chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2
IPVV · M00022
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha tṛtīyo vimarśaḥ |
(page 70)
ekamanuttararūpātprabhṛtitrikaśaktipūritānandam |
amṛtāsyamasya jagataḥ pramāṇabhūtaṃ śivaṃ vande ||
kriyāśaktivijṛmbhā iyamiti abhidhātuṃ sambandhopakramaṃ
sāmānyādīnāṃ tattvamupapāditam, adhunātu sambandhatattvameva
upapādyate vitatya | tatra paramārthato dvividha eva sambandho
jñāpyajñā-pakabhāvo yo jaḍājaḍaniṣṭhaḥ, kāryakāraṇabhāvaśca yo
jaḍaniṣṭhaḥ | tatra pūrvo mānameyātmako yanniṣṭhitamuktaṃ
vakṣyamāṇaṃ ca siddhyati | pramāṇādhīnā hi vastusiddhayaḥ iti
prasiddhametat | ata uktavakṣyamāṇavastusamarthanopayogitayā
sambandharūpatayā ca avaśyanirṇetavyaṃ mānameyavyavahāraṃ
nirūpayituṃ vimarśāntaraṃ saptadaśabhiḥ sūtraiḥ
idametādṛk----------------------------------|
ityādibhiḥ
----------īśādivyavahāraḥ pravartyate |
ityantaiḥ | ślokadvayena ca atra pramāṇatatphalasvarūpaṃ nirūpyate; tataḥ
prameyatattvanirūpaṇāya pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpāraḥ, natu
niyamena svalakṣaṇātmakavastvekaviśrāntaḥ,-ityamunā tātparyeṇa
vimarśabalādābhāsavyavastheti daśakena; tatprasaṅgato mithyājñāna-
tattvamekena; prameyatattvaṃ ca prakṛtameva īśvaravāde ghaṭate iti ekena;
mānameyaphalavibhāgaḥ sati eva uktarūpe pramātari upapadyate, tata eva na
asya prameyatvaṃ yena bhagavatyapi pramāṇaṃ upayujyeta āñjasyena,
vyavahāramātrasādhanaṃ tu atra pramāṇamiti trayeṇa,-iti
prakaraṇārthaḥ | pratisūtraṃ tu artho nirūpyate | yaduktam-
kriyādibuddhayo
(page 71)
na bhrāntāḥ-iti, tat nirṇetuṃ pramāṇatatphalasvarūpaṃ prasiddhameva
anūdyate ślokadvayena
idametādṛgityevaṃ yadvaśādvyavatiṣṭhate |
vastu pramāṇaṃ tatso'pi svābhāso'bhinavodayaḥ || 1 ||
so'ntastathāvimarśātmā deśakālādyabhedini |
ekābhidhānaviṣaye mitirvastunyabādhitā || 2 ||
vastu bāhyaṃ nīlādikaṃ, āntaraṃ ca sukhādi yadvaśāt yasya
sāmarthyāt vyavatiṣṭhate vibhaktāṃ niyatāṃ maryādāṃ na ativartate
idamiti svarūpeṇa, etādṛgiti nityatvādiviśeṣaṇabhūtadharmāntarayogena;
tat pramāṇamiti tāvat prasiddhaṃ loke | tatta kiṃ syāditi vivecako yāvat
vimṛśati, tāvadidamāpatati-iha vastu svavaśādeva na vyavatiṣṭhate,
tadāhi mama nīlaṃ prakāśate caitrasya veti na syāt; tadidamanyavaśena
vyavatiṣṭhate | anyaśca yadi jaḍaḥ, tadidamandhena andhasya mārgadarśa-
nam, tasmādanyo'sau saṃvidrūpaḥ | so'pi nirviśeṣo nīlapītādi kathaṅ-
kāraṃ vibhāgena avasthāpayet, tadasau nīlopahito nīlonmukho
nīlaprakāśa iti sa ābhāso nīlasya vyavasthāpakaḥ |
nīlaprakāśasvabhāvatāyā hi na aparā vyavasthāpakatā kācit | nīlasya ca
avyatiriktasya cet prakāśastathā bhavet, sa tarhi pītāderapi na kiṃ bhavet
saṃvittattvatādātmyāviśeṣāt sarvasya | tato vyatiriktasya nīlasya sa
ābhāsaḥ prakāśaḥ | itthaṃca asya vyatiriktatā yadi
mahāprakāśādavyatireke pāramārthike sthite'pi vyatireka ābhāsate |
tataśca idaṃ jātam-śūnyādyupādhisaṅkoca eva yaḥ prakā-śasya,
ayameva ekayaiva sṛṣtiśaktyā pramātṛpramāṇaprameyollāsaḥ |
yathoktaṃ siddhapādaiḥ
udetyekaḥ samālokaḥ pramāṇārthapramātṛjaḥ |
(page 72)
iti | tena dehādyapādhisaṅkocavato'nantakālāntarmukhasaṃvedanala-
kṣaṇāt māyāpramāturyatiriktīkṛta iva sa ābhāso bāhyaprameyonmukho
yāvat vartate, tāvat prameyagatadeśakāloparaktatayā kṣaṇe kṣaṇe anyā-
nyarūpatayā navanavodayaḥ saṃstasminneva svaśabdavācye ekasminneva
anantakālavyāpini māyāpramātari sambandhitvena nirbhāsamāno mama
nīlādyavabhāso yasyaiva pītādyavabhāsa ityādinā rūpeṇa yaḥ, sa eva
pramāṇamiti yataḥ sa ābhāsaḥ pramāniṣpattau savyāpāraḥ | kā khalu
pramā,-iti cet, āha sa eva bodhātmā ābhāso mitiḥ pramāṇasya phalamiti
sambandhaḥ | naca paryāyatā, yato bāhyonmukhatvena prakāśarūpatayā
tat pramāṇam, antarmukhātmanā vimarśarūpeṇa kevalaṃ
viṣayoparāgasaṅ-kucitena śabdanātmanā phalam | ekaniṣṭhe hi
śūratvavijayitve vivekinā hetuphale iti nirūpyete, tathā
nīlaprakāśatadvimarśarūpe | tata eva uktaṃ
tadvaśāt tadvyavasthānāt-----------------------| (pā. vā. 3|308)
iti | vyāpārātmakameva hi karaṇasya prathamasādhyatvāt phalam | vyāpā-
raśca vyāpriyamāṇāt karturvyāpāryamāṇāt vā karaṇādananyātmaka
eva yukta iti mukhyatvena pramāṇaphalayorabheda eva nyāpyaḥ,
phalaphalena tu prayojanāparaparyāyeṇa pravṛttiprāptyādinā vyatiriktena
bhūyatāṃ nāma | ato vimarśa eva phalam | tadbalena bodhaḥ pramāṇam |
vimarśaśca śabdaṃ
deśakālaviśeṣābhāsānāliṅgitasāmānyarūpābhāsa-viśrāntaṃ
jīvitatvena apekṣate | ayam ityapi hi yat vartamānaṃ puraśca,
tāvanmātramāha | kiṃ bahunā, caitro'yamiha adhunā tiṣṭhati,-ityapi
yāvat śabdagocaraḥ, tāvadeṣaiva saraṇiḥ | proktṛgatapratyakṣātmakavastu-
svālakṣaṇyabalāt tu viśeṣaniṣṭhatā,-iti ābhāsamātre pramāṇasya
vyāpāraḥ | svālakṣaṇyābhāse'pi
(page 73)
miśraṇābhāsasvabhāve śuddhe eva pramāṇaṃ vyāpriyate | tat tu
vimiśra-ṇābhāgiṣu anantareṣu gṛhītagrāhitvādapramāṇam | tataḥ
pramāṇaviṣa-yatābhājaḥ pṛthageva ābhāsavargasya vastutvam | saca
vimarśo dvicandra-bodhādutpanno'pi unmūlanamante sahiṣṇuḥ pūrvamapi
unmūlita eva | antarmukhena hi vapuṣā sa eva asau, na anyaḥ |
svasaṃvidevaca atra sākṣiṇī tadaiva idaṃ na rajatamitipratīteḥ |
dvicandramapi parasya vismayāya darśayan
paropahāsāvajñākṛpādipātrīkriyamāṇa eva dvicandravimarśaṃ
prācyaṃ tadaiva vartamānatatprakāśabalopanatamapi evamunmūlitameva
abhimanyate iti | tata uktaṃ so'ntaḥ iti | evaṃ sūtrārthamavatārayati
idānīm ityādinā | ata eva iti yata evamuktamādisiddhasūtre iti vyavahita-
mupajīvanīyam, tarhi ādau mā bhūt (?) tannirdeśaḥ, etatsthāne tu
kimarthaḥ | āha ānuṣaṅgika iti kriyāśaktivisphāraṇaprasaṅgātmakā-
danuṣaṅgādāgatā ekapramātṛtattvaviśrāntilakṣaṇānuṣaṅgaprayojana-
kāśca ye jātyādayaḥ, teṣāṃ vyavasthāne ādisiddha iti yena anavasthādi
na āpatati iti vyavahriyate iti na prameyavat ityante pṛthagbhūtastata eva
dharmatayā asau yukta ityarthaḥ | nanu nityatvādi vastuno viśeṣaṇaṃ
sarvapratyakṣeṇa gṛhyate, kāmaṃ katipayaṃ gṛhyatāṃ, tat kathamuktaṃ
viśeṣaṇaṃ ca iti | atra āha nityatādi iti | nanu viśeṣaṇavyatiriktaṃ
kimanyat svarūpamityāśaṅkya āha vastumātreṇa iti | saṃsargaikānta-
vādināpi hi dharmādhārarūpaṃ svarūpamabhyupetameva yadekaniṣṭha-
tayā taddharmasahasrasāmānādhikaraṇyapratipattiḥ-ayaṃ ghaṭo rakto
raukmo mahān hṛdya iti | nanu avisaṃvāditvaṃ pramāṇasya yat lakṣaṇaṃ,
kimiha tyaktameva tat, na tyaktaṃ lokikatvāditi darśayati vastu iti | vastu
(page 74)
vyavatiṣṭhate iti hi anena tadeva uktam | pramātradhīnam iti pramātradhī-
natāṃ tasya prakaṭīkartuṃ vṛttau ṇicprayoga iti yāvat |
pramātradhīnatāṃ sphuṭayati vimarśodaye hi iti vimṛśyate iti ṇijartho
darśitaḥ, vyavatiṣṭhate iti ṇijartho'pi prakṛtyartha eva pradhānamiti
sautramapi vyavasthānamanu-sṛtam | asyaiva iti prameyatāṃ māyāśaktyā
nītasyetyarthaḥ | vyākulīka-raṇāt iti bahirmukhatvādaraṇena
antarmukhatāyā avabhātāyā api anupa-lakṣaṇāt | atra ca iti
sambandhitvena siddhāvudgacchanneva hi avabhāsaḥ svaprakāśatayā
itthaṃ prakāśate | nanu bādhitametat svasaṃvedanamiti kiṃ na
saṃbhāvyate | naivamityāha dvicandrādi iti | bhrāntabodhe'pi sva-
saṃvedanamabhrāntaṃ sarvatreti ghaṭayati | atra hi iti | bāhyaṃ prati iti
cakṣurālokabodhaiḥ saṃbhūya janite'pi bodhe bodharūpatā bodhādeva,
indriyāttu viṣayākārateti; tato yathā kumbhakārabuddhiprabhavo doṣaḥ
kumbhasya sanniveśaṃ paraṃ dūṣayet, na mṛdaṃśamapi; tathā
cakṣurupa-rañjakaviṣayāṃśameva, na bodhāṃśaṃ bhrāntīkuryāt |
cākṣuṣaṃ bāhyaṃ prati bhrāntaṃ svasaṃvedanaṃ tu sarvadaiva
abhrāntamiti vākya-sambandhaḥ | madhyagranthastu bāhyaṃ prati
bhrāntatāsamarthanāya | yataścakṣurvikṛtaṃ, tato bāhyaṃ prati
bhrāntamiti kutaḥ | viṣayākāratā hi arthāt, na indriyāt | āha naca iti |
pramā hi viṣayoparāgayoginī tathā bhavati | viṣayaśca indriyeṇa
sannikṛṣṭo vā indriyavṛttinipatito vā tathā kuryāditi indriyavikāre satyeva
na aindriyiko vibhramaḥ | nanu gacchato marudarśanādau na indriyavikāraḥ,
athaca iṣyate asya vibhramasya aindriyi-katvam | ka evamāha-na
indriyavikāro'treti darśayati tāvanmātra iti indriyavikāra eva
kevalo'kṣavibhramasya hetuḥ |
(page 75)
avikṛte hi indriye bhavan kathamaindriyiko vibhramaḥ syāt | tadeva ghaṭayati
nauyānādibhiḥ iti | āśubhramaṇanauyānavātaprakopādibhirindriyameva
bhramarūpārūḍhamaśaktaṃ ca saṃpādyate,-iti cakṣuṣa eva tatra vikā-
raḥ | nanu svasaṃvedanaṃ na bauddhavadiha svatantram, apitu mahābodha-
paryantapaśupramātṛlagnam | tataśca bodhamātratā svasaṃvedanena
siddhyet, na dvicandrabodhatā dṛṣṭe; nāpi prakṛte nīlamābhāti
ityevaṃrū-patā,-iti | etat pariharati avyabhicarita ityādi abhinno'tyantaṃ
pṛthaktā-bhūmimaprāpto'pitu sādāśivapadamadhyāsīno yaḥ
ābhāsaviśeṣo dvi-candranīlādistadviṣayo yastathābhāvaḥ
saṃvedanarūpatāprakāśatvaṃ, tadavyabhicaritamabhrāntamanapāyi ca
yasya, tat tathā | etaduktaṃ bhavati-bhinnābhimataṃ yat nīladvicandrādi,
tadavaśyamabhiśaṅkanīyam | yattu bodhe darpaṇa iva nirbhāsate, tat
bodhasiddhyaiva siddhamiti dvicandranīlā-dyābhāsarūpe atra
svasaṃvedanamabhrāntameva | dvicandrapratibhāsa iva iti dṛṣṭāntaṃ
nirūpya dṛṣṭāntāntaraṃ samuccayena āha yathāca iti yathā
sādhāraṇyena nīlābhāsavikalpakāle svasaṃvedanādeva pratipadya-te;
yathā mama evamābhāsate ityapi yat prakṛtaṃ, tat svasaṃvedanādeva
pratipadyate iti yojanā | atraca arthe svasaṃvedanaṃ yat pramāṇamuktam, tat
sākārabodhavādinā api avaśyābhyupagantavyamiti darśayati ata eva iti |
yathā svasaṃvedanaṃ muktvā bodhasya ākārabhūtāḥ iti, bodhasya
sambandhinaḥ iti, bodhasya niyamena karmatāvyavasthayā viṣaya iti ca
yaducyate, tat svasaṃvedanādeva siddhyati, na anyataḥ pramāṇāt | tathāpi
sambandhitvena siddha eveti yaduktam, tatsiddhyā prakṛtamapi
prameyāntaraṃ siddhyati,-iti adhikaraṇasiddhāntatāmapi anenaiva
granthena
(page 76)
darśayati | ata eva iti bodhasambandhitvena siddhatvāt bodhamātraparamār-
thatvaṃ nīlādīnāmiti yat prakṛtaṃ prameyaṃ, tadapi siddhameva bhavati
saṃbandhasya abhedaviśramaprāṇatvena tādātmyaparyavasānāt | evamiti
hi yat nīlātmakaṃ rūpaṃ, tadavabhāsate iti sāmānādhikaraṇyena ava-
bhāsabruḍitam | sa ca avabhāso bodhasya sambandhī san bodhatādātmyā-
pannaḥ | tat kimanyadavaśiṣyate yat bodhātiriktaṃ nīlasya svarūpaṃ syā-
diti | nanu evaṃ svasaṃvedanasiddho nīlābhāsavikalpo bāhye nīle kasmāt
na pramāṇamityata āha yataśca iti | caḥ śaṅkāṃ dyotayati | āntare
vikalpe nīlaṃ mama avabhāsate ityetāvanmātramasti, natu
bahirmukhākāratve | bodhāvabhāsa eva etat nīlamityevaṃrūpaḥ iha tu asti
| yata evaṃ mama ābhāti, tat etat nīlamiti | tataśca bahiṣkaraṇapratyakṣeṇa
pramitaṃ gṛhīta-metaditi nīlādi bāhyamucyate, natu
vikalpasvasaṃvedanapramitaṃ tat bāhya-mucyate | evaṃ svabhāsamanyathā
vyākhyāya abhinavodayaḥ ityasmin vyāvartyamapaśyato
mohamapahartumāha sa ca iti punaḥpunariti kālabhe-dena sarvadaiva
abhinavatvādanavodayo na kaścidābhāsaḥ, kintu vedyoparā-
gādanyatvānanyatve tatra, vedyasya api te pratyavamarśabalāditi tātparyam |
vāstavābheda iti avabhāsa eva sthitaḥ iti vṛttipadairābhāsavyatiriktaṃ
na anyat sthitaṃ rūḍhaṃ satyaṃ kimapi asti,-itivadadbhirabheda ukta iti
yāvat | evaṃ pramāṇasūtre vṛttiṃ vyākhyāya phalasūtre vyācaṣṭe sa
evaca iti | atra iti vṛttivākye | atrāpi iti na kevalaṃ pūrvamiti arthasiddham |
bauddhā-dṛśi darśanādhyavasāyayoḥ kālabhedāt kathamaikyamiti na
pramāṇa-phalayorabhedaḥ, taddṛṣṭāviva tvaddarśane'pi
kathamasāvityāśaṅkate
(page 77)
cakṣurādi ityādinā yadyapi ityantena | tathāpi ityādinā atra uttramāha |
bauddhadṛṣṭyā api vikalpā hi pratyakṣāyante iti darśanādhyavasāyayore-
katvavyavahāraḥ | evaṃ paradṛṣṭyāśayena upapādya
sthitadarśanāśayena upapādayati athavā iti atraiva ekaghane
prakāśavimarśātmani rūpe | uktaṃ hi
sākṣātkārakṣaṇe-------------------------------| (1|5|19)
iti | tadeva ghaṭayati ekaivahi iti | ekasyāṃ pratītau cinmātrarūpatayā
tāvatā pramārthapramātṛrūpā vedyacchāyoparaktā saṃvidrūpā ca
īśvaratā pramāṇātmikā | vakṣyate iti āgamādhikāre | nanu śivatā
pramātṛdaśāḥ; īśvaratā tu pramāṇadaśā, phaladaśā tu kā | āha
tadevaca | iti ayam iti svasaṃvedyaḥ | savyāpāravimarśaṃ vyāpārasaṃ-
pattyā pramātṛtāyā ullāso vidyātattvātmā vimarśo bhāvasvarūpa-
mātre viśeṣaṇe vā dvaye vā yaḥ, tadeva pramāṇasya phalaṃ; saṃsāra-
bhūmau tu sarvametat māyāspṛṣṭatvāt malinamiti āśayaśeṣaḥ | nanu
vastuno viśeṣaṇaiḥ iti upakrāntā vṛttiḥ, tata evaṃ vṛttyantareṇa bhavi-
tavyam idamiti nityamiti vā, tat puṃnirdeśe ka āśayaḥ | ayamityāha
ābhāsa eva iti | sa evaca ābhāsaḥ iti hi vṛttigranthe ya ābhāsaḥ
pramāṇatvena uktaḥ, tameva atinikaṭamapekṣya nirdeśaḥ prakṛtaṃ
pramāṇaprameyayorabhedaṃ tāttvikamācaṣṭe ityarthaḥ | nanu evaṃ
pratītiḥ pramātṛpramāṇamayī,-iti katham | pūrvaṃ pramātā, tato'pi
tadvyāpāryamāṇaṃ karaṇaṃ, tadviṣayaśca prameyamiti hi yuktam | naiva-
mityāha sati iti | nanu evaṃ cet, kathamayaṃ lokavyavahāraḥ-pūrvaṃ
pramātetyādi | ucyate anyadā tu iti | yat vyākhyātamasmābhiḥ-
māyāspṛṣṭametat sarvamiti,
(page 78)
tadeva bhaṅktvā nirūpayannevam ekābhidhāna ityādivṛttiṃ vyācaṣṭe
sāṃvyavahārikasya ca iti saṃbhūya saṃvṛttya saṃkocena ca vyava-
hāraḥ, tata āgatastatprayojanastatrabhavaśca yaḥ pramātā; tasya | prāk iti
tadatatpratibhābhājā-----------------------------| (1|6|3)
iti prakaraṇe | abhilāpena sādhāraṇo ya eva abhilāpaviṣayaḥ, sa eva artho
yasya tadbhāvastattā; tayā | abhilāpasādhāraṇaśca abhilāpena saha tasya
yaḥ prathate, so'bhilāpasaṃvalita iti yāvat | yadyapi abhilāpasādhāraṇār-
thatvamekasāmānyaviṣayatāyāṃ hetuḥ tathāpi pūrvapratipādanamātra-
tātparyeṇa samuccitya anayorabhidhānaṃ tat yathā śabdasya
kṛtakatvamani-tyatvaṃ ca uktamiti | iyatā vimarśaviśeṣamanusarati
avaśyaṃ ya ekaikaḥ śabdastadvācya iti yā vṛttiḥ, sā vyākhyātā | ata
eva iti yata ekasāmānye pramātṛvyāpāraḥ | ekaikamevaca sāmānyaṃ
vastu pramātradhyavasāyā-darthakriyāyogācca,-ityāha
bhinnābhinnasandhāna iti kaścit pramāṇa-viṣayaḥ | vastu iti pradhānaṃ
dravyam | bhavati iti vidheyaṃ vastu apekṣya sthityā nirdeśaḥ, evamuttaratra
viśeṣaṇamapekṣya | tadeva kuto'sya viśeṣyatvam | ucyate tadantar iti |
tadvicitrīkaraṇavyāpṛtaireva taiḥ pṛthu-budhnodarākārasādhyairvā
arthakriyā nirvāhyate | yadyapi ca teṣāṃ nijanijā nānā asti sā, na ca na
arthyate bhinnābhisandhānādeva; tathāpi citrapaṭena ātānavitānātmanā
yaiva āvaraṇarūpā kartavyā, tasyāmeva śobhābhimānādi anupraviśat
citratādhāyakam | nahi rahasi kāntasametā ramaṇī citrapaṭaṃ paridhatte
śobhāmādhātum, narapatirāsthānamaṇḍape vā racayati śirasi
maṇinicitamapi kanakakalaśamityāśayena
(page 79)
āha prāyeṇa iti ata eva iti pṛthaganarthyamānatvena | atra iti tu
viśeṣyapra-dhānabhūtadravyavācī | yathā pūrvamuktaṃ
kiñcit vastu bhavati |
iti
ātmā vastu svabhāvaśca śarīram |
iti ca | agre iti
tathaiva sadghaṭadravya----------------------------| (2|3|5)
ityatra | vikalpasyaiva iti, anena vimarśabhedānusāritvameva draḍhayati |
kadācit iti sannihitānāmapi madhye ekaiva arthyate, tāvatā tu na
tāvatīnā-masannidhānamiti bhāvaḥ | sarvathā iti ekasmin sāmānye
tatsamūhe vā bhavatu vimarśaḥ, idaṃ tu aheyaṃ māyāpade iti
vyavahārapadena āha | ata eva iti yato'rthakriyāprāpakatvamasya, tataḥ |
nanu arthakriyāprāpakatvaṃ ca astu bādhyatvaṃ ca, ko virodha
ityāśaṅkya virodhaṃ darśayati artha-kriyā iti | arthakriyākāri bāhyaṃ
sādhāraṇametat na bhavati,-iti bādhasya rūpam | etadviparītaṃ ca
pramāṇapratilabdhasya arthakriyākṣamavastuprā-paṇasya,-iti yukto
virodhaḥ | nanu arthakriyākṣamarūpasya bādhakaṃ kiṃ karoti | ucyate
aindriyikamānasavibhramabhedena udāharaṇadvayamuktam | no ruṇaddhi iti
jhagityevavā utpannamapivā āntaronmūlanena | evakārārthaṃ svayameva
sphuṭīkaroti anuvṛttibhaṅgakaraṇena hi unmūlanaṃ prāyaśo vimarśasya,
bādhakena tu utpattivirodha eveti spaṣṭayituṃ nanu ityādinā | ata eva iti yat
sampannaṃ pratibhāsanaṃ, tat kiṃ bādhakaśatairapi śāpa-śatairapivā na
sampannaṃ bhavati,-iti yataḥ, tato hetorabādhitatvamiti pramāṇatāyām,
bādhanīyatvamiti apramāṇatāyām |
(page 80)
anena virodho bādhapramāṇatvayornirvāhitaḥ | māyāpade ca avaśyameta-
dupayujyate iti darśayati pramāṇaṃ hi iti jñānameva pramāṇam | upayu-
jyate iti pramāṇatayā upayujyate | evamartham iti anvayadvāreṇa prayoja-
naṃ darśitaṃ tanniścāyitaḥ iti vyatirekopakrameṇa | tena visaṃvādabhī-
rubhiḥ pramāṇamarthyate iti saṃvādakameva pramāṇamiti | nanu kiṃ
saṃvādanena, pravartakatāmātreṇaiva tathā astu | na,-ityāha pravṛttiḥ iti
apiśabdādajñasya api viparītavedino'pi arthitātāratamyāt | matto'pihi
pravartate saviṣe'pica anne jñāte mūḍhaḥ, anyathā dṛṣṭapratyavāye'pi
parasvaharaṇādau kathaṃ pravarteta anarthaniścayavānapi | evamiyatā
māyāpade bāhyadarśane iva prāmāṇyaṃ yadupapāditaṃ, tat vijñāna-
vādī vighaṭayati siddhāntimate madhya eva anupraviśya evaṃ tarhi ityā-
dinā pratipattavyam ityantena tvayā kutaḥ prakārādetadaṅgīkartavya-
mityarthaḥ; siddhāntī vā pūrvāparavirodhamāśaṅkyamānaṃ
parihartuṃ svadarśanameva vimṛśati anena granthena, śiṣyo vā vimarśayati
evaṃbru-vāṇaḥ | niścīyeta iti arthakriyāsamarthatayā api bhāsvarataiva
niścīyate iti saṃbhāvyetetyarthaḥ | niyatiśakteḥ iti pañcamī, tayā
hetubhūtaya arthakriyāsamartha iti pūrveṇa sambandhaḥ | uktaṃ hi
cinmayatvasūtre
arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ | (1|8|6)
iti, vakṣyate ca
arthakriyāpi sahajā nārthānām---------------------| (2|3|12)
iti | bhavati iti yat saṃbhāvyate | tathāca iti evaṃ satītyarthaḥ |
keśāderdar-śanamātrāt viśeṣo na avadhāryaḥ, ayamityādirityantaśca
viśeṣasya ākāraḥ kāmamiyatyapi yaduktaṃ, tadapi
(page 81)
vighaṭayati arthakriyājñānāvasare'pi iti | etadavabhāse iti keśārtha-
kriyāvabhāse yo lokākarṣaṇādiḥ kāntāyāḥ | kūṭakārṣāpaṇādapihi
mūlyaprāptirbhavati | vidhivaśato'narthakāriṇo'pi iti arthakriyākāri-
tvena yo na abhimataḥ, tasya api | tato'pi iti sukhādyarthakriyāto'pi na artha-
kriyāsamartho'vadhāryate ayameva tathā, ayaṃ tu na tatheti | naca yuktaṃ
vaktuṃ-pramātṛvyavasitārthaṃkriyākāritvena satyatvamiti
pramātrabhima-tatvasya bahudhāvighaṭanadarśanāt | sa evahi
rūpakaviśeṣaḥ kadācit tṛṇa-śataṃ prāpayet, kadācit
tṛṇapañcāśatamiti bhūyānaniyamaḥ | ata eva tadarthakriyākāritvaṃ
yathāniyataṃ, tathā tatkāraṇajanyatvamapi | tathāhi
araṇilohayantragalvarkendhanapāṣāṇaprabhaveṣu vahniṣu katamaṃ vahni-
mācakṣīmahi | atastajjanyatvaṃ bhāvābhāsasya svabhāva iti ayuktam |
nahi yāvān vyāvṛttivarga ekadā bhāvābhāsasya dṛṣṭaḥ, tādṛśena tena
sadā bhavitavyaṃ taddeśatvatatkālatvādyābhāsānāmapi
anyatānuvṛtterayuk-tāyā api prasaṅgāt | atha yāvatā vyāvṛttivargeṇa
sāmānyasamūhena vā tat bhāvaśarīramavaśyaṃ vyāpyate, tāvat tasya
vapuḥ | tatrāpi na iyattāṃ vidmaḥ | pratītiparyālocanayā ca bhāvasya
ābhāsamānarūpatātyāgena rūpāntaramupapadyate iti |
tadasatyābhimate'pi keśe keśatayā pratibhāsa-māne kathaṃ na satyateti |
evamarthakriyāsamartharūpāvadhāraṇasya aśakyatvamupapādya
vyarthatvamupapādayati uttarakālam iti | aniścitaprā-māṇyādevahi
pravṛtteḥ paścāllabdhāyāmapi arthakriyāyāṃ pramāṇaṃ
parīkṣaṇamiti na tatra prāmāṇyaniścaye sā upayoginīti
pravṛttisāmarthyādarthavat pramāṇam |
iti vātsyāyanīyamapi ayuktameva | evaṃ pratyakṣamupaplutīkṛtya
anumānamapi
(page 82)
tathā karoti tat iti | pratyakṣasya prāmāṇyamaniścitaṃ cet, tarhi pakṣadhar-
matvasapakṣasadbhāvavipakṣavyāvṛttiprāyaṃ svarūpaṃ pratyakṣeṇaiva
mūle niścetavyaṃ yasya liṅgasya, tadapi na siddhamapramāṇagṛhītatattva-
sya aliṅgatvāditi liṅgato'rthadṛk iti yadanumānaṃ, tadapi na kiñciditi na
pramāṇavyavasthā kācit | prāmāṇyāvadhāraṇasya
aśakyatāmupagamya yat niṣphalatvamuktam, tat tāvat pariharati aśakyatā hi
pūrvapakṣavādinaiva abhyupagamaṃ darśayatā śithilīkṛtetyāśayena |
iha ityādinā vibhagavyut-pattaye prāmāṇyamavadhāraṇīyam | sā ca
yatnahātavye yatnopādātavye ca avaśyamupayujyate | tadāha kadācit iti |
vināpi iti grāmāt svaveśma pratyāgacchan na dagdhaṃ, na luṭhitaṃ, na
tato dhanasutadārāḥ kenacit nītāḥ iti kathaṃ niścinuyāt | tathāca iti tena
prakāreṇa yo'bhyāsastato hetorityarthaḥ | yuktaṃ ca etadityāha tathāhi iti
sanniveśāntare tu iti dūradeśaviguṇendriyāspaṣṭālokādau sati |
arthāḥ iti arthaviṣayajñāna-svarūpamevaṃ bhavati,-iti saṃbandhaḥ |
tena hi iti saṃvādena | tatsvarū-paṃ darśayati yattat iti lokaprasiddhameva,
natu apūrvaṃ svaparibhāṣitaṃ kiñcit pramātraiva kriyate iti | pramātuḥ
svātantryaṃ yaduktam, tat darśayati avyabhicāryarthāntara ityādinā |
vyavatiṣṭhate iti parokṣe'rthe jñāna-miti siddhantaḥ | etaduktaṃ bhavati-
pratyakṣamarthasāmarthyāt, anumāna-marthāntarasāmarthyāt, āgamaḥ
pramātṛsāmarthyāt tathā vitatāvitata-pramātrantarasāmarthyāditi
viśeṣaḥ | tiraścāpi iti | te hi daṇḍamudyataṃ dṛṣṭvā
prahāramanumimate, upadeśaṃ gṛhṇanti, svajātiprasiddhiṃ ca ādriyante |
asakṛtpariśīlite'pi avadhānarakṣaṇā bhavati upadeśe
(page 83)
iti dṛṣṭāntena ghaṭayati asakṛt ityādinā | tadarjanopāya upadiśyate iti
saṃbandhaḥ | parasya lokāyatasya sambandhinaṃ ślokoktamākṣepamā-
śaṅkya nanu prāmāṇyaviṣayo'navadhānajanito mohaḥ kimiti
yatnanivarta-nīyaḥ | āha adṛṣṭe ca iti | dṛṣṭe'pi tāvat prāmāṇiko janaḥ
pravṛtto viphalatayā viḍambanātastrasyati, adṛṣṭe punarmahān pratyavāyo
duḥkha-vedanīyanarakātmā, anantaṃ ca kramatāratamyena
svargāpavargalakṣaṇa-mānandarūpamavaśyaṃ hānopādānaviṣayaḥ
prekṣāvatām | anartha iti dṛṣṭaviṣaya iti mantavyam | tathāhi rājilasarpaṃ
mālātvena niścitya upā-dadāno maraṇe narakapātānubandhinā
prayujyate iti pratyakṣaṃ vivekta-vyam | anumānaṃ ca tatra anusaraṇīyam-
evaṃvidhe mahati kāntāre kutaś-citrakusumombhitasraksambhavaḥ iti |
evamiyatā pratyakṣānumānayordṛṣṭa-viṣayatayā sātiśayānveṣaṇīyaṃ
satyādau citrādau dṛṣṭaviṣayatāyā-māgamamapi anugrahītumasti
sāmarthyamiti darśayatā parasparānugraha-tantratvaṃ
pramāṇānāmuktam | tathāhi pratyakṣadṛṣṭamapi arthakriyāsu
śiṣṭairyojyamānāmāgamalakṣaṇāṃ prasiddhimapekṣate eva-iyaṃ sā
gauryasyāḥ kṣīraṃ pathyaṃ pavitraṃ ca, iyaṃ sā gardabhī yasyāḥ
payo'gnisādanamapavitraṃ ceti | tata eva pramāṇasamūhādeva pravṛttiriti
vakṣyate
sā tu deśādikā---------------------| (2|3|9)
iti | saca
ekāntarmukhasvatantraparāmarśasaṃyojitaviyojitābhāsasvasaṃve-
danarūpaparameśvarasvātantryavāda eva yujyate,-ityetadapi agre bhaviṣyati
| iha āstāṃ tāvat | tataśca iti yadavaśyānusaraṇīyamuktam | idaṃ ca
asmābhirādivākya eva vyākhyātam, vivṛtikṛttu
pūrvamākhyātamadhunā saṃkṣepato vyākhyātuṃ paṭhati
(page 84)
prasiddha iti | pratīternirūḍhirdṛḍhatā | śabdanarūpatvaṃ vimarśanaṃ
yadāntaraṃ citsvabhāvasya antaraṅgaṃ rūpaṃ pratyakṣāderapi jīvita-
kalpaṃ, tena yat vimṛṣṭaṃ, tat tathaiva bhavati,-iti na atra vivādo yathā
garuḍa eva ahaṃ krīḍāmi pannagairviṣamamṛtīkaromīti | tathāca āhuḥ
ātmānaṃ yādṛśaṃ yo'tra bhāvayettādṛśo hyasau |
iti,
ātmānaṃ yādṛśaṃ veda devā enaṃ tathā viduḥ |
iti ca | tataḥ sa eva vimarśa āgama iti ucyate mukhyatayā, tadupayogitayā tu
upacāreṇa tajjanako'pi śabdarāśiḥ | parokṣe ca arthe tasya prāmāṇyam |
pratyakṣapramite hi tatphalamakiñcitkaramiti dhūma iva agnerityādikaṃ
kevalamapramāṇam | etat hi pramāṇamadhye niṣedhyatvena vā upayogānta-
reṇa vā deśakālabhedasṛṣṭyantarādinirūpaṇena vā pramāṇatāṃ
bhajatāṃ nāma añjanādi iva pratyakṣatām | yatra yadā iti vyācaṣṭe
yathā yasya arthasya iti | anena ca etat parihṛtam-yadāhureke vaktavyaṃ
ko'sāviti vṛddhāmbhiriti, tathā kasya ka āgamaḥ iti parasparaviruddhopade-
śino hi āgamāḥ, naca ya ekasya āgamaḥ, so'nyasya anāgamaḥ iti yuktaṃ
pramāṇasya apakṣapātitvāditi | tathāhi apakṣapātitvaṃ kīdṛk pramāṇa-
sya | kiṃnu khalu bhoḥ pratyakṣānumāne caitrīye maitrasya
nīlavahnyādika-mavabhāsayato yena apakṣapātinī syātām | caitraṃ prati
vā yaḥ siddhā-deśaḥ prāptaḥ-te nidhilābho bhāvitā-iti, sa kiṃ
maitrasya āgamaḥ | atha tathājātīye pratyakṣānumāne maitrasya api
kadācit bhavata iti apakṣapā-titā, sā tarhi āgamasya api aviśiṣṭā |
avaśyaṃ hi saugatacārvākāderapi
(page 85)
kvacana pratyayitapuruṣavacasi pratītinirūḍhirbhavedeva | tathāhi dṛḍhavi-
marśarūpaṃ śabdanamāgamaḥ ā samantādarthaṃ gamayatīti tatra
yathaiva apramāṇabhūtadvicandrasaṃvedana
upayogamupagacchadālokendri-yādikamapramāṇam, naca iyatā samyak
pratyakṣasya pakṣapātitā prasajyate kācit; tathā jyotiṣṭomādivākye
śūdrādīnāmanadhikāriṇāmadṛḍha-vimarśarūpa āgamābhāse
upayogaṃ vrajannapramāṇabhūto'pi śraddhādaravati dvije
dṛḍhavimarśātmakasamyagāgamarūpaśabdanopa-yoge
prāmāṇyamāsādayan na pakṣapātādivācyatārhaḥ | sarva evahi āgamo
niyatādhikārideśakāladaśāsahakāriprabhṛtīnāmṛśya vidhiniṣe-
dhādivimarśamayaḥ | tataśca kaścit puruṣaḥ kaṃcideva
devasiddhādyanya-tamakaraṇīyocitavimarśaṃ svātmasaṃyojanena
vimṛśan bhagavatā sṛṣṭaḥ, anyastu anyaṃ vimarśamiti riktasya jantoḥ iti
asadetat | dṛḍhanirū-ḍhirevaca tattadadhikārilakṣaṇaṃ mukhyamiti
darśitaṃ śrutyaiva yaścaina-mevaṃ veda | iti vidvān yajet | iti |
tadarthamevaca uktaṃ śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ | ityādi | etacca agre
sphuṭībhaviṣyatīti | yuktimān ityādi vyā-caṣṭe tasyāśca iti
pratītinirūḍheḥ | nyāyaḥ iti anumānam | īśvarasad-bhāve hi
sanniveśakāryādiliṅgajamanumānamastyeva, tattvabhuvanādī-nāṃ tu
iyattāyāṃ nāsti anumānamiti āgama eva tatra śaraṇam; evaṃ
śāstranibaddhāyāmubhayaṃ vyākhyāya lokaparasparāpratiṣṭhitāyāṃ
vyācaṣṭe loke'pi iti | kaśmīreṣu iti madhyapūrvakāladeśādau hi dhī-
varā eva gṛhakaraṇīyaṃ bhūyasā vidadhate; śāstrāśritāyāṃ
śāstreṇa gṛhītavyāptikā yuktiranumitiḥ, tayā anugamaḥ saṃvādo
mukhyamiti tenaiva vastuno niścaye kṛte yuktergṛhītagrāhitvam | nanu
viparyayo na kasmādityāśaṅkya āha yataḥ iti | pratyakṣeṇa
(page 86)
hi tāvadindriyajena svasaṃvedanena yogābhyāsajena ca nīlasukhabrahmalo-
kādirarthaḥ sākṣādeva avabhāsate | tatra saṃśayābhāvāt yujyate iti na
yujyate vaktum | yatra hi parokṣatvaṃ tata evaca saṃśayāspadatvam, tatra yo
niścayo viṣayabhāvo'rthasya; sa yujyate iti vyapadiśyate | tatra hi adrau
dṛṣṭe pareṇa kimatra agnirnavā,-iti pṛṣṭe agnirasti atreti prayukte kathamiti
punaḥ pṛṣṭe dhūmāditi ukte prathama āha yujyate iti heturna upapādya iti
yāvat | tathāca tatrabhavānāha
prasiddhanyāyakaraṇo yujirbhāṣye udāhṛtaḥ |
iti | ato yujyate yayā sāmagryā arthaḥ, sā yuktiranumānameva ucyate | yattu
kaiścit
buddhiḥ paśyati yā bhāvān-----------------------------|
iti yuktiryuktireva iti amandatvaṃ prajñāyāḥ iti anumānaparikara iti yukti-
svarūpamuktam, tadagre parīkṣiṣyate yoginirmāṇatāsūtre pratibandhacin-
tāyām | nanu yuktiranumānaṃ yadi, tathāpi kathamiyamamukhyā | āha
tacca iti anumānam | kāryādi iti kāryasvabhāvadvayarūpaṃ kāryaṃ,
kāraṇaṃ saṃyogi samavāyi virodhi ceti laiṅgikamiti vā pañcakarūpam |
idamasya kāryam, asya svabhāvaḥ; asya kāraṇaṃ asya saṃyogi asya sama-
vāyi asya virodhi niyamena,-ityevaṃbhūto yaḥ kāryādibhāvaḥ, sa
durlakṣaḥ sannapi avadhārayitumaśakyo yasya, tathābhūtaṃ liṅgam |
tataśca suvivecitam ityādi yaduktam, tadaśakyānuṣṭhānameva śeṣaśiro-
ratnadhāraṇasaṃpādyavyādhividhvaṃsavat | evaṃ sadapi niyataviṣayaṃ
kāryāditvamanavadhāraṇīyamuktvā tadapi na saditi darśayati yogi iti |
yoginirmitaṃ vā idaṃ syāt, itarat
(page 87)
vā laukikamityapi na avadhārayituṃ śakyam | prāk iti
arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnā--------------| (1|8|6)
ityatra | nanu dhūmasya pāṇḍuratvodgacchattvādivadagnijatvamapi rūpam,
tadanagnijo dhūma eva na bhavati; yadi syāt ihāpi anagnijatvameva asya
āpatediti agnerna syādasāvityāśaṅkya āha kāryakāraṇabhāvaśca iti
āsvābhāvika iti | yadihi kaścidagnirnāma bhavet dhūmo vā, tadā tayoryo
niyamaḥ paurvāparyalakṣaṇaḥ; sa svabhāvo bhavet yāvatā tāveva na
kaucit saṃvidvijṛmbhāṃ muktvā | saṃvidevahi tathā prathate
svapnasaṅkalpayogi-nirmāṇādāviva | kevalaṃ saṃvidvijṛmbhāvaśādeva
yatra niyatiśaktyā ānantaryaniyamo'vabhāsyate, tatra jāgradvyavahāraḥ
kāraṇatāniścaya-śca | tatra kuto'yaṃ niścayaḥ-agnyanantareṇaiva
dhūmena bhavitavyaṃ tātkālikasya darśanasya sarvatra avyāpārāt
bhūyodarśane'pi anāśvā-sāt | bhūyodarśane ca sāmagrīmadhye
svātmasannidhānasya praveśitatvāt mayi
etāvaddeśaviśeṣāṃśamātramanadhitiṣṭhati adraṣṭari na bhavati dhūma
ityapi syāt, paradarśanopajīvanena tathā niścaye āgamo'ṅgīkṛto bhavet |
nanu evaṃ dhūmasya kiṃ rūpam | āha ekapratyavamarśa iti dhūmasya
hi dhūmābhāsataiva prayavamarśadārḍhyamāpannā rūpam, na
agnyanantaratā, nāpi kṇṭhākṣivikārapūrvatā | evaṃhi sati vahnerapi kiṃ
rūpaṃ, yadi indhanādyantaratā, dhūmādipūrvabhāvitā ceti; anena
krameṇa anavasthā anyonyāśrayatvaṃ ca | evaṃ kaṇṭhākṣivikāre'pi
dhūmāpekṣayā anyonyāśrayatvaṃ, svakāryāpekṣayā ca aviśrāntiriti
na kadācit dhūmo dṛṣṭo bhavet | tataśca sarvo'ndho badhiraśca bhavet
bhāva-tattvādarśanāt | naca yāvatyo vyāvṛttaya ekadā dṛṣṭāḥ,
tāvatyaḥ sarvadā bhavitumarhanti
deśakālāntarāyogaprasaṅgādekasvalakṣaṇāva-śeṣatāpatteḥ |
(page 88)
katipayavyāvṛttiyojanaṃ ca paribhāṣitaṃ bhāvasya rūpaṃ syāt, katipaya-
tve ca avadhirdṛśyaḥ, parāmarśa eva avadhiniyamaheturiti cet, tadidamasma-
duktameva āpatati dhūmapratyavamarśanīyo dhūma iti, natu etatkāryametat
kāraṇamiti | etaddeśa etatkāla etaddṛśya iti hi yathā na bhāvāṃśapra-
viṣṭametadābhāsāntaratvāt, tathā kāryakāraṇābhāso'pi kevalaṃ
nitya-tābhāsabhedavyāmiśraṇayā svalakṣaṇotthāpanaṃ kriyatāṃ
nāma, natu tadakāraṇatve tadakāryatve vā dhūmābhāso na
dhūmābhāsaḥ | atra udāharaṇamāha yathā iti | lokasya hi pratipattiḥ-aho
maṇimantrādeḥ prabhāvo yadagnirapi ayamavikalo na dahatīti | evaṃ yathā
kārye na niyamo bhāvasya, tathā kāraṇe'pi, iti darśayati śālūkaṃ ca
iti utpalakandam | śālūkaparāmarśānivṛtteśca tajjātīyameva tat | tat
kathamiti | kāraṇabhe-dāt kāryabheda itinaye bījāt yat kandaṃ kandācca
yat kandaṃ kadalījanma vyavadhinā udbhinnameva kandadvayamiti,
tatkandadvayodbhave kadalyāvapi bhidyeyātām, tadbhedācca
kadalīphalādīnāmapi bhedaḥ syāt | tataśca yaducyate-anantaraṃ
kāraṇaṃ kāryamanumāpayati tattulyarūpāṇāṃ tulyaṃ yathā
prabaddhayoḥ kadalyoḥ kandodbhavaḥ; yatra tu sākṣāt hetu-bhedaḥ, tatra
rūpabhedo'pi yathā tayoreva bījakandodbhavayoḥ-iti, tat vighaṭitaṃ
syādādyena hetubhedena sarvatraiva kārye sākṣāddhetubhe-dasya
samānatvāt | yathāca marudeśanivāsī gomayameva vahneḥ kāraṇa-tvena
niyamayan mūrkhaḥ, tadvat dhūmasyāpi angniṃ so'pi hi kalpayet; yadi
agomayo'gniḥ syāt, ayamapi syāt; naca asti, tasmādanyo'pi agnirgomaya
eva bhavati | atra indhanamātrameva tena kāraṇatayā kalpyam, dhūmasya
(page 89)
api anantaraṃ kiñcit vastumātramiti ko viśeṣaḥ | nanu tayorapi kadalyorastu
bhedaḥ | etadapi anuvadati dūṣaṇāya tadastu iti |
asmadāpāditamaṅgīkṛtya api na phalasiddhiriti darśayati tathāpi iti | asau
iti bhedaḥ | tathāhi kimidaṃ rāgāduditāyā vaktukāmatāyā vacanam, uta
karuṇāta iti yathā sannapi kāraṇabhedāt kāryabhedo durjñānaḥ, tathā
sarvatreti suvivecitatvopāyā-bhāvādaśakyānuṣṭhānopadeśo'yaṃ yat
bhavadbhireva śakyeta jñātuṃ so'tiśayo yadi |
iti | kiṃca sāmagrī sarvatra kāraṇam, tasyāṃ ca sahakārivargo'pi vicitro
bhavan kāryabhedaṃ yadi vidhatte, tat phūtkārāt pavanajavāt nigharṣācca
utpadyamānā anya eva te vahnayaḥ iti kiṃkāryasya idānīṃ dhūmateti na
vidmaḥ | tasmāt durlabhamanumānamiti | dhīvarasparśo hi pāpasparśatvāt
pāpādhāyīti kāraṇāt kāryānumānametat yogyatānumānaṃ vā | tatra
ca pratibandhakasambhavāt niyativijṛmbhāderna bhavedapi pātakahetuteti
tatra anumānamanādṛtya sparśaparihāre aṅgatāmagama eva āgacchati
svaccha-prasiddhirūpaḥ | tadāha tat iti | prasaṃkhyānavatāmeva iti
sāvadhānā-nāṃ vivekināṃ viḍambanabhīrūṇāṃ ca | āgamo hi nāma
ayaṃ śabdanasaṃkrāntiśarīraḥ | yathāha bhagavānanantaḥ
paratra svabodhasaṃkrāntaye śabdena upadiśyate |
iti | tatra svabodhaḥ pratyakṣeṇa svasaṃvedanātmanā, śabdaśca śrotrendri-
yādhyakṣeṇa prameya iti pratyakṣasya cet prāmāṇyaṃ prati daurbalyaṃ
syāt, tadā āgamasya api tadāpatedityāśaṅkāṃ śamayati pratyakṣaṃ
ca iti | etat saviśeṣaṇaṃ kartṛ, sāmānyaṃ tu avasthāpyamānaṃ karma |
atra udāhaṇaṃ yathā iti | pratyakṣādeva iti pratyakṣeṇa hi gṛhābhāsaḥ
prāptiprepsāviṣayatvena niścita eva | nanu evaṃniścaye
(page 90)
kathaṃ tadviruddhaḥ saṃśaya iti kathamavādi saṃśayādapi iti | atra āha
kevalam iti ābhāsāntare'pramāṇābhimate sa saṃśaya iti yāvat | guḍa
iti, nahi madhuramātre kaṭhinamātre raktamātre vā guḍavyavahāro
madhuni loṣṭe lākṣāyāṃ ca tadabhāvāditi milite eva
rūpādyābhāsavarge tadvya-vahāraḥ | tata eva iti | pratyakṣāt | nāsti iti
abādhitavimarśenahi pratibhā-sena tadavasthāpitaṃ sākṣāt, tat
kathamanyathā bhavet | nanu evaṃ rajataṃ syāt vā, na veti, rajatameva
idamiti, natu rajatamidamiti kathaṃ sakṛdeva rajatatattvagrāhiṇā pratyakṣeṇa
avadhārite rajate saṃśayaniścayaviparya-yavibhāgaḥ; niścayarūpatayaiva
hi ekarasatayā yuktaṃ bhavitum | satyame-vaṃ, rajatābhāsāṃśe
saṃśayaviparyayau tu deśakālābhāsāntarami-śraṇapuraḥsaro
yo'rthakriyābhāsastanmahimnā bhavata iti traidhaṃ na anupapannam |
tadāha sarvatra ca iti | pūrvavat iti | yathā pūrvamuktaṃ
sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapica------------------| (1|8|3)
ityatra prakaraṇe grāhyatvabāhyatvādyābhāsāntarasaṃbhedādicintanam,
tathā atrāpi anusaraṇīyam | yadvā pūrvamatraiva vivṛtigranthe yaduktama-
nantarameva kevalaṃ deśakālabhedāpekṣayā iti, tadatidiśyate
pūrvavat iti | nanu sāmānyamātre tāvat vimarśodayaḥ iti uktam, tat
kimanena deśādiviśiṣṭaṃ punaḥ svalakṣaṇam ityādinā | āha niścite
ca iti | yadyapi pratyakṣeṇa ekasāmānyaviṣaya eva prāmāṇyamāsāditam,
tathāpi miśraṇābhāsāṃśe prāmāṇyamakhaṇḍitameveti sāmānyaṃ
sarva-deśakālagataṃ siddhyati, svalakṣaṇaṃ tu asarvadeśakālamiti
vibhāgo-'yaṃ siddheḥ kṛtaḥ sarvadeśakālagāmitve'pi | tathaiva iti
deśādiviśiṣṭam |
(page 91)
punar iti vākyadvayena | viṣaya iti sāmānyādau iti ca vaiyadhikaraṇyena |
anekasāmānyamelanena iti tata eva siddhyati ityantaṃ yaduktam, tadeva
vyavahāre svabhāvahetusamarthanāya hetutvena upajīvati ata eva iti | atra iti
śiṃśipātve | tasya iti vṛkṣatvasya | saca iti yadetat niyatimahimnā
traikālye-'pi śiṃśipātvamantarbhāvitavṛkṣatvam, eṣo'sau
tanmātrānusambandhaḥ śiṃśipātvamātra samākṛṣyatvam | yadāha
tanmātrabhāvānvayiniḥsvabhāvo heturātmani |
iti | syāt iti nanu saṃbhāvyametat bhinnatvādanayorābhāsayoḥ | nanu
vṛkṣatvaṃ samujjhya bhavantī śiṃśipā niḥsvabhāvā kathaṃ bhavet |
atra āha agre iti yoginirmāṇatāsūtre | tathā iti pratyakṣāgamavaditi yāvat
| lokasaṃvyavahāre tu kā pīḍā (?) nyāyena upayujyate | tata eva
parameśva-rāgamaprasiddhimūlatvena deśadaśāpuruṣaviśeṣāntare'pi
yā prasiddhi-rabādhitā niyati svarūpānuvartinī, tanmūlānāmeva
anumānānāṃ karaṇakartranumānānāmiva nirvivādaṃ prāmāṇyam;
natu svayaṃkalpa-notthāpitānāṃ sadvitīyānyataratvādīnām | ā
janmano'nantapūrvajan-makoṭisahasrāvadhervā yat
vyavahārapariśīlanaṃ, tadbalena vā; parakīya-paripakvapratibhopajīvanena
arthakriyālābhena vā pratibhāparipāke jāte pramāṇasya
sārvatrikavastutathātvaniścaye vyāpāro'khaṇḍitaḥ | tadāha abhyāsāt
iti | ata eva iti | yato'bhyāsādevaṃ bhavati, tato yaduktaṃpaś-
cātsaṃvādena kiṃ kṛtyamiti, tat nirastaṃ bhavati abhyāsāṃśe tasya
upayogāditi tātparyam | tadā iti sākṣātkārasamaye | etasmāt
vastusiddhirjātā, sa sākṣātkāraḥ svasamaye
(page 92)
pramāṇamiti yo niścayaḥ, sa tadā tadvastusiddhiniścayaḥ | anyathā iti ana-
bhyāsena arthakriyārūpaniścayābhāve | tathāhi tadā saṃvādāntarama-
pekṣante | saṃvādo'pica iti tasya arthakriyādeḥ | kāryasahacāriprabhṛ-
teryā prāptiḥ, sa saṃvādaḥ iti sambandhaḥ | etat sarvaṃ bāhyarthasiddhi-
saṃmatamapi taddarśane na kathañcidupapadyate abhyāsādeḥ saṃskāra-
sāratvāt tasya ca pramātrekatāyāmupapatteriti hi darśittaṃ
dṛksvābhāsaiva------------------------| (1|3|2)
ityādyuddeśeṣu | tadasmaddarśane tu upapannamityāśayena punariha vitatya
darśitaṃ mantavyam, niyatiśaktistu mahābhāsasāratayā tatra
praveśanīyeti adhikamiyat | tathāca iti yedetaduktaṃ prameyaṃ, tena
hetuprakāreṇetyar-thaḥ | tāvat iti saṃvyavahāre dṛṣṭaviṣaya iti manyate |
ka iva iti ekapramā-
tṛrūpasaṅkucitaprakāśāveśinīlādyavabhāsavimarśanarūpāt pratya-
kṣāt samastāvigītavimarśanarūpaparicchedaśūnyāsaṅkucitaprakāśa-
viśrāntabhāvatattvāvabhāsavimarśanasvabhāva āgamo balavāniti yāvat
| enamāgamamavigītaprasiddhilakṣaṇaṃ vibhajati tathāhi iti |
vedaśaivavaiṣ-ṇavādīnāṃ hi yo'rtho vimṛśyamānaḥ
parasparānuṣṭhānena prasiddhaḥ; so'nenaiva uktaḥ, anenaiva utpāditaḥ,
amuṣmāt kālādārabhyaiva pravṛtta iti na avacchedabhāgīti
anavacchinnaprakāśadharmo vimarśātmā parame-śvara eveti
anāditvameva tatra | kaṭhādibhirbhārgavamataṅgādibhirnārada-
prabhṛtimiśca prasiddhānuṣṭhānamanādi eva nibadhyate yataḥ śabdanaṃ
samāsavyāsopakalpitavākyayojanābhiḥ | naca asyā yatnasādhyaṃ
pārameśvarītvamiti darśayati sarvaiva iti | upapāditam iti
tatra jñānaṃ svataḥ siddham------------------------| (1|1|5)
(page 93)
ityādau | upapādayiṣyate iti
itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsa-------------------| (2|4|21)
ityādisthāneṣu | yadi sarvā mānasī vāṅmayī vā pravṛttiḥ
pārameśvarī, tarhi, manorājyādāvapi sā pravṛttiḥ kathaṃ visaṃvādinī |
āha tasyāstu iti | bāhyārthaparyantībhāvena satā asatā ca upalakṣito
yo'syāḥ pravṛtte-rādyāyā aiśvaryāḥ sambandhini
pāśavavāṅmanasavyāpāre rūpavaila-kṣaṇyabhedaḥ prātisviko viśeṣaḥ
saṃbhavannapi durlakṣa iti pravṛttirupa-pannā lokasya, pravṛttau ca
visaṃvādo'pi upapannaḥ pāśavavāṅmanasa-vyāpārabhāvāpattau, tatra
ca bāhyārthaparyantībhāvābhāvābhyāṃ rūpavailakṣaṇye tasya
durlakṣatvam, tataśca pravṛttāvapi visaṃvāde parameśvarecchayā iti
hetutvena yojyam | nirudhyamānāpi iti niroddhu-miṣṭā apītyarthaḥ |
niścalaiva iti nirodhecchayā cālyamānā api avicalā | pratibhāsaṃjñā
iti pratibhānalakṣaṇā iyaṃ śabdabhāvanākhya āgama eveti yāvat |
bhāvitam iti |
atthivisaṃṇatthivisaṃṇatthitihu aṇesa ale |
ityādyupadeśaviśeṣaiḥ śabdanarūpairotaprotīkṛtaṃ vyāptamantaḥkara-
ṇaṃ saṅkalpābhimānaniścayavṛttitrayamayaṃ yasya, mantrā apihi
śuddhasaṃvidrūpaparameśvarasambandhipurāṇatamasiddhaikarūpavi-
śiṣṭavimarśasvabhāvā yasyaiva pramāturvimarśamātmanā abhivyāpnu-
vanti; tasyaiva tathārūpatāṃ balādeva
ullāsayantastathāvidhaviśiṣṭaphala-dāḥ | tata eva uktaṃ
sahārādhakacittena---------------------| (spa. kā. 27)
iti | nanu paśupramāturyo'bhimānātmā śabdanaviśeṣaḥ, sā kathaṃ
pārameśvarī vāgityāśaṅkya parameśvararūpatā sarvatraiva aniruddhā,
kevalaṃ tadicchayaiva tasyāḥ kvāpi aṃśe vicitre pronmajjananimajjane
bhavata
(page 94)
iti darśayati saṃsāriṇo hi iti | tadānīm iti parameśvaratāparihārakāle
loṣṭādivadasvātantryāt | pramātṛtā iti prāṇādeḥ pramātṛtā kathyate
vyavahriyate param, na tāttvikīti yāvat | pāramaiśvaryasya aśeṣaprakāśa-
vimarśamayasya yogastataḥ | etaduktaṃ bhavati-yathaiva viśvaprakāśāt-
mā parameśvaraḥ, tathā viśvavimarśātmā | tatra
bāhyatvagrāhyatvārtha-kriyātatsahakārivargasya yathā prakāśaḥ,
tathaiva vimarśaḥ | tata īśvare-cchayaiva yo yatra vimarśāṃśe ekīkṛtaḥ
samujjhitumicchurapi na ujjhituṃ śaknoti, tata eva
rudrāṃśo rudrabhaktastu-----------------------------------------|
ityādinā bhāvāṃśakaprādhānyamāgameṣu upadarśitam | sā iti pratīti-
stādṛśī sārvajñyaṃ pratyetavye vastuni tathābhāvaniścāyakateti yāvat |
nanu īśvarecchayaiva yat yasya nirūḍhaṃ śabdanaṃ, sa eva tasya āgama iti
ka idānīṃ prāmāṇikānāṃ protkarṣaḥ | āḥ ke varākāḥ
prāmāṇikāḥ | īśvara evahi tathā bhāti vimṛśati vimarśayati ca | nanu
evaṃ tūṣṇīma-vasthīyatām, kiṃ
śāstrapraṇayanopadeśaśravaṇānuṣṭhānaiḥ | satyama-vasthīyate yadi sa
tathā avatiṣṭhāsīta parameśvaraḥ | tat sudhākandarodvahanamapi
īśvarecchaiva | tathāca śivadṛṣṭiḥ
sa eva śāstrakartṛtve-----------------------------------| (3|75)
ityādi
-----------------------yāvattadanuṣṭhānatatparaḥ |
ityapi | iyatā mānasīṃ vṛttiṃ vicārya vāṅmayīṃ vicārayati vāgapi iti |
tathāca iti yataḥ prarūḍhā satī pramāṇam, tataḥ parayūthyeṣu prarohā-
bhāvalakṣaṇena bādhanena avimarśīkṛtā naiva pramāṇam | nanu
nirūḍhatvāt na pramāṇam, apitu pramāṇopapannatvāt |
(page
naivamityāha yuktyaṃśastu iti | na tāvat sarvatra nyāyo nirvahati; yatrāpi
nirvahati, tatrāpi pūrvoktadṛṣṭyā kāryādirūpasya durjñānatvāt
durbalaḥ; svagṛhe balavānapi vādyantarotthāpitanyāyāntaradṛśi durbala-
tarībhavati | tathāpi ca ādyāpi yāvadāsaṃsāraṃ pravahatāṃ
kartaṣaṭka-tadbhedasahasrotthāpyamānānāṃ nyāyānāṃ na
paryavasānaṃ kiñcidapi labhyate | yadāha
yatnenānumito'pyarthaḥ-------------------| (vā. pa. 1|34)
iti
sarvaḥ phalocitānarthānāgamāt pratipadyate |
viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktumāgame | (vā. pa.1|142)
iti ca | parakīya iti kramayaugapadye kramakāryakāritvasya vyāpake iti
yaducyate, tat kiṃ vastu apekṣya; atha saṃbhāvya, na tāvat viruddhe dve
ekasya vyāpake vastuno bhavitumarhataḥ, anyatarasya api evaṃ kathaṃ
vyāpakatvam, kramaśca na asakṛt vā karaṇaṃ, tacca asaṃbhāvyeva vastuta
iti tadapekṣayā dvitīyo'pi rāśirna kaściditi tadatadrūpaparicchedavyava-
cchedābhyāṃ tṛtīyarāśyabhāvaniścayo nāsti,-iti gatyantarakṣayo'pi na
kaścit | saṃbhāvanā tu vikalpamātraṃ, na tayā samutthāpito vyāpyavyā-
pakabhāvo vastu āviśati,-iti kṣaṇiko'pi na tāvat krameṇa karoti
ananuvṛtti-dharmakatvāt, na akrameṇa ekena vapuṣā kāryakaraṇe
tadbhedāyogāt, anekena api karaṇe yaugapadyāyogāt, sahakārisaṃpātāt
tathā karaṇe tasyaiva vyāpakatvaṃ syāt na kramākramayorityādiko
naiyyāyikokto durbalībhavati nyāyaḥ | eṣā piśācoktiḥ, anyoktā
śakyaparihāreti sarvathā tarko'pratiṣṭha eva | tathaivahi parameśvareṇa sa
sṛṣṭaḥ | tata eva iha śaktisaṃvardhanakrameṇa
antaḥsaṅkucitavimarśaśaktisamākarṣaṇena
(page 96)
tathaiva bhogāpavargopayoginā upayujyamānaḥ prameśvareṇa sṛṣṭastarka-
saṃsāraḥ kāvyasaṃsāravadapara eva | vicitrā hi amī saṃsārāḥ | apra-
tiṣṭhitatve'pitu tarkasya na asmaddarśanasya khaṇḍanā kācit |
ābhāsamā-navastuvāde hi parameśvarecchayā ayamābhāsaniyamaḥ | sā
ca vaicitryeṇa ābhāsānutthāpayantī tatsaṃyojanaviyojanavaicitryeṇa ca
pramātṝn vicitrīkurvāṇā aparyanuyojyā,-ityetāvadeva
nyāyamavatiṣṭhate | tadaya-malabdhagādha eva tarkaḥ śobhate | atra tu
svabuddhigarveṇa pratiṣṭhāṃ paśyan
svagṛhaprāṅgaṇamdhyakalpitaniḥśeṣabhūgolakamadhyadhruvakas-
thānavat mūḍho vā ḍimbaviḍambako veti āstām | sarvathā anumāne na
āśvasitavyam, apitu āgama eva | sa ca yo yasya hṛdaye nirūḍhimupagataḥ,
sa eva | nanu evaṃ yasya na kiñcit nirūḍhaṃ, tasya kim | nanu evaṃ yasya
cakṣuṣī na staḥ, tasya kim | tatkartavyahānopādānaviraha iti cet, ihāpi
āgamaviśeṣasaṃpādyabhogāpavargopādānanarakapātādiparihāraviraha
eveti | yadāha mīmāṃsakāgraṇīrbhaṭṭanāyakaḥ
mahānti pātakānyāhuryadājñāvaśataḥ surāḥ |
pāvanāni namastasmai svacchandāya harāya te ||
iti | atra tridhā vidhyanuvādayogo vyākhyātavya iti | nirūḍhatayā āgamo
mānam | tadāha prasiddhaṃ tu iti yat yadā yathā yatra ityanena krameṇa
sarvāgamānāṃ prāmāṇyam | mlecchādyāgamo hi tāvati pramāṇaṃ
bhavannapi anāryasaṃparkasaṃbhāvyamānamlānirāgamābhāsaḥ | tathā
śrutyukteṣu eva
mahājaṃ vā mahokṣaṃ vā--------------------------|
ityādikartavyeṣu madhyāt tadicchāvaśāt mahokṣaprokṣaṇe'tyantaviru-
ddhe'pi
(page 97)
cirajīvināmṛṣiprāyāṇāmevaṃ buddhirjāyate adya etat yuktamiti adya na
vidhīyate, natu pūrvamayuktakāriṇo vayamiti | yatra tu anyāgamasaṃvala-
nayā pramātuḥ pūrvameva ahamayuktakārī abhavamiti pratyayo jāyate,
tatra na āgamatvameva | tatrāpi bhagavanniyatyā pārameśvarāgame evaṃ-
vidhabuddhyutpāde vilayavyavahāro'nantapratyavāyaphalaḥ, anyatratu
tathātvodaye pārameśvarāgamasamāśvāse'nugrahavyavahāro''nantā-
bhyudayalābhāt | tatrāpi ca tadāgamatyāgapratyavāyaparihāro
liṅgoddhā-rādidīkṣayā parameśvareṇaiva nirūpitaḥ, natu
śaivāgamādyasamāśvas-tavaiṣṇavādau tathā darśitamiti
vastutattvānusāriṇa āgamāḥ | puruṣapra-jñāstu
svotthāpitapakṣapātayuktāḥ svabalena utkarṣāpakarṣāvutthāpa-yantyaḥ
saṃbhāvyamānabādhāḥ,-iti alamatijalpitena | natu evaṃ yadi
aniyatakartṛkaiva vāk pārameśvarī, tarhi siddhāntaśrutyādeḥ
prāmāṇyaṃ syāt
adṛṣṭavigrahācchāntācchivātparamakāraṇāt |
nādarūpaṃ viniṣkrāntaṃ śāstraṃ paramadurlabham ||
iti
amūrtādgaganādyadvannirghāto jāyate mahān |
śāntātsaṃvinmayāt tadvacchabdākhyaṃ śāstram------||
ityanena krameṇa anāditvāt parameśvare prakāśavimarśasvabhāve kālā-
nullāsāt, buddhādipraṇītatvāttu na bauddhāgamādīnāṃ bhavet | atra
samādhiḥ bauddha iti | nahi buddho nāma niyataḥ kaścit, api tu bhāvanā-
balapratilabdhakṣaṇikādidṛḍhavimarśaḥ | tasya kṣaṇikādibhāvanopadeśī
guruḥ pūrvabuddhaḥ, tasyāpi anyaḥ,-iti krameṇa aniyatavaktṛkatvāt pāra-
meśvaravimarśamayataiva vastutaḥ | evaṃ caturviṃśatitattvabhāvanābhā-
vitaḥ kapilo mantavyaḥ | ata eva sarvāgamā
(page 98)
anādaya eva | tathāca pārameśvareṣu api śāstreṣu tadvṛttāntāḥ
śrūyanta eva
buddhitattve sthitā bauddhā avyakte pāñcarātrikāḥ |
iti
yatkiñcidvāṅmayaṃ loke bauddhamārhatavaidikam |
vaimalaṃ pāñcarātraṃ ca lākulaṃ sāṃkhyameva ca ||
tadgrāhayenna sandeha-----------------------------------------|
iti
ityevaṃvādināṃ teṣāṃ vādināṃ tu śatatrayam |
triṣaṣṭyabhyadhikaṃ ca-------------------------------------| (sva. 10|680)
iti
etatpuruṣavijñānaṃ kapilāya mahātmane |
mayā proktam--------------------------------------||
ityādi ca | tena kaṇṭhoktivat sugatoktistatra, natu tatkṛtaṃ prāmāṇyam | tat-
kṛtatvamevahi prasiddhimantareṇa kiṃpramāṇakamiti prasiddhireva ekā
pramāṇam | parameśvarechāvaśācca sugatakapilādayo'pi tatprasiddhyanu-
praviṣṭāḥ kṛtā anugrāhyāstāneva anyāṃśca anugrahītum | lokaprasi-
ddhiḥ iti yo yatra vyavahāre vyavahartā, sa tatra lokaḥ | deśe iti tattadvyava-
hārasthāne | etat saṃvādayati kāmam iti | kenacidāgamaniścayena yadyapi
nirmitamanyalokācāreṇa ca viruddhaṃ tathāvidhamapi caraṇaṃ ceṣṭitaṃ
yat; tadapi pratipadyante kāmaṃ bahavo'pi ekavākyatayā aṅgīkurvanti,
natu tatra eṣāṃ vicikitsā bhavatītyarthaḥ | tatra hi iti
tathāvidhaviruddhavyava-hāranimittabhūtā vāgityarthaḥ | yadi
pārameśvarī vāk pramāṇaṃ, tadā vedaḥ katham | āha īśvarājñā hi
iti ā samantādapratihatam,
(page 99)
ā ca phalasiddhervyāpriyamāṇam, āvinayaṃ hṛdayaṃ vyaśruvānaṃ
vimarśarūpamājñā
numastvāmṛgyajuḥsāmnāṃ śukrataḥ parataḥ param |
yasya vedātmikājñeyamaho gambhīrasundarī || (sta. ci. 69)
iti, yasyeti ṛgādīnāṃ śukraṃ sāraṃ vīryaṃ vāktrayaṃ pūrvaṃ
vyākhyātamicchādiśaktitrayamayaṃ, tato yatparaṃ paraśaktyātmakamā-
nandadhāma; tataḥ paraṃ
samastaśaktipratiṣṭhārūpaparamaśaktiviśrānti-dhāma; tat numaḥ | aho iti
gāmbhīryasya saundaryasya ca atiśayaṃ dyotayan-
nadhyātmādhibhūtādhidevādiviṣayārthasahasragarbhatvamācakṣāṇaḥ
sarvāgamāvisaṃvāditāṃ vedāgamasya āha | yathoktaṃ
--------------------------sarvajñānamayo hi saḥ |
iti | ubhayī iti nibaddhā, anibadhā ca | viparyayo viruddhā prasiddhiḥ
prāmāṇyalakṣaṇamaśnute iti saṃbhāvyate iti sambandhaḥ | tathāca
------------------śukrātprabhṛti madyasyāpeyatā dvijaiḥ |
ityādi śrūyate iti sāpi prasiddhireva | sāpica anādiḥ | anādikālabhāvinyo
hi sarvāḥ prasiddhayaḥ | tatra tu kācit kadācidunmajjati, kācit nimajjati,-iti
unmajjananimajjane eva udāharaṇena spaṣṭayati tathā ca iti | tadupacāra-
vastu iti nāmākṣarāṇi śrotramanogocarīkāryāṇi api lipau yataḥ upacar-
yante ciratarabahujanmābhyastavyavahāraparicayadṛḍhanirūḍhena parame-
śvarājñānuvartitayā śrīmatsarvavīrabhargaśikhādyanugatayā tathaiva
satyena sāmānādhikaraṇyena dṛḍhavimarśavaśāt vyavahriyante |
dṛḍhasya ca vimarśasya satyatvam | tatasteṣu āpyāyakasantāpakādirūpa-
varapramukhavarṇopacaritarūpalipyakṣarayuktyaivavā
āpyāyakasantāpakādirūpakṣīrāvasekakhadirāṅgāratāpanādiyuktyā
(page 100)
vā āpyāyanādikarmapraiṣādyabhidhāyivarṇopacaritarekhāyogena vā
āpyāyiteṣu athavā santāpiteṣu
tallipyakṣaratādātmyavimṛṣṭavarṇarūpa-
pratyavamarśābhedaprāptaprakāśasvabhāvo'sau puruṣa āpyāyitaḥ,
tantāpito vā bhavatīti | tatra īśvarecchayā sa bhāvo yathiva prakāśe prati-
bimbātmanā sṛṣṭo viśiṣṭarūpādiprakāśamayaḥ, tathā viśiṣṭarūpopa-
rāgavicitravimarśaviśeṣamaya iti kathamevaṃprāyāṇāmarthāsaṃspar-
śitvaṃ śabdānām | tadeva draḍhayituṃ nidarśanāntaramāha tannāma-
nakṣatre ca iti | ṣaḍṛkṣopatāpādivicāre janmanakṣatrādapi mukhyanā-
mākṣaradvārāyātaṃ nakṣatramavakahaḍādiṣu cakreṣu svarodaye
mukhya-tayā gaṇyate | tacca atīvasaṃvādi dṛṣṭam | evaṃ śāstradiśā
kāryakāri-tvena tasya śabdasya tadarthātmakatvaṃ pradarśya
lokapratibhāmukhena api āha tathā iti | paśormātāpitṛprāyasya yadyapi
icchā tatra vyāpṛtā, tathāpi īśvarecchaiva atra mukhyatvena vijṛmbhate
vāstavatātparyāt | udāharaṇasphuṭīkṛtamāgamalakṣaṇaṃ sarvatra
saṃcārayati evam iti | atra iti vyavahāre | tena iti īśvareṇa | anyathā iti
tadadhyāsaṃ vinā | etacca
ghaṭo'yamityadhyavasā--------------------------| (1|5|20)
iti sūtre vivecitam | nibaddhaḥ iti viśiṣṭavākyaracanābhiḥ, anibaddhastu
yatra tathā nāsti | mahājano yatra kartavye yaḥ prasiddhiṃ yāto vargaḥ, sa
eva mantavyaḥ-yathā vedānuṣṭhāne cchāndasaḥ, vaiṣṇavānuṣṭhāne
bhāgavatākhyaḥ | yathāha varāhamihiraḥ
viṣṇorbhāgavatā maghāśca savituḥ śambhoḥ sabhasmadvijā
mātṝṇāmatha mātṛmaṇḍalavido viprāstvatha brahmaṇaḥ |
śākyāḥ sattvahitāya buddhavapuṣo nagnāstathaivārhato
yairyo deva upāsyate svavidhinā taistasya kāryā kriyā ||
vol M00022 · chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2 · lines via source.start/end