chunkV2-Q-saptamo-k11-close
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi
rūpādayastathā tatra paramāṇutayā sthitā yathā ta eva asmadādibhirna
dṛśyante, sarvajñena tu dṛśyanta eva | paramāṇūnāṃ ca na
vaicitryamapūrvamiti darśayati tataśca iti | na tathā iti pratighātino'pi na
atyantaṃ tathetyarthaḥ | dūrataram iti yathā tatra cchāyā dṛśyate tamasā
kṛtena sāntaratvena vyavahitatvena vibhinnaṃ sajātīyatāvandhyamantaraṃ
yeṣāṃ tāni sāntaravyantarāṇi, madhye vā tamasā sāntarāṇi
vyantarāṇi, madhye tamaḥśūnyatayā sāntaratvena vā vyantaratvena vā
vicitrīkṛtamadhyāni | sahaiva iti sve sve sthāne nivartayanti
svadeśādapasārayanti asamarthanakṣaṇotpādanakrameṇa nivartyante,
svadeśādapasāryante tathaiva | evam iti
asmaddṛśyatamaḥprabhṛtibhāvāntaraparamāṇutulyā eva
piśācaparamāṇavaḥ sarvajñasyetyarthaḥ | piśācābhāve tu piśācena yat
pūrvamākrāntamantarālaṃ, tatra ālokaparamāṇava eva dṛśyamānāḥ
sarvajñasya piśācābhāvavyavahāraviṣayībhavanti | nanu tattadātmādi
padārthāntaramapi paśyan sarvajño vyatiriktaṃ piśācaṃ kathaṃ niṣedhet
sati asati vā piśāce teṣāṃ svarūpaniṣṭhatvānapāyāt |
vyatiriktapiśācābhāvo'nayā
(page 393)
bhaṅgyā sarvajñenāpi duḥsādha eva | evaṃ tarhi kimanena prayāseneti
darśayati athavā iti yat kiñcit yadyasti, tat tena draṣṭavyaṃ; tatastatra cet na
paśyati piśācaṃ nāstyeva asau tatra ca sarvameva tatratyaṃ vastu
piśācasahitaṃ tadbhāvaviviktena jñānāntareṇa vedyam, yadivā tadeva
jñānaṃ tasya piśācābhāvavyavahāraviṣayaḥ iti na
antarālavartiparamāṇvantarānusaraṇena kiñcit | nanu asmadāderapi evaṃ
kasmāt na bhavati | ucyate arvāk iti | parimitaṃ yaḥ paśyati, tasya na
jñeyamasti,- ityevaṃ jñānamutpadyate yena jñānameva
sahitajñānalakṣaṇamabhāvavyavahṛterhetuḥ | yatra tu utpadyate iti niścayo
jighrata iva rasayata iva avadadhata iva spṛśata iva
gandhādijñānāvaśyakasaṃbhāvanāt, tatra gandhādijñānanivṛttireva
śvāsapraveśanajñānādirūpāvyatiriktagandharasaśabdasparśābhāva-
vyavahārahetureva | tato yadyapi amunā ālokaṃ pradeśameva vā gṛhṇatā
piśācābhāvo gṛhītaḥ piśācānyatvāt tayoḥ, tathāpi prādeśiko'sau
gṛhīto'pi agṛhītakalpaḥ pradeśe āloke vā bhinnasya asya
saṃbhāvanānivṛttikāraṇābhāvādetāvati [vatī ga. |] bahubhiḥ
prakārairapi ukte vastuni | nanu yadi piśācasya aniṣedhyatāyāmadṛśyatā
hetuḥ, tarhi ghaṭāderniṣedhyatāyāṃ
............................ṣvajñānamaghaṭātmatām | (1|7|10)
ityādyuddeśeṣu dṛśyatā hetutvena nirdeśyā | na,- ityāha siddham iti | ya
idānīṃ sarvo niṣedhastādātmyaniṣedhaparyavasita eva, tatraca
avyabhicaritaṃ dṛśyatvam | tathāhi hetubinduḥ ? viśeṣaṇaṃ vācyamiti |
evaṃ prasaṅgādabhidhāya prakṛtameva arvāgdarśane'pi piśācasya
aniṣedhyatvamanubadhnāti adṛśyatve'pi iti |
(page 394)
yadi ālokaḥ paramāṇuśo dṛśyo bhavet, tadā paramāṇuṃ paramāṇuṃ
gaṇayato nirantaratvena bhavet buddhiratra sthāne yaḥ piśācaparamāṇuḥ
saṃbhāvyate, tadvilakṣaṇo'yamālokaparamāṇureva
piśācaparamāṇvabhāvasvabhāvaḥ, paramāṇvantare'pi evamiti
piśācaparamāṇavaḥ śakyeran pradeśe ghaṭavat
nirākartumālokaparamāṇūnāmeva tatra piśācaparamāṇvabhāvatvāt,
natu paramāṇuśo darśanamasti sthūlaikaghanavitatapratibhāsāt tanmadhye
ca parimitatimirādiparamāṇuvat [paramāṇuvarapiśāca kha. |]
piśācaparamāṇūnāmapi śaṅkanīyatvāt | evamālokasya paramāṇuśo
dṛśyatve syāt piśācābhāvasiddhirarvāgdarśanasyāpi,- ityuktamapi
yāvadgati vicāryam [vicāramātraṃ kha. |], natu etat
sthitamartharūpamityāha athavā iti | paramāṇuśo'dṛśyatve'pi yadi
nairantaryapratighātakāḥ piśācaparamāṇavaḥ saṃbhāvyeran, tat
sāntaratvābhāve bhavet tanniṣedho, natu evam |
rasagandhasparśaparamāṇavo hi yathaiva adṛśyatvena santo'pi na
ekaghanarūpapratyayaṃ nighnanti, tathā paiśācāḥ paramāṇavo
rūpamayā api asmadādicakṣuragocarā eva |
atasteṣāmantarālarūpāṇāmagrahaṇenaiva asaṃhatatvaṃ gṛhyate yathā,
tathā pradarśitaṃ vitatya bāhyārthasiddhāvupādhyāyadharmottareṇa |
pradeśamadhye'pi piśācaniṣedhasya aśakyatā itthameva anusaraṇīyā |
tataśca yathā bhūtalasya antar ityapi sautramanusṛtaṃ bhavati sarvathā
ityapi vyākhyātaṃ bhavati | iyatāpica yāvadgativicāreṇa sarvathāśabdaḥ
sautro vyākhyātaḥ iti upasaṃharati tataśca iti |
prāsaṅgikadoṣapraśamanaparamidaṃ sūtraṃ pūrvasūtrārthasya
avicalatāmādhātumiti tadeva anusandhatte avaśyaṃ ca iti | ayameva iti
...............ālokacayo'ndhasya sparśo vā............... | (1|7|10)
(page 395)
itiprastāvena tādātmyābhāvo ya uktaḥ | yatsaṃvedanam iti yasya
jñānasya saṃvedanaṃ bhūtalasaṃvedanasthānīyam | tasya iti jñānasya
bhūtalasya iva grāhakaṃ pratyakṣaṃ bhavet yena rūpajñānābhāvaḥ
pratyakṣataḥ sidhyediti vyavahriyate, tat tādṛśaṃ vijñānaṃ na kiñcidasti,
- iti yāvat | nanu sparśajñānasya yat pratyakṣaṃ svasaṃvedanaṃ, tena yata
ekameva sparśajñānaṃ gṛhītaṃ, na rūpajñānaṃ; tataḥ
kevalabhūtalajñānatulyādekajñānasaṃsargayogyajñānāntaraniṣedhaḥ
syāt | syāt satyaṃ, yadi rūpajñāne bhavatyapi tadeva
sparśajñānasvasaṃvedanaṃ rūpajñānasvasaṃvedanākārāntaraṃ
bibhṛyāt; natu evaṃ svapne'pi,- iti nirūpyate nahi iti
ghaṭetyādivaidharmyāśayena | atra hetumāha jñānadvitva iti tasya
saṃvedanasya jñānasvarūpagrāhakasya ekatvaṃ na upapadyate | nanu
vedyabhūte cet dve jñāne [dvaitajñāne ga. |] ghaṭabhūtalatulye, tat
kimāyātaṃ tatsaṃvedanasya | āha-jñānasvarūpāt vijñeyalakṣaṇāt
tasya abhedaḥ | atrāpi hetuḥ svasaṃvedanatvameva |
evamekajñānasaṃsargasya samastābhāvavyavahāravyāptyabhāvaṃ
pradarśya arthasya nyāyasya vyāpakatvaṃ darśayati ukta iti |
turviśeṣadyotakaḥ | tatsattaiva iti niyamavatī rūpajñānasattā vyavacchinne
svasaṃvedane nirbhāsamānā rūpajñānābhāvavyavahārāspadam | nanu
iyatā sparśajñānatādātmyāpannaṃ rūpajñānaṃ kāmaṃ niṣiddhaṃ,
tatsamaye tu dvitīyasya vyatiriktasyaiva rūpajñānasya kathamabhāvaḥ
sidhyati | ucyate kāryābhāvāt iti | rūpajñānaṃ yadi bhavet
sparśajñānāvasare, tat sparśajñānāt yo jāyate vikalpaḥ, sa
rūpajñānādapi jātaḥ iti rūpasparśobhayavikalpanavyāpāraṃ
vikalpajñānaṃ svasaṃvedyaṃ bhavet, naca tat tathābhūtamastīti | atraiva
dṛṣṭāntamāha pradīpe'pi iti yathā pūrvaṃ rūpadarśanāt
(page 396)
pratighātakāraṇānāpātācca niścitasvanetrasadbhāvo'ndhakāre
pradīpābhāvaṃ rūpajñānasya kāryasya abhāvāt niścinoti, tathā
viśiṣṭavikalpātmakakāryābhāvāt rūpajñānasya abhāvādamunaiva
nyāyena sahitatvarahitatvābhāvasvarūpavāde'pi rahitāt pradeśāt
kāraṇasya ghaṭasya abhāva iti anumānataiva bhavet, natu sa eva sa ityalaṃ
bahunā | etāvat iti natu eṣāmanyā gatirvahatīti yāvacchakti vimṛṣṭaṃ
paradarśanamiti vadan vikalpo'pi pṛthageva astu svasaṃviditaḥ
ityādidūṣaṇāntarasaṃbhāvanamatrāpi syāt,- iti darśayan
ekasaṃvedanābhyupagamena idamapi na kiñcit,- iti sūcayati | tata eva āha
yuktaṃ tu ityādinā | anena śabdarasagandhānāmabhāvo'pi
samagrasāmagrīkatve'pi siddhe jñānātmakakāryābhāvena samarthitaḥ,
tajjñānābhāvaśca tatsvasaṃvedanābhāvena,
antarnādakāyasparśadantodakarasatripuṭikāgandhasaṃvedanena tu kāmaṃ
bāhyaśabdādinirāso bhavet, ākāśadhāraṇāsamāpannasya tu
samastatadabhāvavedanaṃ kathaṃ samastaśabdādyabhāve yoginastadā
niścetavye nāsti avakāśaḥ ekajñānasaṃsargayogyavastudvayānyatara-
niyatavijñānāvaseyatāsamarthanasya,- ityalaṃ bahunā || 11 ||
nanu evaṃ bhavatprasādhitenaiva nyāyena pramāṇabhūtaśuktikā-
rajatābhāvānyatarajñānaprāmāṇyasaṃvedanameva
tadanyarajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ siddhameva | satyaṃ
siddhaṃ, tathāpitu sādhyaṃ na siddhamiti darśayati sūtreṇa
evaṃ rupyavidābhāvarūpā śuktimatirbhavet |
na tvādyarajatajñapteḥ syādaprāmāṇyavedikā || 12 ||
anena hi śuktikājñānasya na idaṃ rajatamitijñānasya vā
(page 397)
svarūpacintā kṛtā bhavati, natu tato vyatiriktasya ādyarajatajñānasya
kiñcit khaṇḍitaṃ maṇḍitaṃ vā | ghaṭajñānaprāmāṇye hi
prācyapaṭabodhāprāmāṇyarūpe saṃvidite'pi prācyasya paṭabodhasya na
kiñcit kṛtaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | asadviṣayatām iti aprāmāṇyam |
iṣyate iti saugataiḥ | tacca iti pūrvasya aprāmāṇyam | etāvattu iti ayaṃ
bhāvaḥ- asti tāvadeṣā pratipattirloke, sā tu kiṃpramāṇarūpā,- iti
cintyam | yadi pratyakṣātmikā, tadasmaddarśanameva vijayi; atha
anumānātmikā, tat na upapadyate,- iti samanantarameva sūtreṇa vakṣyate ||
12 ||
nanu idamityanena tadeva avamṛśyate yatra rajatajñānamabhūt,
tatraiva ca na idaṃ rajatamiti śuktikā veti jñānamuditamidānīm, naca
ekamekadā rūpadvayayogi,- iti na jñānadvayaṃ pramāṇaṃ
bhavitumarhatīti ānumāniko bādho bhaviṣyati | tatra [atra kha. |] etadeva
tāvat na siddhamidamityanena tadeveti anumānaṃ ca na upapadyate | asti ca
bādhavyavahāraḥ, so'smannaya eva upapannaḥ,- iti sūtraṃ
dharmyasiddherapi bhavedbādhā naivānumānataḥ |
svasaṃvedanasiddhā tu yuktā saikapramātṛjā || 13 ||
apiśabdo bahumukhaṃ yojyaḥ | anumānato'pi naiva bādhā
dharmiṇo'pi hetorapica asiddheḥ | naca dūrānusaraṇena iyaṃ
bādhapratītiḥ, apitu svasa.vedanenaiva tataśca avaśyasamarthanīyā api
ekasmiṃstu pramātari sati tasmāt svatantrāt sā jāyate,- iti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati anumānamapi iti iyato'dhikaprameyatvādiyadeva
avatāritam, śiṣṭaṃ tu prāktanārthanigamanameva | śuktijñāna iti
hetorasiddhiṃ vyācakṣāṇo dharmyasiddhiṃ tadupayoginīṃ
(page 398)
karoti pakṣadharmatvābhidhānaprathamarūpaprasādhako
hetordharmyupayogaḥ ityāśayena | anyathā hetoḥ sādhyaṃ sidhyati, kiṃ
tatra dharmiṇā,- iti śaṅketa kaścit | hetuḥ iti aprāmāṇye rajatajñānasya
sādhye | nanu svarūpāsiddha eva kasmāt na ayamucyate yatra
dharmyasiddhimukhaprekṣitā na ālambanīyā,- ityāśaṅkya nyāyaṃ
vyutpādayati svarūpa iti | iha hetusvarūpameva svarūpaṃ, na
vastusvarūpaṃ yena śaśaviṣāṇaṃ svarūpāsiddhaṃ bhavet, hetośca
niyatadeśakālāyogavyavacchedena sādhyasādhakatvaṃ nāma
svarūpamāśrayāyattam | tataśca yasya āśrayo na kaścit vākyāt pratīyate
- anityaḥ śabdaścākṣuṣatvāditi, sa svarūpeṇaiva niradhiṣṭhāno bhavan na
kiñcidiva sampannaḥ śabdagatasya tasya abhāvāt
anyarūpādiniṣṭhatāyāśca pratītyasaṃsparśāt | tato'yaṃ
svarūpāsiddha ucyate | śuktijñānasatyatvaṃ tu yadyapi anyatra na siddhaṃ,
tathāpi svarūpeṇa bhātyeva anyanirapekṣasya tasya pratītiviśrāntipadatvāt
| nanu evamapi śuktikāyāṃ jñānasatyatve śuktikājñānena adhikaraṇe
satyatvaṃ siddhamapi adhikaraṇāntare prakṛtarajatajñāne na siddhamiti
vibhinnādhikaraṇatvena asiddhametat | astu evaṃ ko doṣa ityāha
vyadhikaraṇa iti kākasyetyanupātte tu svarūpāsiddha eva vā ayamiti
mantavyam | nanu evamāśaryāsiddhatvaṃ kasmādabhyadhāyi | ucyate, sa
vyadhikaraṇāsiddhasya api adhikaraṇāntarasaṃbandho na doṣāya, apitu
taddvāreṇa āśrayeṇa yaḥ saṃbandhaḥ, sa eva | nanu kāka eva āśrayo'stu
| na,- ityāha prakṛta iti | svarūpeṇa iti | dharmasya anyadharmyāśrayatvena
dharmatayā, dharmiṇaśca anyadharmādhāratvena dharmitayā siddhāvapi
satyāṃ tena dharmiṇā āśrayeṇa dharmatā, tena ca dharmeṇa āśritena
tasya dharmitā,- ityevaṃ
(page 399)
yā saṃyojanā, tasyā asiddhiryā, sā āśrayāsiddhirvā
vyadhikaraṇāsiddhirvā vyapadiśyate | evamasiddhasya prakāre
vaicitryamuktvā prakṛte viśiṣṭamasiddhaprakāraṃ darśayati ihatu iti |
purā iti bādhakakāle | bādhyarajatajñānāt pūrvameva śuktijñānaṃ,
tadevahi rajatajñānasya smārakaṃ virodhena saṃbandheneti tadeva
rajatajñānamaprāmāṇye sādhye dharmīcikirṣitam tadā iti
hetvabhimataśuktikājñānasatyatāsaṃvedanakāle naiva siddham | nanu na
rajatajñānaṃ dharmīkariṣyate, apitu śuktikaiva | etadapi na sahate tasya...ṭi
tadānīmityāśayaḥ | etadeva siddhasādhyatvaṃ ghaṭayati nahi iti |
śuktikājñānasya yo'dhunā vartate viṣayaḥ, sa rajatajñānasya
prākpravṛttasya api adhunā na viṣayaḥ iti hi daivaraktāḥ kiṃśukāḥ | nanu
siddhasādhanaṃ kiṃnāma dūṣaṇaṃ, sādhyaṃ hi tāvat siddham,
anumānasya punarastu vaiyarthyaṃ na kiñcit siddhamiti darśayati naca iti |
nanu yathā parvataṃ tadgataṃ ca dhūmaṃ dṛṣṭvā kāryāntaratvarayā
ananumitavahnireva apakramya prasthitaḥ san smṛte adrau dharmiṇi
vahnimattaṃ prācyasamayabhāvinīmadhunaiva apūrvatayā sādhayati,
tathā smṛte rajate tajjñāne vā adhunaiva asattāṃ bahirapramāṇatāṃ vā
sādhayet | sādhayet yadi dhūmamiva hetuṃ smaret, smarecca, yadi anubhavet,
naca anubhavo'sti,- ityācaṣṭe naca iti | syādetat, yathā adhunā
dṛśyamānāt bhittimālinyādiviśeṣāt pūrvavṛttaṃ dhūmamanu sā
vahnyanumā, tayaiva satyatayā mūlasādhyayā vyāptastadgamako yo
dharmo hetūcikīrṣitaḥ sa idānīṃ hetvantarādanumāyiṣyate, tataśca
astyatānumānaṃ bhaviṣyati | atra ucyate śuktikā iti | nahi
tathābhūtasādhanaṃ dharmasādhakahetvantaramasti | asti hi tadā śuktiḥ,
tajjñānaṃ,
(page 400)
tatprāmāṇyaṃ, tatsvasaṃvedanaṃ ca | sarvaṃ ca etat anyatra sve sve
āśraye vartate iti vyadhikaraṇameva | evaṃ smaryamāṇasya
dharmitāmabhyupagamya dūṣaṇamuktaṃ, adhunā tāmeva na sahate rajate
ca iti | parvate hi smaryamāṇe vastutā asti, natu rajate, rajatajñānaṃ tu
kevalamadhyavasīyate iti adhyavasite yat sādhakaṃ, tat vastubhūtaṃ
jñānena kiñcit sādhitaṃ bhavati | bāhyaṃ hi dṛśyaṃ vikalpyatayā
adhyavasitamiti abhedādhyavasāyāt bhedānadhyavasāyāt vā vikalpena
spṛṣṭamucyatām, asti [astu kha. |] ca
śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ |
ityādibāhyābhimatapradhānādiviṣayamanumānaṃ taddharmīkartuṃ
[kartuṃ natu kha. |] śakyaṃ, natu evaṃ svasaṃvedanamavikalpyatvāt tasya |
etacca bhavadbhireva svasaṃvedanasya avikalpatāmupapādayadbhiḥ
[vikalpakatāṃ kha. |]
aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī | (pra. vā. 3|249)
iti vadadbhiḥ prasādhitameva | nanu asti eṣā pratipattiḥ- tat rajatajñānaṃ
tadeva pramāṇaṃ na abhūditi adhunaiva mayā jñāyate
śuktijñānānubhavāt hetoriti | bāḍhamasti, sā tu bhavanmate na kathañcit
yujyate, asmanmate eva tu yujyate | tadāha asmākaṃ tu iti | tuśabdena
yadyapi viṣayoparāgakṛtaṃ kālabhedaṃ saṃvedane'bhimanyante
māyāpramātāro vedyāṃśapravaṇībhūtahṛdayatayā tata eva bhinnāni
jñānāni,- iti vyavahriyate, tathāpi teṣāṃ pāramārthikaṃ
rūpamabhinnameva,- iti śuktijñānasvasaṃvedanāvadhau
rajatajñānasvasaṃvedanatā api māyoparāgayogāpagamāt sthitaiva |
māyāvidyobhayasāro hi ayaṃ
(page 401)
vyavahāro na ekapariniṣṭhayā nirvahati | tatastasya rajatajñānasya
dharmiṇaḥ sādhyamapramāṇātmakamananuvṛttidharmavimarśakatvaṃ
nāma yat, tat śuktikājñānasatyatayā sādhyate | evaṃ
parvatajñānadhūmajñānayoḥ smṛtisvasaṃvedane adyāpi bhāvāt
tatprakāśyatvena sthitasya parvatasya
dharmiṇo'vasthitadhūmajñānaprakāśyāt pūrvasmādeva pūrvameva
agnimattvasiddhiḥ śakyasamarthanā | anyathāhi kaḥ parvataḥ, kaśca
dhūmaḥ | nahi smṛtau tayoḥ prakāśanamasti | nirviṣayā [nirvimarśā] hi
sā, tataśca sarvātmanā aprakāśamānasya dharmitā, hetutā ca,- iti
gaganasya śaśaviṣāṇatūlikācitrollekhā | tat tadaparaṃ [apūrva kha. |]
pūrvasiddhaṃ saṃvedanīyamaprāmāṇyalakṣaṇaṃ dharmāntaraṃ yasya,
tasya bhāvastena aprāmāṇyena dharmāntareṇa saṃbandhaḥ, sa eva
viśeṣastasya jñānābhidhānātmā yo vyavahārastat
rajatajñānamapramāṇamiti tatsādhanakāle dharmitvamupapannaṃ
kālabhedenāpi sthitānāṃ rajatādijñānānāmiti saṅgatiḥ |
evamasmākameva idamupapannaṃ, natu bhavatāṃ kathañciditi
tuśabdadyotitamupapādya prakṛtameva paraparākaraṇamanusarati naca iti |
evam iti anumānānusaraṇena | atra hetuḥ jhagiti iti | anumāne hi
dṛṣṭāntānveṣaṇānavastheti paryante'pi etat
svasaṃvedanasiddhatvamaṅgīkāryamiti bhāvaḥ | etadupasaṃharati evam iti |
na pratyakṣatayā, na anumānatayā śuktijñānaṃ
rupyajñānāpramāṇatvavedanaṃ; tat na rupyajñānasya bādhyatā, nāpi
śuktijñānasya bādhakatā sidhyati, svadarśane tu upapadyate iti
darśayannavāntaraṃ sautraṃ vyācaṣṭe yāvat iti | eka āśraya idamiti
purovartī, tadavaṣṭambhinau tadaparityāgena sphurantau saṃvedyau
yasmiṃstādṛgavabhāsanaṃ prakāśanavyāpāro yāvadeva
vikalpabuddhestāvat
(page 402)
taditi anyonyaviparītasaṃvedyadvayaṃ bahirviruddhe parasparataḥ iti kṛtvā
bādhakamavasthāpyate; dvitīyaṃ ca bādhyamiti arthāt | adyāpitu
bādhakatā na niyatīkṛteti bādhyam iti na sākṣāduktam | sarvatra ca
ayameva vyāpako vidhiriti kathayati bhāvābhāvādeḥ iti | nanu bahiriti
kimāśayena uktam | āha vikalpastu iti | nīlameva tadaiva tasyaiva
anīllamityapi hi bhavati vikalpāvabhāso, natu tatra bādho'sti, tatkāraṇameva
tatra virodhalakṣaṇaṃ nāsti; tat kā atra bādhasaṃbhāvanā,- iti
vāśabdaḥ | nanu satyavikalpitam, asatyavikalpitamiti bhedena vyavahāro'sti;
tatkathamuktaṃ nātra bādhaḥ ityādi | tatra [atra kha. |] ucyate-
pratyakṣamavabhasaṃ dṛśyameva bāhyarūpamapekṣya vikalpena
miśrīkṛtya sa iti bādho virodho vā; yadi vā [yadā vā kha. |] seti
saṃbhāvyate cet tat syāt saṃbhavedapītyarthaḥ; tarhi vikalpamahimaiva
bādhe pratapati, vikalpaśca anubhavāt yadi uttiṣṭhati, tat kiṃ pramātrā
kalpitena,- iti bauddhamuccāṭayati vikalpa iti | nanu anubhavo'pi
kāraṇamiṣyate vikalpasya asmābhiḥ, pramātṛsvātantryaṃ ca tatra
adhikamupayujyate iti darśayituṃ mātrapadam | tatra iti
yathāsthitakālabhedena bhinnābhāsadvayamātravyavahāriṇi vikalpe |
yadā punaḥ iti svadarśane | svatantre iti | naiyāyiko'pi hi
kālabhinnajñānaguṇadvayasamavāyinamaṅgīkṛtya api tadāśrayamekaṃ
na samarthayituṃ śaknayāt, tasminneva hi ākāśe yadi pūrvaṃ
samudraghoṣaḥ, tato'pi paṭahadhvaniḥ; tāvatā kiṃ kasya viruddhaṃ,
viṣayaikyamapi tayoḥ kena jñānena gṛhyeta, vikalpajñānaṃ
pramāṇabhūtamapi svaviṣayamātraṃ vyavasthāpayet, na
jñānāntaraviṣayam; jñānasya jñānāntaravedyatve'pi
(page 403)
jñānajñānamastu aparaṃ jñānaviṣayameva,- iti
svasaṃvedanātmakasvatantrapramātṛtattvābhyupagama eva
samasteṣṭasiddhiḥ, pramātā ca śaṅkhavastu vikalpajñāne
viruddhamavabhāsayati | kena prakāreṇa viruddham | āha ...............
śuklatayā | sa tāṃ kathaṃ jānāti | ucyate śukla ityādi | tat śaṅkhavastu
kadā asya prakāśitam | āha tadābhāsa iti | nanu kālabhedena
tathābhātaṃ, tat kena anayorvirodhaḥ, sakṛdābhāsahetukastu virodhaḥ |
hetau śatā | nanu kālabhedena anubhavo vṛttaḥ, tat
sakṛdābhāsatvamadhunā kutastyam | āha- yat
taddvārabhūtamābhāsadvayaṃ, tadanyonyāpekṣaṃ prakāśate | kutaḥ iti
cet, vastuta aikyāt | yadeva pītamiti prakāśeta, tadeva śuklamiti prakāśate
yataḥ | nanu iyatā api kathaṃ virodha ityāśaṅkya tatsamarthanāya
hetumāha yatraiva ityādi virodhāt ityantam | nanu etāvatā virodho
bādhe.....(?) virodhe ca ekāśrayatvamidamityavaṣṭambhena dvayorutpattau
virodhonmīlanāt, tat punarapi na ekapramātṛkṛtyaṃ kiñcit
pradarśitamityāśaṅkya āha eṣa iti | virodhasya kāraṇaṃ
yadekāśrayatvaṃ, tat sati ekasmin pramātari jñeyaṃ, natu asati | atraiva
dṛṣṭāntadvayamāha yathā iti | ghaṭapaṭayoreko deśo gṛhādiḥ, tena
prātipadikārthā eva śuddhaḥ sahasaṃvedane'pi gṛhītā iti
vibhaktyantarārthaprāṇe jñāteye pramātureva prabhāvaḥ,- iti āloke'pi
ghaṭābhāve atra bhūtale ityaṃśe pramātṛprabhāvaṃ vinā nāsti
gatyantaram | nanu iyatā virodhaḥ samarthitaḥ, tathāpitu kiñcideva
bādhakamiti kiṃkṛto niyamaḥ | tatra āha evaṃca iti śuktikājñānaṃ
svasaṃvedanapatitaṃ, śuktikayā arthakriyā kṛtā,- iti jñānaṃ yataḥ
upacīyate, tataḥ śuktikājñānaṃ balavat
bhūtamarthakriyājñānānupraveśaśūnyābhāvaparidurbalaṃ tat
svasaṃvedanapatitameva rajatabodhaṃ
(page 404)
bādhate tadvimarśamunmūlayat | nanu kimatra saṃvādabalena | āha nahi iti
| śavalasya iti himarajatamakkolatrapuśakalakādisaṃvidāndolanacitrasya |
ata eva iti yataḥ parataḥ saṃvādo, natu tadaiva; tasmāt so'pi
ekapramātṛtattvādhīnaḥ | tatra iti pramātari bhāvābhāsau
śuktikālakṣaṇau na virudhyete yataḥ | evaṃhi tatra tau viśrāmyataḥ- yā
śuktikā mayā dṛṣṭā saiva iyaṃ adhunā arthakriyāyāṃ pravṛttā- iti |
tena virodhamupakrame, saṃvādaṃ niṣṭhāyāṃ yāvadeva
bādhyabādhakabhāvo'pekṣate tāvat virodhasaṃvādo yaḥ
pramātraikyanibandhanatvāt, so'pi pramātrāyattaḥ eveti sthitam |
yadadhīnabhāvādhīnaṃ yat bhāvāntaraṃ, tat tatsannidhāveva bhavati
dhūma iva kāṣṭhādisāmagryadhīnavahnyāyattaḥ; tathā ca
pramātrekatādhīnavirodhasaṃbādabodhādhīno bādhavyavahāraḥ iti [iti
bhāvaḥ kha. |] svabhāvaḥ, vipakṣe [vikṣepe ca ga. |] ca
ākasmikatvaprasaṅgato vyāptiḥ || 13 ||
etadupasaṃharan vyavahārāntaramapi samanvayarūpatvāt satyeva
pramātari bhavati, na anyathā,- iti darśayati sūtreṇa
itthamatyarthabhinnārthāvabhāsakhacite vibhau |
samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate || 14 ||
tattadvibhinna................................................ | (1|7|2)
ityādisūtradvayadarśitānvayavyatirekarūpeṇa upapattiprakāreṇa
sūtrāntaranirūpitakāryakāraṇabhāvādyudāharaṇaprakāreṇa ca
idamāyātam- yaḥ kila vibhau deśakālānavacchinnasaṃvedanasāre
bhagavati svatantre
māyāśakyupakalpitacidabhedākhyātisārabhedamātraparamārthaiḥ
pratibimbakalpatayā anatiriktairapi atiriktābhāsairarthairnīlasukhādibhiḥ
khacite svarūpānanyathābhāvena uparakte viśrāntaḥ sarvo
(page 405)
vyavahāro dṛḍhena anubhavapramāṇena niścīyate; sa dvidhā-samalo
māyāndhānāṃ krayavikrayavivādādiḥ, nirmalaḥ
pratyabhijñātātmaparamārthānāṃ pārameśarūpāveśalābhāt
viśeṣadṛśi vīreśavyapadeśānāṃ, natu lākulādipaśūnāṃ;
vidyeśvaraprabhṛtīnāṃ dīkṣitaparyantānāṃ śuddhātmanāmupadeśa-
dīkṣānityanaimittikādyanuṣṭhānadhyānasamādhānādivyavahāraḥ,
yadyapi tatrāpi yāvanmalaśeṣāvasthānaṃ
māyāvyāpārāvigalanādataśca tathā yena vyavahārarūpatā sā hi
bhedābhedaprāṇitasamanvayātmā sarvathā bhedatirodhau tirodhīyate eva,
tathāpi pratyabhijñātayāvatparamātmanāṃ sa vyavahāraḥ svaparātmani
malaśodhanabodhanaikadhanatvāt vimala eva yuktaḥ | tathā jñāninām iti
vṛttau samastaṃ padam | saṃbhāvyate iti vṛttāvuktaṃ mūḍhānāṃ
jhaṭiti tathābhimānābhāve'pi uktopadeśapariśīlanadiśā prakāśate eva
ayamarthaḥ iti darśayitum | taduktaṃ śivavijñānopaniṣadi
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106)
iti | kevalam iti satyapi sārvatrike māyāvyāpāre idamadhikamityarthaḥ |
siddhaḥ samayyādigurvantāḥ, śuddhātmāno niṣkalāḥ, vidyeśvarāḥ
anantabhaṭṭārakādyā mantramaheśvarāḥ, mantreśvarāḥ
aṅguṣṭhamātraprabhṛtayaḥ, ādigrahaṇāt mantrāḥ, te ca
parameśvaropadeśalābhe sati jñātaparamātmasvarūpā iti mantavyāḥ,
yaduktam
...........................'ghorātparamātmanaḥ |
iti, natu lākulādidṛśi iva paśurūpāḥ | tadarthameva siddhaśabda eṣāṃ
viśeṣaṇam, tadāca ādiśabdenaiva niṣkalātmano grahaṇam,
śivabhaṭṭārakasya tu na anyā pṛthak vyavahartṛtā, sarvavyavahārāṇāṃ
(page 406)
sa viśrāntipadamiti nirūpyate | māyāndhāstu
sakalapralayākalavijñānākalāḥ, teṣāṃ samalo vyavahāraḥ | yadāgamaḥ
avasthātritaye'pyasmiṃstirobhāvanaśīlayā |
śivaśaktyā samākrāntāḥ prakurvanti viceṣṭitam || (mā. vi. 1|36)
iti | kevalamityādinā saṃbhāvyate iti vṛttigataṃ vivṛṇoti | iti śivam || 14 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ
śaktivargaikāśrayavimarśaḥ saptamaḥ || 7 ||
atha aṣṭamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-Q-saptamo-k11-close · lines via source.start/end