chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7

IPVV · M00022
atha dvitīyo vimarśaḥ | saṃjīvanaturyakalākalitavibodhaṃ samastabhāvānām | dūṣaṇaviṣaśīrṇānāmamṛtodgāraṃ śivaṃ vande || atha kriyāsaṃbandha-------------------------------------------| ityādinā tena na bhrāntirīdṛśī----------------------------------| ityantena ślokasaptakena apratihatameva svātantryaṃ kriyāśaktirūpaṃ bhagavato nirvāhyate paradūṣitasya kriyāsaṃbandhādipadārthasya bāhyavāde anupapadyamānasya atra darśane pūrṇaiva upapadyamānatā- iti vimṛśatā | ekānekarūpaṃ kriyādi viruddhadharmādhyāsāt parair- dūṣitamapi avaśyasamarthanīyamiti ekaḥ samastavaktavyagrahaṇakasūtra- kalpaḥ ślokaḥ, ekastatra samarthanopapattisūcakaḥ, nirvikalpakānubhava- vedyo'pi ayaṃ padārthavargo vikalpāvasare eva sphuṭarūpa ityarthasūcaka ekaḥ, dvāvekatvānekatvaviṣayavibhāganirūpiṇau, prathamasūtroddiṣṭa- saṃbandhasvīkṛtakriyākārakabhāvādisvarūpābhidhāyī ṣaṣṭhaḥ, saptame arthakriyopayogameṣāṃ cintayati,-iti prakaraṇārthaḥ; pratisūtra- marthastu vicāryate | nirmāṇaśaktyā nirmīyamāṇasya avabhāsanaiva nirmāṇaṃ , na anyaditi uktam | sā ca dvicandrādernīlasukhādestanniṣṭhasya kriyā sāmānyāderaviśiṣṭā,-iti asatyaṃ, satyaṃ, saṃvṛtisatyamiti vibhāgena kathaṃ vyavahāraḥ | satyaṃ, saṃvṛtisatyaṃ na kiñcit sāmānyādeḥ satyatvāt, asatyaṃ tu bhavati dvicandrādi | tathāhi iyamatra upapattiḥ-iti sūtreṇa āha kriyāsaṃbandhasāmānyadravyadikkālabuddhayaḥ | satyāḥ sthairyopayogābhyāmekānekāśrayā matāḥ || 1 || (page 29) saṃvittattvādanyatra yā kriyābuddhiḥ kriyābhāsa ekānekarūpaṃ māyāśaktiviccheditaṃ kriyātattvaṃ viṣayatvena āśrayastallagnaḥ satya eva yataḥ sthiro bādhakena anunmūlyamānavimarśaḥ saṃvādavāṃśca abhisaṃhitāyāṃ grāmaprāptilakṣaṇāyāṃ kriyāyāmupayogī | bhāvo hi arthakriyāṃ kurvan bhedābhedaṃ svīkaroti saṃvādavāṃśca | tatra yat tasya avyabhicaraṇīyaṃ svarūpameva, sā mūrtiḥ; yadābhāsabalena asva- rūpamapi svarūpībhavati mūrtilagnameva, sā kriyā | tathāhi tattaddeśakā-lākārabhinnacaitramaitraśarīraṃ tadeva idamiti ekatāmatyajadeva nirbhāsate | tadeva kriyā-caitro gacchatīti | na tathābhūtāyāmasyāṃ vimarśo'nu-vartamāna unmūlyate kadācit, yathādhyavasāyaṃ caitragrāmaprāptira-khaṇḍitaiva arthakriyāḥ; dvicandrasaṃvedane tu unmūlyate eva anuvivarti-ṣito vimarśaḥ; āhlādodvegahetutve'pica ekacandrajātīyatayā adhikatimi- rāpasāraṇaprabhṛtyarthakriyopayogavaikalyādasatyo viṣayasya | evaṃ sambandhādiṣu kālānteṣu uttarasūtrānusāreṇa yojyamiti sūtrārthaḥ | kriyāśaktyaiva vyākhyātayā bāhyāpi kriyā vyākhyātaiva bhavati,- ityāśayena vṛttau kriyāśabdaḥ sautro dṛṣṭāntasya ayaṃ dvandvanirdeśaḥ ityeṣaṃ vyākhyātaḥ | sarvadopayoginām iti sthairyamuktam arthavattvena iti arthakriyopayogaḥ | sūtrārthamavatārayan prakaraṇena prācyena prakaraṇāntaraṃ yojayati tadevam ityādinā | kriyā atra dṛṣṭāntatvena upāttā,-iti sūcayati yathātathāśabdābhyām | asmaddarśana eva etadupapadyate ityāha tadekeśvara ityādi | naca etadasamarthya udāsituṃ yuktamityāśayena satatāvigītapadena sthairyam eka ityādinā svarūpaṃ nirvāhita ityādinā arthakriyāvattvalakṣaṇamupayogaṃ vyācaṣṭe | prakāśita ityādinā īśvarapratyabhijñopayogametasya sūcayati | (page 30) uktaṃ hi --------------------------------saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106) iti | ābhāsamānataiva bhāvānāṃ rūpaṃ, natu arthakriyākāritvam; sāca eṣāmasti,-iti hṛdaye gṛhītvā arthakriyākāritvaṃ parīkṣate iha ityādinā uktaṃ vakṣyate ca ityantena bhūyasāsandarbheṇa | tatra arthakriyākāri- tvaṃ sattvasya tādātmyādavyabhicāridharmatayā vyabhicāridharmatayā ca svarūpaṃ vā lakṣaṇaṃ vā lakṣaṇasamīpavṛttitvena upalakṣaṇaṇ vā, -iti vicārayati | tatra svarūpatvamaupacārikamiti brūte upacārāt iti | tathāhi śākhādimattaiva vṛkṣateti ekavyāvṛttimātraṃ paryāyarūpatvāt na tathā asannarthakriyāṃ karoti iti loke paryāyatvena aviditatvāt | naca lakṣaṇatva-miti darśayati lakṣyate ca iti | hetumati liṅā lakṣaṇatāyā heturavyabhicā-raṇīyatā anyonyam, anyathāhi avyāptyativyāptī syātāmiti darśitam | yadyapi hi sākṣātkārijñānaṃ kalpanāśūnyaṃ vedanaṃ ceti na idaṃ paryāyarūpaṃ bhinnavyāvṛttiniṣṭhatvāt, tathāpi parasparamavyabhicārāt lakṣyalakṣaṇabhāvo'nayoḥ | anyeṣām iti jñeyānām | anena idamāha-yasyaiva yat sākṣātkārānubhavarūpaṃ jñeyasya, tasyaiva tat pratyakṣaṃ; tena vikalpaḥ svata eva pratyakṣaṃ; natu artha iti | prakṛte tu na ayaṃ nyāyo vyāpteḥ,-ityāha tattu iti lakṣaṇatvena abhimatam | tataśca iti arthakriyā-kāritvasya abhavanāt | co virodhaṃ darśayati | lakṣaṇābhāve lakṣyaṃ bhavati,-iti hi viruddham | kriyāvattvamapi na dravyasya lakṣaṇam | ananya-vṛttitāmātreṇa lakṣaṇatve ghaṭatvābhisambandho'pi asya lakṣaṇaṃ syāt | naca anyato vyāvartakatvamātrameva lakṣaṇasya svarūpam, apitu lakṣyate yena (page 31) tadrūpasarvasvaṃ niścīyate | naca etadavyāptimataḥ saṃbhavati | tasmāt kriyāvattvamupalakṣaṇaṃ, svātantryaṃ tu upalakṣitaṃ sat tasya lakṣaṇa- miti | atha upalakṣaṇatāṃ śaṅkate atha iti | etat dūṣayati tathāpi iti asmin vākye yaduktaṃ, tadapi na labhyate kiñcidityarthaḥ | tataḥ iti svarūpavyati- rekeṇa tasya anupalambhādarthakriyāviśiṣṭatāyāmeva tatsāmarthyasya upalakṣaṇaṃ saṃvedanaṃ syāditi saṃbhāvyate yadi param iti | aruciṃ sūcayannidamāha-jalaṃ snānapānādikāle'pi na jalatvādadhikena rūpeṇa lakṣyate, pramātā kevalaṃ tatkāryāṃvalokane sati karaṇamidaṃ, idaṃ samarthamiti vikalpayan vyavaharatīti | atha paro vyāptimapasārayan lakṣaṇatāṃ pratyujjīvayati nanu antataḥ iti anyasya jñāturabhāve ityarthaḥ | tadupalakṣitam iti tallakṣitamityarthaḥ | etadapi ativyāptyāpāda- nena dūṣayati tatrāpi iti | jñeyatvam iti jñeyatvabalena kevalaṃ kalpanīya-miti yāvat | tataśca iti jñeyatvabalopanataṃ jñānajananaṃ dvicandrakeśa-makṣikādāvasadabhimate'pi asti,-iti ativyāpakam | nanu na jñeyatvamātra-balena jñānaṃ prati janakatvamarthasya, apitu sati arthe pūrvabhāvini bhavati jñānamiti yo'nvayo'sati na bhavatīti ca yo vyatirekaḥ, tadātmakaṃ taddvāreṇa vyavaharaṇīyam | tadetadapi na dṛśyate jñeyatā ityādinā jñānāt iti kāryābhimatāt, anena anvayābhāvo darśitaḥ | nanu parvatasya upatyakāmāśrito dhūmādagnimanumāya yadā adhityakādhirūḍhastaṃ paśyati, tadā tasmāt darśanāt pūrvasiddho vahnirasti,-iti siddho'nvayaḥ | etat na sārvatrikamiti darśayati nahi iti sahacāryekasāmagryadhīnaṃ kapitthe mṛdusparśa iva nīlarūpasya | nanu nīlajñānaṃ (page 32) kādācitkaṃ tatra cakṣurādiṣu satsvapi na sadā bhavati, tato'nyanimittakena anena bhavitavyam | evaṃ yastadabhāve kāryasya vyatirekaḥ prasajyamāno- 'bhāvaḥ, tataḥ prasaṅgaviparyayadvāreṇa pūrvasiddho'rtho heturasti,-iti siddhaṃ jñānajanakatvaṃ sattvamiti | etadāśaṅkya dūṣayati kārya ityādinā | turbhinnakramaḥ | yadi tu iti yadi punarevamucyate-kāryavyatire- keṇa api bhavati anumānamiti, tadā bhavadapi na svārthaṃ puṣṇāti yatastādṛganumānaṃ kasyacideva bhāsanasamakālāt bhāsamānāt nīlādanyasyaiva kāraṇamātrasya syāt | tasyaiva iti ābhāsamānasya | bhāsanasamakālasya nīlādeḥ sattvaṃ kiṃ syāditi ca prastuto vicāraḥ, tadeva hi vicāraṇīyaṃ, na punaritarat naraśṛṅgaprāyam | tata eva ābhāsa- mānasya bhāsanādanarthāntaratve siddhe kṛtakṛtyamānī vijñānavādī yadāha bāhye'pyarthe tato bhedo bhāsamānārthatadvidoḥ | ityādi, tatra ca tajjñānakāritayā kāraṇasya kasyacidarthakriyākāritvaṃ sattvamiti sidhyati; natu ābhāsamānasya tajjñānasamakālasya nīlasya | nanu astu bhāsanasamakālasya api kāraṇatvam | atra etadeva tāvat vaktavyaṃ-tulyakālayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ iti, etat tu na uktaṃ prameyāntarapari-ghaṭanāyeti dūṣaṇāntaram | atra āha tulya iti bhāsamānataivahi tadānīṃ kāraṇatāvyavahāre nimittaṃ, tacca aviśiṣṭaṃ dvicandre'pīti bhāvaḥ | atha satoreva anvayavyatirekayoryat nirbhāsamānaṃ pratibhāsanatulya-kālaṃ, tadeva jñānakāraṇaṃ, tau nīle staḥ, tat vijñānāt pūrvamabhū-deva, natu dvicandre | etadāha tathā iti | nanu yo'sau bhāsanāt pūrvakālabhāvī nīlalakṣaṇo yadanvayavyatirekānuvarti (page 33) bhāsanalakṣaṇaṃ jñānaṃ, sa eva bhāsamānaḥ kṣaṇo na bhavati; tataśca sa eva prācyo doṣo bhavet tasyaivaca arthakriyā ityādiḥ | etat pariharati naca iti | tvaddarśane tāvadayaṃ doṣo na avatarati,-iti niṣpratyūhamuhya-tāṃ tvayā arthakriyākāritvaṃ sattvamiti dṛṣṭiḥ | tena bhavatpakṣe kāraṇaṃ jñānasya yat, tadeva nirbhāsate iti aviruddhameva | evaṃhi bhavataḥ saṃvedyasya dharmaḥ pārimityalakṣaṇaḥ kālaḥ, vedyaśca vedanameva, naca tatra kālasparśaḥ; svarūpamevaca kṣaṇa iti ca paribhāṣā nimeṣādikriyāntareṇa, tasya kaḥ sanbandhaḥ iti kā kṣaṇikateti | nanu bhavatā idānīmutsavakāriṇā daridreṇa iva paradarśanaparipūraṇaṃ kāmaṃ kṛtaṃ, nijā tu dṛṣṭirapūritaiva | pūritā ca,-ityāha kṣaṇabhaṅge'pi iti | santānābhiprāyeṇa tadeva pūrvottararūpamiti abhimānāt susamartho'yamartho yadyapi, tathāpi kimiyatā yatnena, yataḥ pūrvakṣaṇa uttaraṃ kṣaṇaṃ, so'pi anantaramityādiprabandhena arthakriyā-kāritvaṃ sidhyatyeva sattvamiti pareṇa samarthitaṃ svapakṣaṃ dūṣayati atra iti | anvayavyatirekānugṛhītaṃ nirbhāsamānaṃ jñānakāraṇaṃ nīlamityucyamāne dvicandro'pi kasmāt na evaṃvidhaḥ,-iti na niścitam | nahi anirbhāsane prācyasya nīlakṣaṇasya dvicandrakṣaṇasya vā viśeṣaḥ kaścit | atra aparamāśaṅkate nīlajñānam iti | anyat iti timirādi | nāsti iti vedavākyādestathā niścaya iti manyate | tathā iti pūrvabhāsi sat nirbhāsamānamadhunetyevam | nānyat iti vāsanāprabodhādi | nanu yadi dvicandro'pi pūrvakṣaṇe syāt bhāsanakṣaṇa iva, tadūrdhvamapi syāt; naca evamasti nivṛtte timire tadaiva tadadarśanāt | atra āha tathā iti jvālāvat niranvayavināśasya api saṃbhāvyamānatvāt ghaṭāderapi tathābhāvāt kapālādisthānīyasya (page 34) ca kāryamātrasya yādṛśatādṛśasya dhūlipavanapuñjaprāyasya militaika-piṇḍīkṛtacandrasyaivavā dvicandropādānakatayā sukalpatvāt | yacca api uktamuttarottarasvasantānagatakṣaṇakāraṇatvāditi, tadapi anenaiva pratyāha tathā iti | jvālāyāmantyaḥ kṣaṇo na kaṃcit sajātīyaṃ prasūte kṣaṇamitīyatā arthakriyākāraṇaṃ sattvamiti yat pratyāvartitaṃ, tat dūṣitameva | adhunā adhikadūṣaṇābhidhitsayā athāpi ityādinā tat pratyāvartayati | yaduktaṃ atha vyabhicāryatve'pi yathā kāka ityādi rūpameva iti sasvarūpataiva sattvam iti yuktam, tacca evamanusṛtaṃ bhavatīti evakāraḥ | nanu svarūpaviśeṣa eva cet tat, tarhi arthakriyā asya kimartha-mupalakṣaṇīkṛtā | ucyate tat kevalam iti | vivecanīyam iti śakye'rhe ca | niścīyate iti sattvāsattvavibhāgena | kecit iti ābālyādabhyastavyavahārāḥ pratibhānādiyuktāśca | etat prativakti atrāpi iti | maṇi iti vaidharmyeṇa | maṇerhi gaurasaṃsthānapramāṇavarṇaprabhāsparśaśabdaviśeṣayogāt jātyājātyavyavasthā yuktā, tacca evaṃ yena sā upadiśyate parasmai | keśasya tu rūpasvarūpalakṣaṇasvabhāvasya na vaicitryamupalabhyate vyutpannairapi | timiraparītanetratāyāṃ vyutpanno'pi keśaṃ keśāntarajā-tīyameva paśyati | timirānmamaivamityapi saṃvedayamāno na na paśyati tāvatā, apitu kāraṇāntaraprabhāvito'sau syāt, natu na keśaḥ | jñānaṃ tat tatheti cet, nīle'pi na durvacametat | nanu sa tāvat keśo'nya eva vyutpanna-sya pratibhāsate yo na spṛśya ityāśayena āha astu vā iti | tat iti svarūpa-vaicitryam | pāribhāṣikī iti svarūpe hi sati vaicitryaṃ, svarūpamevaca sattā,-iti yuktam tadekataravaicitrya eva sattvam, na anyatreti samayamātrameva idam | (page 35) etadeva ghaṭayati tathāhi iti añprayoge prasajyapratiṣedhāt tucchataivavā pratīyate asūryaṃpaśyeti yathā | atra hi dṛśyamānaviṣayadṛgabhāva eva tātparyam, śaṅkitaparākaraṇadiśā tatsadṛśatā vā abrāhmaṇena hutamiti yathā | atra hi kṣatriyapratipattiḥ | lākṣaṇikavirodhasambhave sati vastusva-bhāvapratipipādayiṣayā prasajyapratiṣedhayuktavastvantarapratipattiryuktā itinayena tadanyarūpatāmātraṃ vā yathā sarvatra anumānādau | dvairāśyakalpanāyāṃ nīlānīlāgnyanagnibrāhmaṇābrāhmaṇādau tridhā'pica asattā na upapadyate iti darśayati kiṃ sattā ityādinā | atha ityādi tṛtīyaprakāranirākaraṇam | yadi nāma iti abhyupagama eva ayamiti darśayati | nanu dṛśyatve astu evam, vikalpanīye tu kā vārtā | tatra āha yadapi iti | taduktaṃ bhaṭṭapādaiḥ tatrābhedo bhramaḥ iti avapuḥ iti ca | etaduktaṃ bhavati-na tāvadiha niḥsvarūpatā yuktā keśoṇḍukapītaśaṅ- khacañcalapādapālātacakrādisaṃvedanānāṃ mūrcchākalpatvena abhedaprasaṅgāt | bhedena sasvarūpatā cet, iyameva tarhi asāmayikī sadrūpatā,-iti sthitametat-prakāśamānataiva satteti | etat prameyamupa- saṃharan prakṛte upayojayati-------------mityādinā | nanu iyatā taimirikakaca- prabhṛtinā vikalpyarūpe ghaṭābhāsādinā tulyaiva sattā kriyāsambān- dhādeḥ pratipāditā bhavati | naca etadanaṅgīkṛtaṃ pareṇa | naca iyatā parīkṣaṇīyatā yuktā | arthakriyārthino hi vastu parīkṣante lokikāstadupa- deśodyatāśca parīkṣakā ityāśaṅkāṃ nikṛntati upayogitvena iti syādeva iti | tataśca dvicandrāderapi upadeśyatā syāditi codyaśeṣaḥ | ekasmiṃścandre yādṛśī dṛṣṭā tena arthakriyā, na taddviguṇā saiva dvicandrāt | tataśca aparaśaśisamānajātīyo (page 36) dvicandro na bhavati aparakeśasthānīyaśca taimirikakeśaḥ | ābhāsāntara- bhāvābhāvataśca evaṃ, na keśābhāsena | naca tathā tatra keśādinā khyātavyena rūpeṇa khyāyate iti bhrāntatvamasatyatā ceti | tena ābhāsasya eva sata ābhāsāntaramiśritādabhilaṣitāt keśābhāsādanyo yaḥ keśā-bhāsaḥ, tatra asatyasaṃjñā | tadāha uktā iti | satyābhāsāḥ iti vṛttau karmadhārayapakṣeṇa tāvat vivṛṇoti ābhāsasāratvāt iti | nanu sambandhādaya ekānekasvabhāvāḥ, natu tadviṣayāḥ | satyaṃ, yattu bāhyamekānekarūpaṃ sambandhādi, tat buddhyābhāsānāṃ viṣayaḥ; tato viṣayiṇo dharmaṃ viṣayeṣu upacarya itthamuktam | upacāre prayojana- māha ābhāsasāratām iti | evamupacāre sati yat pariniṣṭhitaṃ jātaṃ, tat darśayati sambandha ityādinā | agre iti svātmaniṣṭhā viviktābhā-----------------------------| (2|2|4) ityādisūtreṣu | satyapadasya vyavacchedyaṃ darśayati ābhāsamānatvā- deva iti | nanu satyatvaṃ viṣayasya vaktavyaṃ, natu ābhāsānāṃ viṣayi- ṇāṃ; tat kathaṃ karmadhārayaḥ | natu satyānāmābhāsāḥ iti ṣaṣṭhīsa- māso yukta ekatraiva vākye saṃbandhādīnāṃ mukhyopacāravibhāgena yugapadābhāsebhyo bhedābhedayogāt | etat pariharati ābhāsasatyatayaiva iti | na ayamupacāra upacāra eva, māyāpadāpekṣayā hi ayamupacāraḥ | yathā ucyate bhagavadadhiṣṭhitatvāt bhagavāneva sarvam | iti | tato na atra ābhāsādābhāsamānasya bhedaḥ kaścit | tadāha tadrūpatvāt iti | evaṃ māyāpade'pi paramārthapadamanujjhatā karmadhārayeṇa vyākhyātam | atha bahubrīhipakṣāśrayeṇa (page 37) māyāpadameva āśrayan vyācaṣṭe athavā iti | amīṣāṃ tu iti sambandhādīnām | so'pi iti upayogaḥ | ata eva iti asmatprasādhitaireva nyāyairyo'rthakriyopayogaḥ, tata eva hetoḥ,-iti vaiyadhikaraṇyena tasipañcamyau yojye, anyathā evakāradvayamasaṅgatameva syāt | ete iti sambandhādayaḥ | etadeva ghaṭayati saṃvṛti ityādinā | kena vacasā te aindriyikāt mānasācca bhramāt pṛthaguktāḥ | āha tathāca iti | yadihi bhramarūpato vailakṣaṇyaṃ saṃvṛtisato'bhimataṃ syāt, tat bhrāntiśab- doktāt mānasāt hi bhramāt taimiropalakṣitācca aindriyikāt na asya pṛthak nirdeśo yuktaḥ syāt | bhrāntereva prapañcāt tathā nirdeśaḥ kutaścit viśeṣaleśata iti cirantanaprāmāṇikavyākhyānaṃ dūṣaṇāya ācaṣṭe tatpunaḥ iti | anena svavyākhyānāt viśeṣo dyotitaḥ | etat na sahate evaṃ khalu iti | khaluśabda upahāsaṃ dyotayati | anena idamāha-bhrāntyantarāt viśeṣaleśo'tra vyākhyāne na labhyate yena pṛthagabhidhānārhatā bhavediti | nanu vikalpyena rajatena dṛśyaṃ kathamācchādyate | sāmānyā- dinā api tarhi katham | dṛśyāvaṣṭambhena adhyavasāyāditi cet, samānami- hāpi etaditi nirūpayati śuktideśa iti | nanu na taddeśāvaṣṭambhanamātra- mavacchādanaṃ, kintu bādhakayoge'pi sadātanaprasaratvaṃ yena tadvi- vikto'rtho nijena vapuṣā na kadācidavasīyate ityevaṃ bhūtamavacchā- danam | tacca sāmānyādinaiva vikalpanīyena dṛśyate, na rajatādinā,- ityetena leśena bhrānteḥ pṛthagupādānam | etat athāpi ityādinā anubhāṣya dūṣayati tadetat iti | iha kāraṇamavidyāśaktistimiramiva kacakūrcake, dūratāsādṛśyāpraṇidhānānīva ca rajate | nivartante iti na tāvatā viśeṣaleṣaḥ kaścit bhramatvasyeti mantavyam, natu pareṇa (page 38) uktaṃ-bhramavyavahāro'tra nāsti-iti | bādhajñāne'pi ityatra cchedaḥ | tasya iti bādhajñānasya | hiśabdena hetutvamasya dyotayatā ayamartha uktaḥ-jñātabādhatvena yataḥ pravṛttirna bhavati dvicandrādibhrāntitaḥ, tato'pravṛttasya visaṃvādanaṃ vipralambhātmikā viḍambanā na saṃbha- vati apravṛttatvādeva; tathāpi na tat satyarūpagrāhi,-iti bhrāntameva dvicandrasaṃvedanaṃ bhavanmate yuktam | yattu bhrāntitve cāvasāyasya-------------------------| (1|3|5) ityatra uktam-nahi aindrajālikasya asatyavastudarśanamasatyatvenaiva jñāyamānaṃ bhrāntivyapadeśyamiti, tat paradarśanābhiprāyeṇeti na pūrvāparavirodhaḥ | tādavasthyāt iti anyabhramebhyo nirviśeṣatvāt | anyathā iti saviśeṣatve yato bhrāntimātrarūpataiva | tat iti tato hetoḥ | nanu saṃvṛtibuddhirevamācchādikā bhavati yadi buddhyutthāpita eva na kadācidapi yo dṛṣṭaḥ, sa āropyate sāmānyādiriti ārope tulye'pi anena viṣayeṇa sāṃvṛtasya pṛthagupādānam | etat dūṣayati nāpi iti candrasya dvitvasya dṛṣṭataiveti cet, anekagrāhyasādhāraṇasya api ekasya dṛṣṭataiveti tulyo vidhiḥ | evamiyatā bhrāntitvasya na kaścidadhiko viśeṣa iti upāpādya bhrāntiviśeṣatā api na saṃmatā granthakṛta eva dvandvena nirdiśata iti brūte samāropya ityādinā | yugapadadhikaraṇatāyāṃ dvandvaḥ | sā ca tulyasvarūpayoreva | sāmānyaṃ ca sakalaviśeṣānāgūrya vartamānaṃ viśeṣāntaravantamapi vivakṣitaṃ viśeṣaṃ kroḍīkurvan pṛthagapratilabdha-śabdaniveśameva karotīti | āñjasyena iti lokapratītyā spaṣṭayā | dāntava-līvardādiśabdairevahi āryalaukikāḥ puṅgavānāhuḥ, gośabdena tu strī-gavīreveti tathaiva pratītiḥ | gomadidaṃ nagaramityuktau hi dadhikṣīrasampattireva (page 39) nirbhāti | sāṃvṛtatvam iti sāṃvṛtasya lakṣaṇametāvanmātramiti pareṇa anicchatāpi iyadeva aṅgīkartavyam | tallakṣaṇaṃ lakṣyapadena saha nirdiśati yattathā ityādinā | asmiṃśca lakṣaṇe avabhāsanopayogābhyāmapāsite anupapannatve asmākaṃ jayaḥ, anupapannatayā punarapākīrṇe upayoge parasyetyanena āśayena parāpekṣāṃ tāvadāha nanu iti | avayavinā suprasiddhena tulyayogakṣemaḥ sambandhādiḥ padārtharāśiriti avayavina-meva prasiddhaṃ puraskṛtya ayaṃ vicāraḥ | tathaiva iti ekasthūlarūpatayā | tathaivaca na ityatra hetuḥ sthūlasya ityādi | nanu paramāṇavo bahavaḥ, te kathamekāṃ niyamena arthakriyāṃ kuryuḥ | ucyate-rūpādayo bhinnā yathā ekaṃ jñānaṃ janayanti niyatāḥ, tathā paramāṇavo'pīti | vyaktaya evaca bhinnāstadevamupayuktanayena ekākārāṃ buddhiṃ janayanti | bhinnā eva ca kṣaṇā ekaudanasampattiphalāḥ pākavyapadeśyāḥ | nanu kasmādeṣaiva vyavasthā sarvatra,-ityāśaṅkya hetumāha nahi iti | indriyā-dayo bhinnatvenaiva saṃviditāśca adhyavasitāśca bījabhūmijalātapava-ditita eva ekaṃ jñānamaṅkurabuddhiṃ dadīranniti yuktaṃ nāma, ihatu ekamavabhātamadhyavasitaṃ ca svakāryakāri,-iti kathamanyasya prakalpa-nam | nīle'pi avabhātādhyavasite arthakriyākāriṇī pītamarthakriyākāri,-iti hi na nirbandhanaṃ kalpyeta | nanu iha anupapadyamānatā asti,-iti anyakalpanamityāśaṅkya tāmeva dūṣayati eṣaivaca iti | avabhātataiva atra nāsti,-ityāha paraḥ natu iti | atra upapattimāha sthūlāvabhāso hi iti | yuktaḥ iti vaitatyaṃ hi deśabhedaḥ, saca svarūpabhedamanvāyatate iti sarvataḥsaṅkucito mūrtitaḥ kālataśca yaḥ, sa eva viruddhadharmādhyāsavandhyaḥ paramārthaḥ paramāṇuḥ (page 40) kṣaṇaśca | nanu pratibhāsata eva sthūlatā | satyaṃ, sā tu nirantarabahutara- paramāṇupratibhāsanāntarīyakasvabhāvaiva dvitvamiva ghaṭapaṭāva- bhāsamātranāntarīyakam | nanu yadi vikalpa eva sthūlaḥ, tataḥ kim | āha nirvikalpaśca iti | etat dūṣayati tat iti | vikalpyatānibandhanamasatyatvamā- cakṣāṇena tadvyāpakaviruddhanirvikalpatvopalabdhyā vikalpyatvavyāptasya asatyatvasya haṭhādeva niṣedhaḥ kartavya iti dvicandrapītaśaṅkhādīnāṃ satyatvaprasaṅgaḥ | nirvikalpakatā ca na prāmāṇyasya vyāpiketi darśayati anumāna iti | syādetat | vastumūlaḥ ko'pi vikalpaḥ, ko'pi avidyāmūlaḥ | vastumūle prathamapratyakṣaṃ nirvikalpakameva pratapati, tanmūlameva tatra prāmāṇyam; dvitīye tu aprāmāṇyameva, avayavyādivikalpaśca avidyā-mūlaḥ | etadāśaṅkamāno dūṣayati yadica iti | tataḥ iti anubhavavāsanā cet tadvikalpotthāpikā, tarhi avidyāvāsanākalpane kiṃ nidānam | tataśca apiśabdo'nupādeya eva | etadeva ghaṭayati ataśca iti | yadi hi anubhavastyaj- yeta, tat nīlāṃśo'nubhūyamānaḥ, tadgataṃ ca avabhāsanaṃ anubhavasya yat svabhāvabhūtaṃ tadanubhūyamānātiriktasthūlātmakavikalpyaika-niṣṭhe vikalpe sarvathā parihīyeta | paraḥ satyapi anubhavavāsanāyā upayoge'sti avidyāvāsanāyā avakāśa ityāha tattu iti | ananusaraṇaṃ sphuṭayati anubhavo hi iti | viruddhadharmayuktā digbhedādibhedābhājo bahavaḥ paramāṇavo ghaṭādyākāreṇa sthūlasvalakṣaṇasvabhāvāḥ- anekadharmo hi sthūlatā, ekadharmastu paramāṇutvamiti avabodhamāha bāhyārthavādī-pratibhāsante yasmin; tathā ghaṭāntarādanyadeśakālāt viruddhadharmayogī ghaṭādyākāro yaḥ sthūlaḥ svalakṣaṇātmā, natu sāmānyākāraḥ, sa pratibhāsate yasmiṃstādṛganubhavaḥ; (page 41) etadviparītastu vikalpa iti brūte vikalpābhāsastu iti | ekatvam iti natu bahavaḥ | anugatatvam iti na svalakṣaṇam | nanu evaṃ sadaiva vikalpo- 'vidyāvāsanāmapi upajīvati, tataśca asāvapramāṇamiti anumāna- vikalpasya kathaṃ prāmāṇyamityāśaṅkya pariharati kevalam iti | atadgrāhiṇāpi iti | vastu agṛhṇatāpi atatkāriṇastadarthakriyākaraṇa- śūnyādarthāt yat vyāvartanamapohanaṃ vyavacchedātmakaṃ saṃvidrūpavidhivilakṣaṇaniṣedhasvabhāvaṃ, tadeva paraṃ kartavyaṃ yasya, tasya bhāvaḥ; tena hetunā yasya vastu vikalpena avasīyate; tato hetorbāhye'rthe aucitī sā vikalpasya | tāmeva ghaṭayati bāhye'pi hi iti | tatra ca iti vikalpe sati | yatra iti anumāne, pratyakṣānantarabhāvini ca adhyavasāye | anyatra iti svatantravikalpe | tadartha iti vikalpaḥ | tadartha iti yo'rthaḥ paramparāyātaṃ vikalpamajījanat, tasminnarthe | nanu vikalpyasya asatyatvam, asatyasya ca na upayogaḥ kvāpi,-iti sthāpite sāṃvṛtasya tarhi kiṃ lakṣaṇamityāgūrya āha tat iti vikalpaviṣayīkṛtasya pratītiḥ sārvatrikī sadātanī ca yato na nivartate | keśarajatādi tu na sārvatrikatayā sadātana-tvena vā parisphurati, tataśca bhrāntiviśeṣa eva sāṃvṛtaṃ dvandvastu bhrāntiśabdasya āsamañjasyena keśarajatādāveva prasiddheriti tvatpratisamādhānādeva labdhaḥ | nanu yadasmābhiruktaṃ lakṣaṇaṃ-kvacidupayujyate'pīti, tat kimiti tyajyate | āha upayogo'pi | iti anyathā iti anekatayā raktasya amatayā ca | sacāpi iti pradīpaḥ | tasya iti taimirikasya | tathā iti anyathārūpeṇa | abhīṣṭam iti vastuprakāśanādi | aparihāryatimirāvidyāderanivṛttau yat tatheti vicitraṃ (page 42) mithyādarśanaṃ tadupāyamātraṃ prāptaye yasya pradīpasya paramāṇu- sañcayasya vā, tasmādeva arthakriyā, natu avastuno vikalpāt | nahi vikalpe kiñcidābhāsate, abhimānamātraṃ paraṃ tatra, natu ābhāsaḥ kasyaciditi | atra pūrvapakṣe taditi samucitamuttaraṃ yat, taduktaprāyam, uktaḥ prāyaḥ prapañco yasya taditi vā uttaravākyārthaparāmarśaḥ | athavā yato'yaṃ pūrvapakṣa evaṃbhūtaḥ, tasmāt na atra adhikaṃ vaktavyam | anubhavasya ananusaraṇaṃ yat kathañciduktam, tat dūṣayiṣyannanubhavānusaraṇaṃ tāvadāha vikalpe'pi iti | ananusaraṇaṃ tu kathaṃ, kiṃ tāvat tatraiva ābhāte dharmabhedāt, anubhavāparigṛhītavastuvilakṣaṇavastvantarollekhāt vā | dharmabhedāt na anyatvamityāha sphuṭa iti | vicāritaḥ iti viśeṣo'rthāvabhāsasya------------------| (1|8|2) ityetasminvimarśe | vicārayiṣyate ca iti dūrāntikatayā-------------------------------| (2|3|10) ityatra | dvitīyamapi pakṣaṃ nirākaroti sāmānya ityādinā | yadeva hi anubhūtaṃ, tadeva bhāti vikalpe | ghaṭa iti hi vikalpe dṛṣṭasvabhāva eva bhāti anadhikaḥ pṛthubudhnodarākāro lohitaḥ | gauḥ pavitramityapi sāsnā- dimadrūpameva dṛṣṭam, natu dṛṣṭātiriktaṃ kiñcidavayaviśabdavācyaṃ sāmānyaśabdavācyaṃ vā laukikaṃ bhāti | nanu yadeva tat dṛṣṭaṃ bhāti, tadeva sāmānyaṃ tādātmyāt tatsamavāyādvā tādrūpyeṇa pravṛtteḥ; siddhāntadṛśā vā aviśeṣaṇacikīrṣitābhāsāntaravirahāt dṛṣṭameva nīlādi yat, tadeva sāmānyam | ādigrahaṇāt kriyāvayavyādi | evaṃ tarhi bāhyameva tat tathārūpamiti nirvilpakena api kiṃ na gṛhyate | saṃnihitaviṣayabalotpannaṃ (page 43) hi tat ghuṣyate | tataśca yaduktaṃ-na sambandhāvayavikriyāsāmānyādī- nāmityādikaṃ svoktakalpasamarthanāya, vikalpābhāsastu ekatvānugata- tvādinā sphurati, na anubhavābhāsaḥ-iti, tat svayameva tyaktaṃ bhavet yato bāhyarūpa eva sāmānyātmani upagamyamāne nirvikalpakagrāhyatā asya prasajati | ata eva hetorvikalpyarūpasya sāmānyasya bāhye'rthe anugamā-bhāvamavocat jñānādavyatiriktamiti ātmakhyātau jñānātmabhūtam, asadkhyātāvavastubhūtatvena jñānāt na anyat | nanu na vikalpena nīlagha-ṭādi vastu spṛśyate yena tasya samānādirūpatve nirvikalpakasya api sāmānyādiviṣayatā prāpnuyāt, kintu anartha eva tena spṛśyate vastuni punarabhimānamātrādāropalakṣaṇāt pravṛttiprāptī vikalpāt, tata eva asya kvacit prāmāṇyamiti yat pūrvapakṣe nirūpitaṃ kevalamanubhavaviṣayī-kṛtasya ityādigranthena, tat dūṣayati adhyavasāyo'pi ca iti | āropayatau nayatāviva dvikarmake pradhānakarma bāhyamajāsthānīyam, apradhāna-karma punarabāhyaṃ saṃbhāvyavyadhikaraṇatākaṃ grāmasthānīyam | abhiniviśate iti abhimanyate | etacca vācoyuktivaicitryamātram, natu bhinnārtham | naca asaṃvidrūpaḥ saṃvidrūpasya vyāpāro yuktaḥ | vyāpāro hi nāma tasyaiva phalāvacchinnaṃ svarūpamucyate | ata eva saṃvedanasukhādivadabhimāno dharma ityapi asat sukhādivadeva arthaṃ prati akiñcitkaratāpattiprasaṅgāt | atha ucyate dṛśyavikalpyayorvivekāpra- kāśa eva abhimāna iti ucyate, tatrāpi āha yadihi iti | avabhāsamāna eva iti saptamī prathamā ca śleṣeṇa āropyasya āropasthānasya ca prakāśamānatāṃ nirūpayitum | prāk iti (page 44) bhrāntitve cāvasāyasya------------------------------| (1|3|5) ityatra | seti abhimānaśabdena yaduktam, tatra mūrkhasya paṇḍito'hamiti yathā śabdaprayogaḥ; tathā ghaṭa iti vikalpe bhavet | etadupasaṃharan yat pūrvapakṣe kathitaṃ-upayogo'pi na vikalpapratītasya, apitu paramāṇū- nāmeveti, tat dūṣayati evaṃca ityādinā tadviparītamācakṣāṇaḥ | nahi anābhāsamānena arthakriyā kācit | ābhāsanaṃ ca na avimṛṣṭe | naca paramāṇuvimarśo ghaṭādipratītau kasyacit svapne saṅkalpe'pivā | vibhāge alpataraprasaṅge yato na alpīyastatra avasthānamityanayā tu nītyā bhavan-napi asau na ghaṭaviṣayaḥ kadācit, apitu tannāśotprekṣāyāṃ dūravyava-hitavastvantaraviṣayaḥ | naca anyena arthakriyādhyavasāyena anyasya sā kāryā,-iti yuktamatiprasaṅgāt | tadetat sarvaṃ vṛttipṛṣṭhe yojayati yuktamuktam iti | tadayaṃ prayogaḥ-na asatyaviṣayā dravyādibuddhayo-'bādhitārthakriyākārirūpaviṣayatvāditi asatyaviṣayatvaviruddhena satyaviṣayatvena vyāptasya asya hetorupalabdhiḥ | na ghaṭādyarthakriyāsu paramāṇavo'rthakriyākāriṇaḥ iti kadācidapi tathānadhyavasitatvāt | asya iyamarthakriyetyatra vyavahāre kāraṇaṃ tathādhyavasāyaḥ, tadviruddhaśca anadhyavasāyaḥ,-iti kāraṇaviruddhopalabdhḥ -----------------------------tena hetoḥ siddhirabādhitā | ityādeḥ, anyathā paramāṇūnāmarthakriyākāritvaheturasiddho bhavet || 1 || nanu tathāpi na hetoḥ siddhirabādhitatvaviśeṣaṇasya asaṃbhavāt, ekānekātmakā hi dravyādaya itivadatā bhavatā yadeva ekaṃ, tadeva anekaṃ; tacca kathamiti svayameva bādhakamuktamityākṣepaṃ pratikṣeptuṃ (page 45) tatraikamāntaraṃ tattvaṃ tadevendriyavedyatām | saṃprāpyānekatāṃ yāti deśakālasvabhāvataḥ || 2 || tatra kriyādau kriyādeḥ satyatve vā sthite sati kriyādervā ye ekatvā- nekatve ukte, te vṛttiguṇīkṛte api pradhānaprameyatayā iha samarthanīye iti parāmṛśya nirdhāraṇam | tayorekatvānekatvayormadhye ekatvamevaṃ samarthyate, anekatvaṃ ca evamiti nīlādīnāṃ bhāvānāṃ pāramārthi- kaṃ yadāntaraṃ saṃvinmātralakṣaṇaṃ tattvaṃ, tatra na kalanā kācida- bhedaghanatvādekatāyā api tatra abhāvāt | yattu āntaramābhāsāntarā- nāmiśramantaraṅgam, āntaraṃ ca antaḥkaraṇamātravedyaṃ tattvamekam; tadekam | tadeva punaratyaktaikatākaṃ bāhyendriyavedyatāṃ prāpya iha- amutreti adhunā-tadeti kṛśo'kṛśa iti ca deśādibhedādanekatāṃ yāti | naca virodhaḥ pratīterakhaṇḍanāt kāraṇatvākāraṇatvayoriva vyavahāra- mātraparamārthatayā viṣayabhedasya api suvacatvāt | tasmādekatvāne- katvanekatvayorna virodhaḥ kaścit caitraścalatīti kriyāyām, evaṃ samban- dhādau vācyamiti sūtrārthaḥ | antarabhinnaṃ tattvaṃ saṃvinmātratayā, māyāpramātuḥ punarantaḥkaraṇābhāsāt bāhyakaraṇābhāsācca bahir- bhedāt vastu phalata ekānekam | anekatve hetuḥ bahiḥ ityādītivṛttisaṃgatiḥ | evaṃ sati iti vidyamāne kriyādau tadgate ca satyatve iti sādhāraṇī uktiḥ | evam iti yathā ślokapādena uktam parataḥ iti yathā pādatrayeṇa śiṣṭena | prathamaṃ kalanāśūnyatvena abhinnatvaṃ vyācaṣṭe sarveṣām ityādinā | yadi yattacchabdau, tadā evaṃ yojanā- yadeva āntaratvam, ayameva ekatvā-vabhāsaḥ | yadātadāśabdapāṭhe tu spaṣṭam | anantāni iti ekaghaṭādya- nyatamābhāsabhitticitrīkaraṇenetyarthaḥ | raso madhurādiḥ ṣoḍhā, avāntarabhedena anantaḥ | vīryaṃ (page 46) jaṭharāgnisambandhaja uṣṇādisparśaḥ, prabhāvaviśeṣaśca; jaṭharānala- saṃbandhakṛtaṃ tu rasāntaraṃ yat madhurādi, sa vipākaḥ | guṇā anye gurutvasnehādayaḥ || 2 || nanu viṣayabhedādekamanekaṃ ceti yaduktam, tat kena grahītavyam; cākṣuṣānubhavena tāvat caitro deśabhedabhinna eva nirbhāsate, na asya ābhāsabhedamiśrīkaraṇasāmarthyamavicārakatvāditi hi āhuḥ, vikalpena tu mānasena vastu naiva spṛśyate | tadatra ucyate sūtreṇa taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi sat | karoti mātṛvyāpāramayīḥ karmādikalpanāḥ || 3 || iha yadyapi avikalpe'pi sanniti vā ghaṭa iti vā sattāmātraghaṭa- mātrāvabhāsādau sāmānyāderābhāso vitatagrahaṇe ca yoginaḥ karmā-vabhāsaḥ kālāvabhāsa ityucyetāpi, tathāpi tadā tat sāmānyādi nijaṃ jīvitaṃ na pratilabhate | tathāhi sāmanoparañjakatā, sambandhibhedodrekaḥ, santanyamānakṣaṇabhedaikyagraho'vayavarāśīkaraṇamavadhyavadhimad- bhāvāvabhāsa iti sāmānyasaṃbandhakriyādravyadigābhāsānāṃ jīvitaṃ, tacca vikalpane sphuṭamabhivyajyate | vikalpanaṃ ca manaso'nuvya- vasāye yadavasare māyāpramāturabhivyaktiḥ | tena manaḥ kartṛ anuvyava- sāyaṃ sākṣātkāravimarśasya paścādbhāvinaṃ vimarśaṃ vidadhat kriyāsaṃbandhādiviṣayāḥ kalpanā vikalpajñānāni svatantrapramātṛ- vyāpāraprādhānyena karoti taduktapūrvaṃ dvayamekānekalakṣaṇamā- lambanaṃ yāsāṃ, tādṛśīḥ tena vikalpadhiyaiva ekānekātmakarūpa- dvayasparśaḥ, natu vastuspṛk vikalpaḥ | pramātuḥ kila ayaṃ vyāpāraḥ | pramātā ca pūrvānubhavāntaḥsvasaṃvedanarūpo vikalpane'pi pūrvātmatāṃ na ujjhati | tasya tu māyīyatāvyaktau mano'nuvyavasāya eva (page 47) avasaraḥ | tatraivaca vyāvahārikaṃ kriyāsambandhādi, na śivatādaśā- yāṃ, nāpi sadāśivādibhūmau, nirvikalpakāle ca śivasadāśivādirūpa- samudāya iti sūtrasya tātparyam | etadavatārayati bāhya ityādinā ekībha- vantaḥ ityantena | tāvatyāṃ bhūmau pratyuta bhedo vigalatīti na pramātṛ- tāvasara ityācaṣṭe taddaśāviyogaṃ ca uttaradaśāyāṃ śatrevābhyām | svasmin nijanije pramātari pratyāsannaṃ yat manolakṣaṇamantaḥkaraṇama- sādhāraṇapramitikāritayā, tadeva sādhanaṃ yasya anuvyavasāyavyāpā- rasya, tatra pravṛttāḥ | lokayātrām iti lokavyavahāram, yatra kriyāsamban- dhādikameva niviḍamupayujyate iti manyate | manasi ayaṃ kasmāt bhara iti cet, āha yadyapi iti tāvatī na sukhādau, tata eva atra na pūrṇā śuddhiriti avyavahārayogyā eva iyaṃ daśā aśanakriyāyāṃ bhasmasūtakādidaśāvat | aṃśabhedaiḥ iti ekābhidhānaviṣaye mitiḥ------------------------------| (2|3|2) iti hi vakṣyate | anuśabdaṃ vyācaṣṭe paścāt iti | mana eva parikalpanāḥ karotīti sambandhaḥ | tasya svarūpaviśeṣaṇaṃ karaṇam ityantam, śatranta-dvayaṃ tu hetutāgarbhaṃ kalpanākaraṇe | kayormadhyasthaṃ mano vṛttā-vuktamiti śaṅkitvā grāhyagrāhakayoriti darśayati bahiḥ ityādinā tasya ityantena vākyena | pramātrā saha bhedasaṃbandhau vyatirekaviśrāntī vyavahartumaśakyau yeṣām | tasya iti pramātuḥ | atra hetumāha pramātuḥ iti | pramātā bāhyamāntaraṃ ca vikalpyaṃ viṣayaṃ yadadhyavasyati vicitrābhiryojananābhiḥ, tadeva ucyate kriyāsāmānyādi | vyavaharati iti vṛttiyojanāṃ karoti mānasītvam ityādinā | hetuḥ iti vākyatrayaśeṣaḥ | nanu ko'nyaḥ pramātā nāma yasya vyāpāratayā kriyādivikalpā (page 48) uktāḥ, anubhavavikalpātmakasaṃvedanasantatimātrameva hi antastattvamityāśaṅkya āha pramātaiva hi iti satyapramātā maheśvararūpa evetyarthaḥ | prāk iti na cedantaḥkṛtā--------------------------------------| (1|3|7) ityantaḥ prabhṛti | saṃskārajā iti saṃskāro hi pramātrekatāparyavasāyīti uktam | tato bauddhā yathā anubhavasaṃskārajanyatāṃ manyante, tathā atra na bhavati,-iti mantavyam | cakṣurādiṣu ca ityādeḥ niṣṭhatvāt ityantasya tātparyaṃ vyākhyātaṃ sūtravyākhyānārambha eva | atra ca sāmānya-grahaṇena sarvaṃ sambandhādi upalakṣayati | sāmānyarūpā api iti asphuṭaprāyā iti yāvat | sāmānyamucyante iti na sāmānyamiti vyavahri-yante | atra hetuṃ teṣāṃ ityādikaṃ vakṣyamāṇaṃ sāvakāśīkartuṃ sāmānyasvarūpāviṣkaraṇāya āha viśiṣṭānāmanugāmi ityantam | nanu atra avasare sa ekākyābhāsaḥ kimucyatām, na tāvat sāmānyamiti tvameva avādīḥ | naca aviśeṣatvena arthaṃ loko vyavaharati | satyaṃ na vyavaharati, avyavaharaṇe tu nidānam-arthakriyārthī hi lokaḥ, naca ābhāsa-mātramarthakriyākārīti | etat darśayati tadarthakriyā ityādinā, ca uktā-śaṅkādyotakaḥ, yogiprāyasya syurapi,-ityāśayena viralatvamuktam | natu abhāva eva abhilaṣaṇīya iti sat vastraṃ paridadhātīti | nanu gṛhe kiñcidasti navā,-iticintāyāṃ sadābhāsamātreṇa api arthakriyā hṛdbhaṅgaparihāralakṣaṇā kriyate eva | vakṣyateca etat tathaiva sadghaṭa------------------------------------| (2|3|5) ityatra | tat kathamuktaṃ ābhāsāntaramiśratāyāmeva arthakriyā iti | atra uttaramāha deśa ityādinā | iha idānīṃ (page 49) sannitīyataiva sadābhāsasvalakṣaṇībhūta iti rūpanīlādyābhāsairbahi- raṅgaiḥ svalakṣaṇatāyāmaprayojakaiḥ kiṃ tatra kṛtyam | deśakālābhā- sābhyāṃ vinā na ābhāsasahasraiḥ saṃbhede'pi svālakṣaṇyaṃ parya- vasyati nīlaṃ vastraṃ vitataṃ kārpāsaṃ mṛdu tanvityādau sāmānya- rūpatāyā eva sphuraṇāt | idaṃ taditi tu deśakālābhāsasaṃbhedaḥ sāmānyarūpatāmapahastayati | tataḥ sa eva antaraṅgaḥ svālakṣaṇyāpattau | etadeva upapādayati tayoreva iti deśakālayoḥ pūrvāparādirūpatvena | deśo dūratvādūratvādilakṣaṇaṃ paratvāparatvavaicitryamullāsayati, kālastu navapurāṇatādilakṣaṇam | nanu parasparamābhāsānāṃ tulyame-lane ko'tra niyamo yat sadābhāsastābhyāmābhāsābhyāṃ militaḥ svalakṣaṇamarthakriyākārīti ca ucyate, natu jātu deśābhāsaḥ kālābhāso vā ābhāsāntaramiśritaḥ iti | atra ucyate nityameva iti | yat kila prathamā-nirdeśyaṃ pṛthakparāmarśapadavīmavatīrṇaṃ, tadeva vastu pradhānaṃ dravyamarthakriyākārīti yuktam | deśakālayośca tathātve diśyate'nena, kalyate'neneti yadanyaparatantraṃ rūpasarvasvaṃ, tadeva vighaṭitamiti svatantrābhāsarūpatve tayordeśakālābhāsāntarasaṃbhedenaiva svalakṣaṇībhāva ityeṣa eva unmīlati pakṣaḥ | tau ca upasarjanībhūtau kiṃ kuruta iti cet, āha vyāpinitya iti ābhāsaṃ mūrtitaḥ kriyātaśca prasisīrṣuṃ saṅkocayataḥ, saṅkucitaśca upayujyate saṅkucitasvabhāvasya pramātuḥ | evaṃ melanaṃ nāma yat, tadeva svalakṣaṇam | nanu yasya sadābhāsasya unmīlanaṃ svalakṣaṇaṃ, sa sadābhāsastasya svalakṣaṇasya bhedakatāmāpanno bhedyaśarīratādātmyena vartamānaṃ yuktaṃ yat bhedyavṛttāntamudvahet | bhedaśca saṅkucitasvalakṣaṇātmā, tatastenāpi yuktaṃ saṅkucitumiti vinaṣṭaṃ sāmānyaṃ syāt | tataśca kathamucyate nityavyāpirūpaṃ sāmānyamiti | etat (page 50) samādhatte viśeṣaṇatve iti viśeṣyabhāgo hi pradhānam, tatraiva ca viśeṣaṇakṛta upakāro yuktaḥ, natu upasarjane viśeṣaṇabhāge | tato nīlaḥ paṭo mṛduriti mārdavaṃ viśeṣaṇaṃ nīlatāṃśe viśeṣaṇe yathā akiñcit-karam, tathā sāmānyātmani ābhāsavarge viśeṣaṇabhūte deśakālaviśe-ṣaṇaṃ na saṅkocaṃ vidhatte | tatra iti viśeṣaṇatve | tasya iti sāmānyasya | kimato jātamityāha tadāca iti yaduktametat, tato hetorityarthaḥ | khyāpyante iti ekalolībhāvena bhāsanāt | bhāsanasya tu pradhānabhūtaṃ yat vimar-śākhyaṃ jīvitaṃ, tadviśeṣarūpaṃ vikalpo yadādiśati; tadbhāvastattva-miti darśayati tathāpi iti | prāyeṇa iti vākyārthavikalpo'pi ayamadhunā iha ghaṭa iti yadā yadā puro'vasthitaghaṭābhāsaḥ tadā tadā itthamudeti,-iti prātisvikadeśakālatattvasvīkārāyogāt sāmānyaviṣaya eva | ata eva āha syāt iti | tatra hi tatkālasannihitavaktṛśrotṛpratyakṣādipramāṇāntarasa- civāt tato vākyāt vivikṣitaviśeṣapratipattiḥ kāmaṃ saṃbhāvyate, natu vākyārthavikalpo niyatatatsvalakṣaṇasvīkārākṣamaḥ | tata eva camasenāpaḥ praṇayanti vrīhīn prokṣati ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti | ityādau laḍapi na viśiṣṭaṃ vartamānāvabhāsamavagamayitumalamiti śabdāt pratīyamāno'rtho'ṅgulinirdeśādisāhāyyakamantareṇa deśa- kālānavacchinna eva pratīyate iti ayatnasiddho'yamarthaḥ | etacca pramāṇa- lakṣaṇe bhaviṣyati | iyatā anuvyavasāyavyāpāra eva sāmānyakriyādi- tattvaṃ pratyujjīvayati | yat prakṛtaṃ, tat nirūpitamiti upasaṃharati evaṃca iti | asmin iti yatra svalakṣaṇasāmānyarūpatā cintanayogyā, tādṛśe | na tadā iti mānasāvasāyakāle | sāmānyam ityatraiva cchedaḥ | atra hetuḥ (page 51) deśādi ityādi sambandho'pi tadā iti kriyāpi tadeti sambandhaḥ | granthāntaraṃ heturūpam | uktam iti mano'nuvyavasāyi iti kalpanāḥ iti ca | vakṣyate iti ----------------------------------ālambante vikalpanāḥ | (2|2|5) iti || 3 || evamiyatā saṃvṛtau vikalpabuddhau sphurataḥ sāmānyādeḥ saṃvṛtisattvaṃ nāma sattvaviśeṣa eva avatiṣṭhate, na dvicandrādivadasatya-teti upapāditam | tatra ayamavataraṇakramaḥ saṃvidaḥ-sarvamidaṃ svātan-tryāmarśanalakṣaṇāyāḥ kriyāśaktervijṛmbhitam-yat saṃbandhasāmā-nyādi | tatrāpi sambandharūpataiva anekaikarūpatālakṣaṇā sarvatra tāttvikaṃ rūpam | tatra tu asādhāraṇarūpāntarayoge nāmāntaram | aneka-vyaktigrāmasya ya aikyātmā sambandhaḥ, tatra gāva iti vyapadeśāntara-sahiṣṇutvaṃ; tatra sāmānyavācoyuktiranekakṣaṇapravāhe āśrayabalā-dekībhavati spandate iti vyapadeśabalāt kriyāvyavahāraḥ, tantūnāmaikye paṭo'yamiti dravyavyavahāraḥ, bālyādyavasthānāmaikye avasthātṛvyava-hāraḥ | evamanyatra | vyapadeśāntaragranthivandhyatāyāṃ tu nirviśeṣā saṃbandhabhāṣaiva, prātipadikārthāt tu yadatiriktaṃ bhāti, tat sambandha eva sarvam | tata eva bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā | lokayātrā----------------------------------------------|| (ślo. 1) iti uktaṃ sambandhasiddhau bhinnasāmānyavādibhirapi samavāyasya sambandhasya anugṛhṇāti sambandhaḥ iti nītyā sambandhena vā anugṛhītasya aṅgīkaraṇāt | sambandhaśca ekānekatāmayaḥ pramātṛsvā-tantryātmakakriyāśaktimahimnā | tataḥ sambandhaḥ eva pramātraikyasiddhau mūlaṃ (page 52) -----------------------sambandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106) ityukteḥ | tatstameva vicārayituṃ sūtraṃ svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā ekapramātari | anyonyānvayarūpaikyayujaḥ saṃbandhadhīpadam || 4 || rājā puruṣaśca viviktatvena yato bahirbhāsete, tataḥ svātmanyeva samāptau tathāvidhāveva yadā ekasmin pramātari aikyaṃ bhajataḥ | tacca na aikyamātraṃ svarūpavigalane sambandhāyogāt, kintu paraspararūpa- śleṣasamakālanimajjadunmajjadbhedābhedakoṭidvayadolāyantrarūpaman- vayalakṣaṇam; taccāpi na pramātraiva saha, apitu anyonyaṃ rājñaḥ puruṣaḥ, yadivā tasya rājeti | kevalaṃ tadbhāvagamane saṃvitsparśaḥ eṣāmupāyamātratvena aṅgīkriyate kanakapṛṣatamelane agniriva svarūpa- malumpanneva | tādṛśena aikyena yujyamānau tau tau bhāvau sambandha- buddheḥ rājñaḥ puruṣa ityādikāyāḥ padaṃ viṣayaḥ | sarvatra dviṣṭha eva saṃbandho yadyapi kathitanayena, tathāpi sambandhavyaktīnāmānantya- mabhidhātuṃ bahuvacanamiti sūtrārthaḥ | nanu amāyīye pade abhedasya ekarasatā, māyāpade bheda ekarasaḥ; bhedābhedajīvitastu sambandhaḥ kāṃ daśāmadhiśetāmityāśaṅkya māyādaśāmeva śuddhadaśā- kṣepeṇaiva vartamānāmiti darśayati kartṛkarma ityādinā buddhiḥ ityan- tena | antaḥkaraṇapravṛtteravasare māyāpramātari ullasite lokavyavahārāḥ pravartante, natu pūrvam | tadāhi saṃsāripramātā anabhivyaktaḥ | nanu tadāpi samastabāhyendriyakaraṇam, tacca paraśuriva cchedakapuruṣasaṃ- sargaṃ chedyasaṃparke'pi pramātṛsaṃsargaṃ prameyasaṃsargaṃ ca na ujjhatyeva,-iti bahirapekṣayā bhedo'ntarapekṣayā ca abhedo'styeveti bhedābhedātmasambandhamayo vyavahāraḥ kasmādanabhivyakto'bhidhī- yate,-iti codyamanūdya pariharati (page 53) tāvatī iti | sā hi paśorapi sadāśiveśvaradaśeti pratipāditameva | tasyāṃ ca abheda eva viśramo bhedāṃśasya ācchādanāt | nanu māyāpramātari abhivyakte bheda eva ekarasaḥ,-iti punarapi kathaṅkāraṃ bhedābhedamayā vyavahārāḥ | etadapi pariharati mukhya iti | prakāśamayatvaṃ hi na bhāvāt kadācit vicalati | prakāśaśca tadā dehādisaṅkocābhāsabhāgī api svarūpādapracyuta eva | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ tadātmanaiva tasya syāt kathaṃ prāṇena yantraṇā | (ślo 21) iti | tato māyīye sthite'pi bhede prakāśamahimnā na abhedo vicyavate | ekaika iti eka eva asau māyāpramāturvyāpāro yena saṃbandharūpaṃ tat bhāvadvayaṃ sṛjyate ca prakāśyate ca vimṛśyate ca | vibhinnam iti pūrvasyā asaṃbandhāvasthāyā vilakṣaṇamityarthaḥ | ata eva vikalpa- vyāpāreṇa pramātṛsaṃbandhinā ullāsitatvādantaḥkaraṇagamyatvena asādhāraṇatvāt pramātṛbhedena bhāvasya sambandhavaicitrye sambandhā-vasthā ca bhavantī na duṣyati | kvacana ābhāsāṃśe hi parameśaḥ kadāci-dāmiśrayati pramātṝn, anyāṃśca viyojayati,-iti uktaṃ bahuśaḥ | nanu bhedābhedamayatvameva sambandhalakṣaṇamiti guṇapradhānatādinā sambandhinorvaicitryaṃ kutaḥ, kutaśca sāmānādhikaraṇyādibhedena ṣaṣṭhī, daṇḍakapaṭhitabhedasaṃbhāreṇa ca saṃbandhavaicitryam,-ityā-śaṅkāṃ parākaroti tacca iti | na khalu ekarasatayaiva ābhāsānāṃ saṃyojanamiti hi uktam | nanu mānase vikalpe'bāhye bāhyaṃ rūpaṃ na sphuratyeveti śaṅkāṃ parihartuṃ svadarśanaṃ smārayati manasāpi iti | ata eva iti yaduktaṃ bahirantaśca iti tato hetoridamavatiṣṭhate ityarthaḥ | parihṛtaviruddhadharma iti yaduktaṃ, tadeva spaṣṭayati bāhyāntaratayā (page 54) iti | nanu evaṃ bhinnaviṣayatayā kāmaṃ virodhaḥ parihṛto bahirbhinnaṃ antarabhinnamiti, iyatā tu ekasya etadrūpamiti na siddhaṃ bāhyāntaratvena ābhāsayorbhedāt | etadapi pratisamādhatte vimarśabalādeva iti || 4 || atha sambandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathā vailakṣaṇyaṃ jātyādyavabhāsānāṃ, tathā bhedāntaramabhidhātuṃ prakramate jātidravyāvabhāsānāṃ bahirapyekarūpatām | vyaktyekadeśabhedaṃ cāpyālambante vikalpanāḥ || 5 || jātyavabhāsānāmābhāsaparamārthānāṃ jātīnāṃ yā grāhikā vimarśikāśca kalpanā vikalpabuddhayaḥ, tā na kevalamantareva aikyaṃ bahiśca anaikyameva viṣayayanti; yāvat bahirapi ekagotvānugamā- daikyamekaprātipadikaprayogaprayojanaṃ bahuvacanaprayogopayoginaṃ ca āśrayabhūtavyaktiparigrahāvaśyaṃbhāvinaṃ vyaktigataṃ bhedamālam- bante prakāśayanti vimṛśanti ca imā gāva iti bahirmukhatayaiva abhedasya viśeṣaṇatayā bhedasya ca viśeṣyatvena uparañjanīyatayā pratīteḥ | evaṃ dravyāvabhāsānāṃ kalpanā bahirapi ekatāmavayavabhedaṃ ca ālambante ghaṭa iti niḥsandhibandhanatayā ekasya vaitatyena ca anekāvayavasya prati-pattiryataḥ | ābhāsasāratayā ca citrasaṃvedanavat na virodhaḥ kaścit raktāraktādibhede'pi,-iti sūtrārthaḥ | enamavatārayati saṃbandha iti | nanu cākṣuṣe mā nāma ābhāsāntarāṇi ābhāsiṣata, deśakālābhāsau tu iha adhuneti kathaṃ vyapagacchataḥ | itthamityāha yadā iti sāmānyena deśakālānavadhānena ca yadā prakāśaḥ | paśorapi ghananidrāmūr-cchāmadānantaraprathamaprabodhādyavasareṣu tadā vastumātrāvabhāsaḥ | svarūpabhedaṃ hi yuktvā na tatra aparo bhedaḥ pratibhāti | svarūpaṃ ca ābhāsamātrameva | (page 55) sa iti gomātrāvabhāsaścākṣuṣaḥ, cākṣuṣe iti saptamyā pāṭhe vyavahāre iti mantavyam | prathamāpāṭhastu spaṣṭaḥ | sa iti yaḥ sāmānya- sya lakṣaṇatvena uktaḥ samānānāṃ bhāvaḥ | tadāpi iti na ekābhāse, nāpi anekābhāsa ityarthaḥ | sampadyate iti kāṇādadarśane'pīti manyate | tathā ca hetuḥ ayuta ityādi | tathāhi tatrabhavān ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvabhāsate | (vā. pa. 3|3|9) iti | ata eva iti yaduktaṃ-ekānekarūpatā īdṛśī cākṣuṣe na avabhāti-iti vistareṇa, tato hetorityarthaḥ | syāt iti yuktyā saṃbhāvyate tāvat sannihita- vastvavabhāsitatvāt cākṣuṣasya sāmānyāvayavyādeśca sarvasādhā- raṇatayā spaṣṭasya tadāpi sannidhānāt | yadāha kaṇavratamuniḥ rūpidravyasamavāyāccākṣuṣāṇi sāmānyāni | (4|1|11) iti | anabhivyakteḥ iti bhedātmakarūpalakṣaṇaprādhānyenaiva pratītiviśra-maṇādityarthaḥ | caitra iti | yadyapi ghaṭādikamapi avayavisaṃmatameva tathāca vakṣyati tilasyānyatastilāt ityādi, tathāpi ayamahametāvat gacchāmi tiṣṭhāmi veti ekatāparāmarśasya na kathañcit jīvaśarīre vyabhicāro'sti,-iti darśayitumevamuktam | ghaṭo hi gṛharathagrāmasenādi-vat samudāyasvabhāvo'pi ekārthakriyākārī syāditi bhavedapi saṃbhāva-nā | bālādyavasthā iti | na atra avasthānāmaikyānusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsandhibandha itīyati atra tātparyam | ata eva bheditairavayavirūpairāviṣṭa eka iti uktam, evaṃ prameyasya rūpasaundaryamevaṃbhūtaṃ yat kalpanābuddhau, tadavabhāsa iti (page 56) uktam | adhunā tu pramātṛsvarūpaparyālocanāto'pi evameva yujyate iti darśayati pakṣāntaraṃ parigṛhṇaṃn athavā iti pramātā ca iti māyocitaḥ | sambandhamukhaprekṣi ca sarveṣāṃ jātyādyābhāsānāṃ rūpamiti vyāpakamukhena api vyāpyasya itthameva yuktamiti tṛtīyaṃ prakāraṃ darśayati samuccayadvāreṇa sambandhādīnāṃ ca iti | tatprasaṅgādapi iti ekapraghaṭṭakatvena ekarasatvāt | saṃbandhavadeva atra yuktaṃ kalpanāviṣayatvam | sambandhasya ca vyāpakatvāt vyāpyasya tadeva rūpaṃ prasajyate ityapi mantavyam | nanu ekavacane tarhi sāmānyamekameva avamṛṣṭaṃ, na svalakṣaṇabheda iti tatra na syāt samānānāṃ bhāva ityevaṃrūpasya sāmānyasya pratītiḥ | atra ucyate yatrāpi iti svalakṣaṇā-saṃsparśe hi kā saṅgatirānayetyādeḥ | nanu na bahūni svalakṣaṇāni sphuranti pratipattuḥ prayokturvā atra imā gāva ityādāviva bahutvasya apratīteḥ | etadāha yadyapi iti | atra samādhiḥ tathāpi iti | chāyāpi iti sāmānyamātrameva śuddhamiti | kiṃ tarhi parisphurati | āha eṣām iti govyaktīnāmekatamā vyaktiryā hṛdaye parivartamānā kṛṣṇā ca ānataśṛṅgā ca utthitā ca anyādṛśī vā yathā yathā saiva parisphurati atra prayokturanyasya ca na sā sphurantī saiveti niyamena proktā prakāśate, apitu tatpramukhīkāradṛśā, sā yatheti sāpīti saivetyabhāvarūpā ceti amunā rūpeṇa aniyatameva tat vastu bhātaṃ bhavati aniyatatvādeva svalakṣaṇebhyo vilakṣaṇamapi tāni svalakṣaṇāni abhedena svīkurvāṇam | aniyatatve yuktyantaramapi āha ataśca iti | yadi nāmapadamavyutpannamidaṃ tama-----------vā, tadā ekatamamiti vā pāṭhaḥ | atha ekācca prācām (pā. sū. 5|3|94) iti ḍatamajayaṃ, (page 57) tadā ḍatarādipāṭhādaḍḍādeśe ekatamaditi | pratipattā iti prayoktā prati-pattā ca atra vivakṣitaḥ | pratītānuṣṭhātṛtā prayoktari, pratītapratipāda-katā pratipattari, pratītā ānetṛtā | etaduktaṃ bhavati- prayoktrā kṛṣṇa-cchāyopakrame gavi hṛdayasthe yadā śabdaprayogaḥ kṛtaḥ, tadā śukla-cchāyamapi puraskṛtya pratipattā gāṃ pratipattuḥ kapilavarṇamapi yadi ānayati, tadubhāvapi kṛtimāninau bhavata eva | tat yadi aniyamo na syāt, kathamitthamupapadyate | aniyamācca aśeṣasvalakṣaṇapratipattirayatnasiddhā | yatra iti rathapratibhāse | anantarameva iti rājapuruṣādisambandhanyāyena | saṃyogena iti asamavāyikāraṇatayā nirbhāsamānena saṃyogābhyāṃ saṃyogairvetyarthaḥ | kāryadravyam iti yasya na kevalamāntarameva ekatvaṃ dvitīyamapitu bāhyam | etadeva sphuṭayati yasya iti | etadvailakṣa- ṇyaṃ tu rathādau darśayati rathādiṣu hi iti | saṃyogo'pi antar iti | evaṃhi tatra pratipattiḥ-aho suśliṣṭamidaṃ, suyojitamidaṃ sughaṭitamidaṃ carmaṇā saha kāṣṭhalohamṛdādi-iti, natu ghaṭe eṣa pratibhāsaḥ-kapā-lāni imāni yojitāni bhānti-iti | nanu ghaṭacaitrādiprakāśe'pi kapālapā-ṇyādikameva pratibhāti, tacca evaṃ yena digbhedabhinnavastugrahaṇakṛ-tyaṃ vaitatyaṃ nirbhāsate | atra āha caitra ityādi | na asmābhiravayavapra-kāśo'pahnutaḥ, apitu ekaghananiḥsandhibandho'vayaviprakāśo bhavanneva avayavaprakāśākṣepeṇa bhavati,-iti brūmaḥ | nanu ta eva avayavā ekārthakriyākaraṇopādhibhedāt rathādivadekatayā nirbhāntu, kimanyena ekena avayavinā kalpitenetyāśaṅkya ekapratibhāso'tra anapahnavanīya iti darśayati yadica iti | atyanta iti | anena dṛṣṭasajātīyatayā (page 58) tatrāpi aikyābhāsa iti vacanāvakāśaṃ vyudasyati | ekadeśamātrakam iti dākṣiṇātyo hi na karabhasya grīvāmātraṃ smarati | sa iti ekadeśaḥ | pratheta iti pratyakṣe | pratyuta iti | vaitatyāvabhāso yaḥ pareṇa avayava- mātramatra prakāśa ityatra hetūkṛtaḥ, tena pratyuta avayavino'pi prakāśa ākṣiptaḥ | vitataṃ hi bhāsamānamekabhavabhāsate | yatratu bahuṣu ghaṭeṣu vaitatyapratītiḥ, tatra bhrama eva ekatvākṣepeṇa yato vitatatā bhāti | tadayaṃ viruddho heturiti | bāhyavāde'pi iti śuddhe kāṇādadarśane evaṃ, kiṃ punarasmaddarśane iti yāvat | atra bāhyavādaśabdamākarṇya svaṃ pakṣamudgrāhayan pūrvapakṣitvena śaṅkyate atha ityādinā syāditi ityantena | asambhavam ityādinā naca parisamāptyavadhirasti iti samādhī-yate | tadā'pivā ityetat atyantādṛṣṭapūrvam ityasya samādhānam | tāvatparamāṇupuñjātmā karabho hi dākṣiṇātyasya vismayasvabhāvaṃ sukhaṃ, bālakasya vā trāsasvabhāvaṃ duḥkhaṃ janayet | tadarthakriyo-pādhibalādeva ekatvamaupādhikam | svapakṣamupasaṃharati sarvathā iti | nanu niviḍatā sthūlatvaṃ ca yat bhāti, tat paramāṇuṣu nāsti tāvat; tadetat kutratyaṃ bhātu | atra āha anekasya iti aṅgulipañcakaṃ hi yugapat gṛhya-māṇaṃ ekakapratibhāsavilakṣaṇasthūlarūpatayā bhāti antarālasya ca asattvādevavā pratibhānaṃ nīlarūpamadhye śuklāderiva sata evavā rasāderiva atadindriyavedyatvāt | tadantarālasya apratibhānādeva idamekaghanamiti pratibhāso -----------------------dūrādekaghanaṃ vanam | itivat | anekasya yugapadgrahaṇe antarālasya ca agrahaṇe evameva pratibhāsa upapadyate aucityāt sthūlamekaghanamiti, natu anyathā | (page 59) tataḥ pratibhāse sati bāhyasya ayaṃ dharmo bhāti, pratibhāsasyaivavā sākārasaṃvedanavāde jñānākāralakṣaṇasya eṣa dharmo, na bāhyasya, -iti tathābhāso'yamavayaviprakāśa iti na yuktaṃ gaditum | evaṃ pratyakṣaṃ pramāṇaṃ yat pareṇa darśitamavayavisiddhau sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ | (nyā. 2|1|34) iti sūtreṇa, tat nirākṛtam | atha dhāraṇākarṣaṇopapatteśca | (nyā. 2|1|35) iti yadanumānamuktaṃ, tadapi nirākaroti hetumanyathāsiddhīkurvan paramāṇusañcaya ityādinā | svabhāvavaicitryāt iti, ghaṭādīnāṃ ye paramāṇavasteṣāṃ svahetubalena tatsattānurūpānubandhitayā utpādāt, ghaṭādīnāṃ ca ye bhoktārastatkarmāṇi tatra adhipatipratyayaḥ | vāśabdaḥ samuccaye | etacca avayavivādināpi saṃyogānāmasamavāyi- kāraṇānāṃ parirakṣaṇāya pavanasaṃyogādisaṃbhāvyamānodayavi- bhāgārambhakakarmānutpāde nidānamavaśyopetamiti | evaṃ prasādha- kaṃ pramāṇaṃ parākṛtya bādhakamavayavini darśayati eka ityādi | eṣa svarūpāgato bādhakaḥ | dhāraṇaguṇapūrvaprakramadharmamukhena api tamāha dvyaṇukādi iti | tathaiva tantugatāni rūpāṇi paṭagataṃ ca rūpa- miti pareṇa gṛhyamāṇe rūpavattva-------------------------ca svakāryāpātama- dhikaṃ vidadhyuriti tattattulāvamānāt paṭe adhikādhikaṃ tulāyā namanaṃ bhavediti | atra pūrvapakṣe pratividhānamucyate | tatra saṃkṣepeṇa tāvat sarvametadayuktīkaroti syāt ityādinā arthāḥ ityantena | eṣa doṣaḥ iti sādhakābhāvabādhakasadbhāvarūpaḥ | atha etadeva sphuṭayati evaṃca iti asmin saṃkṣepe sthite ityarthaḥ | pareṇa ca paramāṇūnāṃ samūha eva itthaṃ bhāti,-iti yaduktaṃ, tatra samūhapratibhāse (page 60) prasiddhaṃ yat vibhaktāvabhāsatvamantarālāgrahaṇotthāpitasaṃyogaṃ nāma sahakṛtādeva vyāpakatvādekarasabhedodbhidyamānaṃ vyāpakaṃ, tat darśayati rāśi iti | tadanupalabdhiṃ prakṛte ghaṭayati yo'yaṃ caitrāva-bhāsaḥ ityādinā | nanu yadi eka eva, kathaṃ tarhi uktaṃ- ekānekātmā avayavīti | etadāha vibhāgānavabhāsāt punar ityādi | atra uttaraṃ tathāpi iti | tat iti pāṇyādīnāṃ pṛthak yo'nekatvāvabhāsaḥ, taṃ vyabhi-carati yo vaitatyāvabhāsastadrūpo yataścaitrāvabhāsaḥ; tasmādekāneka-tvam | tata eva uktaṃ - vaitatyamavabhāsamānaṃ sati eva vāstave ekatve bhāti-vitato'yamekaḥ paṭa iti | vitataṃ vanamityādau tu ādhārabhūta- dharaṇīgolakagatādekatvādevamavabhāsaḥ | etadeva sphuṭayati caitre hi iti | tasyaiva iti avayavigatasya | ekāvayavivyāptatayā eva bhāntaste avayavatvena bhātā bhavanti, itarathā tu svatantrā eva ayogolakanikarakalpāḥ kasya avayavatayā bhāseran | etat saṃkṣipati ata eva vibhakta ityādinā | āntaram iti natu bahiḥ | evaṃ pratyakṣameva pramāṇamavayavisiddhau pariśodhya anumāne bharamakṛtvaiva svarūpagataṃ bādhakaṃ nirasyati ata eva iti | tathaiva iti nahi tat raktaṃ, araktaṃ vā kiñcit | citrameva tu tadavayavino rūpam | aparamapi parāsyati tulya iti svapnamāyāsaṅkalpagata iva ghaṭa- paṭādirdvyaṇukādiprakramamanādṛtyaiva utpadyate iti vakṣyate nirupādā- nāmicchāmātropādānāṃ vā bhāvasṛṣṭiṃ nirūpayatā | niyativaśāt tu tathākramāvabhāse'pi paramāṇuṣveva gurutvamavayavinipātakāri bhavatu nityam, natu gurutvamavayavini utpadyate | yadivā sadapi gurutvaṃ tathā na utpannaṃ yena pātādhikyaṃ kuryāt | vicitrā hi bhāvasvabhāvāḥ | ghanāvasthāsthaṃ lavaṇaṃ jalasaṃyogi (page 61) karoti tulānativiśeṣaṇam, tadeva tu drutaṃ na karoti sadapi rasātiśayopalam-bhāt | makṣikāsahasramalikulamapi ca kṣaudrapūrṇapātre na tulāmadhi-kaṃ namayatīti | ata eva iti yato'vayavānām, ato'tra bahutvam | uktam iti yadupakrāntaṃ ekānekāśrayāḥ iti, tadiha sūtre nirṇītaṃ prāgevetyarthaḥ | vivṛtam iti vṛttau || 5 || kriyākārakasambandhe'pi bhedābhedau vimṛśyete sūtreṇa, tatprasaṅgena ca digādisvarūpaṃ kriyāvimarśaviṣayaḥ kārakāṇāṃ samanvayaḥ | avadhyavadhimadbhāvānvayālambā digādidhīḥ || 6 || ananyatrabhāvalakṣaṇā nimittatā atra viṣayārthaḥ | vṛttigranthe'pi evam | kārakam iti dravyaṃ śaktiśca | tadiyaṃ yojanā-śaktyādhārā- ṇāṃ dravyāṇāṃ yaḥ samanvayaḥ, sa saṃśleṣakajatusthānīyakriyā- parāmarśanimittako yathā pramāṇaprameyayoḥ pramānimittakaḥ; pramā ca pramātṛviśrāntatā,-iti kartari cidrūpe yadabhedagamanaṃ bhinnānā- mapi kārakāṇāṃ, sa eva samanvayaḥ | evaṃ kāṣṭhasthālyādīnāṃ paktari vācyam | evaṃ kārakaśaktīnāmapi samanvayaḥ kartṛviśrāntipar- yanta eva kriyāmukhena tadullāsāt kriyāyāśca kartari viśramaṇāt | evaṃ kriyāyāḥ svalakṣaṇāpekṣayā ādikārakāpekṣayā ca yo bhedo, yaśca ekakartṛviśrāntyā phalaikyena ca abhedaḥ; sa eva samastasambandhajīvita- bhūtaḥ | asmādidaṃ paramaparamiti ca yā dikkālabuddhiḥ, sāpi avadhima- vadhimantaṃ bhinnameva santamantarabhedapurvakaṃ bhedāvamarśana- madhyamabhedaparyantatayā melayantī sambandharūpatvapradhānaiva | tatrāpica cetanasya yā parāmarśakriyā, saiva vijṛmbhate iti kriyāśakterbhagavatyā ayaṃ sarvaḥ (page 62) sphāra iti tātparyamiti sūtrārthaḥ | grahaṇakasūtraṃ kriyāsambandha-----------------------------------| (2|2|1) ityādi | tatra kriyāyā eva tāvat bhedābhedau kārakamukhena upapādayan bhedaṃ tāvadāha kārakāṇām ityādinā | tadrūpoparāgāveśena ca kriyā bhātā,-iti bhedarūpatvamasyāḥ | tathā āha kārakavārtike bhinnaṃ paceḥ svarūpaṃ kārakabhedena tadbuddheḥ | iti kriyābuddheḥ | atha abhedamapi āha pacatīti ca iti cakāreṇa bhedena saha abhedaṃ samuccinoti | pacati-iti amutra parāmarśe kriyābuddherabhinnaviṣa-yatā, yata etadrūpaḥ pākasvātantryamayo yaḥ kartā, tadekāviṣṭatayā sā kriyā tayā buddhyā viṣayīkriyate | tasya ca karturekarūpatvaṃ paramārthaḥ | etaduktaṃ bhavati-kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ caitraḥ pacatīti vākya-gamyo'rthaḥ, sā tattvataḥ kriyā, tata eva ākhyātaśabdo vākyamiti ucyate atrabhavatā | tatra ca kāṣṭhagataṃ jvalanādi, sthālīgataṃ santapanādi, taṇḍulagataṃ vicaṭanādi ca yat; tat pākarūpamityevaṃ bhedena āmarśe sphuratyapi caitracetanasvātantryaviśrāntyāmabheda eva paryavasyati | etat- prameyamupasaṃharati kriyāmatirapi iti | na kevalaṃ sambandhadhīraneka- viṣayā,-iti apiḥ | nanu pūrvameva uktametat sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ---------------| (2|1|2) iti | satyam, idaṃ tu anyathā bhedasya nirūpaṇam | tadāha na kevalam iti | kartraikyācca iti na kevalaṃ phalaikyāditi yāvat | evaṃ kriyāmekāneka- rūpāmupapādya vṛttigranthasya matiḥ ityantasya tadvyākhyātasya ślokārdhasya ca prakṛtamarthaṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe tatra iti vṛttigranthe ślokārdhe ca | kārakatābuddhirapi (page 63) yā, sā bhinnānāmapi kārakadravyāṇāṃ bhavantī ekaviṣayā api aneka- viṣayā kārakatāyāṃ buddhirityetadatra uktam | kriyākārakatābhāvaprati- patteḥ śeṣasambandhapratipatteśca ekānekaviṣayatāyāṃ tulyāyāṃ vailakṣaṇyamāha rājñaḥ iti pratipatturityarthaḥ | nanu śeṣasambandhe'pi kriyākārakapūrvakatvamuktam,-ityāśaṅkya āha atrāpi vā iti natu tasya pṛthakparāmṛśyateti bhāvaḥ | digdeśakālā vimṛśyamānā āntarameka-tvamāśrayante yataḥ prāgvyākhyātayā sambandhapratītyā viṣayīkriyante | te hi dvitīyasambandhyapekṣayā pūrvāparatvena vyavatiṣṭhante | etadeva udāharaṇena darśayati eṣo'sau ityādinā, madhyamadūranikaṭāvamarśo-'yaṃ krameṇa | kālo'pi ityādi kālodāharaṇam | adhunā iti pṛthakkāla-parāmarśaḥ, ayamiti tu bhāvagatāvasthānakriyayā ekaśīlasya vartamā-nasya, sa iti atītānāgatayoḥ | ubhayatrāpica vimṛśyamānaḥ iti hetuśāna-jantaṃ sambandhanīyam | evaṃ yato deśaḥ kālaśca vimṛśyate, tataḥ sarvathā ete digādayo vimṛśyamānapūrvāpararūpatvena vyavatiṣṭhante, tato bahirbhinnaviṣayā āntaramabhedamāśrayante iti saṅgatiḥ | anuktamapi iti sūtre | nanu evaṃ bhedābhedamayatvaṃ sarvatra tulyamiti sāṅkhyādī- nāṃ ko bhedaḥ,-ityāśaṅkāṃ śamayituṃ na ekarasatayaiva sarvatra ābhāsānāṃ pramātṛviśramagamanam, apitu pramātuḥ svātantryādanan-takalpena vaicitryeṇa,-iti darśaṃyati saṃkhyāti iti | saṃkhyāyamāna eva arthaḥ saṃkhyā parasparavyavacchedane yadā pratīyate, naca vyāvṛtti-mātrarūpatayā nīlānīlavat, apitu parasparāpekṣayā, naca tayaiva kevalayā itaretarayogapratītivat, apitu parasparavyavacchedakatveneti | (page 64) etaduktaṃ bhavati-iha bhāvābhāse yadā ābhāsāntaraśaṅkāśamanaṃ kartvavyaṃ bhavati, tadā ābhāsāntareṇa nirākriyamāṇena avacchidya- māno bhāva eka iti ucyate | tata eva ekavacanāt śabdasaṃskāramātreṇa api caritārthīkartuṃ śakyādekaśabdena abhidhāne viśeṣaḥ pratīyate-ekaḥ śivaḥ śaraṇaṃ asmākamiti | evamarthāntarāvacchedenaiva idamarthāntara-miha kārya iti dvitvasaṃkhyā | tata eva dvāveva puruṣāviti prayogaḥ | tatra hi na anyaḥ praveśaṃ labhate iti pratipattiḥ | dvāvapūpau tu uktāviti anyā-praveśaḥ kathañcidapi na tatparivarjanaṃ tena vinā na anyasya tatkriyopayoga ityevamābhāsān melayati pramātā | evaṃ traya ityādau parārdhānte para-sparāvacchedena tadupayogo bahuśākho mantavyaḥ | tatra ca āścaryānāś- caryaharṣaviṣādādyarthakriyāsahasrasaṃbhedaḥ | tata eva samyagiti prādhānyena cet bhāvasya ākhyānaṃ, tadavaśyamāgacchati svarūpasya ābhāsāntareṇa apekṣyamāṇena anapekṣyamāṇena vā cchedaḥ | tata ucyate na vinā saṃkhyayā kaścit sattvabhūto'rtha ucyate | iti | tatra tu prātipadikārthasya saṃkhyābhāsa upasarjanabhāvaṃ pratipadya-te | vibhaktyarthasya hi svabhāvo'yaṃ-yat prātipadikārthe guṇībhāvaḥ | tata ekādiśabdaiḥ parasparāvacchedābhāsaḥ prādhānyena avamṛśyate | tena ca vasturūpameva saṅkhyātadvibhedātmakam | saṅkhyā tu bhedagaṇanātmiketi ucyate | parimāṇamapi iti aṇu mahat hrasvaṃ dīrghaṃ ca | iti yat parimāṇaṃ kāṇādānāṃ prasiddham, tatra hrasvaṃ dīrghaṃ ceti adastāvat āyāmastu pramāṇaṃ syāt-----------------------| (page 65) iti pramāṇalakṣaṇāpannam | pramāṇaṃ ca nāma paricchinnavastvantarā- pekṣamiti caturviṃśatyaṅgulatayā prasiddho yo hastābhāsaḥ, tena yaḥ samīkaraṇābhāsaḥ, na bahiḥ saṃyogamātraṃ; tat | ata eva āha parimāṇa-mapi antaraikyabhāgeva parimeyasya vastrasya apekṣyamāṇena hastena samanvayagamanāt iti diṣṭya (yaṣṭyu)pādānaṃ hrasvadīrghavibhāgotthā-panārtham | aṇu, mahaditi tu yaducyate, tatra aṇutvaṃ yadi abhāgatāmātram, tat guṇakarmādīnāmabhāgānāṃ syāt | atha dravyasya abhāvatvamaṇu-tvaṃ, tadākāśasya api syāt | tasmādatisūkṣmatayā prasiddhena sarṣapaka-vāṭapiṭikapeṭakebhyo laghīyastamameva yat paritaḥ paricchedayogyatvaṃ, tadeva aṇutvaṃ, anyat mahattvamiti | tadetat -----------------------parimāṇaṃ tu sarvataḥ | ityanena gṛhītam | tadāha prasthaḥ kuḍavaḥ iti parimeyasya tilāderapekṣya-māṇena kāṣṭhasamudgakaprāyeṇa sarvatra saṃmīkaraṇābhāsalakṣaṇaṃ yat parimāṇaṃ, natu saṃyogamātram; tadapi antaraikyabhāgeveti | yattu unmānaṃ nāma ūrdhvamānamiti lakṣitam, tat kāṇādairgurutvameva patanakarmakāri uktam; natu tathā na bhavati gurutvamātre mānavyavahārā-bhāvāt, apitu prasiddhaṃ yat prativartakādigurutvaṃ; tatsamīkaraṇameva unmānaṃ yuktamiti vaiyākaraṇāḥ | tathāca mānatā nāma tritaye samānā; prakṛṣṭeti, parita iti, ūrdhvatayā vā māno'tra mānarūpatayeti viśeṣaḥ | etadevaca yuktamityāha māṣako raktikā iti | parimeyasya kanakāderapekṣyamāṇena prativartakena gurutvasamīkaraṇābhāsalakṣaṇa-miti parimāṇamantaraikyabhāgeva vyavahāre krayavikrayādau prakarṣā- pakarṣābhyāmeva parimāṇamupayujyate iti sandhānena dve dve nidarśane likhite | pṛthaktvamapi bhedagrahaṇapūrvakamantaḥśaṅkyamānābheda- madhyaṃ bhedābhāsarūpam | (page 66) tadeva saṃkhyāvacchinnamekapṛthaktvādiparārdhapṛthaktvāntam | saṃyo- go'pi aśliṣṭarūpayoḥ śliṣṭatābhāsaḥ, vibhāgo'pi śleṣābhāsapūr- vako neti ya ābhāsaḥ, yato viviktatā bhāsate; sa eva paratvāparatve dikkāla-vyākhyānena vyākhyāyate | anyadapi yadatra sasaṃgṛhītamanyāpekṣaṃ bhāti, tat yathā-itaretarayogo dvandvapadārthadharmaḥ, samuccayaścādi-śabdāvaśeṣaśca; tat sarvaṃ sambandhasya visphāramātramiti darśayati dhavaḥ ityādinā | vikalpaviśeṣānvācayaprabhṛti yadapi atya--------nta cādinipātapadārtharūpaṃ, yadapi samanvayarūpameva kevalaṃ pāśava- sṛṣṭirūpaṃ; tat sarvaṃ sādhāraṇībhāvaniyamādityāśayena kāṇādairi-taretarayogādi pṛthakpadārthatve na gaṇitam | sukhādivadasādhāraṇatā-yāmapi yuktameva gaṇanamiti tu ācāryo manyate | tata eva dharmapadārtha-vādibhirvaiyākaraṇaiśca evamādi na na gaṇitamiti | etat darśayati kimadhi-kena ityādinā | ata eva iti yato bhinnānāmapi yadabhedāvabhāsanaṃ, tanniṣṭhā eva vyavahārāḥ; tatoḥ hetoḥ tatra iti kāṇādadṛśisamavāya iṣṭaḥ | sahi ayutasiddhānāṃ bhavaṃstānayutasiddhān pṛthag jatiyogyatā-śūnyānekarūpatayā abhedena avabhāsanaśīlān karoti | nanu samavāya-lakṣaṇe sambandhe bhavatu abhedaviśrāntatvaṃ, yutasiddhasambandhe tu saṃyoge tat nāsti | atrāpi āha daṇḍī iti | saṃyogo hi daṇḍapuruṣayoḥ samavāyena vartamānaḥ saṃyogena abhinnau tāvābhāsayan paryavasyati | nanu evaṃ taiḥ kāṇādaireva yadiṣṭam, tadeva yuktamiti kimamunā darśanāntarapakṣapātena | ucyate teṣāṃ punar iti | dravyādayo hi padārthā yadi bhedena iṣyante ābhāsanāt, tadā dravyaṃ dravyatvābhi- saṃbandhāditi samavāyasya aikyāt sarvapadārthasaṅkarastāvat dravyena upalakṣitaḥ samavāyo (page 67) viśeṣaka ityapi śabdamātram | tathāhi upalakṣaṇamātraṃ gṛhakākavat vā syāt, utpalanīlavat vā, sphaṭikaraktatāvat vā | prathamapakṣe na kaścit tadbhedādupalakṣyasya bhedaḥ | kākacaṭakaśyenopalakṣaṇatrayeṇa kramāt yugapadvā upalakṣyamāṇaṃ hi gṛhaṃ tadeva | dvitīyapakṣe viśeṣaṇavi-śeṣyabhāvo'pi adṛṣṭarūpe dharmarūpe vā samavāyenaiva vivṛtta iti tasyāpi na bhedaḥ | tṛtīye dṛśyabhāgaḥ samavāyaḥ sarvarūpoparāgacitrī-kṛto yat yadanugṛhṇīyāt, tat sarvaṃ sārvātmyaśavalatāsaṅkīrṇamava-bhāsayet samavāyeṣu bhinneṣu upagamyamāneṣu, tatrāpi samavāyatvaṃ sāmānyaṃ, tatrāpi samavāya ityādyanavasthā | pramāṇasiddhabhedāṃ-śca bhāvānabhedena samavāya ābhāsayati cet, satatabhāvitayā bhāsa-mānamabādhitaṃ muktvā kimanyat pramāṇamasti yataḥ siddhabhedā dravyaguṇādayo bhaveyuḥ | anumānaṃ tadasti,-iti cet, tat tarhi abādhita- pratyakṣabādhitatvādananumānameva | atha abhedena bhāsanaṃ bhrāntaṃ, tarhi bhramotthāpakaḥ samavāyaḥ | tataśca niyamena pratītivaicitryaṃ kutaḥ | yacca ucyate tādātmyena iva bhāsanaṃ samavāyāditi, tatrāpi ivārthaḥ sādṛśyam, utprekṣā vā | sādṛśyaṃ ca kalpitam, akalpitaṃ vā | kalpanāyāṃ vikalpamātrasāratvam, utprekṣāyāmayameva vidhiriti alaṃ vastucintayā | akalpitaṃ kasya kena sādharmyaṃ ghaṭatvaghaṭayoḥ, ghaṭalauhityayoḥ, ghaṭotkṣepaṇayośca sādharmyābhāvāt | atha ayamaparyanuyojyaḥ samavāya evaṃ karotīti, tarhi śrutyantopakalpitā anirvācyākārā iyamavidyā samavāyavācoyuktyā vyavahṛtā bhavet | atha samavāyasya evaṃvidhaṃ svātantryam, tarhi parameśvara eva, tacchaktirvā anena nāmnā abhihitā,- iti asmaddarśanameva śaraṇīkāryamiti alamavāntareṇa (page 68) bahunā | tadetadāha bhedābhedādivirodhāpattidūṣaṇaiḥ iti || 6 || iha sattāsambandhaḥ sattvamiti avyāptyanavasthāvyarthatvopahatam, arthakriyeti tu vyadhikaraṇaṃ, tatkaraṇatvaṃ na sadātanam, jñānajananena tathātvaṃ sadātanamityapi na yuktamaṅkura iva bījasya svajñāne janita- vyābhimate anvayavyatirekagrahaṇābhāvena kāraṇatvāniścayādartha- kriyākaraṇayogyatvaṃ satyāsatyayorduravadhāram, arthakriyāntareṇa ca anavasthā; sarvasya ca asya aprakāśe śaśaśṛṅgasadṛśatā,-iti prakāśa- mānataiva anunmūlyamānavimarśā sattvam | sā ca sambandhādīnāma- nātaṅkaiveti sthite'pi yadi durgrahāt kaścidācakṣīta-lokastāvadartha- kriyāmabhilaṣati, sā kimasti sambandhādīnāmiti | tasya hṛdayamāśvāsayati sūtreṇa evamevārthasidhiḥ syānmāturarthakriyārthinaḥ | bhedābhedavatārthena tena na bhrāntirīdṛśī || 7 || yadi satyaṃ pratyeṣi, tat bhedābhedamayena sambandhena vinā na kācit vyavahārabhūmāvarthakriyā | yatrāpi sa na saṃvedyate, tatrāpi avaśyamantaḥsphuranneva āste | tathāhi sukhādi arthayamāna evamarthayeta yadi tat jānīyāt | evaṃca jānīyāt, yadi tadeva tat syāt tathāpica anartha-nīyaṃ bhavet tasya niṣpādāt | ata idamāpatitamanatilaṅghanīyam-yat tadatadrūpayorbhedābhedamayatā saṃbandhasāmānyādirūpeti | etacca yadi asatyaṃ, kimidānīṃ satyamucyate | tena yo'tra bhrāntivyavahāraṃ karoti, sa eva paraṃ bhrāntaḥ | tat grahaṇakasūtritau sthiratvopayogau yuktāveveti sūtrārthaḥ | enamavatārayati pratibhāsānāmeva iti prakāśamānataiva satteti yāvat | bahiṣkaraṇaṃ bāhyendriyam | tadapiceti ekamabhilaṣyatāṃ (page 69) smaryamāṇākāratayā āha, aparaṃ tu yadityanena saṅgatam | māyīyam iti bheda eva atra paramasatya iti yāvat | sa vā iti | asyāṃ vyākhyāyāṃ bhāvasya arthakriyāṃ kurvata ekānekarūpatāsvīkaraṇamitikartavyatā,- ityevaṃbhūta upayoga uktaḥ, sthairyaṃ tu saṃvādaḥ; uttaravyākhyāne tu sthairyaṃ bādhakābhāvaḥ, upayogastu saṃvādaḥ iti bheda iti śivam || 7 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitā- yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi- kāre bhedābhedavimarśo dvitīyaḥ || 2 || atha tṛtīyo vimarśaḥ |
vol M00022 · chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7 · lines via source.start/end