Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2

IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha tṛtīyo vimarśaḥ | (page 70) ekamanuttararūpātprabhṛtitrikaśaktipūritānandam | amṛtāsyamasya jagataḥ pramāṇabhūtaṃ śivaṃ vande || kriyāśaktivijṛmbhā iyamiti abhidhātuṃ sambandhopakramaṃ sāmānyādīnāṃ tattvamupapāditam, adhunātu sambandhatattvameva upapādyate vitatya | tatra paramārthato dvividha eva sambandho jñāpyajñā-pakabhāvo yo jaḍājaḍaniṣṭhaḥ, kāryakāraṇabhāvaśca yo jaḍaniṣṭhaḥ | tatra pūrvo mānameyātmako yanniṣṭhitamuktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca siddhyati | pramāṇādhīnā hi vastusiddhayaḥ iti prasiddhametat | ata uktavakṣyamāṇavastusamarthanopayogitayā sambandharūpatayā ca avaśyanirṇetavyaṃ mānameyavyavahāraṃ nirūpayituṃ vimarśāntaraṃ saptadaśabhiḥ sūtraiḥ idametādṛk----------------------------------| ityādibhiḥ ----------īśādivyavahāraḥ pravartyate | ityantaiḥ | ślokadvayena ca atra pramāṇatatphalasvarūpaṃ nirūpyate; tataḥ prameyatattvanirūpaṇāya pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpāraḥ, natu niyamena svalakṣaṇātmakavastvekaviśrāntaḥ,-ityamunā tātparyeṇa vimarśabalādābhāsavyavastheti daśakena; tatprasaṅgato mithyājñāna- tattvamekena; prameyatattvaṃ ca prakṛtameva īśvaravāde ghaṭate iti ekena; mānameyaphalavibhāgaḥ sati eva uktarūpe pramātari upapadyate, tata eva na asya prameyatvaṃ yena bhagavatyapi pramāṇaṃ upayujyeta āñjasyena, vyavahāramātrasādhanaṃ tu atra pramāṇamiti trayeṇa,-iti prakaraṇārthaḥ | pratisūtraṃ tu artho nirūpyate | yaduktam- kriyādibuddhayo (page 71) na bhrāntāḥ-iti, tat nirṇetuṃ pramāṇatatphalasvarūpaṃ prasiddhameva anūdyate ślokadvayena idametādṛgityevaṃ yadvaśādvyavatiṣṭhate | vastu pramāṇaṃ tatso'pi svābhāso'bhinavodayaḥ || 1 || so'ntastathāvimarśātmā deśakālādyabhedini | ekābhidhānaviṣaye mitirvastunyabādhitā || 2 || vastu bāhyaṃ nīlādikaṃ, āntaraṃ ca sukhādi yadvaśāt yasya sāmarthyāt vyavatiṣṭhate vibhaktāṃ niyatāṃ maryādāṃ na ativartate idamiti svarūpeṇa, etādṛgiti nityatvādiviśeṣaṇabhūtadharmāntarayogena; tat pramāṇamiti tāvat prasiddhaṃ loke | tatta kiṃ syāditi vivecako yāvat vimṛśati, tāvadidamāpatati-iha vastu svavaśādeva na vyavatiṣṭhate, tadāhi mama nīlaṃ prakāśate caitrasya veti na syāt; tadidamanyavaśena vyavatiṣṭhate | anyaśca yadi jaḍaḥ, tadidamandhena andhasya mārgadarśa- nam, tasmādanyo'sau saṃvidrūpaḥ | so'pi nirviśeṣo nīlapītādi kathaṅ- kāraṃ vibhāgena avasthāpayet, tadasau nīlopahito nīlonmukho nīlaprakāśa iti sa ābhāso nīlasya vyavasthāpakaḥ | nīlaprakāśasvabhāvatāyā hi na aparā vyavasthāpakatā kācit | nīlasya ca avyatiriktasya cet prakāśastathā bhavet, sa tarhi pītāderapi na kiṃ bhavet saṃvittattvatādātmyāviśeṣāt sarvasya | tato vyatiriktasya nīlasya sa ābhāsaḥ prakāśaḥ | itthaṃca asya vyatiriktatā yadi mahāprakāśādavyatireke pāramārthike sthite'pi vyatireka ābhāsate | tataśca idaṃ jātam-śūnyādyupādhisaṅkoca eva yaḥ prakā-śasya, ayameva ekayaiva sṛṣtiśaktyā pramātṛpramāṇaprameyollāsaḥ | yathoktaṃ siddhapādaiḥ udetyekaḥ samālokaḥ pramāṇārthapramātṛjaḥ | (page 72) iti | tena dehādyapādhisaṅkocavato'nantakālāntarmukhasaṃvedanala- kṣaṇāt māyāpramāturyatiriktīkṛta iva sa ābhāso bāhyaprameyonmukho yāvat vartate, tāvat prameyagatadeśakāloparaktatayā kṣaṇe kṣaṇe anyā- nyarūpatayā navanavodayaḥ saṃstasminneva svaśabdavācye ekasminneva anantakālavyāpini māyāpramātari sambandhitvena nirbhāsamāno mama nīlādyavabhāso yasyaiva pītādyavabhāsa ityādinā rūpeṇa yaḥ, sa eva pramāṇamiti yataḥ sa ābhāsaḥ pramāniṣpattau savyāpāraḥ | kā khalu pramā,-iti cet, āha sa eva bodhātmā ābhāso mitiḥ pramāṇasya phalamiti sambandhaḥ | naca paryāyatā, yato bāhyonmukhatvena prakāśarūpatayā tat pramāṇam, antarmukhātmanā vimarśarūpeṇa kevalaṃ viṣayoparāgasaṅ-kucitena śabdanātmanā phalam | ekaniṣṭhe hi śūratvavijayitve vivekinā hetuphale iti nirūpyete, tathā nīlaprakāśatadvimarśarūpe | tata eva uktaṃ tadvaśāt tadvyavasthānāt-----------------------| (pā. vā. 3|308) iti | vyāpārātmakameva hi karaṇasya prathamasādhyatvāt phalam | vyāpā- raśca vyāpriyamāṇāt karturvyāpāryamāṇāt vā karaṇādananyātmaka eva yukta iti mukhyatvena pramāṇaphalayorabheda eva nyāpyaḥ, phalaphalena tu prayojanāparaparyāyeṇa pravṛttiprāptyādinā vyatiriktena bhūyatāṃ nāma | ato vimarśa eva phalam | tadbalena bodhaḥ pramāṇam | vimarśaśca śabdaṃ deśakālaviśeṣābhāsānāliṅgitasāmānyarūpābhāsa-viśrāntaṃ jīvitatvena apekṣate | ayam ityapi hi yat vartamānaṃ puraśca, tāvanmātramāha | kiṃ bahunā, caitro'yamiha adhunā tiṣṭhati,-ityapi yāvat śabdagocaraḥ, tāvadeṣaiva saraṇiḥ | proktṛgatapratyakṣātmakavastu- svālakṣaṇyabalāt tu viśeṣaniṣṭhatā,-iti ābhāsamātre pramāṇasya vyāpāraḥ | svālakṣaṇyābhāse'pi (page 73) miśraṇābhāsasvabhāve śuddhe eva pramāṇaṃ vyāpriyate | tat tu vimiśra-ṇābhāgiṣu anantareṣu gṛhītagrāhitvādapramāṇam | tataḥ pramāṇaviṣa-yatābhājaḥ pṛthageva ābhāsavargasya vastutvam | saca vimarśo dvicandra-bodhādutpanno'pi unmūlanamante sahiṣṇuḥ pūrvamapi unmūlita eva | antarmukhena hi vapuṣā sa eva asau, na anyaḥ | svasaṃvidevaca atra sākṣiṇī tadaiva idaṃ na rajatamitipratīteḥ | dvicandramapi parasya vismayāya darśayan paropahāsāvajñākṛpādipātrīkriyamāṇa eva dvicandravimarśaṃ prācyaṃ tadaiva vartamānatatprakāśabalopanatamapi evamunmūlitameva abhimanyate iti | tata uktaṃ so'ntaḥ iti | evaṃ sūtrārthamavatārayati idānīm ityādinā | ata eva iti yata evamuktamādisiddhasūtre iti vyavahita- mupajīvanīyam, tarhi ādau mā bhūt (?) tannirdeśaḥ, etatsthāne tu kimarthaḥ | āha ānuṣaṅgika iti kriyāśaktivisphāraṇaprasaṅgātmakā- danuṣaṅgādāgatā ekapramātṛtattvaviśrāntilakṣaṇānuṣaṅgaprayojana- kāśca ye jātyādayaḥ, teṣāṃ vyavasthāne ādisiddha iti yena anavasthādi na āpatati iti vyavahriyate iti na prameyavat ityante pṛthagbhūtastata eva dharmatayā asau yukta ityarthaḥ | nanu nityatvādi vastuno viśeṣaṇaṃ sarvapratyakṣeṇa gṛhyate, kāmaṃ katipayaṃ gṛhyatāṃ, tat kathamuktaṃ viśeṣaṇaṃ ca iti | atra āha nityatādi iti | nanu viśeṣaṇavyatiriktaṃ kimanyat svarūpamityāśaṅkya āha vastumātreṇa iti | saṃsargaikānta- vādināpi hi dharmādhārarūpaṃ svarūpamabhyupetameva yadekaniṣṭha- tayā taddharmasahasrasāmānādhikaraṇyapratipattiḥ-ayaṃ ghaṭo rakto raukmo mahān hṛdya iti | nanu avisaṃvāditvaṃ pramāṇasya yat lakṣaṇaṃ, kimiha tyaktameva tat, na tyaktaṃ lokikatvāditi darśayati vastu iti | vastu (page 74) vyavatiṣṭhate iti hi anena tadeva uktam | pramātradhīnam iti pramātradhī- natāṃ tasya prakaṭīkartuṃ vṛttau ṇicprayoga iti yāvat | pramātradhīnatāṃ sphuṭayati vimarśodaye hi iti vimṛśyate iti ṇijartho darśitaḥ, vyavatiṣṭhate iti ṇijartho'pi prakṛtyartha eva pradhānamiti sautramapi vyavasthānamanu-sṛtam | asyaiva iti prameyatāṃ māyāśaktyā nītasyetyarthaḥ | vyākulīka-raṇāt iti bahirmukhatvādaraṇena antarmukhatāyā avabhātāyā api anupa-lakṣaṇāt | atra ca iti sambandhitvena siddhāvudgacchanneva hi avabhāsaḥ svaprakāśatayā itthaṃ prakāśate | nanu bādhitametat svasaṃvedanamiti kiṃ na saṃbhāvyate | naivamityāha dvicandrādi iti | bhrāntabodhe'pi sva- saṃvedanamabhrāntaṃ sarvatreti ghaṭayati | atra hi iti | bāhyaṃ prati iti cakṣurālokabodhaiḥ saṃbhūya janite'pi bodhe bodharūpatā bodhādeva, indriyāttu viṣayākārateti; tato yathā kumbhakārabuddhiprabhavo doṣaḥ kumbhasya sanniveśaṃ paraṃ dūṣayet, na mṛdaṃśamapi; tathā cakṣurupa-rañjakaviṣayāṃśameva, na bodhāṃśaṃ bhrāntīkuryāt | cākṣuṣaṃ bāhyaṃ prati bhrāntaṃ svasaṃvedanaṃ tu sarvadaiva abhrāntamiti vākya-sambandhaḥ | madhyagranthastu bāhyaṃ prati bhrāntatāsamarthanāya | yataścakṣurvikṛtaṃ, tato bāhyaṃ prati bhrāntamiti kutaḥ | viṣayākāratā hi arthāt, na indriyāt | āha naca iti | pramā hi viṣayoparāgayoginī tathā bhavati | viṣayaśca indriyeṇa sannikṛṣṭo vā indriyavṛttinipatito vā tathā kuryāditi indriyavikāre satyeva na aindriyiko vibhramaḥ | nanu gacchato marudarśanādau na indriyavikāraḥ, athaca iṣyate asya vibhramasya aindriyi-katvam | ka evamāha-na indriyavikāro'treti darśayati tāvanmātra iti indriyavikāra eva kevalo'kṣavibhramasya hetuḥ | (page 75) avikṛte hi indriye bhavan kathamaindriyiko vibhramaḥ syāt | tadeva ghaṭayati nauyānādibhiḥ iti | āśubhramaṇanauyānavātaprakopādibhirindriyameva bhramarūpārūḍhamaśaktaṃ ca saṃpādyate,-iti cakṣuṣa eva tatra vikā- raḥ | nanu svasaṃvedanaṃ na bauddhavadiha svatantram, apitu mahābodha- paryantapaśupramātṛlagnam | tataśca bodhamātratā svasaṃvedanena siddhyet, na dvicandrabodhatā dṛṣṭe; nāpi prakṛte nīlamābhāti ityevaṃrū-patā,-iti | etat pariharati avyabhicarita ityādi abhinno'tyantaṃ pṛthaktā-bhūmimaprāpto'pitu sādāśivapadamadhyāsīno yaḥ ābhāsaviśeṣo dvi-candranīlādistadviṣayo yastathābhāvaḥ saṃvedanarūpatāprakāśatvaṃ, tadavyabhicaritamabhrāntamanapāyi ca yasya, tat tathā | etaduktaṃ bhavati-bhinnābhimataṃ yat nīladvicandrādi, tadavaśyamabhiśaṅkanīyam | yattu bodhe darpaṇa iva nirbhāsate, tat bodhasiddhyaiva siddhamiti dvicandranīlā-dyābhāsarūpe atra svasaṃvedanamabhrāntameva | dvicandrapratibhāsa iva iti dṛṣṭāntaṃ nirūpya dṛṣṭāntāntaraṃ samuccayena āha yathāca iti yathā sādhāraṇyena nīlābhāsavikalpakāle svasaṃvedanādeva pratipadya-te; yathā mama evamābhāsate ityapi yat prakṛtaṃ, tat svasaṃvedanādeva pratipadyate iti yojanā | atraca arthe svasaṃvedanaṃ yat pramāṇamuktam, tat sākārabodhavādinā api avaśyābhyupagantavyamiti darśayati ata eva iti | yathā svasaṃvedanaṃ muktvā bodhasya ākārabhūtāḥ iti, bodhasya sambandhinaḥ iti, bodhasya niyamena karmatāvyavasthayā viṣaya iti ca yaducyate, tat svasaṃvedanādeva siddhyati, na anyataḥ pramāṇāt | tathāpi sambandhitvena siddha eveti yaduktam, tatsiddhyā prakṛtamapi prameyāntaraṃ siddhyati,-iti adhikaraṇasiddhāntatāmapi anenaiva granthena (page 76) darśayati | ata eva iti bodhasambandhitvena siddhatvāt bodhamātraparamār- thatvaṃ nīlādīnāmiti yat prakṛtaṃ prameyaṃ, tadapi siddhameva bhavati saṃbandhasya abhedaviśramaprāṇatvena tādātmyaparyavasānāt | evamiti hi yat nīlātmakaṃ rūpaṃ, tadavabhāsate iti sāmānādhikaraṇyena ava- bhāsabruḍitam | sa ca avabhāso bodhasya sambandhī san bodhatādātmyā- pannaḥ | tat kimanyadavaśiṣyate yat bodhātiriktaṃ nīlasya svarūpaṃ syā- diti | nanu evaṃ svasaṃvedanasiddho nīlābhāsavikalpo bāhye nīle kasmāt na pramāṇamityata āha yataśca iti | caḥ śaṅkāṃ dyotayati | āntare vikalpe nīlaṃ mama avabhāsate ityetāvanmātramasti, natu bahirmukhākāratve | bodhāvabhāsa eva etat nīlamityevaṃrūpaḥ iha tu asti | yata evaṃ mama ābhāti, tat etat nīlamiti | tataśca bahiṣkaraṇapratyakṣeṇa pramitaṃ gṛhīta-metaditi nīlādi bāhyamucyate, natu vikalpasvasaṃvedanapramitaṃ tat bāhya-mucyate | evaṃ svabhāsamanyathā vyākhyāya abhinavodayaḥ ityasmin vyāvartyamapaśyato mohamapahartumāha sa ca iti punaḥpunariti kālabhe-dena sarvadaiva abhinavatvādanavodayo na kaścidābhāsaḥ, kintu vedyoparā- gādanyatvānanyatve tatra, vedyasya api te pratyavamarśabalāditi tātparyam | vāstavābheda iti avabhāsa eva sthitaḥ iti vṛttipadairābhāsavyatiriktaṃ na anyat sthitaṃ rūḍhaṃ satyaṃ kimapi asti,-itivadadbhirabheda ukta iti yāvat | evaṃ pramāṇasūtre vṛttiṃ vyākhyāya phalasūtre vyācaṣṭe sa evaca iti | atra iti vṛttivākye | atrāpi iti na kevalaṃ pūrvamiti arthasiddham | bauddhā-dṛśi darśanādhyavasāyayoḥ kālabhedāt kathamaikyamiti na pramāṇa-phalayorabhedaḥ, taddṛṣṭāviva tvaddarśane'pi kathamasāvityāśaṅkate (page 77) cakṣurādi ityādinā yadyapi ityantena | tathāpi ityādinā atra uttramāha | bauddhadṛṣṭyā api vikalpā hi pratyakṣāyante iti darśanādhyavasāyayore- katvavyavahāraḥ | evaṃ paradṛṣṭyāśayena upapādya sthitadarśanāśayena upapādayati athavā iti atraiva ekaghane prakāśavimarśātmani rūpe | uktaṃ hi sākṣātkārakṣaṇe-------------------------------| (1|5|19) iti | tadeva ghaṭayati ekaivahi iti | ekasyāṃ pratītau cinmātrarūpatayā tāvatā pramārthapramātṛrūpā vedyacchāyoparaktā saṃvidrūpā ca īśvaratā pramāṇātmikā | vakṣyate iti āgamādhikāre | nanu śivatā pramātṛdaśāḥ; īśvaratā tu pramāṇadaśā, phaladaśā tu kā | āha tadevaca | iti ayam iti svasaṃvedyaḥ | savyāpāravimarśaṃ vyāpārasaṃ- pattyā pramātṛtāyā ullāso vidyātattvātmā vimarśo bhāvasvarūpa- mātre viśeṣaṇe vā dvaye vā yaḥ, tadeva pramāṇasya phalaṃ; saṃsāra- bhūmau tu sarvametat māyāspṛṣṭatvāt malinamiti āśayaśeṣaḥ | nanu vastuno viśeṣaṇaiḥ iti upakrāntā vṛttiḥ, tata evaṃ vṛttyantareṇa bhavi- tavyam idamiti nityamiti vā, tat puṃnirdeśe ka āśayaḥ | ayamityāha ābhāsa eva iti | sa evaca ābhāsaḥ iti hi vṛttigranthe ya ābhāsaḥ pramāṇatvena uktaḥ, tameva atinikaṭamapekṣya nirdeśaḥ prakṛtaṃ pramāṇaprameyayorabhedaṃ tāttvikamācaṣṭe ityarthaḥ | nanu evaṃ pratītiḥ pramātṛpramāṇamayī,-iti katham | pūrvaṃ pramātā, tato'pi tadvyāpāryamāṇaṃ karaṇaṃ, tadviṣayaśca prameyamiti hi yuktam | naiva- mityāha sati iti | nanu evaṃ cet, kathamayaṃ lokavyavahāraḥ-pūrvaṃ pramātetyādi | ucyate anyadā tu iti | yat vyākhyātamasmābhiḥ- māyāspṛṣṭametat sarvamiti, (page 78) tadeva bhaṅktvā nirūpayannevam ekābhidhāna ityādivṛttiṃ vyācaṣṭe sāṃvyavahārikasya ca iti saṃbhūya saṃvṛttya saṃkocena ca vyava- hāraḥ, tata āgatastatprayojanastatrabhavaśca yaḥ pramātā; tasya | prāk iti tadatatpratibhābhājā-----------------------------| (1|6|3) iti prakaraṇe | abhilāpena sādhāraṇo ya eva abhilāpaviṣayaḥ, sa eva artho yasya tadbhāvastattā; tayā | abhilāpasādhāraṇaśca abhilāpena saha tasya yaḥ prathate, so'bhilāpasaṃvalita iti yāvat | yadyapi abhilāpasādhāraṇār- thatvamekasāmānyaviṣayatāyāṃ hetuḥ tathāpi pūrvapratipādanamātra- tātparyeṇa samuccitya anayorabhidhānaṃ tat yathā śabdasya kṛtakatvamani-tyatvaṃ ca uktamiti | iyatā vimarśaviśeṣamanusarati avaśyaṃ ya ekaikaḥ śabdastadvācya iti yā vṛttiḥ, sā vyākhyātā | ata eva iti yata ekasāmānye pramātṛvyāpāraḥ | ekaikamevaca sāmānyaṃ vastu pramātradhyavasāyā-darthakriyāyogācca,-ityāha bhinnābhinnasandhāna iti kaścit pramāṇa-viṣayaḥ | vastu iti pradhānaṃ dravyam | bhavati iti vidheyaṃ vastu apekṣya sthityā nirdeśaḥ, evamuttaratra viśeṣaṇamapekṣya | tadeva kuto'sya viśeṣyatvam | ucyate tadantar iti | tadvicitrīkaraṇavyāpṛtaireva taiḥ pṛthu-budhnodarākārasādhyairvā arthakriyā nirvāhyate | yadyapi ca teṣāṃ nijanijā nānā asti sā, na ca na arthyate bhinnābhisandhānādeva; tathāpi citrapaṭena ātānavitānātmanā yaiva āvaraṇarūpā kartavyā, tasyāmeva śobhābhimānādi anupraviśat citratādhāyakam | nahi rahasi kāntasametā ramaṇī citrapaṭaṃ paridhatte śobhāmādhātum, narapatirāsthānamaṇḍape vā racayati śirasi maṇinicitamapi kanakakalaśamityāśayena (page 79) āha prāyeṇa iti ata eva iti pṛthaganarthyamānatvena | atra iti tu viśeṣyapra-dhānabhūtadravyavācī | yathā pūrvamuktaṃ kiñcit vastu bhavati | iti ātmā vastu svabhāvaśca śarīram | iti ca | agre iti tathaiva sadghaṭadravya----------------------------| (2|3|5) ityatra | vikalpasyaiva iti, anena vimarśabhedānusāritvameva draḍhayati | kadācit iti sannihitānāmapi madhye ekaiva arthyate, tāvatā tu na tāvatīnā-masannidhānamiti bhāvaḥ | sarvathā iti ekasmin sāmānye tatsamūhe vā bhavatu vimarśaḥ, idaṃ tu aheyaṃ māyāpade iti vyavahārapadena āha | ata eva iti yato'rthakriyāprāpakatvamasya, tataḥ | nanu arthakriyāprāpakatvaṃ ca astu bādhyatvaṃ ca, ko virodha ityāśaṅkya virodhaṃ darśayati artha-kriyā iti | arthakriyākāri bāhyaṃ sādhāraṇametat na bhavati,-iti bādhasya rūpam | etadviparītaṃ ca pramāṇapratilabdhasya arthakriyākṣamavastuprā-paṇasya,-iti yukto virodhaḥ | nanu arthakriyākṣamarūpasya bādhakaṃ kiṃ karoti | ucyate aindriyikamānasavibhramabhedena udāharaṇadvayamuktam | no ruṇaddhi iti jhagityevavā utpannamapivā āntaronmūlanena | evakārārthaṃ svayameva sphuṭīkaroti anuvṛttibhaṅgakaraṇena hi unmūlanaṃ prāyaśo vimarśasya, bādhakena tu utpattivirodha eveti spaṣṭayituṃ nanu ityādinā | ata eva iti yat sampannaṃ pratibhāsanaṃ, tat kiṃ bādhakaśatairapi śāpa-śatairapivā na sampannaṃ bhavati,-iti yataḥ, tato hetorabādhitatvamiti pramāṇatāyām, bādhanīyatvamiti apramāṇatāyām | (page 80) anena virodho bādhapramāṇatvayornirvāhitaḥ | māyāpade ca avaśyameta- dupayujyate iti darśayati pramāṇaṃ hi iti jñānameva pramāṇam | upayu- jyate iti pramāṇatayā upayujyate | evamartham iti anvayadvāreṇa prayoja- naṃ darśitaṃ tanniścāyitaḥ iti vyatirekopakrameṇa | tena visaṃvādabhī- rubhiḥ pramāṇamarthyate iti saṃvādakameva pramāṇamiti | nanu kiṃ saṃvādanena, pravartakatāmātreṇaiva tathā astu | na,-ityāha pravṛttiḥ iti apiśabdādajñasya api viparītavedino'pi arthitātāratamyāt | matto'pihi pravartate saviṣe'pica anne jñāte mūḍhaḥ, anyathā dṛṣṭapratyavāye'pi parasvaharaṇādau kathaṃ pravarteta anarthaniścayavānapi | evamiyatā māyāpade bāhyadarśane iva prāmāṇyaṃ yadupapāditaṃ, tat vijñāna- vādī vighaṭayati siddhāntimate madhya eva anupraviśya evaṃ tarhi ityā- dinā pratipattavyam ityantena tvayā kutaḥ prakārādetadaṅgīkartavya- mityarthaḥ; siddhāntī vā pūrvāparavirodhamāśaṅkyamānaṃ parihartuṃ svadarśanameva vimṛśati anena granthena, śiṣyo vā vimarśayati evaṃbru-vāṇaḥ | niścīyeta iti arthakriyāsamarthatayā api bhāsvarataiva niścīyate iti saṃbhāvyetetyarthaḥ | niyatiśakteḥ iti pañcamī, tayā hetubhūtaya arthakriyāsamartha iti pūrveṇa sambandhaḥ | uktaṃ hi cinmayatvasūtre arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ | (1|8|6) iti, vakṣyate ca arthakriyāpi sahajā nārthānām---------------------| (2|3|12) iti | bhavati iti yat saṃbhāvyate | tathāca iti evaṃ satītyarthaḥ | keśāderdar-śanamātrāt viśeṣo na avadhāryaḥ, ayamityādirityantaśca viśeṣasya ākāraḥ kāmamiyatyapi yaduktaṃ, tadapi (page 81) vighaṭayati arthakriyājñānāvasare'pi iti | etadavabhāse iti keśārtha- kriyāvabhāse yo lokākarṣaṇādiḥ kāntāyāḥ | kūṭakārṣāpaṇādapihi mūlyaprāptirbhavati | vidhivaśato'narthakāriṇo'pi iti arthakriyākāri- tvena yo na abhimataḥ, tasya api | tato'pi iti sukhādyarthakriyāto'pi na artha- kriyāsamartho'vadhāryate ayameva tathā, ayaṃ tu na tatheti | naca yuktaṃ vaktuṃ-pramātṛvyavasitārthaṃkriyākāritvena satyatvamiti pramātrabhima-tatvasya bahudhāvighaṭanadarśanāt | sa evahi rūpakaviśeṣaḥ kadācit tṛṇa-śataṃ prāpayet, kadācit tṛṇapañcāśatamiti bhūyānaniyamaḥ | ata eva tadarthakriyākāritvaṃ yathāniyataṃ, tathā tatkāraṇajanyatvamapi | tathāhi araṇilohayantragalvarkendhanapāṣāṇaprabhaveṣu vahniṣu katamaṃ vahni- mācakṣīmahi | atastajjanyatvaṃ bhāvābhāsasya svabhāva iti ayuktam | nahi yāvān vyāvṛttivarga ekadā bhāvābhāsasya dṛṣṭaḥ, tādṛśena tena sadā bhavitavyaṃ taddeśatvatatkālatvādyābhāsānāmapi anyatānuvṛtterayuk-tāyā api prasaṅgāt | atha yāvatā vyāvṛttivargeṇa sāmānyasamūhena vā tat bhāvaśarīramavaśyaṃ vyāpyate, tāvat tasya vapuḥ | tatrāpi na iyattāṃ vidmaḥ | pratītiparyālocanayā ca bhāvasya ābhāsamānarūpatātyāgena rūpāntaramupapadyate iti | tadasatyābhimate'pi keśe keśatayā pratibhāsa-māne kathaṃ na satyateti | evamarthakriyāsamartharūpāvadhāraṇasya aśakyatvamupapādya vyarthatvamupapādayati uttarakālam iti | aniścitaprā-māṇyādevahi pravṛtteḥ paścāllabdhāyāmapi arthakriyāyāṃ pramāṇaṃ parīkṣaṇamiti na tatra prāmāṇyaniścaye sā upayoginīti pravṛttisāmarthyādarthavat pramāṇam | iti vātsyāyanīyamapi ayuktameva | evaṃ pratyakṣamupaplutīkṛtya anumānamapi (page 82) tathā karoti tat iti | pratyakṣasya prāmāṇyamaniścitaṃ cet, tarhi pakṣadhar- matvasapakṣasadbhāvavipakṣavyāvṛttiprāyaṃ svarūpaṃ pratyakṣeṇaiva mūle niścetavyaṃ yasya liṅgasya, tadapi na siddhamapramāṇagṛhītatattva- sya aliṅgatvāditi liṅgato'rthadṛk iti yadanumānaṃ, tadapi na kiñciditi na pramāṇavyavasthā kācit | prāmāṇyāvadhāraṇasya aśakyatāmupagamya yat niṣphalatvamuktam, tat tāvat pariharati aśakyatā hi pūrvapakṣavādinaiva abhyupagamaṃ darśayatā śithilīkṛtetyāśayena | iha ityādinā vibhagavyut-pattaye prāmāṇyamavadhāraṇīyam | sā ca yatnahātavye yatnopādātavye ca avaśyamupayujyate | tadāha kadācit iti | vināpi iti grāmāt svaveśma pratyāgacchan na dagdhaṃ, na luṭhitaṃ, na tato dhanasutadārāḥ kenacit nītāḥ iti kathaṃ niścinuyāt | tathāca iti tena prakāreṇa yo'bhyāsastato hetorityarthaḥ | yuktaṃ ca etadityāha tathāhi iti sanniveśāntare tu iti dūradeśaviguṇendriyāspaṣṭālokādau sati | arthāḥ iti arthaviṣayajñāna-svarūpamevaṃ bhavati,-iti saṃbandhaḥ | tena hi iti saṃvādena | tatsvarū-paṃ darśayati yattat iti lokaprasiddhameva, natu apūrvaṃ svaparibhāṣitaṃ kiñcit pramātraiva kriyate iti | pramātuḥ svātantryaṃ yaduktam, tat darśayati avyabhicāryarthāntara ityādinā | vyavatiṣṭhate iti parokṣe'rthe jñāna-miti siddhantaḥ | etaduktaṃ bhavati- pratyakṣamarthasāmarthyāt, anumāna-marthāntarasāmarthyāt, āgamaḥ pramātṛsāmarthyāt tathā vitatāvitata-pramātrantarasāmarthyāditi viśeṣaḥ | tiraścāpi iti | te hi daṇḍamudyataṃ dṛṣṭvā prahāramanumimate, upadeśaṃ gṛhṇanti, svajātiprasiddhiṃ ca ādriyante | asakṛtpariśīlite'pi avadhānarakṣaṇā bhavati upadeśe (page 83) iti dṛṣṭāntena ghaṭayati asakṛt ityādinā | tadarjanopāya upadiśyate iti saṃbandhaḥ | parasya lokāyatasya sambandhinaṃ ślokoktamākṣepamā- śaṅkya nanu prāmāṇyaviṣayo'navadhānajanito mohaḥ kimiti yatnanivarta-nīyaḥ | āha adṛṣṭe ca iti | dṛṣṭe'pi tāvat prāmāṇiko janaḥ pravṛtto viphalatayā viḍambanātastrasyati, adṛṣṭe punarmahān pratyavāyo duḥkha-vedanīyanarakātmā, anantaṃ ca kramatāratamyena svargāpavargalakṣaṇa-mānandarūpamavaśyaṃ hānopādānaviṣayaḥ prekṣāvatām | anartha iti dṛṣṭaviṣaya iti mantavyam | tathāhi rājilasarpaṃ mālātvena niścitya upā-dadāno maraṇe narakapātānubandhinā prayujyate iti pratyakṣaṃ vivekta-vyam | anumānaṃ ca tatra anusaraṇīyam- evaṃvidhe mahati kāntāre kutaś-citrakusumombhitasraksambhavaḥ iti | evamiyatā pratyakṣānumānayordṛṣṭa-viṣayatayā sātiśayānveṣaṇīyaṃ satyādau citrādau dṛṣṭaviṣayatāyā-māgamamapi anugrahītumasti sāmarthyamiti darśayatā parasparānugraha-tantratvaṃ pramāṇānāmuktam | tathāhi pratyakṣadṛṣṭamapi arthakriyāsu śiṣṭairyojyamānāmāgamalakṣaṇāṃ prasiddhimapekṣate eva-iyaṃ sā gauryasyāḥ kṣīraṃ pathyaṃ pavitraṃ ca, iyaṃ sā gardabhī yasyāḥ payo'gnisādanamapavitraṃ ceti | tata eva pramāṇasamūhādeva pravṛttiriti vakṣyate sā tu deśādikā---------------------| (2|3|9) iti | saca ekāntarmukhasvatantraparāmarśasaṃyojitaviyojitābhāsasvasaṃve- danarūpaparameśvarasvātantryavāda eva yujyate,-ityetadapi agre bhaviṣyati | iha āstāṃ tāvat | tataśca iti yadavaśyānusaraṇīyamuktam | idaṃ ca asmābhirādivākya eva vyākhyātam, vivṛtikṛttu pūrvamākhyātamadhunā saṃkṣepato vyākhyātuṃ paṭhati (page 84) prasiddha iti | pratīternirūḍhirdṛḍhatā | śabdanarūpatvaṃ vimarśanaṃ yadāntaraṃ citsvabhāvasya antaraṅgaṃ rūpaṃ pratyakṣāderapi jīvita- kalpaṃ, tena yat vimṛṣṭaṃ, tat tathaiva bhavati,-iti na atra vivādo yathā garuḍa eva ahaṃ krīḍāmi pannagairviṣamamṛtīkaromīti | tathāca āhuḥ ātmānaṃ yādṛśaṃ yo'tra bhāvayettādṛśo hyasau | iti, ātmānaṃ yādṛśaṃ veda devā enaṃ tathā viduḥ | iti ca | tataḥ sa eva vimarśa āgama iti ucyate mukhyatayā, tadupayogitayā tu upacāreṇa tajjanako'pi śabdarāśiḥ | parokṣe ca arthe tasya prāmāṇyam | pratyakṣapramite hi tatphalamakiñcitkaramiti dhūma iva agnerityādikaṃ kevalamapramāṇam | etat hi pramāṇamadhye niṣedhyatvena vā upayogānta- reṇa vā deśakālabhedasṛṣṭyantarādinirūpaṇena vā pramāṇatāṃ bhajatāṃ nāma añjanādi iva pratyakṣatām | yatra yadā iti vyācaṣṭe yathā yasya arthasya iti | anena ca etat parihṛtam-yadāhureke vaktavyaṃ ko'sāviti vṛddhāmbhiriti, tathā kasya ka āgamaḥ iti parasparaviruddhopade- śino hi āgamāḥ, naca ya ekasya āgamaḥ, so'nyasya anāgamaḥ iti yuktaṃ pramāṇasya apakṣapātitvāditi | tathāhi apakṣapātitvaṃ kīdṛk pramāṇa- sya | kiṃnu khalu bhoḥ pratyakṣānumāne caitrīye maitrasya nīlavahnyādika-mavabhāsayato yena apakṣapātinī syātām | caitraṃ prati vā yaḥ siddhā-deśaḥ prāptaḥ-te nidhilābho bhāvitā-iti, sa kiṃ maitrasya āgamaḥ | atha tathājātīye pratyakṣānumāne maitrasya api kadācit bhavata iti apakṣapā-titā, sā tarhi āgamasya api aviśiṣṭā | avaśyaṃ hi saugatacārvākāderapi (page 85) kvacana pratyayitapuruṣavacasi pratītinirūḍhirbhavedeva | tathāhi dṛḍhavi- marśarūpaṃ śabdanamāgamaḥ ā samantādarthaṃ gamayatīti tatra yathaiva apramāṇabhūtadvicandrasaṃvedana upayogamupagacchadālokendri-yādikamapramāṇam, naca iyatā samyak pratyakṣasya pakṣapātitā prasajyate kācit; tathā jyotiṣṭomādivākye śūdrādīnāmanadhikāriṇāmadṛḍha-vimarśarūpa āgamābhāse upayogaṃ vrajannapramāṇabhūto'pi śraddhādaravati dvije dṛḍhavimarśātmakasamyagāgamarūpaśabdanopa-yoge prāmāṇyamāsādayan na pakṣapātādivācyatārhaḥ | sarva evahi āgamo niyatādhikārideśakāladaśāsahakāriprabhṛtīnāmṛśya vidhiniṣe- dhādivimarśamayaḥ | tataśca kaścit puruṣaḥ kaṃcideva devasiddhādyanya-tamakaraṇīyocitavimarśaṃ svātmasaṃyojanena vimṛśan bhagavatā sṛṣṭaḥ, anyastu anyaṃ vimarśamiti riktasya jantoḥ iti asadetat | dṛḍhanirū-ḍhirevaca tattadadhikārilakṣaṇaṃ mukhyamiti darśitaṃ śrutyaiva yaścaina-mevaṃ veda | iti vidvān yajet | iti | tadarthamevaca uktaṃ śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ | ityādi | etacca agre sphuṭībhaviṣyatīti | yuktimān ityādi vyā-caṣṭe tasyāśca iti pratītinirūḍheḥ | nyāyaḥ iti anumānam | īśvarasad-bhāve hi sanniveśakāryādiliṅgajamanumānamastyeva, tattvabhuvanādī-nāṃ tu iyattāyāṃ nāsti anumānamiti āgama eva tatra śaraṇam; evaṃ śāstranibaddhāyāmubhayaṃ vyākhyāya lokaparasparāpratiṣṭhitāyāṃ vyācaṣṭe loke'pi iti | kaśmīreṣu iti madhyapūrvakāladeśādau hi dhī- varā eva gṛhakaraṇīyaṃ bhūyasā vidadhate; śāstrāśritāyāṃ śāstreṇa gṛhītavyāptikā yuktiranumitiḥ, tayā anugamaḥ saṃvādo mukhyamiti tenaiva vastuno niścaye kṛte yuktergṛhītagrāhitvam | nanu viparyayo na kasmādityāśaṅkya āha yataḥ iti | pratyakṣeṇa (page 86) hi tāvadindriyajena svasaṃvedanena yogābhyāsajena ca nīlasukhabrahmalo- kādirarthaḥ sākṣādeva avabhāsate | tatra saṃśayābhāvāt yujyate iti na yujyate vaktum | yatra hi parokṣatvaṃ tata evaca saṃśayāspadatvam, tatra yo niścayo viṣayabhāvo'rthasya; sa yujyate iti vyapadiśyate | tatra hi adrau dṛṣṭe pareṇa kimatra agnirnavā,-iti pṛṣṭe agnirasti atreti prayukte kathamiti punaḥ pṛṣṭe dhūmāditi ukte prathama āha yujyate iti heturna upapādya iti yāvat | tathāca tatrabhavānāha prasiddhanyāyakaraṇo yujirbhāṣye udāhṛtaḥ | iti | ato yujyate yayā sāmagryā arthaḥ, sā yuktiranumānameva ucyate | yattu kaiścit buddhiḥ paśyati yā bhāvān-----------------------------| iti yuktiryuktireva iti amandatvaṃ prajñāyāḥ iti anumānaparikara iti yukti- svarūpamuktam, tadagre parīkṣiṣyate yoginirmāṇatāsūtre pratibandhacin- tāyām | nanu yuktiranumānaṃ yadi, tathāpi kathamiyamamukhyā | āha tacca iti anumānam | kāryādi iti kāryasvabhāvadvayarūpaṃ kāryaṃ, kāraṇaṃ saṃyogi samavāyi virodhi ceti laiṅgikamiti vā pañcakarūpam | idamasya kāryam, asya svabhāvaḥ; asya kāraṇaṃ asya saṃyogi asya sama- vāyi asya virodhi niyamena,-ityevaṃbhūto yaḥ kāryādibhāvaḥ, sa durlakṣaḥ sannapi avadhārayitumaśakyo yasya, tathābhūtaṃ liṅgam | tataśca suvivecitam ityādi yaduktam, tadaśakyānuṣṭhānameva śeṣaśiro- ratnadhāraṇasaṃpādyavyādhividhvaṃsavat | evaṃ sadapi niyataviṣayaṃ kāryāditvamanavadhāraṇīyamuktvā tadapi na saditi darśayati yogi iti | yoginirmitaṃ vā idaṃ syāt, itarat (page 87) vā laukikamityapi na avadhārayituṃ śakyam | prāk iti arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnā--------------| (1|8|6) ityatra | nanu dhūmasya pāṇḍuratvodgacchattvādivadagnijatvamapi rūpam, tadanagnijo dhūma eva na bhavati; yadi syāt ihāpi anagnijatvameva asya āpatediti agnerna syādasāvityāśaṅkya āha kāryakāraṇabhāvaśca iti āsvābhāvika iti | yadihi kaścidagnirnāma bhavet dhūmo vā, tadā tayoryo niyamaḥ paurvāparyalakṣaṇaḥ; sa svabhāvo bhavet yāvatā tāveva na kaucit saṃvidvijṛmbhāṃ muktvā | saṃvidevahi tathā prathate svapnasaṅkalpayogi-nirmāṇādāviva | kevalaṃ saṃvidvijṛmbhāvaśādeva yatra niyatiśaktyā ānantaryaniyamo'vabhāsyate, tatra jāgradvyavahāraḥ kāraṇatāniścaya-śca | tatra kuto'yaṃ niścayaḥ-agnyanantareṇaiva dhūmena bhavitavyaṃ tātkālikasya darśanasya sarvatra avyāpārāt bhūyodarśane'pi anāśvā-sāt | bhūyodarśane ca sāmagrīmadhye svātmasannidhānasya praveśitatvāt mayi etāvaddeśaviśeṣāṃśamātramanadhitiṣṭhati adraṣṭari na bhavati dhūma ityapi syāt, paradarśanopajīvanena tathā niścaye āgamo'ṅgīkṛto bhavet | nanu evaṃ dhūmasya kiṃ rūpam | āha ekapratyavamarśa iti dhūmasya hi dhūmābhāsataiva prayavamarśadārḍhyamāpannā rūpam, na agnyanantaratā, nāpi kṇṭhākṣivikārapūrvatā | evaṃhi sati vahnerapi kiṃ rūpaṃ, yadi indhanādyantaratā, dhūmādipūrvabhāvitā ceti; anena krameṇa anavasthā anyonyāśrayatvaṃ ca | evaṃ kaṇṭhākṣivikāre'pi dhūmāpekṣayā anyonyāśrayatvaṃ, svakāryāpekṣayā ca aviśrāntiriti na kadācit dhūmo dṛṣṭo bhavet | tataśca sarvo'ndho badhiraśca bhavet bhāva-tattvādarśanāt | naca yāvatyo vyāvṛttaya ekadā dṛṣṭāḥ, tāvatyaḥ sarvadā bhavitumarhanti deśakālāntarāyogaprasaṅgādekasvalakṣaṇāva-śeṣatāpatteḥ | (page 88) katipayavyāvṛttiyojanaṃ ca paribhāṣitaṃ bhāvasya rūpaṃ syāt, katipaya- tve ca avadhirdṛśyaḥ, parāmarśa eva avadhiniyamaheturiti cet, tadidamasma- duktameva āpatati dhūmapratyavamarśanīyo dhūma iti, natu etatkāryametat kāraṇamiti | etaddeśa etatkāla etaddṛśya iti hi yathā na bhāvāṃśapra- viṣṭametadābhāsāntaratvāt, tathā kāryakāraṇābhāso'pi kevalaṃ nitya-tābhāsabhedavyāmiśraṇayā svalakṣaṇotthāpanaṃ kriyatāṃ nāma, natu tadakāraṇatve tadakāryatve vā dhūmābhāso na dhūmābhāsaḥ | atra udāharaṇamāha yathā iti | lokasya hi pratipattiḥ-aho maṇimantrādeḥ prabhāvo yadagnirapi ayamavikalo na dahatīti | evaṃ yathā kārye na niyamo bhāvasya, tathā kāraṇe'pi, iti darśayati śālūkaṃ ca iti utpalakandam | śālūkaparāmarśānivṛtteśca tajjātīyameva tat | tat kathamiti | kāraṇabhe-dāt kāryabheda itinaye bījāt yat kandaṃ kandācca yat kandaṃ kadalījanma vyavadhinā udbhinnameva kandadvayamiti, tatkandadvayodbhave kadalyāvapi bhidyeyātām, tadbhedācca kadalīphalādīnāmapi bhedaḥ syāt | tataśca yaducyate-anantaraṃ kāraṇaṃ kāryamanumāpayati tattulyarūpāṇāṃ tulyaṃ yathā prabaddhayoḥ kadalyoḥ kandodbhavaḥ; yatra tu sākṣāt hetu-bhedaḥ, tatra rūpabhedo'pi yathā tayoreva bījakandodbhavayoḥ-iti, tat vighaṭitaṃ syādādyena hetubhedena sarvatraiva kārye sākṣāddhetubhe-dasya samānatvāt | yathāca marudeśanivāsī gomayameva vahneḥ kāraṇa-tvena niyamayan mūrkhaḥ, tadvat dhūmasyāpi angniṃ so'pi hi kalpayet; yadi agomayo'gniḥ syāt, ayamapi syāt; naca asti, tasmādanyo'pi agnirgomaya eva bhavati | atra indhanamātrameva tena kāraṇatayā kalpyam, dhūmasya (page 89) api anantaraṃ kiñcit vastumātramiti ko viśeṣaḥ | nanu tayorapi kadalyorastu bhedaḥ | etadapi anuvadati dūṣaṇāya tadastu iti | asmadāpāditamaṅgīkṛtya api na phalasiddhiriti darśayati tathāpi iti | asau iti bhedaḥ | tathāhi kimidaṃ rāgāduditāyā vaktukāmatāyā vacanam, uta karuṇāta iti yathā sannapi kāraṇabhedāt kāryabhedo durjñānaḥ, tathā sarvatreti suvivecitatvopāyā-bhāvādaśakyānuṣṭhānopadeśo'yaṃ yat bhavadbhireva śakyeta jñātuṃ so'tiśayo yadi | iti | kiṃca sāmagrī sarvatra kāraṇam, tasyāṃ ca sahakārivargo'pi vicitro bhavan kāryabhedaṃ yadi vidhatte, tat phūtkārāt pavanajavāt nigharṣācca utpadyamānā anya eva te vahnayaḥ iti kiṃkāryasya idānīṃ dhūmateti na vidmaḥ | tasmāt durlabhamanumānamiti | dhīvarasparśo hi pāpasparśatvāt pāpādhāyīti kāraṇāt kāryānumānametat yogyatānumānaṃ vā | tatra ca pratibandhakasambhavāt niyativijṛmbhāderna bhavedapi pātakahetuteti tatra anumānamanādṛtya sparśaparihāre aṅgatāmagama eva āgacchati svaccha-prasiddhirūpaḥ | tadāha tat iti | prasaṃkhyānavatāmeva iti sāvadhānā-nāṃ vivekināṃ viḍambanabhīrūṇāṃ ca | āgamo hi nāma ayaṃ śabdanasaṃkrāntiśarīraḥ | yathāha bhagavānanantaḥ paratra svabodhasaṃkrāntaye śabdena upadiśyate | iti | tatra svabodhaḥ pratyakṣeṇa svasaṃvedanātmanā, śabdaśca śrotrendri- yādhyakṣeṇa prameya iti pratyakṣasya cet prāmāṇyaṃ prati daurbalyaṃ syāt, tadā āgamasya api tadāpatedityāśaṅkāṃ śamayati pratyakṣaṃ ca iti | etat saviśeṣaṇaṃ kartṛ, sāmānyaṃ tu avasthāpyamānaṃ karma | atra udāhaṇaṃ yathā iti | pratyakṣādeva iti pratyakṣeṇa hi gṛhābhāsaḥ prāptiprepsāviṣayatvena niścita eva | nanu evaṃniścaye (page 90) kathaṃ tadviruddhaḥ saṃśaya iti kathamavādi saṃśayādapi iti | atra āha kevalam iti ābhāsāntare'pramāṇābhimate sa saṃśaya iti yāvat | guḍa iti, nahi madhuramātre kaṭhinamātre raktamātre vā guḍavyavahāro madhuni loṣṭe lākṣāyāṃ ca tadabhāvāditi milite eva rūpādyābhāsavarge tadvya-vahāraḥ | tata eva iti | pratyakṣāt | nāsti iti abādhitavimarśenahi pratibhā-sena tadavasthāpitaṃ sākṣāt, tat kathamanyathā bhavet | nanu evaṃ rajataṃ syāt vā, na veti, rajatameva idamiti, natu rajatamidamiti kathaṃ sakṛdeva rajatatattvagrāhiṇā pratyakṣeṇa avadhārite rajate saṃśayaniścayaviparya-yavibhāgaḥ; niścayarūpatayaiva hi ekarasatayā yuktaṃ bhavitum | satyame-vaṃ, rajatābhāsāṃśe saṃśayaviparyayau tu deśakālābhāsāntarami-śraṇapuraḥsaro yo'rthakriyābhāsastanmahimnā bhavata iti traidhaṃ na anupapannam | tadāha sarvatra ca iti | pūrvavat iti | yathā pūrvamuktaṃ sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapica------------------| (1|8|3) ityatra prakaraṇe grāhyatvabāhyatvādyābhāsāntarasaṃbhedādicintanam, tathā atrāpi anusaraṇīyam | yadvā pūrvamatraiva vivṛtigranthe yaduktama- nantarameva kevalaṃ deśakālabhedāpekṣayā iti, tadatidiśyate pūrvavat iti | nanu sāmānyamātre tāvat vimarśodayaḥ iti uktam, tat kimanena deśādiviśiṣṭaṃ punaḥ svalakṣaṇam ityādinā | āha niścite ca iti | yadyapi pratyakṣeṇa ekasāmānyaviṣaya eva prāmāṇyamāsāditam, tathāpi miśraṇābhāsāṃśe prāmāṇyamakhaṇḍitameveti sāmānyaṃ sarva-deśakālagataṃ siddhyati, svalakṣaṇaṃ tu asarvadeśakālamiti vibhāgo-'yaṃ siddheḥ kṛtaḥ sarvadeśakālagāmitve'pi | tathaiva iti deśādiviśiṣṭam | (page 91) punar iti vākyadvayena | viṣaya iti sāmānyādau iti ca vaiyadhikaraṇyena | anekasāmānyamelanena iti tata eva siddhyati ityantaṃ yaduktam, tadeva vyavahāre svabhāvahetusamarthanāya hetutvena upajīvati ata eva iti | atra iti śiṃśipātve | tasya iti vṛkṣatvasya | saca iti yadetat niyatimahimnā traikālye-'pi śiṃśipātvamantarbhāvitavṛkṣatvam, eṣo'sau tanmātrānusambandhaḥ śiṃśipātvamātra samākṛṣyatvam | yadāha tanmātrabhāvānvayiniḥsvabhāvo heturātmani | iti | syāt iti nanu saṃbhāvyametat bhinnatvādanayorābhāsayoḥ | nanu vṛkṣatvaṃ samujjhya bhavantī śiṃśipā niḥsvabhāvā kathaṃ bhavet | atra āha agre iti yoginirmāṇatāsūtre | tathā iti pratyakṣāgamavaditi yāvat | lokasaṃvyavahāre tu kā pīḍā (?) nyāyena upayujyate | tata eva parameśva-rāgamaprasiddhimūlatvena deśadaśāpuruṣaviśeṣāntare'pi yā prasiddhi-rabādhitā niyati svarūpānuvartinī, tanmūlānāmeva anumānānāṃ karaṇakartranumānānāmiva nirvivādaṃ prāmāṇyam; natu svayaṃkalpa-notthāpitānāṃ sadvitīyānyataratvādīnām | ā janmano'nantapūrvajan-makoṭisahasrāvadhervā yat vyavahārapariśīlanaṃ, tadbalena vā; parakīya-paripakvapratibhopajīvanena arthakriyālābhena vā pratibhāparipāke jāte pramāṇasya sārvatrikavastutathātvaniścaye vyāpāro'khaṇḍitaḥ | tadāha abhyāsāt iti | ata eva iti | yato'bhyāsādevaṃ bhavati, tato yaduktaṃpaś- cātsaṃvādena kiṃ kṛtyamiti, tat nirastaṃ bhavati abhyāsāṃśe tasya upayogāditi tātparyam | tadā iti sākṣātkārasamaye | etasmāt vastusiddhirjātā, sa sākṣātkāraḥ svasamaye (page 92) pramāṇamiti yo niścayaḥ, sa tadā tadvastusiddhiniścayaḥ | anyathā iti ana- bhyāsena arthakriyārūpaniścayābhāve | tathāhi tadā saṃvādāntarama- pekṣante | saṃvādo'pica iti tasya arthakriyādeḥ | kāryasahacāriprabhṛ- teryā prāptiḥ, sa saṃvādaḥ iti sambandhaḥ | etat sarvaṃ bāhyarthasiddhi- saṃmatamapi taddarśane na kathañcidupapadyate abhyāsādeḥ saṃskāra- sāratvāt tasya ca pramātrekatāyāmupapatteriti hi darśittaṃ dṛksvābhāsaiva------------------------| (1|3|2) ityādyuddeśeṣu | tadasmaddarśane tu upapannamityāśayena punariha vitatya darśitaṃ mantavyam, niyatiśaktistu mahābhāsasāratayā tatra praveśanīyeti adhikamiyat | tathāca iti yedetaduktaṃ prameyaṃ, tena hetuprakāreṇetyar-thaḥ | tāvat iti saṃvyavahāre dṛṣṭaviṣaya iti manyate | ka iva iti ekapramā- tṛrūpasaṅkucitaprakāśāveśinīlādyavabhāsavimarśanarūpāt pratya- kṣāt samastāvigītavimarśanarūpaparicchedaśūnyāsaṅkucitaprakāśa- viśrāntabhāvatattvāvabhāsavimarśanasvabhāva āgamo balavāniti yāvat | enamāgamamavigītaprasiddhilakṣaṇaṃ vibhajati tathāhi iti | vedaśaivavaiṣ-ṇavādīnāṃ hi yo'rtho vimṛśyamānaḥ parasparānuṣṭhānena prasiddhaḥ; so'nenaiva uktaḥ, anenaiva utpāditaḥ, amuṣmāt kālādārabhyaiva pravṛtta iti na avacchedabhāgīti anavacchinnaprakāśadharmo vimarśātmā parame-śvara eveti anāditvameva tatra | kaṭhādibhirbhārgavamataṅgādibhirnārada- prabhṛtimiśca prasiddhānuṣṭhānamanādi eva nibadhyate yataḥ śabdanaṃ samāsavyāsopakalpitavākyayojanābhiḥ | naca asyā yatnasādhyaṃ pārameśvarītvamiti darśayati sarvaiva iti | upapāditam iti tatra jñānaṃ svataḥ siddham------------------------| (1|1|5) (page 93) ityādau | upapādayiṣyate iti itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsa-------------------| (2|4|21) ityādisthāneṣu | yadi sarvā mānasī vāṅmayī vā pravṛttiḥ pārameśvarī, tarhi, manorājyādāvapi sā pravṛttiḥ kathaṃ visaṃvādinī | āha tasyāstu iti | bāhyārthaparyantībhāvena satā asatā ca upalakṣito yo'syāḥ pravṛtte-rādyāyā aiśvaryāḥ sambandhini pāśavavāṅmanasavyāpāre rūpavaila-kṣaṇyabhedaḥ prātisviko viśeṣaḥ saṃbhavannapi durlakṣa iti pravṛttirupa-pannā lokasya, pravṛttau ca visaṃvādo'pi upapannaḥ pāśavavāṅmanasa-vyāpārabhāvāpattau, tatra ca bāhyārthaparyantībhāvābhāvābhyāṃ rūpavailakṣaṇye tasya durlakṣatvam, tataśca pravṛttāvapi visaṃvāde parameśvarecchayā iti hetutvena yojyam | nirudhyamānāpi iti niroddhu-miṣṭā apītyarthaḥ | niścalaiva iti nirodhecchayā cālyamānā api avicalā | pratibhāsaṃjñā iti pratibhānalakṣaṇā iyaṃ śabdabhāvanākhya āgama eveti yāvat | bhāvitam iti | atthivisaṃṇatthivisaṃṇatthitihu aṇesa ale | ityādyupadeśaviśeṣaiḥ śabdanarūpairotaprotīkṛtaṃ vyāptamantaḥkara- ṇaṃ saṅkalpābhimānaniścayavṛttitrayamayaṃ yasya, mantrā apihi śuddhasaṃvidrūpaparameśvarasambandhipurāṇatamasiddhaikarūpavi- śiṣṭavimarśasvabhāvā yasyaiva pramāturvimarśamātmanā abhivyāpnu- vanti; tasyaiva tathārūpatāṃ balādeva ullāsayantastathāvidhaviśiṣṭaphala-dāḥ | tata eva uktaṃ sahārādhakacittena---------------------| (spa. kā. 27) iti | nanu paśupramāturyo'bhimānātmā śabdanaviśeṣaḥ, sā kathaṃ pārameśvarī vāgityāśaṅkya parameśvararūpatā sarvatraiva aniruddhā, kevalaṃ tadicchayaiva tasyāḥ kvāpi aṃśe vicitre pronmajjananimajjane bhavata (page 94) iti darśayati saṃsāriṇo hi iti | tadānīm iti parameśvaratāparihārakāle loṣṭādivadasvātantryāt | pramātṛtā iti prāṇādeḥ pramātṛtā kathyate vyavahriyate param, na tāttvikīti yāvat | pāramaiśvaryasya aśeṣaprakāśa- vimarśamayasya yogastataḥ | etaduktaṃ bhavati-yathaiva viśvaprakāśāt- mā parameśvaraḥ, tathā viśvavimarśātmā | tatra bāhyatvagrāhyatvārtha-kriyātatsahakārivargasya yathā prakāśaḥ, tathaiva vimarśaḥ | tata īśvare-cchayaiva yo yatra vimarśāṃśe ekīkṛtaḥ samujjhitumicchurapi na ujjhituṃ śaknoti, tata eva rudrāṃśo rudrabhaktastu-----------------------------------------| ityādinā bhāvāṃśakaprādhānyamāgameṣu upadarśitam | sā iti pratīti- stādṛśī sārvajñyaṃ pratyetavye vastuni tathābhāvaniścāyakateti yāvat | nanu īśvarecchayaiva yat yasya nirūḍhaṃ śabdanaṃ, sa eva tasya āgama iti ka idānīṃ prāmāṇikānāṃ protkarṣaḥ | āḥ ke varākāḥ prāmāṇikāḥ | īśvara evahi tathā bhāti vimṛśati vimarśayati ca | nanu evaṃ tūṣṇīma-vasthīyatām, kiṃ śāstrapraṇayanopadeśaśravaṇānuṣṭhānaiḥ | satyama-vasthīyate yadi sa tathā avatiṣṭhāsīta parameśvaraḥ | tat sudhākandarodvahanamapi īśvarecchaiva | tathāca śivadṛṣṭiḥ sa eva śāstrakartṛtve-----------------------------------| (3|75) ityādi -----------------------yāvattadanuṣṭhānatatparaḥ | ityapi | iyatā mānasīṃ vṛttiṃ vicārya vāṅmayīṃ vicārayati vāgapi iti | tathāca iti yataḥ prarūḍhā satī pramāṇam, tataḥ parayūthyeṣu prarohā- bhāvalakṣaṇena bādhanena avimarśīkṛtā naiva pramāṇam | nanu nirūḍhatvāt na pramāṇam, apitu pramāṇopapannatvāt | (page naivamityāha yuktyaṃśastu iti | na tāvat sarvatra nyāyo nirvahati; yatrāpi nirvahati, tatrāpi pūrvoktadṛṣṭyā kāryādirūpasya durjñānatvāt durbalaḥ; svagṛhe balavānapi vādyantarotthāpitanyāyāntaradṛśi durbala- tarībhavati | tathāpi ca ādyāpi yāvadāsaṃsāraṃ pravahatāṃ kartaṣaṭka-tadbhedasahasrotthāpyamānānāṃ nyāyānāṃ na paryavasānaṃ kiñcidapi labhyate | yadāha yatnenānumito'pyarthaḥ-------------------| (vā. pa. 1|34) iti sarvaḥ phalocitānarthānāgamāt pratipadyate | viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktumāgame | (vā. pa.1|142) iti ca | parakīya iti kramayaugapadye kramakāryakāritvasya vyāpake iti yaducyate, tat kiṃ vastu apekṣya; atha saṃbhāvya, na tāvat viruddhe dve ekasya vyāpake vastuno bhavitumarhataḥ, anyatarasya api evaṃ kathaṃ vyāpakatvam, kramaśca na asakṛt vā karaṇaṃ, tacca asaṃbhāvyeva vastuta iti tadapekṣayā dvitīyo'pi rāśirna kaściditi tadatadrūpaparicchedavyava- cchedābhyāṃ tṛtīyarāśyabhāvaniścayo nāsti,-iti gatyantarakṣayo'pi na kaścit | saṃbhāvanā tu vikalpamātraṃ, na tayā samutthāpito vyāpyavyā- pakabhāvo vastu āviśati,-iti kṣaṇiko'pi na tāvat krameṇa karoti ananuvṛtti-dharmakatvāt, na akrameṇa ekena vapuṣā kāryakaraṇe tadbhedāyogāt, anekena api karaṇe yaugapadyāyogāt, sahakārisaṃpātāt tathā karaṇe tasyaiva vyāpakatvaṃ syāt na kramākramayorityādiko naiyyāyikokto durbalībhavati nyāyaḥ | eṣā piśācoktiḥ, anyoktā śakyaparihāreti sarvathā tarko'pratiṣṭha eva | tathaivahi parameśvareṇa sa sṛṣṭaḥ | tata eva iha śaktisaṃvardhanakrameṇa antaḥsaṅkucitavimarśaśaktisamākarṣaṇena (page 96) tathaiva bhogāpavargopayoginā upayujyamānaḥ prameśvareṇa sṛṣṭastarka- saṃsāraḥ kāvyasaṃsāravadapara eva | vicitrā hi amī saṃsārāḥ | apra- tiṣṭhitatve'pitu tarkasya na asmaddarśanasya khaṇḍanā kācit | ābhāsamā-navastuvāde hi parameśvarecchayā ayamābhāsaniyamaḥ | sā ca vaicitryeṇa ābhāsānutthāpayantī tatsaṃyojanaviyojanavaicitryeṇa ca pramātṝn vicitrīkurvāṇā aparyanuyojyā,-ityetāvadeva nyāyamavatiṣṭhate | tadaya-malabdhagādha eva tarkaḥ śobhate | atra tu svabuddhigarveṇa pratiṣṭhāṃ paśyan svagṛhaprāṅgaṇamdhyakalpitaniḥśeṣabhūgolakamadhyadhruvakas- thānavat mūḍho vā ḍimbaviḍambako veti āstām | sarvathā anumāne na āśvasitavyam, apitu āgama eva | sa ca yo yasya hṛdaye nirūḍhimupagataḥ, sa eva | nanu evaṃ yasya na kiñcit nirūḍhaṃ, tasya kim | nanu evaṃ yasya cakṣuṣī na staḥ, tasya kim | tatkartavyahānopādānaviraha iti cet, ihāpi āgamaviśeṣasaṃpādyabhogāpavargopādānanarakapātādiparihāraviraha eveti | yadāha mīmāṃsakāgraṇīrbhaṭṭanāyakaḥ mahānti pātakānyāhuryadājñāvaśataḥ surāḥ | pāvanāni namastasmai svacchandāya harāya te || iti | atra tridhā vidhyanuvādayogo vyākhyātavya iti | nirūḍhatayā āgamo mānam | tadāha prasiddhaṃ tu iti yat yadā yathā yatra ityanena krameṇa sarvāgamānāṃ prāmāṇyam | mlecchādyāgamo hi tāvati pramāṇaṃ bhavannapi anāryasaṃparkasaṃbhāvyamānamlānirāgamābhāsaḥ | tathā śrutyukteṣu eva mahājaṃ vā mahokṣaṃ vā--------------------------| ityādikartavyeṣu madhyāt tadicchāvaśāt mahokṣaprokṣaṇe'tyantaviru- ddhe'pi (page 97) cirajīvināmṛṣiprāyāṇāmevaṃ buddhirjāyate adya etat yuktamiti adya na vidhīyate, natu pūrvamayuktakāriṇo vayamiti | yatra tu anyāgamasaṃvala- nayā pramātuḥ pūrvameva ahamayuktakārī abhavamiti pratyayo jāyate, tatra na āgamatvameva | tatrāpi bhagavanniyatyā pārameśvarāgame evaṃ- vidhabuddhyutpāde vilayavyavahāro'nantapratyavāyaphalaḥ, anyatratu tathātvodaye pārameśvarāgamasamāśvāse'nugrahavyavahāro''nantā- bhyudayalābhāt | tatrāpi ca tadāgamatyāgapratyavāyaparihāro liṅgoddhā-rādidīkṣayā parameśvareṇaiva nirūpitaḥ, natu śaivāgamādyasamāśvas-tavaiṣṇavādau tathā darśitamiti vastutattvānusāriṇa āgamāḥ | puruṣapra-jñāstu svotthāpitapakṣapātayuktāḥ svabalena utkarṣāpakarṣāvutthāpa-yantyaḥ saṃbhāvyamānabādhāḥ,-iti alamatijalpitena | natu evaṃ yadi aniyatakartṛkaiva vāk pārameśvarī, tarhi siddhāntaśrutyādeḥ prāmāṇyaṃ syāt adṛṣṭavigrahācchāntācchivātparamakāraṇāt | nādarūpaṃ viniṣkrāntaṃ śāstraṃ paramadurlabham || iti amūrtādgaganādyadvannirghāto jāyate mahān | śāntātsaṃvinmayāt tadvacchabdākhyaṃ śāstram------|| ityanena krameṇa anāditvāt parameśvare prakāśavimarśasvabhāve kālā- nullāsāt, buddhādipraṇītatvāttu na bauddhāgamādīnāṃ bhavet | atra samādhiḥ bauddha iti | nahi buddho nāma niyataḥ kaścit, api tu bhāvanā- balapratilabdhakṣaṇikādidṛḍhavimarśaḥ | tasya kṣaṇikādibhāvanopadeśī guruḥ pūrvabuddhaḥ, tasyāpi anyaḥ,-iti krameṇa aniyatavaktṛkatvāt pāra- meśvaravimarśamayataiva vastutaḥ | evaṃ caturviṃśatitattvabhāvanābhā- vitaḥ kapilo mantavyaḥ | ata eva sarvāgamā (page 98) anādaya eva | tathāca pārameśvareṣu api śāstreṣu tadvṛttāntāḥ śrūyanta eva buddhitattve sthitā bauddhā avyakte pāñcarātrikāḥ | iti yatkiñcidvāṅmayaṃ loke bauddhamārhatavaidikam | vaimalaṃ pāñcarātraṃ ca lākulaṃ sāṃkhyameva ca || tadgrāhayenna sandeha-----------------------------------------| iti ityevaṃvādināṃ teṣāṃ vādināṃ tu śatatrayam | triṣaṣṭyabhyadhikaṃ ca-------------------------------------| (sva. 10|680) iti etatpuruṣavijñānaṃ kapilāya mahātmane | mayā proktam--------------------------------------|| ityādi ca | tena kaṇṭhoktivat sugatoktistatra, natu tatkṛtaṃ prāmāṇyam | tat- kṛtatvamevahi prasiddhimantareṇa kiṃpramāṇakamiti prasiddhireva ekā pramāṇam | parameśvarechāvaśācca sugatakapilādayo'pi tatprasiddhyanu- praviṣṭāḥ kṛtā anugrāhyāstāneva anyāṃśca anugrahītum | lokaprasi- ddhiḥ iti yo yatra vyavahāre vyavahartā, sa tatra lokaḥ | deśe iti tattadvyava- hārasthāne | etat saṃvādayati kāmam iti | kenacidāgamaniścayena yadyapi nirmitamanyalokācāreṇa ca viruddhaṃ tathāvidhamapi caraṇaṃ ceṣṭitaṃ yat; tadapi pratipadyante kāmaṃ bahavo'pi ekavākyatayā aṅgīkurvanti, natu tatra eṣāṃ vicikitsā bhavatītyarthaḥ | tatra hi iti tathāvidhaviruddhavyava-hāranimittabhūtā vāgityarthaḥ | yadi pārameśvarī vāk pramāṇaṃ, tadā vedaḥ katham | āha īśvarājñā hi iti ā samantādapratihatam, (page 99) ā ca phalasiddhervyāpriyamāṇam, āvinayaṃ hṛdayaṃ vyaśruvānaṃ vimarśarūpamājñā numastvāmṛgyajuḥsāmnāṃ śukrataḥ parataḥ param | yasya vedātmikājñeyamaho gambhīrasundarī || (sta. ci. 69) iti, yasyeti ṛgādīnāṃ śukraṃ sāraṃ vīryaṃ vāktrayaṃ pūrvaṃ vyākhyātamicchādiśaktitrayamayaṃ, tato yatparaṃ paraśaktyātmakamā- nandadhāma; tataḥ paraṃ samastaśaktipratiṣṭhārūpaparamaśaktiviśrānti-dhāma; tat numaḥ | aho iti gāmbhīryasya saundaryasya ca atiśayaṃ dyotayan- nadhyātmādhibhūtādhidevādiviṣayārthasahasragarbhatvamācakṣāṇaḥ sarvāgamāvisaṃvāditāṃ vedāgamasya āha | yathoktaṃ --------------------------sarvajñānamayo hi saḥ | iti | ubhayī iti nibaddhā, anibadhā ca | viparyayo viruddhā prasiddhiḥ prāmāṇyalakṣaṇamaśnute iti saṃbhāvyate iti sambandhaḥ | tathāca ------------------śukrātprabhṛti madyasyāpeyatā dvijaiḥ | ityādi śrūyate iti sāpi prasiddhireva | sāpica anādiḥ | anādikālabhāvinyo hi sarvāḥ prasiddhayaḥ | tatra tu kācit kadācidunmajjati, kācit nimajjati,-iti unmajjananimajjane eva udāharaṇena spaṣṭayati tathā ca iti | tadupacāra- vastu iti nāmākṣarāṇi śrotramanogocarīkāryāṇi api lipau yataḥ upacar- yante ciratarabahujanmābhyastavyavahāraparicayadṛḍhanirūḍhena parame- śvarājñānuvartitayā śrīmatsarvavīrabhargaśikhādyanugatayā tathaiva satyena sāmānādhikaraṇyena dṛḍhavimarśavaśāt vyavahriyante | dṛḍhasya ca vimarśasya satyatvam | tatasteṣu āpyāyakasantāpakādirūpa- varapramukhavarṇopacaritarūpalipyakṣarayuktyaivavā āpyāyakasantāpakādirūpakṣīrāvasekakhadirāṅgāratāpanādiyuktyā (page 100) vā āpyāyanādikarmapraiṣādyabhidhāyivarṇopacaritarekhāyogena vā āpyāyiteṣu athavā santāpiteṣu tallipyakṣaratādātmyavimṛṣṭavarṇarūpa- pratyavamarśābhedaprāptaprakāśasvabhāvo'sau puruṣa āpyāyitaḥ, tantāpito vā bhavatīti | tatra īśvarecchayā sa bhāvo yathiva prakāśe prati- bimbātmanā sṛṣṭo viśiṣṭarūpādiprakāśamayaḥ, tathā viśiṣṭarūpopa- rāgavicitravimarśaviśeṣamaya iti kathamevaṃprāyāṇāmarthāsaṃspar- śitvaṃ śabdānām | tadeva draḍhayituṃ nidarśanāntaramāha tannāma- nakṣatre ca iti | ṣaḍṛkṣopatāpādivicāre janmanakṣatrādapi mukhyanā- mākṣaradvārāyātaṃ nakṣatramavakahaḍādiṣu cakreṣu svarodaye mukhya-tayā gaṇyate | tacca atīvasaṃvādi dṛṣṭam | evaṃ śāstradiśā kāryakāri-tvena tasya śabdasya tadarthātmakatvaṃ pradarśya lokapratibhāmukhena api āha tathā iti | paśormātāpitṛprāyasya yadyapi icchā tatra vyāpṛtā, tathāpi īśvarecchaiva atra mukhyatvena vijṛmbhate vāstavatātparyāt | udāharaṇasphuṭīkṛtamāgamalakṣaṇaṃ sarvatra saṃcārayati evam iti | atra iti vyavahāre | tena iti īśvareṇa | anyathā iti tadadhyāsaṃ vinā | etacca ghaṭo'yamityadhyavasā--------------------------| (1|5|20) iti sūtre vivecitam | nibaddhaḥ iti viśiṣṭavākyaracanābhiḥ, anibaddhastu yatra tathā nāsti | mahājano yatra kartavye yaḥ prasiddhiṃ yāto vargaḥ, sa eva mantavyaḥ-yathā vedānuṣṭhāne cchāndasaḥ, vaiṣṇavānuṣṭhāne bhāgavatākhyaḥ | yathāha varāhamihiraḥ viṣṇorbhāgavatā maghāśca savituḥ śambhoḥ sabhasmadvijā mātṝṇāmatha mātṛmaṇḍalavido viprāstvatha brahmaṇaḥ | śākyāḥ sattvahitāya buddhavapuṣo nagnāstathaivārhato yairyo deva upāsyate svavidhinā taistasya kāryā kriyā ||
vol M00022 · chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2 · lines via source.start/end