ghaṭayati sparśa eva hi indriyam, anumeyatā tu tasya yato
niyate deśe niyatena karkaśasukumāraśītādinā rūpeṇa
avadhāryamityevaṃ yadyapi uktaṃ, tathāpi yāvadgati vicāraṇīyamiti
darśayati tatra yadi iti | enaṃ pakṣamasambhavenaiva pratikṣipati kena iti |
rūpasparśobhayagrāhiṇā rūpasparśanairantaryaṃ gṛhyate, naca
tadvijñānamasti | nanu rūpamupalabhyaiva sparśamupalabhate, viparyayo
vā sakṛt satu dhiyaḥ | iti dṛśi vā yugapadrūpasparśopalambhadvayam |
bhavatu evaṃ tāvat, prakṛtaṃ tu na prasiddhyatīti darśayati kevalam iti
paurvāparyāt niyatāt kāryakāraṇatā yaugapadyādekakāryatā siddhyet,
naca ayaṃ niyamaḥ-kāryakāraṇayorekakāryayorvā niyamena
ekadeśatvaṃ saṃnikarṣo vā-iti dharmādharmādīnāṃ
bhasmadhūmādīnāṃ ca pūrvāparasamānakṣaṇātmano viśvasya apivā
kāryakāraṇasamānasāmagrīkarūpasya api saṃnikṛṣṭatayā darśanāt |
etadeva ca asmaddarśana eva upapadyate
pratyakṣānupalambhānām---------------------| (1|7|4)
ityuktayuktyetyāśayena abhyupagamamātrametaditi sūcayati yadi nāma
ityanena | atha hastasya yaḥ sparśaḥ, sa na indriyaṃ sparśagrāhakam; apitu
tadvijñānāśrayarūpaprasādāccakṣurādayaḥ | (a. ko. 1|9)
iti ābhidhārmikanītyā hastasya yadrūpaṃ tat sparśagrāhi, rūpaṃ ca
cākṣuṣapratyakṣeṇa upalabhyate hastasya ca agneśca; agnirūpasannikarṣa-
parigṛhītahastarūpasannikṛṣṭaśca tenaiva hastarūpeṇa
sparśanendriyasaṃ-jñābhājā
(page 133)
sparśāgnisparśa upalabhyate iti | etadapi dūṣayati tatparokṣam iti
hastarūpaṃ hi yadindriyīkṛtaṃ, tat na upalabhyate iti tasya
agnirūpasaṃnikṛṣṭatā durjñānā abhyupagamyā adhyāhāryāpīti |
hastarūpaṃ hi cākṣuṣeṇa jñānena gamyamagnirūpaṃ ca, agnisparśaśca
sparśanendriyatābhiṣiktahastasvarūpajena jñānāntareṇeti dvigrāhakaṃ
na jñānaṃ samarthitaṃ kiṃcit | evaṃ rūpasparśayoḥ
saṃnikarṣamekāśrayatāṃ vā grahītuṃ na kiṃcit saṃvedanakuśalamiti
upapādya jitakāśitayā hastasya nairantaryamagnisparśasyetyetadapi
durupapādamiti darśayan hastanairantaryeṇaiveti bhāṣāmātrameva tava na
yuktamiti darśayati athāpi iti yuktamapi pakṣamupagacchatā duṣṭaṃ ca
tyajatāpi bhavatā durupapādamiti yāvat | anena iti karaṇasya
adhyakṣatāmāha | naca iti tena rūpasya karaṇatā sparśaṃ
pratītyayuktapakṣatyāgaṃ brūte | tena iti hastasparśena
indriyabhūmikāmāśrayatā | sparśāntaram iti agnisparśaḥ | nahi iti
āntaratā hi tasya ātmābhedena vartamānatā,-iti ātmani avidite kathaṃ
viditā bhavet | tataśca iti tato'pītyarthe | tadayamarthaḥ-
pratyakṣamindriyaṃ svaparaprakāśakamiti tāvadatyantamalaukikam,
tato'pitu aṅgīkṛtādagnisparśo hastasparśena nirantara iti siddhyet, na
hastarūpeṇa nirantara iti | atha iti lokapratītimātrāvalambanena idamucyate |
ekasya iti hastasya sparśena saṃnikṛṣṭaṃ rūpamiti agnerapi tathā
tajjātīyatvāt, kiṃca ekasyeti hastasambandhinaḥ sparśasya yat sannikṛṣṭaṃ
hastarūpaṃ, tadasya api sparśasya agnisambandhinaḥ sparśajātīyatvāt |
tataśca idaṃ jātamityāha yena iti evaṃvyavasthāpanena | atra mūlameva
nikṛntati tatrāpi iti | tajjñānayoḥ iti hastasambandhirūpasparśajñāne
(page 134)
hi svātmaniṣṭhe eva, evaṃ rūpasvalakṣaṇe sparśasvalakṣaṇe ca
deśakrameṇa nairantaryamāntaratvādinā avadhārayitumaśakyaṃ paramate
iti upapādya kālakrameṇa api avadhāraṇamaśakyamityāha yathāca iti
kālakrame ca bhinnākṣajñānaviṣayatvaṃ na upajīvanīyam | tathaiva iti
svarūpaniyatisthitikatvena | ekatra iti kramo hi yayorvicāryate, tau
kathamekatra jñāne bhāseyātām | tatrāpi iti vikalpe na iti vāstava iti
bhāvaḥ | nanu ekavikalpapratibhāsyataiva astu krama ityāśaṅkya āha nahi
iti | evaṃ prasaṅgato madhye kālakramaṃ paramate nirākṛtya
deśakramameva prastutaṃ vicārayati devadatta iti | yadihi kaścit brūyāt-
bhāvayoḥ prātisvikasvarūpadarśanameva deśakālādibhedagrahaṇamiti
tadanena vihatamohaḥ kriyate tathātvena iti vāstavena nairantaryeṇa | sa eva
iti ya āvṛttaḥ, athavā sa eva yo dṛṣṭapūrvo, natu anya iti śaṅkayā
dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe
vol M00022 · chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 · lines via source.start/end
**How many appearances make one thing**
Abhinavagupta had concluded that the valid means operates *on the appearance alone*. But this raises
a pressing problem. The world treats things as *one* — the jar, the fire, the gold. If the means seizes
only an appearance, how can it ever reach the single thing those appearances belong to? And how can
many, ever-shifting appearances all belong to one and the same thing? The answer, developed across six
kārikās, turns on the *synthesizing awareness* — the one reflective grasp that gathers the many
appearances into one.
Take the jar. At first glance it is simply one. But reflect: the discriminating mind divides it. It
divides it according to our freedom, according to our wish, according to the conventions we have
learned. Looked at from one side it is long, from another round, from another upright; it is a being,
a substance, a jar, gold, a shining thing. So the one jar shows many appearances. What, then, keeps it
one? It is the *synthesis* (anusandhāna): the reflexive-awareness that is the very light by which all
these appearances shine. Sometimes this awareness rests in the single appearance and yields the
universal — the "jar-ness" that is the same in every jar; sometimes it mixes "this, of-this-form" and
is the synthesis that joins the appearances into the one thing. It is by the synthesis that the many
appearances of the jar are established as one jar.
The appearances, though divided by viewpoint, wish, and trained perception — the smoke and sandalwood
are known by a perception born of practice — are nevertheless *un-divided by place and time*. They all
belong here and now. So the divisions are not of the thing's being somewhere at some time; they are
divisions of how it appears, gathered by the one awareness.
Now the subtlety of the object-action. When appearances mix, one of them is primary and is the common
locus (sāmānādhikaraṇya) of the others. Quickened by the sentence-awareness "this here, now, is the
jar," the appearances that have attained one own-marker-ness — without abandoning their difference —
do their object-actions. Some actions belong to the aggregate; some are fixed, each to each, singly.
The important point: it is the *object-action* that makes a thing real in the world's sense. And many
appearances can do *one* object-action. Here is the image Abhinavagupta gives. Separate lamp-lights do
not, of themselves, light up a single dwelling; but gathered in one house, they do one thing — they
make it bright. Streams, falling separately into the ocean with their countless waves, nevertheless as
a whole do one thing. So the jar, the gold, the red, the great — their several appearances together
produce a single object-action, say the great delight fit for bathing the image of Śiva. And the doer
of that one effect must be one. The one cognition, the one reflexive-awareness, is marked by the one
object-action.
And what about the fire — its heat, its denotation as "fire"? Here Abhinavagupta draws the crucial
distinction between what needs nothing else and what depends on another. The heat-appearance of the
fire is *un-opposed, un-created, fixed everywhere and always* — it needs no other object. But the
fire-as-fuel, the fire-as-cause-of-smoke — these *depend on another object* (the fuel, the smoke).
And the very meaning of the word "fire" is fixed by convention. All of these — the heat, the denotation
— are the fire's own-form (svabhāva), and they are established by the *one* valid means: the single
perception that looks, as it were, to the glance of the determinative power (niyati). So even though
the means seizes the appearance, the thing's own-form — what makes the fire fire and not something
else — is fixed, and known through the one perception.
The conclusion of the whole sequence: the pramāṇa operates on appearance, but it does not lose the
thing. The one synthesizing awareness gathers the many appearances into the one thing; the one
object-action confirms its reality; and the niyati-power fixes its own-form. The one and the many are
not in conflict — they are two phases of the same appearance, gathered by the awareness and fixed by
the power. This is the distinction-and-non-distinction doctrine, applied to the valid means itself.
---