Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-Q-saptamo-k11-close

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi rūpādayastathā tatra paramāṇutayā sthitā yathā ta eva asmadādibhirna dṛśyante, sarvajñena tu dṛśyanta eva | paramāṇūnāṃ ca na vaicitryamapūrvamiti darśayati tataśca iti | na tathā iti pratighātino'pi na atyantaṃ tathetyarthaḥ | dūrataram iti yathā tatra cchāyā dṛśyate tamasā kṛtena sāntaratvena vyavahitatvena vibhinnaṃ sajātīyatāvandhyamantaraṃ yeṣāṃ tāni sāntaravyantarāṇi, madhye vā tamasā sāntarāṇi vyantarāṇi, madhye tamaḥśūnyatayā sāntaratvena vā vyantaratvena vā vicitrīkṛtamadhyāni | sahaiva iti sve sve sthāne nivartayanti svadeśādapasārayanti asamarthanakṣaṇotpādanakrameṇa nivartyante, svadeśādapasāryante tathaiva | evam iti asmaddṛśyatamaḥprabhṛtibhāvāntaraparamāṇutulyā eva piśācaparamāṇavaḥ sarvajñasyetyarthaḥ | piśācābhāve tu piśācena yat pūrvamākrāntamantarālaṃ, tatra ālokaparamāṇava eva dṛśyamānāḥ sarvajñasya piśācābhāvavyavahāraviṣayībhavanti | nanu tattadātmādi padārthāntaramapi paśyan sarvajño vyatiriktaṃ piśācaṃ kathaṃ niṣedhet sati asati vā piśāce teṣāṃ svarūpaniṣṭhatvānapāyāt | vyatiriktapiśācābhāvo'nayā (page 393) bhaṅgyā sarvajñenāpi duḥsādha eva | evaṃ tarhi kimanena prayāseneti darśayati athavā iti yat kiñcit yadyasti, tat tena draṣṭavyaṃ; tatastatra cet na paśyati piśācaṃ nāstyeva asau tatra ca sarvameva tatratyaṃ vastu piśācasahitaṃ tadbhāvaviviktena jñānāntareṇa vedyam, yadivā tadeva jñānaṃ tasya piśācābhāvavyavahāraviṣayaḥ iti na antarālavartiparamāṇvantarānusaraṇena kiñcit | nanu asmadāderapi evaṃ kasmāt na bhavati | ucyate arvāk iti | parimitaṃ yaḥ paśyati, tasya na jñeyamasti,- ityevaṃ jñānamutpadyate yena jñānameva sahitajñānalakṣaṇamabhāvavyavahṛterhetuḥ | yatra tu utpadyate iti niścayo jighrata iva rasayata iva avadadhata iva spṛśata iva gandhādijñānāvaśyakasaṃbhāvanāt, tatra gandhādijñānanivṛttireva śvāsapraveśanajñānādirūpāvyatiriktagandharasaśabdasparśābhāva- vyavahārahetureva | tato yadyapi amunā ālokaṃ pradeśameva vā gṛhṇatā piśācābhāvo gṛhītaḥ piśācānyatvāt tayoḥ, tathāpi prādeśiko'sau gṛhīto'pi agṛhītakalpaḥ pradeśe āloke vā bhinnasya asya saṃbhāvanānivṛttikāraṇābhāvādetāvati [vatī ga. |] bahubhiḥ prakārairapi ukte vastuni | nanu yadi piśācasya aniṣedhyatāyāmadṛśyatā hetuḥ, tarhi ghaṭāderniṣedhyatāyāṃ ............................ṣvajñānamaghaṭātmatām | (1|7|10) ityādyuddeśeṣu dṛśyatā hetutvena nirdeśyā | na,- ityāha siddham iti | ya idānīṃ sarvo niṣedhastādātmyaniṣedhaparyavasita eva, tatraca avyabhicaritaṃ dṛśyatvam | tathāhi hetubinduḥ ? viśeṣaṇaṃ vācyamiti | evaṃ prasaṅgādabhidhāya prakṛtameva arvāgdarśane'pi piśācasya aniṣedhyatvamanubadhnāti adṛśyatve'pi iti | (page 394) yadi ālokaḥ paramāṇuśo dṛśyo bhavet, tadā paramāṇuṃ paramāṇuṃ gaṇayato nirantaratvena bhavet buddhiratra sthāne yaḥ piśācaparamāṇuḥ saṃbhāvyate, tadvilakṣaṇo'yamālokaparamāṇureva piśācaparamāṇvabhāvasvabhāvaḥ, paramāṇvantare'pi evamiti piśācaparamāṇavaḥ śakyeran pradeśe ghaṭavat nirākartumālokaparamāṇūnāmeva tatra piśācaparamāṇvabhāvatvāt, natu paramāṇuśo darśanamasti sthūlaikaghanavitatapratibhāsāt tanmadhye ca parimitatimirādiparamāṇuvat [paramāṇuvarapiśāca kha. |] piśācaparamāṇūnāmapi śaṅkanīyatvāt | evamālokasya paramāṇuśo dṛśyatve syāt piśācābhāvasiddhirarvāgdarśanasyāpi,- ityuktamapi yāvadgati vicāryam [vicāramātraṃ kha. |], natu etat sthitamartharūpamityāha athavā iti | paramāṇuśo'dṛśyatve'pi yadi nairantaryapratighātakāḥ piśācaparamāṇavaḥ saṃbhāvyeran, tat sāntaratvābhāve bhavet tanniṣedho, natu evam | rasagandhasparśaparamāṇavo hi yathaiva adṛśyatvena santo'pi na ekaghanarūpapratyayaṃ nighnanti, tathā paiśācāḥ paramāṇavo rūpamayā api asmadādicakṣuragocarā eva | atasteṣāmantarālarūpāṇāmagrahaṇenaiva asaṃhatatvaṃ gṛhyate yathā, tathā pradarśitaṃ vitatya bāhyārthasiddhāvupādhyāyadharmottareṇa | pradeśamadhye'pi piśācaniṣedhasya aśakyatā itthameva anusaraṇīyā | tataśca yathā bhūtalasya antar ityapi sautramanusṛtaṃ bhavati sarvathā ityapi vyākhyātaṃ bhavati | iyatāpica yāvadgativicāreṇa sarvathāśabdaḥ sautro vyākhyātaḥ iti upasaṃharati tataśca iti | prāsaṅgikadoṣapraśamanaparamidaṃ sūtraṃ pūrvasūtrārthasya avicalatāmādhātumiti tadeva anusandhatte avaśyaṃ ca iti | ayameva iti ...............ālokacayo'ndhasya sparśo vā............... | (1|7|10) (page 395) itiprastāvena tādātmyābhāvo ya uktaḥ | yatsaṃvedanam iti yasya jñānasya saṃvedanaṃ bhūtalasaṃvedanasthānīyam | tasya iti jñānasya bhūtalasya iva grāhakaṃ pratyakṣaṃ bhavet yena rūpajñānābhāvaḥ pratyakṣataḥ sidhyediti vyavahriyate, tat tādṛśaṃ vijñānaṃ na kiñcidasti, - iti yāvat | nanu sparśajñānasya yat pratyakṣaṃ svasaṃvedanaṃ, tena yata ekameva sparśajñānaṃ gṛhītaṃ, na rūpajñānaṃ; tataḥ kevalabhūtalajñānatulyādekajñānasaṃsargayogyajñānāntaraniṣedhaḥ syāt | syāt satyaṃ, yadi rūpajñāne bhavatyapi tadeva sparśajñānasvasaṃvedanaṃ rūpajñānasvasaṃvedanākārāntaraṃ bibhṛyāt; natu evaṃ svapne'pi,- iti nirūpyate nahi iti ghaṭetyādivaidharmyāśayena | atra hetumāha jñānadvitva iti tasya saṃvedanasya jñānasvarūpagrāhakasya ekatvaṃ na upapadyate | nanu vedyabhūte cet dve jñāne [dvaitajñāne ga. |] ghaṭabhūtalatulye, tat kimāyātaṃ tatsaṃvedanasya | āha-jñānasvarūpāt vijñeyalakṣaṇāt tasya abhedaḥ | atrāpi hetuḥ svasaṃvedanatvameva | evamekajñānasaṃsargasya samastābhāvavyavahāravyāptyabhāvaṃ pradarśya arthasya nyāyasya vyāpakatvaṃ darśayati ukta iti | turviśeṣadyotakaḥ | tatsattaiva iti niyamavatī rūpajñānasattā vyavacchinne svasaṃvedane nirbhāsamānā rūpajñānābhāvavyavahārāspadam | nanu iyatā sparśajñānatādātmyāpannaṃ rūpajñānaṃ kāmaṃ niṣiddhaṃ, tatsamaye tu dvitīyasya vyatiriktasyaiva rūpajñānasya kathamabhāvaḥ sidhyati | ucyate kāryābhāvāt iti | rūpajñānaṃ yadi bhavet sparśajñānāvasare, tat sparśajñānāt yo jāyate vikalpaḥ, sa rūpajñānādapi jātaḥ iti rūpasparśobhayavikalpanavyāpāraṃ vikalpajñānaṃ svasaṃvedyaṃ bhavet, naca tat tathābhūtamastīti | atraiva dṛṣṭāntamāha pradīpe'pi iti yathā pūrvaṃ rūpadarśanāt (page 396) pratighātakāraṇānāpātācca niścitasvanetrasadbhāvo'ndhakāre pradīpābhāvaṃ rūpajñānasya kāryasya abhāvāt niścinoti, tathā viśiṣṭavikalpātmakakāryābhāvāt rūpajñānasya abhāvādamunaiva nyāyena sahitatvarahitatvābhāvasvarūpavāde'pi rahitāt pradeśāt kāraṇasya ghaṭasya abhāva iti anumānataiva bhavet, natu sa eva sa ityalaṃ bahunā | etāvat iti natu eṣāmanyā gatirvahatīti yāvacchakti vimṛṣṭaṃ paradarśanamiti vadan vikalpo'pi pṛthageva astu svasaṃviditaḥ ityādidūṣaṇāntarasaṃbhāvanamatrāpi syāt,- iti darśayan ekasaṃvedanābhyupagamena idamapi na kiñcit,- iti sūcayati | tata eva āha yuktaṃ tu ityādinā | anena śabdarasagandhānāmabhāvo'pi samagrasāmagrīkatve'pi siddhe jñānātmakakāryābhāvena samarthitaḥ, tajjñānābhāvaśca tatsvasaṃvedanābhāvena, antarnādakāyasparśadantodakarasatripuṭikāgandhasaṃvedanena tu kāmaṃ bāhyaśabdādinirāso bhavet, ākāśadhāraṇāsamāpannasya tu samastatadabhāvavedanaṃ kathaṃ samastaśabdādyabhāve yoginastadā niścetavye nāsti avakāśaḥ ekajñānasaṃsargayogyavastudvayānyatara- niyatavijñānāvaseyatāsamarthanasya,- ityalaṃ bahunā || 11 || nanu evaṃ bhavatprasādhitenaiva nyāyena pramāṇabhūtaśuktikā- rajatābhāvānyatarajñānaprāmāṇyasaṃvedanameva tadanyarajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ siddhameva | satyaṃ siddhaṃ, tathāpitu sādhyaṃ na siddhamiti darśayati sūtreṇa evaṃ rupyavidābhāvarūpā śuktimatirbhavet | na tvādyarajatajñapteḥ syādaprāmāṇyavedikā || 12 || anena hi śuktikājñānasya na idaṃ rajatamitijñānasya vā (page 397) svarūpacintā kṛtā bhavati, natu tato vyatiriktasya ādyarajatajñānasya kiñcit khaṇḍitaṃ maṇḍitaṃ vā | ghaṭajñānaprāmāṇye hi prācyapaṭabodhāprāmāṇyarūpe saṃvidite'pi prācyasya paṭabodhasya na kiñcit kṛtaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | asadviṣayatām iti aprāmāṇyam | iṣyate iti saugataiḥ | tacca iti pūrvasya aprāmāṇyam | etāvattu iti ayaṃ bhāvaḥ- asti tāvadeṣā pratipattirloke, sā tu kiṃpramāṇarūpā,- iti cintyam | yadi pratyakṣātmikā, tadasmaddarśanameva vijayi; atha anumānātmikā, tat na upapadyate,- iti samanantarameva sūtreṇa vakṣyate || 12 || nanu idamityanena tadeva avamṛśyate yatra rajatajñānamabhūt, tatraiva ca na idaṃ rajatamiti śuktikā veti jñānamuditamidānīm, naca ekamekadā rūpadvayayogi,- iti na jñānadvayaṃ pramāṇaṃ bhavitumarhatīti ānumāniko bādho bhaviṣyati | tatra [atra kha. |] etadeva tāvat na siddhamidamityanena tadeveti anumānaṃ ca na upapadyate | asti ca bādhavyavahāraḥ, so'smannaya eva upapannaḥ,- iti sūtraṃ dharmyasiddherapi bhavedbādhā naivānumānataḥ | svasaṃvedanasiddhā tu yuktā saikapramātṛjā || 13 || apiśabdo bahumukhaṃ yojyaḥ | anumānato'pi naiva bādhā dharmiṇo'pi hetorapica asiddheḥ | naca dūrānusaraṇena iyaṃ bādhapratītiḥ, apitu svasa.vedanenaiva tataśca avaśyasamarthanīyā api ekasmiṃstu pramātari sati tasmāt svatantrāt sā jāyate,- iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati anumānamapi iti iyato'dhikaprameyatvādiyadeva avatāritam, śiṣṭaṃ tu prāktanārthanigamanameva | śuktijñāna iti hetorasiddhiṃ vyācakṣāṇo dharmyasiddhiṃ tadupayoginīṃ (page 398) karoti pakṣadharmatvābhidhānaprathamarūpaprasādhako hetordharmyupayogaḥ ityāśayena | anyathā hetoḥ sādhyaṃ sidhyati, kiṃ tatra dharmiṇā,- iti śaṅketa kaścit | hetuḥ iti aprāmāṇye rajatajñānasya sādhye | nanu svarūpāsiddha eva kasmāt na ayamucyate yatra dharmyasiddhimukhaprekṣitā na ālambanīyā,- ityāśaṅkya nyāyaṃ vyutpādayati svarūpa iti | iha hetusvarūpameva svarūpaṃ, na vastusvarūpaṃ yena śaśaviṣāṇaṃ svarūpāsiddhaṃ bhavet, hetośca niyatadeśakālāyogavyavacchedena sādhyasādhakatvaṃ nāma svarūpamāśrayāyattam | tataśca yasya āśrayo na kaścit vākyāt pratīyate - anityaḥ śabdaścākṣuṣatvāditi, sa svarūpeṇaiva niradhiṣṭhāno bhavan na kiñcidiva sampannaḥ śabdagatasya tasya abhāvāt anyarūpādiniṣṭhatāyāśca pratītyasaṃsparśāt | tato'yaṃ svarūpāsiddha ucyate | śuktijñānasatyatvaṃ tu yadyapi anyatra na siddhaṃ, tathāpi svarūpeṇa bhātyeva anyanirapekṣasya tasya pratītiviśrāntipadatvāt | nanu evamapi śuktikāyāṃ jñānasatyatve śuktikājñānena adhikaraṇe satyatvaṃ siddhamapi adhikaraṇāntare prakṛtarajatajñāne na siddhamiti vibhinnādhikaraṇatvena asiddhametat | astu evaṃ ko doṣa ityāha vyadhikaraṇa iti kākasyetyanupātte tu svarūpāsiddha eva vā ayamiti mantavyam | nanu evamāśaryāsiddhatvaṃ kasmādabhyadhāyi | ucyate, sa vyadhikaraṇāsiddhasya api adhikaraṇāntarasaṃbandho na doṣāya, apitu taddvāreṇa āśrayeṇa yaḥ saṃbandhaḥ, sa eva | nanu kāka eva āśrayo'stu | na,- ityāha prakṛta iti | svarūpeṇa iti | dharmasya anyadharmyāśrayatvena dharmatayā, dharmiṇaśca anyadharmādhāratvena dharmitayā siddhāvapi satyāṃ tena dharmiṇā āśrayeṇa dharmatā, tena ca dharmeṇa āśritena tasya dharmitā,- ityevaṃ (page 399) yā saṃyojanā, tasyā asiddhiryā, sā āśrayāsiddhirvā vyadhikaraṇāsiddhirvā vyapadiśyate | evamasiddhasya prakāre vaicitryamuktvā prakṛte viśiṣṭamasiddhaprakāraṃ darśayati ihatu iti | purā iti bādhakakāle | bādhyarajatajñānāt pūrvameva śuktijñānaṃ, tadevahi rajatajñānasya smārakaṃ virodhena saṃbandheneti tadeva rajatajñānamaprāmāṇye sādhye dharmīcikirṣitam tadā iti hetvabhimataśuktikājñānasatyatāsaṃvedanakāle naiva siddham | nanu na rajatajñānaṃ dharmīkariṣyate, apitu śuktikaiva | etadapi na sahate tasya...ṭi tadānīmityāśayaḥ | etadeva siddhasādhyatvaṃ ghaṭayati nahi iti | śuktikājñānasya yo'dhunā vartate viṣayaḥ, sa rajatajñānasya prākpravṛttasya api adhunā na viṣayaḥ iti hi daivaraktāḥ kiṃśukāḥ | nanu siddhasādhanaṃ kiṃnāma dūṣaṇaṃ, sādhyaṃ hi tāvat siddham, anumānasya punarastu vaiyarthyaṃ na kiñcit siddhamiti darśayati naca iti | nanu yathā parvataṃ tadgataṃ ca dhūmaṃ dṛṣṭvā kāryāntaratvarayā ananumitavahnireva apakramya prasthitaḥ san smṛte adrau dharmiṇi vahnimattaṃ prācyasamayabhāvinīmadhunaiva apūrvatayā sādhayati, tathā smṛte rajate tajjñāne vā adhunaiva asattāṃ bahirapramāṇatāṃ vā sādhayet | sādhayet yadi dhūmamiva hetuṃ smaret, smarecca, yadi anubhavet, naca anubhavo'sti,- ityācaṣṭe naca iti | syādetat, yathā adhunā dṛśyamānāt bhittimālinyādiviśeṣāt pūrvavṛttaṃ dhūmamanu sā vahnyanumā, tayaiva satyatayā mūlasādhyayā vyāptastadgamako yo dharmo hetūcikīrṣitaḥ sa idānīṃ hetvantarādanumāyiṣyate, tataśca astyatānumānaṃ bhaviṣyati | atra ucyate śuktikā iti | nahi tathābhūtasādhanaṃ dharmasādhakahetvantaramasti | asti hi tadā śuktiḥ, tajjñānaṃ, (page 400) tatprāmāṇyaṃ, tatsvasaṃvedanaṃ ca | sarvaṃ ca etat anyatra sve sve āśraye vartate iti vyadhikaraṇameva | evaṃ smaryamāṇasya dharmitāmabhyupagamya dūṣaṇamuktaṃ, adhunā tāmeva na sahate rajate ca iti | parvate hi smaryamāṇe vastutā asti, natu rajate, rajatajñānaṃ tu kevalamadhyavasīyate iti adhyavasite yat sādhakaṃ, tat vastubhūtaṃ jñānena kiñcit sādhitaṃ bhavati | bāhyaṃ hi dṛśyaṃ vikalpyatayā adhyavasitamiti abhedādhyavasāyāt bhedānadhyavasāyāt vā vikalpena spṛṣṭamucyatām, asti [astu kha. |] ca śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ | ityādibāhyābhimatapradhānādiviṣayamanumānaṃ taddharmīkartuṃ [kartuṃ natu kha. |] śakyaṃ, natu evaṃ svasaṃvedanamavikalpyatvāt tasya | etacca bhavadbhireva svasaṃvedanasya avikalpatāmupapādayadbhiḥ [vikalpakatāṃ kha. |] aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk | teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī | (pra. vā. 3|249) iti vadadbhiḥ prasādhitameva | nanu asti eṣā pratipattiḥ- tat rajatajñānaṃ tadeva pramāṇaṃ na abhūditi adhunaiva mayā jñāyate śuktijñānānubhavāt hetoriti | bāḍhamasti, sā tu bhavanmate na kathañcit yujyate, asmanmate eva tu yujyate | tadāha asmākaṃ tu iti | tuśabdena yadyapi viṣayoparāgakṛtaṃ kālabhedaṃ saṃvedane'bhimanyante māyāpramātāro vedyāṃśapravaṇībhūtahṛdayatayā tata eva bhinnāni jñānāni,- iti vyavahriyate, tathāpi teṣāṃ pāramārthikaṃ rūpamabhinnameva,- iti śuktijñānasvasaṃvedanāvadhau rajatajñānasvasaṃvedanatā api māyoparāgayogāpagamāt sthitaiva | māyāvidyobhayasāro hi ayaṃ (page 401) vyavahāro na ekapariniṣṭhayā nirvahati | tatastasya rajatajñānasya dharmiṇaḥ sādhyamapramāṇātmakamananuvṛttidharmavimarśakatvaṃ nāma yat, tat śuktikājñānasatyatayā sādhyate | evaṃ parvatajñānadhūmajñānayoḥ smṛtisvasaṃvedane adyāpi bhāvāt tatprakāśyatvena sthitasya parvatasya dharmiṇo'vasthitadhūmajñānaprakāśyāt pūrvasmādeva pūrvameva agnimattvasiddhiḥ śakyasamarthanā | anyathāhi kaḥ parvataḥ, kaśca dhūmaḥ | nahi smṛtau tayoḥ prakāśanamasti | nirviṣayā [nirvimarśā] hi sā, tataśca sarvātmanā aprakāśamānasya dharmitā, hetutā ca,- iti gaganasya śaśaviṣāṇatūlikācitrollekhā | tat tadaparaṃ [apūrva kha. |] pūrvasiddhaṃ saṃvedanīyamaprāmāṇyalakṣaṇaṃ dharmāntaraṃ yasya, tasya bhāvastena aprāmāṇyena dharmāntareṇa saṃbandhaḥ, sa eva viśeṣastasya jñānābhidhānātmā yo vyavahārastat rajatajñānamapramāṇamiti tatsādhanakāle dharmitvamupapannaṃ kālabhedenāpi sthitānāṃ rajatādijñānānāmiti saṅgatiḥ | evamasmākameva idamupapannaṃ, natu bhavatāṃ kathañciditi tuśabdadyotitamupapādya prakṛtameva paraparākaraṇamanusarati naca iti | evam iti anumānānusaraṇena | atra hetuḥ jhagiti iti | anumāne hi dṛṣṭāntānveṣaṇānavastheti paryante'pi etat svasaṃvedanasiddhatvamaṅgīkāryamiti bhāvaḥ | etadupasaṃharati evam iti | na pratyakṣatayā, na anumānatayā śuktijñānaṃ rupyajñānāpramāṇatvavedanaṃ; tat na rupyajñānasya bādhyatā, nāpi śuktijñānasya bādhakatā sidhyati, svadarśane tu upapadyate iti darśayannavāntaraṃ sautraṃ vyācaṣṭe yāvat iti | eka āśraya idamiti purovartī, tadavaṣṭambhinau tadaparityāgena sphurantau saṃvedyau yasmiṃstādṛgavabhāsanaṃ prakāśanavyāpāro yāvadeva vikalpabuddhestāvat (page 402) taditi anyonyaviparītasaṃvedyadvayaṃ bahirviruddhe parasparataḥ iti kṛtvā bādhakamavasthāpyate; dvitīyaṃ ca bādhyamiti arthāt | adyāpitu bādhakatā na niyatīkṛteti bādhyam iti na sākṣāduktam | sarvatra ca ayameva vyāpako vidhiriti kathayati bhāvābhāvādeḥ iti | nanu bahiriti kimāśayena uktam | āha vikalpastu iti | nīlameva tadaiva tasyaiva anīllamityapi hi bhavati vikalpāvabhāso, natu tatra bādho'sti, tatkāraṇameva tatra virodhalakṣaṇaṃ nāsti; tat kā atra bādhasaṃbhāvanā,- iti vāśabdaḥ | nanu satyavikalpitam, asatyavikalpitamiti bhedena vyavahāro'sti; tatkathamuktaṃ nātra bādhaḥ ityādi | tatra [atra kha. |] ucyate- pratyakṣamavabhasaṃ dṛśyameva bāhyarūpamapekṣya vikalpena miśrīkṛtya sa iti bādho virodho vā; yadi vā [yadā vā kha. |] seti saṃbhāvyate cet tat syāt saṃbhavedapītyarthaḥ; tarhi vikalpamahimaiva bādhe pratapati, vikalpaśca anubhavāt yadi uttiṣṭhati, tat kiṃ pramātrā kalpitena,- iti bauddhamuccāṭayati vikalpa iti | nanu anubhavo'pi kāraṇamiṣyate vikalpasya asmābhiḥ, pramātṛsvātantryaṃ ca tatra adhikamupayujyate iti darśayituṃ mātrapadam | tatra iti yathāsthitakālabhedena bhinnābhāsadvayamātravyavahāriṇi vikalpe | yadā punaḥ iti svadarśane | svatantre iti | naiyāyiko'pi hi kālabhinnajñānaguṇadvayasamavāyinamaṅgīkṛtya api tadāśrayamekaṃ na samarthayituṃ śaknayāt, tasminneva hi ākāśe yadi pūrvaṃ samudraghoṣaḥ, tato'pi paṭahadhvaniḥ; tāvatā kiṃ kasya viruddhaṃ, viṣayaikyamapi tayoḥ kena jñānena gṛhyeta, vikalpajñānaṃ pramāṇabhūtamapi svaviṣayamātraṃ vyavasthāpayet, na jñānāntaraviṣayam; jñānasya jñānāntaravedyatve'pi (page 403) jñānajñānamastu aparaṃ jñānaviṣayameva,- iti svasaṃvedanātmakasvatantrapramātṛtattvābhyupagama eva samasteṣṭasiddhiḥ, pramātā ca śaṅkhavastu vikalpajñāne viruddhamavabhāsayati | kena prakāreṇa viruddham | āha ............... śuklatayā | sa tāṃ kathaṃ jānāti | ucyate śukla ityādi | tat śaṅkhavastu kadā asya prakāśitam | āha tadābhāsa iti | nanu kālabhedena tathābhātaṃ, tat kena anayorvirodhaḥ, sakṛdābhāsahetukastu virodhaḥ | hetau śatā | nanu kālabhedena anubhavo vṛttaḥ, tat sakṛdābhāsatvamadhunā kutastyam | āha- yat taddvārabhūtamābhāsadvayaṃ, tadanyonyāpekṣaṃ prakāśate | kutaḥ iti cet, vastuta aikyāt | yadeva pītamiti prakāśeta, tadeva śuklamiti prakāśate yataḥ | nanu iyatā api kathaṃ virodha ityāśaṅkya tatsamarthanāya hetumāha yatraiva ityādi virodhāt ityantam | nanu etāvatā virodho bādhe.....(?) virodhe ca ekāśrayatvamidamityavaṣṭambhena dvayorutpattau virodhonmīlanāt, tat punarapi na ekapramātṛkṛtyaṃ kiñcit pradarśitamityāśaṅkya āha eṣa iti | virodhasya kāraṇaṃ yadekāśrayatvaṃ, tat sati ekasmin pramātari jñeyaṃ, natu asati | atraiva dṛṣṭāntadvayamāha yathā iti | ghaṭapaṭayoreko deśo gṛhādiḥ, tena prātipadikārthā eva śuddhaḥ sahasaṃvedane'pi gṛhītā iti vibhaktyantarārthaprāṇe jñāteye pramātureva prabhāvaḥ,- iti āloke'pi ghaṭābhāve atra bhūtale ityaṃśe pramātṛprabhāvaṃ vinā nāsti gatyantaram | nanu iyatā virodhaḥ samarthitaḥ, tathāpitu kiñcideva bādhakamiti kiṃkṛto niyamaḥ | tatra āha evaṃca iti śuktikājñānaṃ svasaṃvedanapatitaṃ, śuktikayā arthakriyā kṛtā,- iti jñānaṃ yataḥ upacīyate, tataḥ śuktikājñānaṃ balavat bhūtamarthakriyājñānānupraveśaśūnyābhāvaparidurbalaṃ tat svasaṃvedanapatitameva rajatabodhaṃ (page 404) bādhate tadvimarśamunmūlayat | nanu kimatra saṃvādabalena | āha nahi iti | śavalasya iti himarajatamakkolatrapuśakalakādisaṃvidāndolanacitrasya | ata eva iti yataḥ parataḥ saṃvādo, natu tadaiva; tasmāt so'pi ekapramātṛtattvādhīnaḥ | tatra iti pramātari bhāvābhāsau śuktikālakṣaṇau na virudhyete yataḥ | evaṃhi tatra tau viśrāmyataḥ- yā śuktikā mayā dṛṣṭā saiva iyaṃ adhunā arthakriyāyāṃ pravṛttā- iti | tena virodhamupakrame, saṃvādaṃ niṣṭhāyāṃ yāvadeva bādhyabādhakabhāvo'pekṣate tāvat virodhasaṃvādo yaḥ pramātraikyanibandhanatvāt, so'pi pramātrāyattaḥ eveti sthitam | yadadhīnabhāvādhīnaṃ yat bhāvāntaraṃ, tat tatsannidhāveva bhavati dhūma iva kāṣṭhādisāmagryadhīnavahnyāyattaḥ; tathā ca pramātrekatādhīnavirodhasaṃbādabodhādhīno bādhavyavahāraḥ iti [iti bhāvaḥ kha. |] svabhāvaḥ, vipakṣe [vikṣepe ca ga. |] ca ākasmikatvaprasaṅgato vyāptiḥ || 13 || etadupasaṃharan vyavahārāntaramapi samanvayarūpatvāt satyeva pramātari bhavati, na anyathā,- iti darśayati sūtreṇa itthamatyarthabhinnārthāvabhāsakhacite vibhau | samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate || 14 || tattadvibhinna................................................ | (1|7|2) ityādisūtradvayadarśitānvayavyatirekarūpeṇa upapattiprakāreṇa sūtrāntaranirūpitakāryakāraṇabhāvādyudāharaṇaprakāreṇa ca idamāyātam- yaḥ kila vibhau deśakālānavacchinnasaṃvedanasāre bhagavati svatantre māyāśakyupakalpitacidabhedākhyātisārabhedamātraparamārthaiḥ pratibimbakalpatayā anatiriktairapi atiriktābhāsairarthairnīlasukhādibhiḥ khacite svarūpānanyathābhāvena uparakte viśrāntaḥ sarvo (page 405) vyavahāro dṛḍhena anubhavapramāṇena niścīyate; sa dvidhā-samalo māyāndhānāṃ krayavikrayavivādādiḥ, nirmalaḥ pratyabhijñātātmaparamārthānāṃ pārameśarūpāveśalābhāt viśeṣadṛśi vīreśavyapadeśānāṃ, natu lākulādipaśūnāṃ; vidyeśvaraprabhṛtīnāṃ dīkṣitaparyantānāṃ śuddhātmanāmupadeśa- dīkṣānityanaimittikādyanuṣṭhānadhyānasamādhānādivyavahāraḥ, yadyapi tatrāpi yāvanmalaśeṣāvasthānaṃ māyāvyāpārāvigalanādataśca tathā yena vyavahārarūpatā sā hi bhedābhedaprāṇitasamanvayātmā sarvathā bhedatirodhau tirodhīyate eva, tathāpi pratyabhijñātayāvatparamātmanāṃ sa vyavahāraḥ svaparātmani malaśodhanabodhanaikadhanatvāt vimala eva yuktaḥ | tathā jñāninām iti vṛttau samastaṃ padam | saṃbhāvyate iti vṛttāvuktaṃ mūḍhānāṃ jhaṭiti tathābhimānābhāve'pi uktopadeśapariśīlanadiśā prakāśate eva ayamarthaḥ iti darśayitum | taduktaṃ śivavijñānopaniṣadi grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām | yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106) iti | kevalam iti satyapi sārvatrike māyāvyāpāre idamadhikamityarthaḥ | siddhaḥ samayyādigurvantāḥ, śuddhātmāno niṣkalāḥ, vidyeśvarāḥ anantabhaṭṭārakādyā mantramaheśvarāḥ, mantreśvarāḥ aṅguṣṭhamātraprabhṛtayaḥ, ādigrahaṇāt mantrāḥ, te ca parameśvaropadeśalābhe sati jñātaparamātmasvarūpā iti mantavyāḥ, yaduktam ...........................'ghorātparamātmanaḥ | iti, natu lākulādidṛśi iva paśurūpāḥ | tadarthameva siddhaśabda eṣāṃ viśeṣaṇam, tadāca ādiśabdenaiva niṣkalātmano grahaṇam, śivabhaṭṭārakasya tu na anyā pṛthak vyavahartṛtā, sarvavyavahārāṇāṃ (page 406) sa viśrāntipadamiti nirūpyate | māyāndhāstu sakalapralayākalavijñānākalāḥ, teṣāṃ samalo vyavahāraḥ | yadāgamaḥ avasthātritaye'pyasmiṃstirobhāvanaśīlayā | śivaśaktyā samākrāntāḥ prakurvanti viceṣṭitam || (mā. vi. 1|36) iti | kevalamityādinā saṃbhāvyate iti vṛttigataṃ vivṛṇoti | iti śivam || 14 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā- yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ śaktivargaikāśrayavimarśaḥ saptamaḥ || 7 || atha aṣṭamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-Q-saptamo-k11-close · lines via source.start/end