chunkV2-R-astamo-vimarsa

IPVV · M00021
atha aṣṭamo vimarśaḥ | pūrvaṃ yadanuttaramamṛtabhūmimāsādya saptamīṃ kalanām | viśrāmyati tatpraṇamāmyamṛtāṅgadaṃ parānandi || evaṃ jñānasmṛtyapohanaśaktimāneko'ntaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ, - itīyat vitatya upapāditam | adhunā maheśvara iti nirṇetavyam | tatra māheśvaryaṃ jñānaviṣayaṃ kriyāviṣayaṃ ca, ādyamatraiva jñānādhikāre nirṇīyate | evaṃ jñātā prakṛtitaḥ pratyayataśca nirṇīto bhavati | tatra jñānaṃ nāma saṃvedanamahamiti yat, tadeva svayaṃbheditābhāsoparāgarūṣaṇāsaṅkucitamucyate | tataśca ābhāsavarge yat svātantryaṃ, tadeva jñānaviṣayaṃ māheśvaraṃ nirṇetuṃ tātkālikākṣa.......................................... | ityādinā ......................... śuddhe jñānakriye yataḥ | ityantena ślokaikādaśakena vimarśāntaramārabhyate | tatra ābhāsāntaramābhāso'pekṣate kaścit, kaścit na tathā,- iti ślokena uktvā, tathāpi sa eka eva ābhāsa iti ślokāntareṇa ucyate, arthakriyābhāso'pi tathaiva ābhāsaniyata iti dvayena, kutra ābhāse sā arthakriyeti dvayena, ābhāsāntaravaicitrye bhittikalpamāntaratvamiti ślokena, bāhyatvaṃ svarūpato vibhāgataśca dvayena, jñānādiśaktyāśrayasya upasaṃhāraḥ ekena, maheśvaratvamupasaṃharatā bhāvikriyādhikāropakṣepa ekena,- iti tātparyam | atha pratisūtramarthanirūpaṇam | uktamidaṃ parameśvaraniṣṭha eva sarvo vyavahāra iti | tatra syādāśaṅkā- vyavahārasya anuprāṇaka eka eva, nahi tadatiriktaṃ vyavahārasya kimapi nijaṃ tattvamasti, tataśca sphuṭatvā- (page 408) sphuṭatvaprāyapracuravaicitryacarcāvicāre nimittaṃ na labhyate-iti | tāmapāsitumucyate tātkālikākṣasāmakṣyasāpekṣāḥ kevalaṃ kvacit | ābhāsā anyathānyatra tvandhāndhatamasādiṣu || 1 || vyavahāro bhagavati sarva iti satyamidam, tatra vaktavyāntaramucyate,- iti kevalapadam | tatkālabhavaṃ nikaṭavarti yadakṣasāmakṣyamaindriyakādi pratyakṣaṃ, tadapekṣamāṇāstatsaṃskārabalotthitā ghaṭo'yamityādyā ābhāsāḥ pratyakṣasamanantarabhāvini vikalpavyavahāre anyatra tu andhādivyavahāre anyathā iti na tātkālikamakṣasāmakṣyamapekṣante ciravṛttasaṃskārotthāpitāstadā te ābhāsā ityarthaḥ | jātinayanahīnasya api rūpamityābhāso janmāntarapratyakṣasaṃskāraja eva tatra ciravṛttatvena tathāsmaraṇāt, aṇūnāmucyatāṃ nāma svatantratā nijābhāsabahiṣkaraṇaviṣayā teṣām iti vikalpanātmakavyavahāraviṣayāṇām | ta eva ca iti ye pratyabhijñātātmanāṃ mahāmantreśvaraprabhṛtīnāṃ sadaivāhamitibhāsanaviṣayāḥ, natu anye ke'pi iti ye niyatiśaktyā tadviṣayatayā niyamitāḥ; te ca ahantāpade pramātṛbhuvi viśrāntā vyavahārāya bhavanti,- iti śeṣaḥ | vyavahāraśabdeneti vṛttigatena | prādhānyena iti | tadāyatto hi abhidhānātmā paro vyavahāraḥ || 1 || ataśca idaṃ jātamityāha viśeṣo'rthāvabhasasya sattāyāṃ na punaḥ kvacit | vikalpeṣu bhavedbhāvibhavadbhūtārthagāmiṣu || 2 || iyatyapi vaicitrye arthāvabhāsasya traikālikavastuviṣayavikalpagocarapatitasya api sattāyāṃ prakāśamānataikasāre vidyamānatve naiva (page 409) kaścit viśeṣo'hamityāmarśena sadātanaprakāśatvāt | tataśca nīlaṃ paśyāmi utprekṣe smarāmīti eka eva nīlābhāso darśanādau | evaṃ darśanābhāso'pi eka eva pītādau | tathā utprekṣādyābhāsāḥ, teṣāṃ saṃyojanaviyojanavaicitryāt māyāpramātṛṣu bhagavacchaktyupakalpitasasphuṭāsphuṭādivyavahāravaicitryasiddhiriti uktam iti kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21) ityādau | eṣām iti vikalpyānāmarthānāṃ saṃskāralakṣaṇaḥ saṃskāranāmā pratibhāsa ābhāso'styeva | saṃskāratā ca yadyapi na atyantamahantāpadaṃ, varaṇamayatā hi sā; tathāpihi saṃsāriṇāṃ tanmukhena ābhāsānāmahantā sphuṭopadeśā,- ityevamuktam | nanu kasmādasau na bhāti | bhātyevetyāha tasya ca iti | prāk iti svāminaśca..................................... | (1|5|80) ityādyuddeśeṣu | bahiṣkāryaḥ iti ahantaikātmanastathāvaraṇakāriṇaḥ padādidamitibhāsanīya ityarthaḥ || 2 || nanu sukhādiṣu kā vārtā teṣu bāhyapratyakṣābhāvāt, tadāca sukhatatsādhanādyābhāse sthite sarvo niḥsamīha eva syādityāśaṅkya āha sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapi ca vastuṣu | avabhāsasya sadbhave'pyatītatvāt tathā sthitiḥ || 3 || nanu te ābhāsāḥ sukhādirūpāḥ santi ahantayā, tatkathamatītāḥ | satyaṃ, vartamānā apitu te tasyāṃ na bhavanti | tadāha kālānavacchinna iti | nanu evamidantāpekṣāyāṃ bhāvino'pi kasmāt na ucyate | āha pūrvam iti | nahi kaścit sukhādyābhāso'sti yaḥ pūrvaṃ na abhavadantato janmāntare'pi vṛttatvādasyeti vastucintāyāmatītatvameva asya ucitam | nanu (page 410) ahantābhuvi yaḥ sadbhāvaḥ, iyaṃ kiṃ na vartamānatā | satyamevam | atra hetuḥ bāhyānāmeva iti | yadetaduktaṃ pūrvamuditāpi vṛttau āha iti saṅgatiḥ | tadānīm ityanena hi vartamānatā bāhyaniṣṭhaiva,- iti darśitam | buddhimayaḥ iti grāhaka iti śeṣaḥ | grāhakarūpānāveśe hi hlādādyayoga iti uktam | nanu ābhāsaścedasti, kimatra vartamānatayā | āha niyati iti | anyadā iti bāhyatvena atītatve | tadātvaṃ vartamānatā || 3 || vartamānābhāsādarthakriyetyetadeva darśayati sūtreṇa gāḍhamullikhyamāne tu vikalpena sukhādike | tathā sthitistathaiva syāt sphuṭamasyopalakṣaṇāt || 4 || nirantarotprekṣyamāṇe sukhādāvatīte'pi yā paryante tathā sthitiḥ atyantāhlādādirūpatayā, sā tena prakāreṇa hetunā bhavati | hetuhetumatorliṅ | nahi tadā asau smaryamāṇaḥ, apitu vartamāna eva sukhādyābhāsaḥ | smaryamāṇasya vikalpyatvena asphuṭābhāsatvaṃ hi ucitam | yathāha tatra viplavo'nyo vikalpaṃ sphuṭayati................ | iti | ayaṃ ca tadā sphuṭābhāsa eva | kutaścit iti vyadhikaraṇatayā pañcamyarthaṃ vyācaṣṭe upadeśa ityādinā āhitam ityantena | kandasauṣumṇapadādyanupraveśaḥ upadeśaviśeṣaḥ, āsaṅgo'nurāgaḥ, anyo heturadṛṣṭādiḥ | pratyupasthāpyate iti vartamānābhāsīkriyate na sragādinā | svatantragrahaṇaṃ smaraṇanirākaraṇāya, vikalpatāyāmapi sphuṭāndhasya avirodho vimarśasāratvāt saṃvedanasthiteriti uktameva | nanu evaṃ kiṃ tatra smaraṇena | ucyate kevalam iti | atīta iti sukhavikalpanaṃ, tat na pūrvakam, ata eva āha anubhūta ityādi | tasya sukhavikalpasya (page 411) prācyaṃ tat sukhaṃ na viṣayaḥ ityarthaḥ | nanu smaraṇavikalpena viṣayo'sya cet dattaḥ, tarhi kathaṃ na atītaviṣayatā,- ityāha tadānīṃ ca iti | sukhābhāsalakṣaṇaṃ yat sāmānyasmaraṇena upasthāpitaṃ, tadeva yataḥ sphuṭīkaroti nirantaro vikalpaḥ, prācyāṃstu deśakālapramātrantarasācivyādīn na ādriyate; tataḥ pūrvarūpatāpramukhīkāre'pi tadapahastanaṃ jātameva | tacca iti sukhādi ullikhyamānaṃ kāryakāri na veti tāvadāstām, abhūtasya api pṛthivīkṛtsnāśubhādeḥ, bhāvitasya api astu tāvadasatyatvaṃ, sukhādestu yāvatī arthakriyā vivakṣitā, sā pūrṇaiva,- iti na atra asatyadhiyā api bhramitavyam || 4 || yaduktaṃ sarvadāntaḥ santaḥ iti, tatra dūṣaṇaṃ parakīyamarthakriyākāritaiva sattvamityāśayena yat; tadāśaṅkya abhyupagamya parihartuṃ sūtramavatārayati bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiriṣyate | nātmā sattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā || 5 || yadyapi iti | tathaivaca iti arthakriyākāritvena | syuḥ iti lokaprasiddhyā saṃbhāvyamānametat, asmākamapi na atyantamasaṃmatamityabhyupagamaṃ sūcayati | pramātṛrūpatayā sadbhāve yadyapi na arthakriyākāriṇaḥ iti apiśabdaḥ | bhāvarūpāṇāmabhāvātmanāṃ ca ābhāsānāṃ bāhyatā nāma na ātmā [ātmānamapi tu ga. |] svarūpam, apitu ābhāsāntarasvabhāvā asau upādhiḥ uparāganimittaṃ viśeṣaṇam, yata evaṃ, tatasteṣām ābhāsānāmāntaratvena sadātanī sattā iti | nanu ābhāsāḥ santu ataḥ, arthāstu tathā katham | atra brūte ābhāsā eva iti vicchedavanto bāhyatābhūmau, antastu na (page 412) tathā ye te eva ābhāsā arthāḥ | atra heturbodhādabhinnā yataḥ | tato bhede hi na prakāśeran,- iti nirūpitam | nanu evaṃ vṛttāvābhāsānāṃ bhāvābhāvā viṣayatvena kathamuktāḥ | ucyate kevalam iti | atyantābhede satyaṃ nāsti viṣayaviṣayitā, sa tu iha nāsti māyāśaktikṛtyasya bodhāt vyatirekasya nirbhāsāt | nanu bhāveṣu iyamastu cintā, abhāve tu tuccharūpe kathaṃ, imau bodhāt vyatirekāvyatirekau kathaṃca na syātām | nanu tuccharūpatvādeva, naiva svarūpeṇa abhāvastuccharūpaḥ, ghaṭasya hi asau tucchatā- ghaṭo [ghaṭeneti ga. |] neti, tat ghaṭa eva tathābhūtaḥ, ata eva na paṭo ghaṭasya bhāvaḥ | nahi paṭo ghaṭasya [ghaṭastu ga. |] kiñcit | nanu ghaṭasyāpi kiṃ tucchatā kiñcit | evametat | na kiñcit cet tat ghaṭasya kathaṃ [kiṃ kha. |] tarhi ghaṭastucchaḥ | prāgabhāvātyantābhāvapradhvaṃsābhāveṣu ca lokasya dhanadāraparicchadādigateṣu vairasyātiśayo dṛśyate | sa na syāt nakiñcidrūpasya abhāvasya viśeṣāyogāt | anena arthakriyāyogādapi sattvaṃ bruvāṇaḥ kṛtottaro mantavyaḥ | bhāvo hi tatra arthakriyāṃ na karoti,- itīyati ukte sa mā nāma tāṃ kārṣīt, duḥkhaṃ tu kutaḥ | tadarthakriyābhāvāditi cet, tasya asya suktasya smarāmaḥ tathāpi svārthāndhe niravadhikamāndhyaṃ [niravadhi sākṣyaṃ ga. |] vijayate | iti | tasmādabhāvo'pi vastveva | tathāca janakatayā pratikarmavyavasthāvādināmapi yogijñānamatītānāgataviṣayaṃ yaducyate, tatra te vicitrāḥ prāgabhāvāḥ pradhvaṃsābhāvāśca janakatvena mantavyāḥ- ghaṭapradhvaṃsa itaḥ [iti ga. |] prabhṛti utpannaḥ, ayaṃ paṭaprāgabhāva etadavadhirbhaviṣyati- iti | arvāgdṛśāṃ hi te bhāvāḥ pratiyogisamullekhamantareṇa (page 413) vicitrā na bhānti nirguṇa iva prathamakṣaṇe dravyam | sarvajñānāṃ tu yat yat nijena rūpeṇa samasti, tat tat vijñānena svajanyena anyajanyena vā avabhāsyate,- iti na atyantādbhutam | asmanmate tu prakāśanamātrasāratvaṃ bhāvānāṃ rūpamiti nīlasukhādereva na- ityamunā rūpeṇa prakāśanādabhāvātmakamapi rūpaṃ na nāsti | nahi niyataṃ kiñcidasya vapuḥ, ata eva ekaikatrāpi ṣaṭtriṃśadātmatā........................ | iti uktam | tadayaṃ bhāvaḥ ā bāhyāt rūpāt sarvarūpatāṃ svīkurvāṇaḥ śūnyātiśunyadaśāyāmupalīya saṃvidrūpaśivātmanā prathate iti vitatātmaiva | tadayaṃ abhāvābhāso'pi pāramārthika eva | nanu evaṃ bhāvā ete syuḥ, satyaṃ syuryadi bhavanarūpeṇa ābhāseran | ghaṭo na bhavatītyādivapuṣā tu nirbhāsamānā yadi bhāvāḥ, tarhi nīlamapi nirbhāsamānaṃ kiṃ na pītaṃ bhavet | tasmādabhāvā api viṣayā eva, kevalaṃ ghaṭa iti vidhirūpatā prakāśaṃ prati anulomatayā vartate,- iti bhāvāḥ santi prakāśante iti teṣāṃ sattā ucyate | ghaṭo na bhavati na prakāśate iti prakāśaṃ prati anānulomyamāviṣkaroti abhāvaḥ | naca asya tadasti prakāśa eva viśramaṇāditi nañarthātmā ayaṃ saṃvidvilāsena āvirbhāvito na kiñciditi nirūpitaḥ iti āstāṃ tāvat | śaśaviṣāṇaśabdena api abhāvaśabdaḥ saṃbandhanīyaḥ | śaśaviṣāṇaṃ na bhavati,- ityevaṃbhūto hi atyantābhāvaḥ, na bhavatītyetadrūpāyoge tu ghaṭaḥ paṭa itivat sāṅkalpikameva śaśaviṣāṇaṃ, natu abhāvaḥ | te tu iti abhāvāḥ sphuranti iti pratyavamarśasāraniścayātmanā | etacca saṃsārijanaṃ pratītiprācyuryaṃ ca apekṣya ucyate | tatraiva hi deśe prākpradhvaṃsātyantābhāvasahasrāṇi na sarvadā vimṛśyamānatayā (page 414) bhānti, tathābhāsanameva sattvam | athavā te tu iti ubhaye'pi bhāvābhāvāḥ pratyavamṛśyante | abhāvā api hi bhāvavadeva ekagocaratve'pi kṛmisarvajñādipramātṛgocarā eva | atra vyākhyāne tuśabdo na samarthitaḥ samarthitaśca | yo hi saugatamubhayamaviśiṣṭaṃ na icchati, tasya eṣa viśeṣo dyotitaḥ | yadi manyate- niścayātmakapratyavamarśābhidhāne vikalpamātrasāro'yamabhāvaḥ- iti, tarhi bhāvo'pi evameveti | etadupasaṃharati tat iti tasmāt | bāhyābhāve'pi iti vicchedena yat bāhyatvaṃ tadabhāve'pi | tadāca nīlaṃ sukhamityamunā rūpeṇa bhāsanamasti eva | nahi uparañjake nīle rājani vā asiddhake kiñcidutpalābhāsasya narābhāsasya vā | idamidānīmanena janitaṃ nīlaṃ sukhaṃ vā,- iti ābhāsavargamelanamadaḥ | tadanyonyaviyoge'pi na kiñcidābhāsānāṃ svarūpato vṛttamiti ābhāsātmanā sadā santaḥ padārthāḥ, ābhāsamātratvaṃ ca atra tadavasthaucityamiti mantavyaṃ, natu ahantāśeṣatvaṃ, tathā sati hi yāvatsaṃskārānuvṛtti iti na brūyāt | sārvakālikaṃ hi tat | grāhyatayā iti āvarakatāmasāvabhāsāpasāraṇāditi bhāvaḥ | anyeṣāṃ tu iti smartavyavyatirekiṇāṃ manorājyavikalpādau pramāturbhedena sphuratāmapi bahīrūpatā loke siddheti śeṣaḥ | kutaḥ iti cet, āha hetutrayaṃ prasiddha ityādi | yadyapi sukhādikaṃ gavādayaḥ kurvate eva, tathāpi tṛptipittaśamanādyarthakriyāntaraparamparānubandhi dehādikāryamanyagavyādiprasiddhena vidadhati | sukhādīnāṃ tu prakāśamātrarūpaiva [mātre rūpaiva ga. |] arthakriyā | nanu ca ābhāsā viṣayāḥ, yato grāhyāḥ; tat kathaṃ teṣāṃ vṛttau bahuvrīhiṇā (page 415) viṣayitvaṃ darśitam | tatra āha manogrāhyāṇām iti | te hi bodhalagnā bodhapratibimbitā ākārāḥ, tato bhedena api bhānto na bodhāt tattvato'nye iti pramāṇatayā viṣayitvameṣāṃ na ucitam [ucitaṃ kha. |], kintu nijanijarūpe bāhyākāre nīlābhāsasya nīla iva | yadvakṣyate ....................ṣo'pi svābhāso'bhinavodayaḥ | (2|3|1) iti, anyatrāpi bhāvyaṃ [bhāvyante ga. |] tenātmanā..................... | iti | saṃskāracitre pramātari tu ahantaikarasāḥ santu sarvatra sarve viṣayiṇaḥ .....................ṇīlābhāsamayo'pica | pramātā pītaharitādi na na viṣayaṃ prati | vikalpayannapyekārthaṃ yato'nyadapi paśyati || itinyāyena | tato'tra ahantāmayatvaṃ saṃskārapuñja.........vikalpyanīlābhāsaḥ śuddhavimṛśyapītābhāsaḥ pīto'rtha iti pañca ābhāsadaśāḥ | atra iti vṛttau | apekṣāmeva laukikaprasiddhirūpāṃ darśayati tatohi iti | ādipadena prasiddhikāraṇaṃ pramātrantarasādhāraṇyaṃ ca saṃgṛhītam | saṃskāra iti tamasācchāditāḥ | sarvathā iti te prṭhagapi na vedyā yena pramāturbahirbhūtā bhaveyuḥ, idamityaṃśena bāhyā eva, tathaiva sarvakālānuvṛttireṣāṃ, ahantāmātratve tu na kālakalanā, nāpi saṃskāratā kācit | nanu evaṃ svatantratayā vikalpyamānebhyaḥ smaryamāṇānāṃ ko bhedaḥ | ucyate grāhyatayā iti ...........śeṣāya, teṣāṃ hi pūrvakāla eva pramātṛsādhāraṇyādi trayamavasīyate,- iti tadātanaṃ bāhyatvaṃ na na sphurati | bhrāntirūpāṇāṃ tu iti dvicandrarajatādīnām, teṣāṃ tu bāhyatāvasāye (page 416) satyeva na bāhyatā, manorājyādau tu sā nāstyeva,- iti viśeṣaḥ | ubhayathā iti grāhyatayā bāhyatayā ca | etat saṃkṣepeṇa āha tadevam iti | āntaratvaṃ dvidhā ahantayā saṃskāratayā, ca, grāhyatvaṃ dvidhā pramāṇatayā nīle prameya eva nīlābhāsasya prameyatayaiva svatantravikalpe | bāhyatvaṃ satyāsatyatvena kālabhedena ca ṣoḍhā, etaccatuṣṭayaṃ pūrvāvyabhicāri uttarottarakaṃ mantavyam | svarūpameva ca iti āntaratvaṃ, tat hi prakāśāvyatirekitvaṃ prakāśamānatvamavikalpitaṃ bhāvānāṃ rūpam | tacca iti āntaraṃ svarūpaṃ yathāyogaṃ grāhyatayā grāhyatvabāhyatvābhyāṃ ca yadā avacchinnamuparaktaṃ bhavati, tadā ayaṃ bhedaḥ | ko'sau | āha- bhrāntisvatantravikalpanādau grāhyaṃ bhavati, na bāhyam | tatkālenaiva yogāt iti asādhāraṇyādihetutrayopalakṣaṇametat | smaraṇe ādipadāt sukhādigāḍhasaṅkalpe ca bāhyatā api asti smṛtau svakāla iva sādhāraṇyādisaṃbhavāt [sadbhāvāt ga. |] sukhādeśca tāvataiva prakāśamātreṇa sphuṭena bāhyatvāt | pratyakṣe ca iti nīlādau | tatra hi sādhāraṇyādihetudvayamastyeva | tat iti svarūpam | kālānavacchedāt iti sārvakālikatvādakālakalitatvāccetyarthaḥ | tathaiva tat iti svarūpatayaiva anupahatayā śuddhayā tatsvarūpaṃ vartate ityarthaḥ | evaṃ bāhyatvena prameyatā, grāhyatvena pramāṇatayāpi saṃskāratayā āntaratve pramātṛtā māyīyā, ahantayā śuddhayā āntaratve parameśvaratā, tatastathaiva prasaraḥ ityevamābhāsātmakaviśvaśarīraṃ saṃvedanam | tatra buddhipade tamasācchāditatvena avasthānaṃ tasya āntaratvam, yasya uttarakālaṃ sphuṭatayā smaraṇaṃ bhaviṣyati prakṛtipade, yasya idamityeva asphuṭatayā māyāpade, yasya tayā (page 317) vināpitu saṃskāraparipāke [rapāke ga. |] sati kālāntaravyavadhinā vṛttilābhāt, mantrādibhūmau tu sadāśivāntāyāmahantāsāmānādhikaraṇyena samaviṣamatāvicitreṇa, śrīśivabhaṭaṭārakapade tu ahantaikanimagnatvena,- iti āntarasya viśeṣā vakṣyante āgamādhikāre | te tu iha sūcitāḥ tatpade iti tathaiva iti ca sāmānyoktyā | evaṃ bhedān vicārya prakṛtamupasaṃharati tadevam iti śaṅkanīyaḥ iti natu asāvasti aniṣedhyatvāt [asyaniṣe kha. |] svarūpasyeti bhāvaḥ | atra paro bāhyatvaṃ na upādhiḥ, apitu svarūpameva,- iti upapādayitumupakramate nanu iti | asattāvaiparītyena sattā upapādanīyeti darśayati prakhyā iti | tacca iti prakhyādiviṣayatvam | sarveṣāṃ iti, natu bāhyānāmeveti ākūtam | nanu evaṃ kathaṃ bāhya eva ghaṭe lokasya sattvavyavahāraḥ, na āntaragrāhyayoḥ saṃskāravikalpātmanoḥ | atra āha bāhyatā ca iti | ata eva iti yato lokasya arthakriyāparamparānubandhikāryaviśeṣakāritvameva sattvamiti saṃmatam, putre'pi akāryakṛti aputravyavahārasya avāstavasya api pravartanādanyairaṅgīkaraṇācca | tato hetorabhāvābhāso yo ghaṭādeḥ, sa laukikodakāharaṇādikāribāhyendriyasaṃvedyarūpaniṣedhastato bāhyo ghaṭo na bhavati,- ityanena rūpeṇa sa ghaṭābhāsa eva ghaṭasya abhāvaḥ iti uktaḥ | nanu asti evaṃ prākpradhvaṃsetaretarābhāveṣu niṣedhyabhāvāt, atyantābhāve tu katham | tatra api saṃbhavatyeva ayaṃ prakāraḥ iti vaktuṃ krameṇa atyantābhāvānudāharati śaśaviṣāṇādeḥ ityādinā | atra hi khapuṣpādivilakṣaṇaṃ buddau śaśaviṣāṇaṃ bhātyeva | udāharaṇāntaramāha bāhyatva ityādi | sattā syādeva iti tatra api śuddhamiva (page 418) paryante saṃvedanamahamiti yat, tadeva vikalpyamānatayā samastabhedāvabhasanātmakasṛṣṭimūlabhūtaṃ bhāvavyatiriktaṃ māyayā pṛthak sṛṣṭaṃ sarvātmanā grāhyādibhī rūpairabhāvaḥ ityevaṃ buddhau vikalpyatāṃ pratipadyate eva | ata eva iti yataḥ prakhyopākhyāyonitvopayogi pāramārthikamāntaraṃ rūpaṃ sarvātmanā niṣeddhuṃ na śakyam | anyamudāharati ṣaṣṭhe'pi iti | kathañcit iti yathā pañcabhyo'kṣebhyo vyatiriktaṃ ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ, tathā śabdādibāhyaviṣayapañcakātirikto bāhyaḥ ṣaṣṭho vikalpaḥ | ata eva rūpamiti iti sparśagandharasaśabdātiriktaṃ kimapi astīti | ata eva āgame bhāva eva ayamabhāva iti darśitaṃ yo'śūnyaḥ śūnya ityuktaḥ.................................. | ityādinā || 5 || nanu eṣāmavāntarāntaratvagrāhyatvabāhyatvāvasthāsu svasamucitā kācidarthakriyā dṛśyate bhāvānāṃ smṛtiharṣāliṅganādikā iva kāntābhāsasya, pramātṛtādātmyalakṣaṇe punarāntaratve keva arthakriyā | atra uttaramāha sūtreṇa āntaratvātpramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā | arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ || 6 || pramātraikyanimittakaṃ yadāntaratvaṃ, tato hetoreṣāṃ bhāvānāṃ na kācidarthakriyā | sā hi pramāturanyonyataśca bhede sati bhavantī kāraṇaviruddhe tasmādabhede sati kathaṃ syāt | tathāhi [tathāpi kha. |] sā arthakriyā niyataiva ābhāsaviśeṣe | bāhyāpi hi kāntā na harṣāya āliṅgyamānatādyābhāsāntarasaṃbhedavandhyatāyāmā- bhāsaniṣṭhatvādeva ca arthakriyāyāḥ, ābhāsa eva vastu,- iti parasyāpi yuktamupagantum, (page 419) na mṛdaḥ saṃsthānaṃ, na kulālāt mṛdrūpatā,- iti anvayavyatirekasiddhaṃ kāryakāraṇabhāvamācakṣāṇānāmābhāsānāmābhāsā eva vastutayā upagamyāḥ kalpitavyāvṛttiniṣṭhatvādanvayavyatirekayoriti alamavāntareṇa | tadāca iti saṃsāriṇāmantaravasthāne | parameśasya ca saṃsāriṇāmantaravasthāne nidarśanadvāreṇa heturdarśitaḥ māyāpramātari ityādinā | tatra bhagavaddaśāyāṃ tadaikyāt tasya yat sarvakartṛtvaṃ, tadeva teṣāṃ; māyāpramātṛtāsaṃskārarūpatāvasthitau tu māyāpramāturyāvatkartavyaṃ, tāvadeva sarvamiti ucyate | tāvatsaṃskāravaicitryacitrito hi brahmādikrimiparyantaḥ pramātā tāvatsaṃskārocitameva vicitraṃ ceṣṭate | svasmāt iti ātmanaḥ pramātuḥ | kāryādabhinnaṃ sat yat kāraṇamucyate, tadeva ātmā svabhāvo yeṣām | evaṃ bhedanibandhadarśanāpi arthakriyā yā śaṅkitā, sā na bhavati bhedābhāvavatyāmāntaradaśāyāmityevamapiśabdaṃ vyākhyāya api bāhyatve sā bhinnā iti vyācaṣṭe yadāpi iti sati tasyāḥ iti ca arthakriyāparāmarśaḥ | co bhinnakramaḥ | na kevalaṃ grāhyatvabāhyatvādinā ābhāsasya bhedaḥ, yāvat deśādibhirapi | deśamudāharati deśa ityādinā, kālaṃ smṛtau ityādinā | atra vidyamāna eva bāhye iti mantavyam | kālasyaiva uktasya atītasya vyatirekamudāharan vartamānakālasya arthakriyāntareṇa anvayaṃ darśayati, tatraivaca ākārabhedamapi upakṣiptamudāharati sphuṭāvabhāsaḥ ityuktyā | ābhāsabhedasya abhāvāśaṅkayā abhāvasaṃbhāvanayā parasya yā vimatirasti, sā rūpādāvukte na avataratīti tadupādānam | nanu āśaṅkāmātraṃ tat kasmāt sukhādīnāmābhāsabhedābhāvaḥ iti, vastu eva idaṃ na kasmāt, teṣāṃ hi buddhimātraṃ prati viṣayatā, (page 420) na bāhyārthaṃ prati; tat kathaṃ sphuṭāsphuṭādibhedaḥ | etadāśaṅkya pratisamādhatte teṣāmapitu iti | tathaiva iti bhedenetyarthaḥ || 6 || atra yadi kaścit brūyāt bāhyatvābhāsena bhāvasya upādhīyamānasya [upadhīyamānasya ga. |] tat viruddhamāntaratvaṃ kathaṃ syāt, tat kathamuktaṃ ................ṣattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā | (1|8|5) iti; tadā asau pratyāyyate sūtreṇa cinmayatve'vabhāsānāmantareva sthitiḥ sadā | māyayābhāsamānānāṃ bāhyatvādbahirapyasau || 7 || nīlaṃ bhāsate iti pūrvasṛṣṭasya asya bhāsanaṃ na svarūpamapitu jñānameva, tacca jñātarīti ābhāsanadvāreṇa arthānāmāntaratā,- iti tātparyam | sadā iti bāhyatvonmukhatābhāse, tadabhāve ca ābhāsānāmantareva sthitiryataśca cinmayā ete nīlaprakāśādirūpāḥ, anyathāhi na prakāśeran vicchedāvabhāsane | svātantryalakṣaṇayā tu māyāśaktyā bāhyatvaṃ yadeṣāmābhāsyate, tadābhāsanātmakaṃ jñānarūpamālambya yā sthitirarthatayā; sā bahirapi antarapi | tadantaravabhāso'yaṃ bahiravabhāsanātmavijñānacitrasya pratyuta bhittikalpaḥ kathaṃ viruddhaḥ syāt nīlatvamiva akṣaṇikarūpamapi kṣaṇikatvasya | atra hi kalpitavyāvṛttimātrataḥ kalpitānyonyaparihāro na pāramārthika iti sūtrārthaḥ | āntaratva iti virodhasaṃbhāvanāspadamiti ākūtam | anubhava iti bāhyā iva saṃskārātmāno'pitu upāvṛtā āntarā eva boddhṛmayā eva anyathā niḥsvarūpatvāpattireṣāmiti hi uktam | arthāḥ iti prameyarūpatvena arthyamānā bhavantīti yāvat | ābhāso'pi (page 421) iti pramātrabhedasāro'pi vastutastadarthabhedoparāgāt bhedamiva pratipadyamānaḥ pramāturdharmo jñānaṃ bodha iti vyavahriyate | ābhāsanaṃ yat vicchidyate tasya vyāpārabhāgo yaḥ, sa jñānamiti vibhaktaḥ; yastu siddhatābhāgaḥ, sa kiṃ jāyate ityāha bhedābhāsāḥ iti | cakāreṇa jñānatā arthatā ca yugapadunmiṣati,- ityāha teṣām iti ye pūrvaṃ pramātari abhedena pṛthak na kecidābhāsiṣata, teṣāṃ nīlādīnāṃ svopādhibhūtānāmābhāsādeva vastuto'svatantrāṇāmapi te nīlādyābhāsā abhimānamātrasāraṃ svātantryamāpādayanti utthāpayanti upagamayanti ca | tathāhi vyavaharati- bahiryadidaṃ nīlaṃ, tadeva ābhāsate iti | tata eva saugatairapi sārūpyasya sārūpyatā anumānādeva anyathānupapattivaśena sthāpyate, natu pratyakṣeṇa, nīlaṃ jñānamataḥ sārūpyarūpatayā bhāti | iti uktam | jaiminīyāśca prakaṭatāṃ tata eva arthadharmamāhuḥ | ata eva iti yato'bhimānamātrasāraṃ māyīyamābhāsate svātantryameṣāṃ nīlādīnām, tato vṛttau pāratantryameṣāṃ nirūpitam, svātantryaṃ tu na spṛṣṭamiti darśayati antarnīta iti svatantrasyaiva hi pradhānakriyāyāṃ tanniṣṭhavighnasaṃbhāvanānirāsopayogipraiṣādikriyāntaraviṣayaṃ pāratantryaṃ viṣaye'pi prasaratīva mukhyakriyārūpe, natu paramārthataḥ pradhānakriyāyāmasaṃbhavatsvātantryaḥ praiṣādibhirabhisaṃbadhyeta | nanu sūtrānusāreṇa vṛttau ābhāsyamāneṣu iti vaktavye prakāśamāneṣu iti kā vācoyuktiḥ | āha prakāśaśabdena iti | ābhāsanaṃ na prakāśarūpādadhikaṃ kiñciditi anena prakāśanakriyābhidhāyidhātuprakṛtikena spaṣṭīkṛtamiti tātparyam | natu svatantravikalpeṣu api nīlādayo vicchedena prakāśante, (page 422) tatrāpi ca māyāśaktivyāpāraḥ, vastutaśca cinmātratvaṃ samarthanīyaṃ, pratyuta tatparivarjanaṃ kimarthaṃ kṛtaṃ vṛttau pratyakṣapadena,- iti hṛdaye gṛhītvā nirūpayati svatantra iti prakāśane saṃbhavatīti saptamīpāṭhaḥ spaṣṭaḥ | prakāśanam iti tu saṃbhavati ityatraiva cchedaḥ, tathāpi iti ca uttaravākyaśeṣādhyāhāraḥ | pratyakṣīkṛtānāṃ nīlādīnāmaprasiddhaṃ yata āntaratvaṃ, tato mukhyatayā iti prayatnena teṣāmeva tat sādhyaṃ, natu ayatnasiddhasaṃvittādātmyānāṃ vikalpābhāsānām | etadeva darśayati vikalpeṣu punaḥ iti | ke'pi iti ye iyattārūpameva vikalpyamicchanti, na bāhyaṃ, nāpi anantarbahīrūpam | abhiniveśa iti āntaratvasādhanāyeti śeṣaḥ | sādhayiṣyate iti yata eṣāmāntaratvaṃ prasiddhaṃ, tato bāhyatā pratyuta prayatnena sādhayiṣyate vikalpe yo'yamullekha..................... | (1|8|8) iti sūtreṇa | athavā iti pūrvatra vyākhyāne bāhyendriyasākṣātkāraviṣaya eva ābhāsaḥ [avabhāsaḥ ka. |] pratyakṣaśabdena uktaḥ, atra tu sarva eva antarbahiṣkaraṇagocarā ābhāsā nijanijena vapuṣā sākṣādeva avabhāsamānā navanavarūpāśca yathāyathaṃ pratyakṣā eva,- iti pratyakṣatvasya avyabhicāre'pi yaḥ keṣāṃcidasatyatāṃ tata eva apratyakṣatāṃ manyate, tasya vyāmohakriyaiva pratyakṣaśabdena darśitā | nanu ābhāsamātrameva prakāśyamānānāṃ rūpaṃ, tat te kathaṃ bhedamarheyuryena saptamyā nirdiṣṭā,- ityāśaṅkāṃ pariharati cinmayasya iti | bhedena iti vyāpārarūpatodrecanena bhāvaviṣayeṇa ābhāsavyāpāra iti yāvat | nanu evamābhāsa āntara eva yuktaḥ, tat kathaṃ vṛttiḥ | bahirābhāsaḥ iti | atra āha nīlādīnām iti (page 423) tanniṣṭho'sāvābhāsastathā [tannirdiṣṭaḥ ga. |] ucyate | vicchedāt iti māyāgrāhakāpekṣāt | etadeva hetunā spaṣṭayati vastusthityā iti | teṣām iti prakāśāvyatirekabhājāmapi [prakāśyāvyati ga. |] avasāyāt iti māyāśaktikṛtāt māyāpramātṛmukhyavyāpārātmakāpohanapara- mārthādabhimānamātrāt grahaṇaṃ, natu prakāśavyatiriktatayā tato'vasāyabalāt | arthyate iti, viśeṣeṇa sinvanti badhnanti hṛdayamiti, pramīyante iti, ālambyante ityādinirvacanayogādarthādiśabdairvyapa- diśyante | apiśabdaṃ vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ tadapi ityādikā, tāṃ vyākhyātumāha pratyakṣatve'pi iti | apyarthaḥ parasparāpekṣayā nirvahati,- ityāśayena bāhyatāvyavahāramanuvadannantaḥ- sthitatāmācaṣṭe, tadanuvāde'pica pratyakṣatayā prakāśābhedena prakāśamānatvamavāntarānuvādena āha | ubhayatrāpi ca pūrvoktahetūpajīvanaṃ tadevam ityanena karotīti yojanā | nīlādisaṃlagnaḥ iti māyāgrahaṇena tathābhāsamāno bodho vivekodaye tanmaya evetyarthaḥ | samarthitam iti arthabhedena jñānarūpatāyāṃ bhedaprādhānyāt yuktaṃ bahuvacanamiti manyate | nanu ābhāsanadvāreṇa arthā antaḥsthitāścet, tadā gañjagṛhamiva nīlādibhāvasahasrasaṅkulaṃ hṛdayamupalabhyate, kimucyate upalabhyeta yāvatā upalabhyate evetyāha antaḥsatām iti | aśeṣa evahi viśvāvabhāsastadā ahamiti aviśeṣeṇa ekātmatāmupagato bhāti | nanu bāhyatāvasare tarhi nīlatādivicitrabhāvaḥ kutaḥ | ita ityāha bahiṣkriyā iti | yat iti prathanaṃ parāmṛśyate, kartṛvācini api ākhyāte kriyāyā eva prādhānyāt yat tathā prathanaṃ teṣāṃ, tadeva karmaniṣṭhaṃ bahiṣkriyamāṇatvamiti yāvat | cinmayasya (page 424) yasya iti prakāśaikarūpasya arthasya iyameva nīlādirūpatā parasparaviviktākāratā yā grāhakāt bhinnatā | atraiva prasaṅgāt sisṛkṣādau ityapi vimṛśati | etasya uktasya prameyasya heturūpatayā upajīvanāya ata eva iti | nanu evaṃ prakāśatāyāṃ yadi adhikā nīlatā, sā tarhi aprakāśarūpā; na cet, kā nīlatā nāma, atra svasiddhenaiva dṛṣṭāntena paraṃ pratyāyayati prakāśasya iti | te iti nīlādayaḥ | dṛṣṭāntameva vyācaṣṭe paramāṇu ityādinā | yeṣām iti vaibhāṣikasautrāntikānām | tataḥ iti paramāṇusañcayāt | artha iti sanniveśo ghaṭaśarāvāderarthasya bhedamavabhāsayati, tataḥ paramāṇavastathābhāsamānāḥ sati avabhāse sanniveśadharmāṇaḥ pratīyante,- iti pratibhāsadharmatayā ukto vaibhāṣikaiḥ | kāṇādamate tu yadyapi mahattvaparimāṇātirikto na kaścidarthadharmaḥ sanniveśo digbhedasya apāramārthikasya aupādhikatvena anyonyāśrayacakrakānavasthopahatasya sanniveśotthāpakatvāyogāt, tathāpi avayavidravyaṃ tathābhūtameva jātamityetāvānasti palāyanaprakāraḥ ityāśayena paramāṇupuñjavādī na upanyastaḥ | ye'pi sautrāntikā vijñānākāre pratibhāsātmani niviṣṭaṃ sanniveśadharmamāhuḥ, teṣāṃ sa pratibhāsasyaiva dharmaḥ; natu sapratibhāse arthe asau kaścit yataḥ ekasaṃvedanatādātmyabalādananyabhāgaśakyadarśanaḥ | iti nayena paramāṇupṛthaktvāvabhāsane santānavaikalyāt pratibhāsa eva vitata iti yuktam | etadāha pratibhāsa iti | pratibhāso hi cidrūpādanadhika iti cinmaya eva | nanu asau bhrānto vā sāṃvṛto [saṃvṛtāḥ ga. |] vā,- ityāśaṅkya ubhayamapi nirākaroti na cāpi (page 425) iti | pratibhāsasya yo dharmaḥ, sa na bhrānto; na sāṃvṛto yataḥ pratibhāsaścidrūpaḥ, saṃvicca abhrāntā, sa ca ākārastattādātmyenaiva san vidyamānaḥ | yo yadātmā, sa tatparamārthatve na bhrāntādirūpo ghaṭa iva lauhityam, tathāca saṃvidātmā sanniveśaḥ | bhrāntādirūpasya yat viruddhaṃ, tena tat vyāptaṃ paramārthatādātmyaṃ nāma; aparathā tādātmyameva hīyate, tasya atra upalabdhyā vyāpakaviruddhaṃ bhrāntādirūpaṃ niṣidhyate | yadivā asan iti viśeṣeṇa trayaṃ niṣidhyate | etadeva prasiddhena nidarśanena sphuṭayati svaccha ityādinā | co'pya'rthe | jaḍānāmapi svacchatāmahimnā evamupapadyate, kimuta saṃvedanarūpasya svatantrasya,- ityāśayaḥ | vyākhyātam iti atra asya vyākhyānāvasaraṃ pratidarśayitumevamuktam || 7 || nanu uktam āntaratvāt pramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā | arthakriyā......................................................................... || (1|8|6) iti | tatra vikalpitasya garuḍapiśācāderbāhyendriyavedyasādhāraṇarūpā- bhāvādabāhyasya kathamiva viṣaśamanasantrāsaprabhṛtyarthakriyā- viśeṣāveśaḥ ityāśaṅkya sūtraṃ vikalpe yo'yamullekhaḥ so'pi bāhyaḥ pṛthakprathaḥ | pramātraikātmyamāntaryaṃ tato bhedo'pi bāhyatā || 8 || svatantre anubhavopajīvini vā vikalpe ya ullekhaḥ utprekṣayā likhyamāna ākāraḥ so'pi bāhya eva, na kevalaṃ bāhyendriyagamya eva bāhyaḥ | tathāhi [tathāpi kha. |] sa pramātṛrūpāt vyatirikta eva bhāti ayamiti idantayā | nanu tataḥ kim | āha tataḥ pramātraikyāt (page 426) sthitādapi anantaraṃ yo bhedo'vabhāsate tataḥ iti vā pramātureva so'vabhāsamāno bhedo bāhya ucyate | āntaratvaviparītataiva bāhyatvaṃ, āntaratvaṃ ca pramātrā saha aikyam | antariti ahaṅkārāspadaṃ svaikasaṃmukharūpamucyate, tatra bhavamāntaryaṃ, tadviparītataiva bāhyatā | sā ca dṛśye ca vikalpye ca arthe sukhādau sādhāraṇyeveti sūtrārthaḥ | tamavatārayati vikalpāvabhāsamānānām ityādinā | atra āśaṅkayaiva avataraṇaṃ kṛtaṃ, natu saṃkṣipya sūtrārtha ukto vispaṣṭatvāt | upapannam iti anubandhyarthakriyārthisakalalokāpekṣayeti ākūtam | tatra iti cchedaḥ | anubhūyate iti pareṇa granthena saṃbadhyate | prācyacakṣurādivyāpārabalena bahiṣkaraṇavedyatayā bāhyatvaṃ samarthitamapi na sārvatrikamiti darśayati evaṃhi iti | ahaṃvimarśaḥ ityuktiṃ śodhayati śarīra ityādinā | bāhyatā iti bāhyatāyā abhāvamātratātparyeṇa āntaravyavahārahetutā śuddhacittattve ahaṃvimarśasya bāhyatvameva iti | evakāreṇa pūrṇaiva atra bāhyatā,- ityāha | tasyāpi iti śarīrasya | vyavahriyate iti ahaṃ gauro ghaṭaṃ paśyāmīti | antaḥ iti bubhukṣātṛptyādāvāntareṇa sparśena tathā bāhyatā yathā āntaratvaṃ vyavahriyate | buddhyādau grāhyatvādidantāvimarśaviṣaye'pi āntaratvam | atra hetuḥ pramātṛvyāpāramayatvāt iti | tatra api pramātṛtvādirhetuḥ | dvitīyo hetuḥ bāhyapratiyogitvāt iti | atra hetuḥ parimitatvena iti | nanu buddhirniścayanalakṣaṇā jñānaśkteḥ prasaraḥ, prāṇo'pi prāṇanātmā kriyāśakteḥ, icchāśaktirubhayatrāpi jīvitam; tadetat śaktitrayaṃ śaktimato na bhinnaṃ śaktitvādeva, tat kathaṃ pramātṛvyāpāramayatvahetunā parimitatveneti (page 427) na virudhyate | atra ucyate- parimite hi niścayanavyāpāro hi prādeśikasukhaduḥkhamohanīlapītādiviṣayasaṅkucita eva, prāṇanā kriyāśaktirapi ca ardhacaturthahastatatparimāṇaśarīrakriyānibandhana- bhūtadigbhedagamanopakalpitaprāṇādipañcakavibhāgayogipavanaviṣayā preraṇārūpā,- iti jñānakriyāśaktirūpatve'pi pārimityamanayoḥ | ata eva iti yato viṣayakṛta eva anayoḥ saṃkocaḥ, tatastatsaṅkocamanādṛtya ye vartante tatra ahaṃbhāvaṃ na gṛhṇanti, yato bāhyaṃ śarīrādi yat prāṇāpānapramukhabhedasya vāyoḥ saṅkocakam, bāhyaṃ ca deśādi yat bhittiparvatādisaṃvitprasarasya saṅkocakamupadhānaṃ, tat na ādriyante; tato hetoḥ prāṇāpānasukhaduḥkhaśarīrādayasteṣāṃ ghaṭādipade vā avabhāntaḥ prakāśaparamārthāsteṣāṃ saṃvido viśvāvabhāsatāmeva pūrayanti | tata eva uktamāgame nirvṛkṣagiribhittyādideśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet | (vi. bhai. 60) iti, apekṣāṃ svaśarīrasya tyaktvā vyāpī dinairbhavet | (107) ityādi ca | yataśca upadhānatyāge saṅkocābhāvo'ta eva evaṃ niścīyate- svabhāvata ete jñānakriyāśaktī aparimite eveti pārimitye eva ca buddhiprāṇavyapadeśye bhavataḥ, ubhayaṃ rūpaṃ saṃvidrūpatā saṃvedyasaṅkocaśca | tasyāpi iti vikalpollekhasukhādeḥ | eka ityatra hetuḥ dvitīyā bāhyatā nāsti iti kathyate tadānīm ityādinā | ekaiva iti sadaiveti yāvat | ubhayagatatve iti antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavedyatve'pi na atyantaṃ dūrāntikatayā..................................... | (2|3|10) ityādibāhyayuktyā | nanu ghaṭasya antaḥkaraṇavedyatāyāmekā, cakṣurvedyatāyāṃ dvitīyā'pi; tena iyamubhayarūpā bāhyatā,- iti yaduktaṃ, (page 428) tat kathaṃ; yāvatā eka eva asau ghaṭābhāso vimarśaikyāditi adhunaiva uktamityāśaṅkya pariharati yadyapica iti ābhāsāntaravyāmiśraṇādupapannaṃ dvitvaṃ bāhyatāyā ghaṭābhāsabhitterekatāyāmapi,- iti tātparyam | tathāpi ityasya anantaraṃ pratipattyutpādakāle iti yojyaṃ yena sarvaśeṣatāyāmasya te ābhāsāḥ saṃviditā bhavanti,- iti manyante | dvayam iti dvayaṃ smaraṇe anubhave ca yathākramaṃ yojanīyam | arthakriyāyogitvena bhavanamabhavanaṃ ca samānapadamanye [samāsa kha. |] paṭhanti | bāhyāntaḥkaraṇavedyatā anubhave, ekāntaḥkaraṇāpekṣayā tu advayavedyatā smaraṇe, bāhyakaraṇe antaḥkaraṇāvinābhāvāt na antaḥkaraṇaṃ pṛthagupādheyamanubhave ityevaṃ manyamānāḥ karaṇadvayavedyatayā iti anye paṭhanti | atha pūrvadṛṣṭa eva arthaḥ smṛto bhāsate, sa ca anubhūyamānarūpa eveti kathaṃ tasya asādhāraṇatvādinā bhedo'bhimataḥ,- iti paramatamāśaṅkya āha smṛtikāle iti smaraṇakālāpekṣayā, tatsmaraṇakālavartiṣu pramātrantareṣu yato na bhāsate, apitu pūrvapramātrantaraireva tu saha bhāti, tato'sādhāraṇatvamasya uktam, tadāca na arthakriyāṃ karoti, naca bāhyendriyamatra vyāpriyate; tato'sphuṭatvam | atraiva samuccayadvāreṇa dṛṣṭāntamāha tathaiva [tatheti kha. |] iti | tātkālikādirūpameva ākārato darśayati idaṃ paśyāmi iti | satyaṃ ca bāhyatayā ullekhaṃ grāhakasamānakakṣyatayā sphuṭayitumayamahamiti uktam | yatra hi śāntikādau purovartinaḥ sādhyasya ullikhitasya vā mūrdhasarasīruhanālāntarālena garuḍādidevatāviśeṣakarayugalakasamakālāvarjyamānasphaṭika- mahākalaśaniḥsṛtaparamāmṛtadhārāmantaḥsamastanāḍīcakra- saṃcayāpyāyacaturāṃ viśantīṃ dhyāyati, tatra sphuṭameva arthakriyā dṛśyate | tat kathaṃ tatra na bāhyatā,- ityāśaṅkya (page 429) pariharati tathāpi iti | anyathaiva iti | bāhyatāpi ullikhitaiva tatra | tathāhi evaṃ dhyāyāmīti, sphuṭamidaṃ mayā dhyātamiti mama sākṣātkāramiva prāptamiti manyate | bāhya ityatra cchedaḥ | iti ityādinā prāguktamupasaṃharati | iti iti yat pūrvamuktam, tato hetoridamavasthitam [iva sthitaṃ kha. |]- yadanubhūyamānasya smaryamāṇasya samullikhyāmānasya ca ghaṭābhāsasya vāstavamekatvaṃ, yogyatayā ca dvitayī bāhyatā astyeva bāhyatayā bāhyendriyavedyatayā ceti | yastu vyāmohāt na aikyamatra pratīyādanubhūtasmaryamāṇayorhi yuktamiva aikyaṃ, natu ullikhitasyeti; taṃ prati ullikhite'pi anyathā dvayīṃ bāhyatāṃ prasādhayati athavā iti | apūrvollikhitamapi hi na rūpādibhyo'nyadullikhyate,- iti sāmānyadvāreṇa tatrāpi bāhyendriyagamyatālakṣaṇā dvitīyā api bāhyatā suvacaiva | nanu yadi atra na abhiniveśaḥ, tarhi kimiyatā prabandhena ucyate | ucyate avastutvam iti | nanu bāhyatādvitvanivedane sūtroktabāhyatāvibhāgaprakhyāpanayā avaśyavaktavye ghaṭādīnāmiti viśeṣaṇasya kiṃ vyāvartyamityāśaṅkya yā vṛttiḥ sukhādestu ityādikā, tāṃ vivṛṇoti sukhādeḥ punaḥ iti | aviśeṣapadapṛṣṭhe mātragrahaṇaṃ dhyānollikhitagaruḍādau pramātrantarāsādhāraṇyāviśeṣe'pi yadullikhitamaparaṃ bāhyatvamasti, tadapi nāsti sukhādāviti prakaṭīkartum || 8 || nanu kumbhādeḥ kumbhakārādinirvartanayā bhavatu bāhyatvam, ullekhānāṃ tu kiṃkṛtaṃ tat,- iti āśaṅkya sūtram ullekhasya sukhādeśca prakāśo bahirātmanā | icchāto bharturadhyakṣarūpo'kṣyādibhuvāṃ yathā || 9 || antarbuddhibhūmau pratibimbitasya nīlādeḥ sukhādeśca samastasya (page 430) bharatādyuktasya sthāyivyabhicāricittavṛttigaṇasya pramāturvicchinnena vapuṣā yat prakāśanaṃ, tat bhartuḥ antarābhāsān dhārayatastadbahiṣkaraṇasvātantryeṇa, ca bāhyāṃ sṛṣṭiṃ puṣṇato maheśvarasya icchayā svātantryalakṣaṇayā, yathā akṣyādibhūmikādirūpāṇāṃ bāhyendriyagocarāṇāṃ nīlādīnāṃ bāhyatayā pratyakṣajñānaśabdavācyamapūrvikayā tatprathamikayā vā yat prakāśanaṃ, tadapi maheśvarecchayaiva | kumbhakāre'pi paraiva saṃvit tadicchāvabhāsitaviśiṣṭabuddhiprāṇakāyaspandādipramukhamṛtpiṇḍa- daṇḍacakrādyābhāsarūpā, na punaranyaḥ kaścidasāviti vakṣyate tathāhi kumbhakāro'sau........................ | (2|4|9) ityatra | etaduktaṃ bhavati-kṣetrajñe anicchati svarasabalādeva ya ullekhādyāstatra tāvat bhagavataḥ svātantryaṃ, yatrāpi paśoricchā saṃbadhyate, tatrāpi tadicchodaye bhagavata eva svātantryamupajīvyaṃ nimittāntarābhāvāt bhagavatsṛṣṭitantropajīvanācceti sūtrārthaḥ | atadrūpācca iti lajjā hi na sukhaṃ, na duḥkhaṃ, cittavṛttiviśeṣaśca | evamutkaṇṭhādau vācyam | īśvaratvāt iti tāvati aiśvaryānupraveśāt | tayaiva iti īśvarecchayaivetyarthaḥ | uktam iti ata eva yathābhīṣṭasamullekhā.................... | (1|6|11) sūtre | antaḥ iti agalitasvabhāva eva ahantāyāṃ saṃskārarūpatayā sthita ityarthaḥ | dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe cakṣurādi iti | nanu teṣāṃ sukhollekhādīnāṃ grāhakaṃ manaḥ, buddhistanniścāyikā, tataśca mānasaḥ prakāśaḥ,- iti vaktavye kathamuktaṃ bauddhaḥ iti | imāṃ [iti ityāśaṅkāṃ kha. |] śaṅkāṃ nyakkaroti bāhya ityādinā | niścayaparyanto hi (page 431) prakāśaḥ, tat niścaye bauddhe tadviśrāntaśarīraḥ prakāśo bauddha ityukto'pi na viśeṣamanyathābhāvamapekṣate prasañjayatītyarthaḥ | etatprasaṅgena anyadapi atra vicāryate buddhyādeśca iti naiyāyikabhāṣyaṭīkākāraiḥ pratyakṣamānasayogiprātibhaindriyakādibhedena vibhaktaṃ sūtrakāraśca aindriyakameva avādīt indriyārthasannikarṣotpannam..................... | (nyā. sū. 1|1|4) iti sūtreṇa | sāṅkhyādidarśane tu pṛthageva antaḥkaraṇamiti mānasatvamastu, bauddhatvaṃ vā; saugatanayena vā svaprakāśajñānāvyatiriktāste ullekhāḥ svasaṃvedanapratyakṣavyapadeśyā bhavantu, kimanena asthāne vyapadeśasamarthanamātranirbandhenetyāśayaḥ | nanu anena nyāyena smṛtirapi pramāṇaṃ syāt | syāt yadi abhinavamarthamavabhāsayet, naca tatheti darśayati smṛtau ca iti | nanu sphuṭo'rthapratibhāso nava eva, tat kathaṃ gṛhītasya grahaṇamidam [iyam kha. |] | atra ucyate pratibhāsa iti | vimarśavaśādeva vyavasthā,- iti dṛḍhayati yadā punaḥ iti arthamanādriyamāṇo yadā bodhagatamākārameva pradhānatayā vimṛśati - mama idānīmitthaṃ prakāśarūpatayā sthitiriti, tadā bodhadarpaṇapratibimbakarūpe bodhādavyatirekiṇi ābhāse bodhe svasaṃvedanātmanā pratyakṣataiva | pūrvaṃ hi arthaḥ pratyakṣeṇa gṛhītaḥ iti vimṛṣṭam, adhunā tu arthasya yat vartatāṃ, tat vartatāmahamitthamābhāsamayaḥ prakāśe,- iti apūrvatayaiva vimarśaḥ | evaṃvivakṣāyām iti bāhyarūpatānādareṇa bodhābhāsatāmeva yadā vivakṣati parāmraṣṭumicchati bodhābhāsaparāmarśameva ādriyate prādhānyena | dṛṣṭāntamāha yathā iti | dvicandrānubhavo hi bāhyarūpatādhyavasāyāpekṣayā bhrāntaḥ, bodhābhāse tu abhrāntameva svasaṃvedanaṃ, (page 432) tata eva niścaye satyapi bāhye arthe svasaṃvedanānusāreṇa iṣṭo'yam, aniṣṭo'yamiti arthaḥ svayamavicitro'pi vicitratayā yato'vasthāpyate; tataḥ svasaṃvedanameva arthasaṃvedanatādhyavasāyaparyantīkṛtaṃ pramāṇaphalatayā prakārāntareṇa uktam | evaṃ prasaṅgāt ghaṭānubhavavṛttāntaṃ [ghaṭābhāve vṛttāntaṃ ga. |] nirvarṇya prakṛtavicārāṃ smṛtimeva anusandhatte pūrvagṛhītatva iti | itthamatra avataraṇam- nanu tadeva smṛtijñānaṃ gṛhītagrāhi ca, abhinavaviṣayaṃ ceti kathaṃ saṅgamayitavyamiti | atra [tatra ga. |] ucyate- bhinnaviṣayatvādayamadoṣaḥ, yadā tāvat tasya ābhāsasya pūrvānubhavaṃ prati yā viṣayatā, sā apekṣyate; tadā gṛhītagrāhitvam, satyapi ca asmin gṛhītagrāhitve arthāvabhāsopahitapūrvānubhavasadbhāve smṛtisvarūpe ca parasparāvyatirekiṇi smṛtisvasaṃvedanameva pramāṇamityuktaṃ pūrvaṃ smṛtau yaiva.............................. | (1|7|5) iti sūtre | yadivā itthamavatārya yojanā-yaduktaṃ pūrvagṛhītameva smṛtirgṛhṇāti iti pūrvānubhavaṃ viṣayīkurvatī tathā karoti iti pūrvānubhavaśca smṛtirūpatāyāmanuvedhako'sti iti ca, tadatra aṃśatraye kiṃ pramāṇamiti, tatra āha pūrva iti | apiśabdaḥ prācyaprameyeṇa saha asya prameyasya samuccayārthaḥ |
vol M00021 · chunkV2-R-astamo-vimarsa · lines via source.start/end