atha aṣṭamo vimarśaḥ |
pūrvaṃ yadanuttaramamṛtabhūmimāsādya saptamīṃ kalanām |
viśrāmyati tatpraṇamāmyamṛtāṅgadaṃ parānandi ||
evaṃ jñānasmṛtyapohanaśaktimāneko'ntaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ,
- itīyat vitatya upapāditam | adhunā maheśvara iti nirṇetavyam | tatra
māheśvaryaṃ jñānaviṣayaṃ kriyāviṣayaṃ ca, ādyamatraiva
jñānādhikāre nirṇīyate | evaṃ jñātā prakṛtitaḥ pratyayataśca nirṇīto
bhavati | tatra jñānaṃ nāma saṃvedanamahamiti yat, tadeva
svayaṃbheditābhāsoparāgarūṣaṇāsaṅkucitamucyate | tataśca
ābhāsavarge yat svātantryaṃ, tadeva jñānaviṣayaṃ māheśvaraṃ
nirṇetuṃ
tātkālikākṣa.......................................... |
ityādinā
......................... śuddhe jñānakriye yataḥ |
ityantena ślokaikādaśakena vimarśāntaramārabhyate | tatra
ābhāsāntaramābhāso'pekṣate kaścit, kaścit na tathā,- iti ślokena
uktvā, tathāpi sa eka eva ābhāsa iti ślokāntareṇa ucyate,
arthakriyābhāso'pi tathaiva ābhāsaniyata iti dvayena, kutra ābhāse sā
arthakriyeti dvayena, ābhāsāntaravaicitrye bhittikalpamāntaratvamiti
ślokena, bāhyatvaṃ svarūpato vibhāgataśca dvayena,
jñānādiśaktyāśrayasya upasaṃhāraḥ ekena,
maheśvaratvamupasaṃharatā bhāvikriyādhikāropakṣepa ekena,- iti
tātparyam | atha pratisūtramarthanirūpaṇam | uktamidaṃ parameśvaraniṣṭha
eva sarvo vyavahāra iti | tatra syādāśaṅkā- vyavahārasya anuprāṇaka eka
eva, nahi tadatiriktaṃ vyavahārasya kimapi nijaṃ tattvamasti, tataśca
sphuṭatvā-
(page 408)
sphuṭatvaprāyapracuravaicitryacarcāvicāre nimittaṃ na labhyate-iti |
tāmapāsitumucyate
tātkālikākṣasāmakṣyasāpekṣāḥ kevalaṃ kvacit |
ābhāsā anyathānyatra tvandhāndhatamasādiṣu || 1 ||
vyavahāro bhagavati sarva iti satyamidam, tatra vaktavyāntaramucyate,-
iti kevalapadam | tatkālabhavaṃ nikaṭavarti yadakṣasāmakṣyamaindriyakādi
pratyakṣaṃ, tadapekṣamāṇāstatsaṃskārabalotthitā ghaṭo'yamityādyā
ābhāsāḥ pratyakṣasamanantarabhāvini vikalpavyavahāre anyatra tu
andhādivyavahāre anyathā iti na tātkālikamakṣasāmakṣyamapekṣante
ciravṛttasaṃskārotthāpitāstadā te ābhāsā ityarthaḥ | jātinayanahīnasya
api rūpamityābhāso janmāntarapratyakṣasaṃskāraja eva tatra
ciravṛttatvena tathāsmaraṇāt, aṇūnāmucyatāṃ nāma svatantratā
nijābhāsabahiṣkaraṇaviṣayā teṣām iti
vikalpanātmakavyavahāraviṣayāṇām | ta eva ca iti ye
pratyabhijñātātmanāṃ mahāmantreśvaraprabhṛtīnāṃ
sadaivāhamitibhāsanaviṣayāḥ, natu anye ke'pi iti ye niyatiśaktyā
tadviṣayatayā niyamitāḥ; te ca ahantāpade pramātṛbhuvi viśrāntā
vyavahārāya bhavanti,- iti śeṣaḥ | vyavahāraśabdeneti vṛttigatena |
prādhānyena iti | tadāyatto hi abhidhānātmā paro vyavahāraḥ || 1 ||
ataśca idaṃ jātamityāha
viśeṣo'rthāvabhasasya sattāyāṃ na punaḥ kvacit |
vikalpeṣu bhavedbhāvibhavadbhūtārthagāmiṣu || 2 ||
iyatyapi vaicitrye arthāvabhāsasya
traikālikavastuviṣayavikalpagocarapatitasya api sattāyāṃ
prakāśamānataikasāre vidyamānatve naiva
(page 409)
kaścit viśeṣo'hamityāmarśena sadātanaprakāśatvāt | tataśca nīlaṃ
paśyāmi utprekṣe smarāmīti eka eva nīlābhāso darśanādau | evaṃ
darśanābhāso'pi eka eva pītādau | tathā utprekṣādyābhāsāḥ, teṣāṃ
saṃyojanaviyojanavaicitryāt māyāpramātṛṣu
bhagavacchaktyupakalpitasasphuṭāsphuṭādivyavahāravaicitryasiddhiriti
uktam iti
kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21)
ityādau | eṣām iti vikalpyānāmarthānāṃ saṃskāralakṣaṇaḥ
saṃskāranāmā pratibhāsa ābhāso'styeva | saṃskāratā ca yadyapi na
atyantamahantāpadaṃ, varaṇamayatā hi sā; tathāpihi saṃsāriṇāṃ
tanmukhena ābhāsānāmahantā sphuṭopadeśā,- ityevamuktam | nanu
kasmādasau na bhāti | bhātyevetyāha tasya ca iti | prāk iti
svāminaśca..................................... | (1|5|80)
ityādyuddeśeṣu | bahiṣkāryaḥ iti ahantaikātmanastathāvaraṇakāriṇaḥ
padādidamitibhāsanīya ityarthaḥ || 2 ||
nanu sukhādiṣu kā vārtā teṣu bāhyapratyakṣābhāvāt, tadāca
sukhatatsādhanādyābhāse sthite sarvo niḥsamīha eva syādityāśaṅkya
āha
sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapi ca vastuṣu |
avabhāsasya sadbhave'pyatītatvāt tathā sthitiḥ || 3 ||
nanu te ābhāsāḥ sukhādirūpāḥ santi ahantayā, tatkathamatītāḥ |
satyaṃ, vartamānā apitu te tasyāṃ na bhavanti | tadāha kālānavacchinna
iti | nanu evamidantāpekṣāyāṃ bhāvino'pi kasmāt na ucyate | āha
pūrvam iti | nahi kaścit sukhādyābhāso'sti yaḥ pūrvaṃ na abhavadantato
janmāntare'pi vṛttatvādasyeti vastucintāyāmatītatvameva asya ucitam | nanu
(page 410)
ahantābhuvi yaḥ sadbhāvaḥ, iyaṃ kiṃ na vartamānatā | satyamevam | atra
hetuḥ bāhyānāmeva iti | yadetaduktaṃ pūrvamuditāpi vṛttau āha iti
saṅgatiḥ | tadānīm ityanena hi vartamānatā bāhyaniṣṭhaiva,- iti darśitam
| buddhimayaḥ iti grāhaka iti śeṣaḥ | grāhakarūpānāveśe hi
hlādādyayoga iti uktam | nanu ābhāsaścedasti, kimatra vartamānatayā |
āha niyati iti | anyadā iti bāhyatvena atītatve | tadātvaṃ vartamānatā || 3 ||
vartamānābhāsādarthakriyetyetadeva darśayati sūtreṇa
gāḍhamullikhyamāne tu vikalpena sukhādike |
tathā sthitistathaiva syāt sphuṭamasyopalakṣaṇāt || 4 ||
nirantarotprekṣyamāṇe sukhādāvatīte'pi yā paryante tathā sthitiḥ
atyantāhlādādirūpatayā, sā tena prakāreṇa hetunā bhavati |
hetuhetumatorliṅ | nahi tadā asau smaryamāṇaḥ, apitu vartamāna eva
sukhādyābhāsaḥ | smaryamāṇasya vikalpyatvena asphuṭābhāsatvaṃ hi
ucitam | yathāha
tatra viplavo'nyo vikalpaṃ sphuṭayati................ |
iti | ayaṃ ca tadā sphuṭābhāsa eva | kutaścit iti vyadhikaraṇatayā
pañcamyarthaṃ vyācaṣṭe upadeśa ityādinā āhitam ityantena |
kandasauṣumṇapadādyanupraveśaḥ upadeśaviśeṣaḥ, āsaṅgo'nurāgaḥ,
anyo heturadṛṣṭādiḥ | pratyupasthāpyate iti vartamānābhāsīkriyate na
sragādinā | svatantragrahaṇaṃ smaraṇanirākaraṇāya, vikalpatāyāmapi
sphuṭāndhasya avirodho vimarśasāratvāt saṃvedanasthiteriti uktameva |
nanu evaṃ kiṃ tatra smaraṇena | ucyate kevalam iti | atīta iti
sukhavikalpanaṃ, tat na pūrvakam, ata eva āha anubhūta ityādi | tasya
sukhavikalpasya
(page 411)
prācyaṃ tat sukhaṃ na viṣayaḥ ityarthaḥ | nanu smaraṇavikalpena
viṣayo'sya cet dattaḥ, tarhi kathaṃ na atītaviṣayatā,- ityāha tadānīṃ ca
iti | sukhābhāsalakṣaṇaṃ yat sāmānyasmaraṇena upasthāpitaṃ, tadeva
yataḥ sphuṭīkaroti nirantaro vikalpaḥ, prācyāṃstu
deśakālapramātrantarasācivyādīn na ādriyate; tataḥ
pūrvarūpatāpramukhīkāre'pi tadapahastanaṃ jātameva | tacca iti sukhādi
ullikhyamānaṃ kāryakāri na veti tāvadāstām, abhūtasya api
pṛthivīkṛtsnāśubhādeḥ, bhāvitasya api astu tāvadasatyatvaṃ, sukhādestu
yāvatī arthakriyā vivakṣitā, sā pūrṇaiva,- iti na atra asatyadhiyā api
bhramitavyam || 4 ||
yaduktaṃ sarvadāntaḥ santaḥ iti, tatra dūṣaṇaṃ
parakīyamarthakriyākāritaiva sattvamityāśayena yat; tadāśaṅkya
abhyupagamya parihartuṃ sūtramavatārayati
bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiriṣyate |
nātmā sattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā || 5 ||
yadyapi iti | tathaivaca iti arthakriyākāritvena | syuḥ iti lokaprasiddhyā
saṃbhāvyamānametat, asmākamapi na
atyantamasaṃmatamityabhyupagamaṃ sūcayati | pramātṛrūpatayā
sadbhāve yadyapi na arthakriyākāriṇaḥ iti apiśabdaḥ |
bhāvarūpāṇāmabhāvātmanāṃ ca ābhāsānāṃ bāhyatā nāma na
ātmā [ātmānamapi tu ga. |] svarūpam, apitu ābhāsāntarasvabhāvā asau
upādhiḥ uparāganimittaṃ viśeṣaṇam, yata evaṃ, tatasteṣām
ābhāsānāmāntaratvena sadātanī sattā iti | nanu ābhāsāḥ santu ataḥ,
arthāstu tathā katham | atra brūte ābhāsā eva iti vicchedavanto
bāhyatābhūmau, antastu na
(page 412)
tathā ye te eva ābhāsā arthāḥ | atra heturbodhādabhinnā yataḥ | tato bhede
hi na prakāśeran,- iti nirūpitam | nanu evaṃ vṛttāvābhāsānāṃ
bhāvābhāvā viṣayatvena kathamuktāḥ | ucyate kevalam iti | atyantābhede
satyaṃ nāsti viṣayaviṣayitā, sa tu iha nāsti māyāśaktikṛtyasya bodhāt
vyatirekasya nirbhāsāt | nanu bhāveṣu iyamastu cintā, abhāve tu tuccharūpe
kathaṃ, imau bodhāt vyatirekāvyatirekau kathaṃca na syātām | nanu
tuccharūpatvādeva, naiva svarūpeṇa abhāvastuccharūpaḥ, ghaṭasya hi asau
tucchatā- ghaṭo [ghaṭeneti ga. |] neti, tat ghaṭa eva tathābhūtaḥ, ata eva na
paṭo ghaṭasya bhāvaḥ | nahi paṭo ghaṭasya [ghaṭastu ga. |] kiñcit | nanu
ghaṭasyāpi kiṃ tucchatā kiñcit | evametat | na kiñcit cet tat ghaṭasya
kathaṃ [kiṃ kha. |] tarhi ghaṭastucchaḥ |
prāgabhāvātyantābhāvapradhvaṃsābhāveṣu ca lokasya
dhanadāraparicchadādigateṣu vairasyātiśayo dṛśyate | sa na syāt
nakiñcidrūpasya abhāvasya viśeṣāyogāt | anena arthakriyāyogādapi
sattvaṃ bruvāṇaḥ kṛtottaro mantavyaḥ | bhāvo hi tatra arthakriyāṃ na
karoti,- itīyati ukte sa mā nāma tāṃ kārṣīt, duḥkhaṃ tu kutaḥ |
tadarthakriyābhāvāditi cet, tasya asya suktasya smarāmaḥ
tathāpi svārthāndhe niravadhikamāndhyaṃ [niravadhi sākṣyaṃ ga.
|] vijayate |
iti | tasmādabhāvo'pi vastveva | tathāca janakatayā
pratikarmavyavasthāvādināmapi yogijñānamatītānāgataviṣayaṃ
yaducyate, tatra te vicitrāḥ prāgabhāvāḥ pradhvaṃsābhāvāśca
janakatvena mantavyāḥ- ghaṭapradhvaṃsa itaḥ [iti ga. |] prabhṛti utpannaḥ,
ayaṃ paṭaprāgabhāva etadavadhirbhaviṣyati- iti | arvāgdṛśāṃ hi te
bhāvāḥ pratiyogisamullekhamantareṇa
(page 413)
vicitrā na bhānti nirguṇa iva prathamakṣaṇe dravyam | sarvajñānāṃ tu yat
yat nijena rūpeṇa samasti, tat tat vijñānena svajanyena anyajanyena vā
avabhāsyate,- iti na atyantādbhutam | asmanmate tu
prakāśanamātrasāratvaṃ bhāvānāṃ rūpamiti nīlasukhādereva na-
ityamunā rūpeṇa prakāśanādabhāvātmakamapi rūpaṃ na nāsti | nahi
niyataṃ kiñcidasya vapuḥ, ata eva
ekaikatrāpi ṣaṭtriṃśadātmatā........................ |
iti uktam | tadayaṃ bhāvaḥ ā bāhyāt rūpāt sarvarūpatāṃ svīkurvāṇaḥ
śūnyātiśunyadaśāyāmupalīya saṃvidrūpaśivātmanā prathate iti
vitatātmaiva | tadayaṃ abhāvābhāso'pi pāramārthika eva | nanu evaṃ
bhāvā ete syuḥ, satyaṃ syuryadi bhavanarūpeṇa ābhāseran | ghaṭo na
bhavatītyādivapuṣā tu nirbhāsamānā yadi bhāvāḥ, tarhi nīlamapi
nirbhāsamānaṃ kiṃ na pītaṃ bhavet | tasmādabhāvā api viṣayā eva,
kevalaṃ ghaṭa iti vidhirūpatā prakāśaṃ prati anulomatayā vartate,- iti
bhāvāḥ santi prakāśante iti teṣāṃ sattā ucyate | ghaṭo na bhavati na
prakāśate iti prakāśaṃ prati anānulomyamāviṣkaroti abhāvaḥ | naca asya
tadasti prakāśa eva viśramaṇāditi nañarthātmā ayaṃ saṃvidvilāsena
āvirbhāvito na kiñciditi nirūpitaḥ iti āstāṃ tāvat | śaśaviṣāṇaśabdena
api abhāvaśabdaḥ saṃbandhanīyaḥ | śaśaviṣāṇaṃ na bhavati,-
ityevaṃbhūto hi atyantābhāvaḥ, na bhavatītyetadrūpāyoge tu ghaṭaḥ paṭa
itivat sāṅkalpikameva śaśaviṣāṇaṃ, natu abhāvaḥ | te tu iti abhāvāḥ
sphuranti iti pratyavamarśasāraniścayātmanā | etacca saṃsārijanaṃ
pratītiprācyuryaṃ ca apekṣya ucyate | tatraiva hi deśe
prākpradhvaṃsātyantābhāvasahasrāṇi na sarvadā vimṛśyamānatayā
(page 414)
bhānti, tathābhāsanameva sattvam | athavā te tu iti ubhaye'pi
bhāvābhāvāḥ pratyavamṛśyante | abhāvā api hi bhāvavadeva
ekagocaratve'pi kṛmisarvajñādipramātṛgocarā eva | atra vyākhyāne
tuśabdo na samarthitaḥ samarthitaśca | yo hi saugatamubhayamaviśiṣṭaṃ na
icchati, tasya eṣa viśeṣo dyotitaḥ | yadi manyate-
niścayātmakapratyavamarśābhidhāne vikalpamātrasāro'yamabhāvaḥ-
iti, tarhi bhāvo'pi evameveti | etadupasaṃharati tat iti tasmāt |
bāhyābhāve'pi iti vicchedena yat bāhyatvaṃ tadabhāve'pi | tadāca
nīlaṃ sukhamityamunā rūpeṇa bhāsanamasti eva | nahi uparañjake nīle
rājani vā asiddhake kiñcidutpalābhāsasya narābhāsasya vā |
idamidānīmanena janitaṃ nīlaṃ sukhaṃ vā,- iti
ābhāsavargamelanamadaḥ | tadanyonyaviyoge'pi na kiñcidābhāsānāṃ
svarūpato vṛttamiti ābhāsātmanā sadā santaḥ padārthāḥ,
ābhāsamātratvaṃ ca atra tadavasthaucityamiti mantavyaṃ, natu
ahantāśeṣatvaṃ, tathā sati hi yāvatsaṃskārānuvṛtti iti na brūyāt |
sārvakālikaṃ hi tat | grāhyatayā iti
āvarakatāmasāvabhāsāpasāraṇāditi bhāvaḥ | anyeṣāṃ tu iti
smartavyavyatirekiṇāṃ manorājyavikalpādau pramāturbhedena
sphuratāmapi bahīrūpatā loke siddheti śeṣaḥ | kutaḥ iti cet, āha
hetutrayaṃ prasiddha ityādi | yadyapi sukhādikaṃ gavādayaḥ kurvate eva,
tathāpi tṛptipittaśamanādyarthakriyāntaraparamparānubandhi
dehādikāryamanyagavyādiprasiddhena vidadhati | sukhādīnāṃ tu
prakāśamātrarūpaiva [mātre rūpaiva ga. |] arthakriyā | nanu ca ābhāsā
viṣayāḥ, yato grāhyāḥ; tat kathaṃ teṣāṃ vṛttau bahuvrīhiṇā
(page 415)
viṣayitvaṃ darśitam | tatra āha manogrāhyāṇām iti | te hi bodhalagnā
bodhapratibimbitā ākārāḥ, tato bhedena api bhānto na bodhāt tattvato'nye
iti pramāṇatayā viṣayitvameṣāṃ na ucitam [ucitaṃ kha. |], kintu
nijanijarūpe bāhyākāre nīlābhāsasya nīla iva | yadvakṣyate
....................ṣo'pi svābhāso'bhinavodayaḥ | (2|3|1)
iti, anyatrāpi
bhāvyaṃ [bhāvyante ga. |] tenātmanā..................... |
iti | saṃskāracitre pramātari tu ahantaikarasāḥ santu sarvatra sarve viṣayiṇaḥ
.....................ṇīlābhāsamayo'pica |
pramātā pītaharitādi na na viṣayaṃ prati |
vikalpayannapyekārthaṃ yato'nyadapi paśyati ||
itinyāyena | tato'tra ahantāmayatvaṃ
saṃskārapuñja.........vikalpyanīlābhāsaḥ śuddhavimṛśyapītābhāsaḥ
pīto'rtha iti pañca ābhāsadaśāḥ | atra iti vṛttau | apekṣāmeva
laukikaprasiddhirūpāṃ darśayati tatohi iti | ādipadena prasiddhikāraṇaṃ
pramātrantarasādhāraṇyaṃ ca saṃgṛhītam | saṃskāra iti
tamasācchāditāḥ | sarvathā iti te prṭhagapi na vedyā yena
pramāturbahirbhūtā bhaveyuḥ, idamityaṃśena bāhyā eva, tathaiva
sarvakālānuvṛttireṣāṃ, ahantāmātratve tu na kālakalanā, nāpi
saṃskāratā kācit | nanu evaṃ svatantratayā vikalpyamānebhyaḥ
smaryamāṇānāṃ ko bhedaḥ | ucyate grāhyatayā iti ...........śeṣāya,
teṣāṃ hi pūrvakāla eva pramātṛsādhāraṇyādi trayamavasīyate,- iti
tadātanaṃ bāhyatvaṃ na na sphurati | bhrāntirūpāṇāṃ tu iti
dvicandrarajatādīnām, teṣāṃ tu bāhyatāvasāye
(page 416)
satyeva na bāhyatā, manorājyādau tu sā nāstyeva,- iti viśeṣaḥ |
ubhayathā iti grāhyatayā bāhyatayā ca | etat saṃkṣepeṇa āha tadevam iti
| āntaratvaṃ dvidhā ahantayā saṃskāratayā, ca, grāhyatvaṃ dvidhā
pramāṇatayā nīle prameya eva nīlābhāsasya prameyatayaiva
svatantravikalpe | bāhyatvaṃ satyāsatyatvena kālabhedena ca ṣoḍhā,
etaccatuṣṭayaṃ pūrvāvyabhicāri uttarottarakaṃ mantavyam | svarūpameva
ca iti āntaratvaṃ, tat hi prakāśāvyatirekitvaṃ
prakāśamānatvamavikalpitaṃ bhāvānāṃ rūpam | tacca iti āntaraṃ
svarūpaṃ yathāyogaṃ grāhyatayā grāhyatvabāhyatvābhyāṃ ca yadā
avacchinnamuparaktaṃ bhavati, tadā ayaṃ bhedaḥ | ko'sau | āha-
bhrāntisvatantravikalpanādau grāhyaṃ bhavati, na bāhyam | tatkālenaiva
yogāt iti asādhāraṇyādihetutrayopalakṣaṇametat | smaraṇe ādipadāt
sukhādigāḍhasaṅkalpe ca bāhyatā api asti smṛtau svakāla iva
sādhāraṇyādisaṃbhavāt [sadbhāvāt ga. |] sukhādeśca tāvataiva
prakāśamātreṇa sphuṭena bāhyatvāt | pratyakṣe ca iti nīlādau | tatra hi
sādhāraṇyādihetudvayamastyeva | tat iti svarūpam | kālānavacchedāt iti
sārvakālikatvādakālakalitatvāccetyarthaḥ | tathaiva tat iti svarūpatayaiva
anupahatayā śuddhayā tatsvarūpaṃ vartate ityarthaḥ | evaṃ bāhyatvena
prameyatā, grāhyatvena pramāṇatayāpi saṃskāratayā āntaratve
pramātṛtā māyīyā, ahantayā śuddhayā āntaratve parameśvaratā,
tatastathaiva prasaraḥ ityevamābhāsātmakaviśvaśarīraṃ saṃvedanam |
tatra buddhipade tamasācchāditatvena avasthānaṃ tasya āntaratvam, yasya
uttarakālaṃ sphuṭatayā smaraṇaṃ bhaviṣyati prakṛtipade, yasya idamityeva
asphuṭatayā māyāpade, yasya tayā
(page 317)
vināpitu saṃskāraparipāke [rapāke ga. |] sati kālāntaravyavadhinā
vṛttilābhāt, mantrādibhūmau tu
sadāśivāntāyāmahantāsāmānādhikaraṇyena samaviṣamatāvicitreṇa,
śrīśivabhaṭaṭārakapade tu ahantaikanimagnatvena,- iti āntarasya viśeṣā
vakṣyante āgamādhikāre | te tu iha sūcitāḥ tatpade iti tathaiva iti ca
sāmānyoktyā | evaṃ bhedān vicārya prakṛtamupasaṃharati tadevam iti
śaṅkanīyaḥ iti natu asāvasti aniṣedhyatvāt [asyaniṣe kha. |] svarūpasyeti
bhāvaḥ | atra paro bāhyatvaṃ na upādhiḥ, apitu svarūpameva,- iti
upapādayitumupakramate nanu iti | asattāvaiparītyena sattā upapādanīyeti
darśayati prakhyā iti | tacca iti prakhyādiviṣayatvam | sarveṣāṃ iti, natu
bāhyānāmeveti ākūtam | nanu evaṃ kathaṃ bāhya eva ghaṭe lokasya
sattvavyavahāraḥ, na āntaragrāhyayoḥ saṃskāravikalpātmanoḥ | atra āha
bāhyatā ca iti | ata eva iti yato lokasya
arthakriyāparamparānubandhikāryaviśeṣakāritvameva sattvamiti
saṃmatam, putre'pi akāryakṛti aputravyavahārasya avāstavasya api
pravartanādanyairaṅgīkaraṇācca | tato hetorabhāvābhāso yo ghaṭādeḥ, sa
laukikodakāharaṇādikāribāhyendriyasaṃvedyarūpaniṣedhastato bāhyo
ghaṭo na bhavati,- ityanena rūpeṇa sa ghaṭābhāsa eva ghaṭasya abhāvaḥ iti
uktaḥ | nanu asti evaṃ prākpradhvaṃsetaretarābhāveṣu niṣedhyabhāvāt,
atyantābhāve tu katham | tatra api saṃbhavatyeva ayaṃ prakāraḥ iti vaktuṃ
krameṇa atyantābhāvānudāharati śaśaviṣāṇādeḥ ityādinā | atra hi
khapuṣpādivilakṣaṇaṃ buddau śaśaviṣāṇaṃ bhātyeva |
udāharaṇāntaramāha bāhyatva ityādi | sattā syādeva iti tatra api
śuddhamiva
(page 418)
paryante saṃvedanamahamiti yat, tadeva vikalpyamānatayā
samastabhedāvabhasanātmakasṛṣṭimūlabhūtaṃ bhāvavyatiriktaṃ
māyayā pṛthak sṛṣṭaṃ sarvātmanā grāhyādibhī rūpairabhāvaḥ
ityevaṃ buddhau vikalpyatāṃ pratipadyate eva | ata eva iti yataḥ
prakhyopākhyāyonitvopayogi pāramārthikamāntaraṃ rūpaṃ sarvātmanā
niṣeddhuṃ na śakyam | anyamudāharati ṣaṣṭhe'pi iti | kathañcit iti yathā
pañcabhyo'kṣebhyo vyatiriktaṃ ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ, tathā
śabdādibāhyaviṣayapañcakātirikto bāhyaḥ ṣaṣṭho vikalpaḥ | ata eva
rūpamiti iti sparśagandharasaśabdātiriktaṃ kimapi astīti | ata eva āgame
bhāva eva ayamabhāva iti darśitaṃ
yo'śūnyaḥ śūnya ityuktaḥ.................................. |
ityādinā || 5 ||
nanu eṣāmavāntarāntaratvagrāhyatvabāhyatvāvasthāsu
svasamucitā kācidarthakriyā dṛśyate bhāvānāṃ
smṛtiharṣāliṅganādikā iva kāntābhāsasya, pramātṛtādātmyalakṣaṇe
punarāntaratve keva arthakriyā | atra uttaramāha sūtreṇa
āntaratvātpramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā |
arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ || 6 ||
pramātraikyanimittakaṃ yadāntaratvaṃ, tato hetoreṣāṃ
bhāvānāṃ na kācidarthakriyā | sā hi pramāturanyonyataśca bhede sati
bhavantī kāraṇaviruddhe tasmādabhede sati kathaṃ syāt | tathāhi [tathāpi
kha. |] sā arthakriyā niyataiva ābhāsaviśeṣe | bāhyāpi hi kāntā na
harṣāya āliṅgyamānatādyābhāsāntarasaṃbhedavandhyatāyāmā-
bhāsaniṣṭhatvādeva ca arthakriyāyāḥ, ābhāsa eva vastu,- iti parasyāpi
yuktamupagantum,
(page 419)
na mṛdaḥ saṃsthānaṃ, na kulālāt mṛdrūpatā,- iti
anvayavyatirekasiddhaṃ
kāryakāraṇabhāvamācakṣāṇānāmābhāsānāmābhāsā eva
vastutayā upagamyāḥ kalpitavyāvṛttiniṣṭhatvādanvayavyatirekayoriti
alamavāntareṇa | tadāca iti saṃsāriṇāmantaravasthāne | parameśasya ca
saṃsāriṇāmantaravasthāne nidarśanadvāreṇa heturdarśitaḥ
māyāpramātari ityādinā | tatra bhagavaddaśāyāṃ tadaikyāt tasya yat
sarvakartṛtvaṃ, tadeva teṣāṃ; māyāpramātṛtāsaṃskārarūpatāvasthitau
tu māyāpramāturyāvatkartavyaṃ, tāvadeva sarvamiti ucyate |
tāvatsaṃskāravaicitryacitrito hi brahmādikrimiparyantaḥ pramātā
tāvatsaṃskārocitameva vicitraṃ ceṣṭate | svasmāt iti ātmanaḥ pramātuḥ |
kāryādabhinnaṃ sat yat kāraṇamucyate, tadeva ātmā svabhāvo yeṣām |
evaṃ bhedanibandhadarśanāpi arthakriyā yā śaṅkitā, sā na bhavati
bhedābhāvavatyāmāntaradaśāyāmityevamapiśabdaṃ vyākhyāya api
bāhyatve sā bhinnā iti vyācaṣṭe yadāpi iti sati tasyāḥ iti ca
arthakriyāparāmarśaḥ | co bhinnakramaḥ | na kevalaṃ
grāhyatvabāhyatvādinā ābhāsasya bhedaḥ, yāvat deśādibhirapi |
deśamudāharati deśa ityādinā, kālaṃ smṛtau ityādinā | atra vidyamāna
eva bāhye iti mantavyam | kālasyaiva uktasya atītasya vyatirekamudāharan
vartamānakālasya arthakriyāntareṇa anvayaṃ darśayati, tatraivaca
ākārabhedamapi upakṣiptamudāharati sphuṭāvabhāsaḥ ityuktyā |
ābhāsabhedasya abhāvāśaṅkayā abhāvasaṃbhāvanayā parasya yā
vimatirasti, sā rūpādāvukte na avataratīti tadupādānam | nanu
āśaṅkāmātraṃ tat kasmāt sukhādīnāmābhāsabhedābhāvaḥ iti, vastu
eva idaṃ na kasmāt, teṣāṃ hi buddhimātraṃ prati viṣayatā,
(page 420)
na bāhyārthaṃ prati; tat kathaṃ sphuṭāsphuṭādibhedaḥ | etadāśaṅkya
pratisamādhatte teṣāmapitu iti | tathaiva iti bhedenetyarthaḥ || 6 ||
atra yadi kaścit brūyāt bāhyatvābhāsena bhāvasya
upādhīyamānasya [upadhīyamānasya ga. |] tat viruddhamāntaratvaṃ
kathaṃ syāt, tat kathamuktaṃ
................ṣattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā | (1|8|5)
iti; tadā asau pratyāyyate sūtreṇa
cinmayatve'vabhāsānāmantareva sthitiḥ sadā |
māyayābhāsamānānāṃ bāhyatvādbahirapyasau || 7 ||
nīlaṃ bhāsate iti pūrvasṛṣṭasya asya bhāsanaṃ na svarūpamapitu
jñānameva, tacca jñātarīti ābhāsanadvāreṇa arthānāmāntaratā,- iti
tātparyam | sadā iti bāhyatvonmukhatābhāse, tadabhāve ca
ābhāsānāmantareva sthitiryataśca cinmayā ete nīlaprakāśādirūpāḥ,
anyathāhi na prakāśeran vicchedāvabhāsane | svātantryalakṣaṇayā tu
māyāśaktyā bāhyatvaṃ yadeṣāmābhāsyate, tadābhāsanātmakaṃ
jñānarūpamālambya yā sthitirarthatayā; sā bahirapi antarapi |
tadantaravabhāso'yaṃ bahiravabhāsanātmavijñānacitrasya pratyuta
bhittikalpaḥ kathaṃ viruddhaḥ syāt nīlatvamiva akṣaṇikarūpamapi
kṣaṇikatvasya | atra hi kalpitavyāvṛttimātrataḥ kalpitānyonyaparihāro na
pāramārthika iti sūtrārthaḥ | āntaratva iti virodhasaṃbhāvanāspadamiti
ākūtam | anubhava iti bāhyā iva saṃskārātmāno'pitu upāvṛtā āntarā
eva boddhṛmayā eva anyathā niḥsvarūpatvāpattireṣāmiti hi uktam |
arthāḥ iti prameyarūpatvena arthyamānā bhavantīti yāvat | ābhāso'pi
(page 421)
iti pramātrabhedasāro'pi vastutastadarthabhedoparāgāt bhedamiva
pratipadyamānaḥ pramāturdharmo jñānaṃ bodha iti vyavahriyate |
ābhāsanaṃ yat vicchidyate tasya vyāpārabhāgo yaḥ, sa jñānamiti
vibhaktaḥ; yastu siddhatābhāgaḥ, sa kiṃ jāyate ityāha bhedābhāsāḥ iti
| cakāreṇa jñānatā arthatā ca yugapadunmiṣati,- ityāha teṣām iti ye
pūrvaṃ pramātari abhedena pṛthak na kecidābhāsiṣata, teṣāṃ
nīlādīnāṃ svopādhibhūtānāmābhāsādeva vastuto'svatantrāṇāmapi
te nīlādyābhāsā abhimānamātrasāraṃ svātantryamāpādayanti
utthāpayanti upagamayanti ca | tathāhi vyavaharati- bahiryadidaṃ nīlaṃ,
tadeva ābhāsate iti | tata eva saugatairapi
sārūpyasya sārūpyatā anumānādeva anyathānupapattivaśena
sthāpyate, natu pratyakṣeṇa, nīlaṃ jñānamataḥ sārūpyarūpatayā bhāti |
iti uktam | jaiminīyāśca prakaṭatāṃ tata eva arthadharmamāhuḥ | ata eva iti
yato'bhimānamātrasāraṃ māyīyamābhāsate svātantryameṣāṃ
nīlādīnām, tato vṛttau pāratantryameṣāṃ nirūpitam, svātantryaṃ tu na
spṛṣṭamiti darśayati antarnīta iti svatantrasyaiva hi pradhānakriyāyāṃ
tanniṣṭhavighnasaṃbhāvanānirāsopayogipraiṣādikriyāntaraviṣayaṃ
pāratantryaṃ viṣaye'pi prasaratīva mukhyakriyārūpe, natu paramārthataḥ
pradhānakriyāyāmasaṃbhavatsvātantryaḥ praiṣādibhirabhisaṃbadhyeta |
nanu sūtrānusāreṇa vṛttau ābhāsyamāneṣu iti vaktavye
prakāśamāneṣu iti kā vācoyuktiḥ | āha prakāśaśabdena iti |
ābhāsanaṃ na prakāśarūpādadhikaṃ kiñciditi anena
prakāśanakriyābhidhāyidhātuprakṛtikena spaṣṭīkṛtamiti tātparyam | natu
svatantravikalpeṣu api nīlādayo vicchedena prakāśante,
(page 422)
tatrāpi ca māyāśaktivyāpāraḥ, vastutaśca cinmātratvaṃ samarthanīyaṃ,
pratyuta tatparivarjanaṃ kimarthaṃ kṛtaṃ vṛttau pratyakṣapadena,- iti hṛdaye
gṛhītvā nirūpayati svatantra iti prakāśane saṃbhavatīti saptamīpāṭhaḥ
spaṣṭaḥ | prakāśanam iti tu saṃbhavati ityatraiva cchedaḥ, tathāpi iti ca
uttaravākyaśeṣādhyāhāraḥ | pratyakṣīkṛtānāṃ
nīlādīnāmaprasiddhaṃ yata āntaratvaṃ, tato mukhyatayā iti prayatnena
teṣāmeva tat sādhyaṃ, natu ayatnasiddhasaṃvittādātmyānāṃ
vikalpābhāsānām | etadeva darśayati vikalpeṣu punaḥ iti | ke'pi iti ye
iyattārūpameva vikalpyamicchanti, na bāhyaṃ, nāpi anantarbahīrūpam |
abhiniveśa iti āntaratvasādhanāyeti śeṣaḥ | sādhayiṣyate iti yata
eṣāmāntaratvaṃ prasiddhaṃ, tato bāhyatā pratyuta prayatnena
sādhayiṣyate
vikalpe yo'yamullekha..................... | (1|8|8)
iti sūtreṇa | athavā iti pūrvatra vyākhyāne
bāhyendriyasākṣātkāraviṣaya eva ābhāsaḥ [avabhāsaḥ ka. |]
pratyakṣaśabdena uktaḥ, atra tu sarva eva antarbahiṣkaraṇagocarā ābhāsā
nijanijena vapuṣā sākṣādeva avabhāsamānā navanavarūpāśca
yathāyathaṃ pratyakṣā eva,- iti pratyakṣatvasya avyabhicāre'pi yaḥ
keṣāṃcidasatyatāṃ tata eva apratyakṣatāṃ manyate, tasya
vyāmohakriyaiva pratyakṣaśabdena darśitā | nanu ābhāsamātrameva
prakāśyamānānāṃ rūpaṃ, tat te kathaṃ bhedamarheyuryena saptamyā
nirdiṣṭā,- ityāśaṅkāṃ pariharati cinmayasya iti | bhedena iti
vyāpārarūpatodrecanena bhāvaviṣayeṇa ābhāsavyāpāra iti yāvat | nanu
evamābhāsa āntara eva yuktaḥ, tat kathaṃ vṛttiḥ | bahirābhāsaḥ iti | atra
āha nīlādīnām iti
(page 423)
tanniṣṭho'sāvābhāsastathā [tannirdiṣṭaḥ ga. |] ucyate | vicchedāt iti
māyāgrāhakāpekṣāt | etadeva hetunā spaṣṭayati vastusthityā iti | teṣām
iti prakāśāvyatirekabhājāmapi [prakāśyāvyati ga. |] avasāyāt iti
māyāśaktikṛtāt māyāpramātṛmukhyavyāpārātmakāpohanapara-
mārthādabhimānamātrāt grahaṇaṃ, natu prakāśavyatiriktatayā
tato'vasāyabalāt | arthyate iti, viśeṣeṇa sinvanti badhnanti hṛdayamiti,
pramīyante iti, ālambyante ityādinirvacanayogādarthādiśabdairvyapa-
diśyante | apiśabdaṃ vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ tadapi ityādikā, tāṃ
vyākhyātumāha pratyakṣatve'pi iti | apyarthaḥ parasparāpekṣayā
nirvahati,- ityāśayena bāhyatāvyavahāramanuvadannantaḥ-
sthitatāmācaṣṭe, tadanuvāde'pica pratyakṣatayā prakāśābhedena
prakāśamānatvamavāntarānuvādena āha | ubhayatrāpi ca
pūrvoktahetūpajīvanaṃ tadevam ityanena karotīti yojanā |
nīlādisaṃlagnaḥ iti māyāgrahaṇena tathābhāsamāno bodho vivekodaye
tanmaya evetyarthaḥ | samarthitam iti arthabhedena jñānarūpatāyāṃ
bhedaprādhānyāt yuktaṃ bahuvacanamiti manyate | nanu ābhāsanadvāreṇa
arthā antaḥsthitāścet, tadā gañjagṛhamiva nīlādibhāvasahasrasaṅkulaṃ
hṛdayamupalabhyate, kimucyate upalabhyeta yāvatā upalabhyate evetyāha
antaḥsatām iti | aśeṣa evahi viśvāvabhāsastadā ahamiti aviśeṣeṇa
ekātmatāmupagato bhāti | nanu bāhyatāvasare tarhi nīlatādivicitrabhāvaḥ
kutaḥ | ita ityāha bahiṣkriyā iti | yat iti prathanaṃ parāmṛśyate,
kartṛvācini api ākhyāte kriyāyā eva prādhānyāt yat tathā prathanaṃ
teṣāṃ, tadeva karmaniṣṭhaṃ bahiṣkriyamāṇatvamiti yāvat | cinmayasya
(page 424)
yasya iti prakāśaikarūpasya arthasya iyameva nīlādirūpatā
parasparaviviktākāratā yā grāhakāt bhinnatā | atraiva prasaṅgāt
sisṛkṣādau ityapi vimṛśati | etasya uktasya prameyasya heturūpatayā
upajīvanāya ata eva iti | nanu evaṃ prakāśatāyāṃ yadi adhikā nīlatā,
sā tarhi aprakāśarūpā; na cet, kā nīlatā nāma, atra svasiddhenaiva
dṛṣṭāntena paraṃ pratyāyayati prakāśasya iti | te iti nīlādayaḥ |
dṛṣṭāntameva vyācaṣṭe paramāṇu ityādinā | yeṣām iti
vaibhāṣikasautrāntikānām | tataḥ iti paramāṇusañcayāt | artha iti
sanniveśo ghaṭaśarāvāderarthasya bhedamavabhāsayati, tataḥ
paramāṇavastathābhāsamānāḥ sati avabhāse sanniveśadharmāṇaḥ
pratīyante,- iti pratibhāsadharmatayā ukto vaibhāṣikaiḥ | kāṇādamate tu
yadyapi mahattvaparimāṇātirikto na kaścidarthadharmaḥ sanniveśo
digbhedasya apāramārthikasya aupādhikatvena
anyonyāśrayacakrakānavasthopahatasya sanniveśotthāpakatvāyogāt,
tathāpi avayavidravyaṃ tathābhūtameva jātamityetāvānasti
palāyanaprakāraḥ ityāśayena paramāṇupuñjavādī na upanyastaḥ | ye'pi
sautrāntikā vijñānākāre pratibhāsātmani niviṣṭaṃ
sanniveśadharmamāhuḥ, teṣāṃ sa pratibhāsasyaiva dharmaḥ; natu
sapratibhāse arthe asau kaścit yataḥ
ekasaṃvedanatādātmyabalādananyabhāgaśakyadarśanaḥ |
iti nayena paramāṇupṛthaktvāvabhāsane santānavaikalyāt pratibhāsa eva
vitata iti yuktam | etadāha pratibhāsa iti | pratibhāso hi cidrūpādanadhika iti
cinmaya eva | nanu asau bhrānto vā sāṃvṛto [saṃvṛtāḥ ga. |] vā,-
ityāśaṅkya ubhayamapi nirākaroti na cāpi
(page 425)
iti | pratibhāsasya yo dharmaḥ, sa na bhrānto; na sāṃvṛto yataḥ
pratibhāsaścidrūpaḥ, saṃvicca abhrāntā, sa ca ākārastattādātmyenaiva
san vidyamānaḥ | yo yadātmā, sa tatparamārthatve na bhrāntādirūpo
ghaṭa iva lauhityam, tathāca saṃvidātmā sanniveśaḥ | bhrāntādirūpasya
yat viruddhaṃ, tena tat vyāptaṃ paramārthatādātmyaṃ nāma; aparathā
tādātmyameva hīyate, tasya atra upalabdhyā vyāpakaviruddhaṃ
bhrāntādirūpaṃ niṣidhyate | yadivā asan iti viśeṣeṇa trayaṃ niṣidhyate |
etadeva prasiddhena nidarśanena sphuṭayati svaccha ityādinā | co'pya'rthe |
jaḍānāmapi svacchatāmahimnā evamupapadyate, kimuta
saṃvedanarūpasya svatantrasya,- ityāśayaḥ | vyākhyātam iti atra asya
vyākhyānāvasaraṃ pratidarśayitumevamuktam || 7 ||
nanu uktam
āntaratvāt pramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā |
arthakriyā......................................................................... || (1|8|6)
iti | tatra vikalpitasya garuḍapiśācāderbāhyendriyavedyasādhāraṇarūpā-
bhāvādabāhyasya kathamiva viṣaśamanasantrāsaprabhṛtyarthakriyā-
viśeṣāveśaḥ ityāśaṅkya sūtraṃ
vikalpe yo'yamullekhaḥ so'pi bāhyaḥ pṛthakprathaḥ |
pramātraikātmyamāntaryaṃ tato bhedo'pi bāhyatā || 8 ||
svatantre anubhavopajīvini vā vikalpe ya ullekhaḥ utprekṣayā
likhyamāna ākāraḥ so'pi bāhya eva, na kevalaṃ bāhyendriyagamya eva
bāhyaḥ | tathāhi [tathāpi kha. |] sa pramātṛrūpāt vyatirikta eva bhāti
ayamiti idantayā | nanu tataḥ kim | āha tataḥ pramātraikyāt
(page 426)
sthitādapi anantaraṃ yo bhedo'vabhāsate tataḥ iti vā pramātureva
so'vabhāsamāno bhedo bāhya ucyate | āntaratvaviparītataiva bāhyatvaṃ,
āntaratvaṃ ca pramātrā saha aikyam | antariti ahaṅkārāspadaṃ
svaikasaṃmukharūpamucyate, tatra bhavamāntaryaṃ, tadviparītataiva
bāhyatā | sā ca dṛśye ca vikalpye ca arthe sukhādau sādhāraṇyeveti
sūtrārthaḥ | tamavatārayati vikalpāvabhāsamānānām ityādinā | atra
āśaṅkayaiva avataraṇaṃ kṛtaṃ, natu saṃkṣipya sūtrārtha ukto
vispaṣṭatvāt | upapannam iti anubandhyarthakriyārthisakalalokāpekṣayeti
ākūtam | tatra iti cchedaḥ | anubhūyate iti pareṇa granthena saṃbadhyate |
prācyacakṣurādivyāpārabalena bahiṣkaraṇavedyatayā bāhyatvaṃ
samarthitamapi na sārvatrikamiti darśayati evaṃhi iti | ahaṃvimarśaḥ
ityuktiṃ śodhayati śarīra ityādinā | bāhyatā iti bāhyatāyā
abhāvamātratātparyeṇa āntaravyavahārahetutā śuddhacittattve
ahaṃvimarśasya bāhyatvameva iti | evakāreṇa pūrṇaiva atra bāhyatā,-
ityāha | tasyāpi iti śarīrasya | vyavahriyate iti ahaṃ gauro ghaṭaṃ
paśyāmīti | antaḥ iti bubhukṣātṛptyādāvāntareṇa sparśena tathā
bāhyatā yathā āntaratvaṃ vyavahriyate | buddhyādau
grāhyatvādidantāvimarśaviṣaye'pi āntaratvam | atra hetuḥ
pramātṛvyāpāramayatvāt iti | tatra api pramātṛtvādirhetuḥ | dvitīyo
hetuḥ bāhyapratiyogitvāt iti | atra hetuḥ parimitatvena iti | nanu
buddhirniścayanalakṣaṇā jñānaśkteḥ prasaraḥ, prāṇo'pi prāṇanātmā
kriyāśakteḥ, icchāśaktirubhayatrāpi jīvitam; tadetat śaktitrayaṃ
śaktimato na bhinnaṃ śaktitvādeva, tat kathaṃ
pramātṛvyāpāramayatvahetunā parimitatveneti
(page 427)
na virudhyate | atra ucyate- parimite hi niścayanavyāpāro hi
prādeśikasukhaduḥkhamohanīlapītādiviṣayasaṅkucita eva, prāṇanā
kriyāśaktirapi ca ardhacaturthahastatatparimāṇaśarīrakriyānibandhana-
bhūtadigbhedagamanopakalpitaprāṇādipañcakavibhāgayogipavanaviṣayā
preraṇārūpā,- iti jñānakriyāśaktirūpatve'pi pārimityamanayoḥ | ata
eva iti yato viṣayakṛta eva anayoḥ saṃkocaḥ, tatastatsaṅkocamanādṛtya ye
vartante tatra ahaṃbhāvaṃ na gṛhṇanti, yato bāhyaṃ śarīrādi yat
prāṇāpānapramukhabhedasya vāyoḥ saṅkocakam, bāhyaṃ ca deśādi yat
bhittiparvatādisaṃvitprasarasya saṅkocakamupadhānaṃ, tat na ādriyante;
tato hetoḥ prāṇāpānasukhaduḥkhaśarīrādayasteṣāṃ ghaṭādipade vā
avabhāntaḥ prakāśaparamārthāsteṣāṃ saṃvido viśvāvabhāsatāmeva
pūrayanti | tata eva uktamāgame
nirvṛkṣagiribhittyādideśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet | (vi. bhai. 60)
iti,
apekṣāṃ svaśarīrasya tyaktvā vyāpī dinairbhavet | (107)
ityādi ca | yataśca upadhānatyāge saṅkocābhāvo'ta eva evaṃ niścīyate-
svabhāvata ete jñānakriyāśaktī aparimite eveti pārimitye eva ca
buddhiprāṇavyapadeśye bhavataḥ, ubhayaṃ rūpaṃ saṃvidrūpatā
saṃvedyasaṅkocaśca | tasyāpi iti vikalpollekhasukhādeḥ | eka ityatra hetuḥ
dvitīyā bāhyatā nāsti iti kathyate tadānīm ityādinā | ekaiva iti sadaiveti
yāvat | ubhayagatatve iti antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavedyatve'pi na atyantaṃ
dūrāntikatayā..................................... | (2|3|10)
ityādibāhyayuktyā | nanu ghaṭasya antaḥkaraṇavedyatāyāmekā,
cakṣurvedyatāyāṃ dvitīyā'pi; tena iyamubhayarūpā bāhyatā,- iti
yaduktaṃ,
(page 428)
tat kathaṃ; yāvatā eka eva asau ghaṭābhāso vimarśaikyāditi adhunaiva
uktamityāśaṅkya pariharati yadyapica iti
ābhāsāntaravyāmiśraṇādupapannaṃ dvitvaṃ bāhyatāyā
ghaṭābhāsabhitterekatāyāmapi,- iti tātparyam | tathāpi ityasya anantaraṃ
pratipattyutpādakāle iti yojyaṃ yena sarvaśeṣatāyāmasya te ābhāsāḥ
saṃviditā bhavanti,- iti manyante | dvayam iti dvayaṃ smaraṇe anubhave ca
yathākramaṃ yojanīyam | arthakriyāyogitvena bhavanamabhavanaṃ ca
samānapadamanye [samāsa kha. |] paṭhanti | bāhyāntaḥkaraṇavedyatā
anubhave, ekāntaḥkaraṇāpekṣayā tu advayavedyatā smaraṇe, bāhyakaraṇe
antaḥkaraṇāvinābhāvāt na antaḥkaraṇaṃ pṛthagupādheyamanubhave
ityevaṃ manyamānāḥ karaṇadvayavedyatayā iti anye paṭhanti | atha
pūrvadṛṣṭa eva arthaḥ smṛto bhāsate, sa ca anubhūyamānarūpa eveti
kathaṃ tasya asādhāraṇatvādinā bhedo'bhimataḥ,- iti
paramatamāśaṅkya āha smṛtikāle iti smaraṇakālāpekṣayā,
tatsmaraṇakālavartiṣu pramātrantareṣu yato na bhāsate, apitu
pūrvapramātrantaraireva tu saha bhāti, tato'sādhāraṇatvamasya uktam,
tadāca na arthakriyāṃ karoti, naca bāhyendriyamatra vyāpriyate;
tato'sphuṭatvam | atraiva samuccayadvāreṇa dṛṣṭāntamāha tathaiva [tatheti
kha. |] iti | tātkālikādirūpameva ākārato darśayati idaṃ paśyāmi iti |
satyaṃ ca bāhyatayā ullekhaṃ grāhakasamānakakṣyatayā
sphuṭayitumayamahamiti uktam | yatra hi śāntikādau purovartinaḥ sādhyasya
ullikhitasya vā mūrdhasarasīruhanālāntarālena
garuḍādidevatāviśeṣakarayugalakasamakālāvarjyamānasphaṭika-
mahākalaśaniḥsṛtaparamāmṛtadhārāmantaḥsamastanāḍīcakra-
saṃcayāpyāyacaturāṃ viśantīṃ dhyāyati, tatra sphuṭameva arthakriyā
dṛśyate | tat kathaṃ tatra na bāhyatā,- ityāśaṅkya
(page 429)
pariharati tathāpi iti | anyathaiva iti | bāhyatāpi ullikhitaiva tatra | tathāhi
evaṃ dhyāyāmīti, sphuṭamidaṃ mayā dhyātamiti mama
sākṣātkāramiva prāptamiti manyate | bāhya ityatra cchedaḥ | iti ityādinā
prāguktamupasaṃharati | iti iti yat pūrvamuktam, tato hetoridamavasthitam [iva
sthitaṃ kha. |]- yadanubhūyamānasya smaryamāṇasya
samullikhyāmānasya ca ghaṭābhāsasya vāstavamekatvaṃ, yogyatayā ca
dvitayī bāhyatā astyeva bāhyatayā bāhyendriyavedyatayā ceti | yastu
vyāmohāt na aikyamatra pratīyādanubhūtasmaryamāṇayorhi yuktamiva
aikyaṃ, natu ullikhitasyeti; taṃ prati ullikhite'pi anyathā dvayīṃ bāhyatāṃ
prasādhayati athavā iti | apūrvollikhitamapi hi na
rūpādibhyo'nyadullikhyate,- iti sāmānyadvāreṇa tatrāpi
bāhyendriyagamyatālakṣaṇā dvitīyā api bāhyatā suvacaiva | nanu yadi atra
na abhiniveśaḥ, tarhi kimiyatā prabandhena ucyate | ucyate avastutvam iti |
nanu bāhyatādvitvanivedane sūtroktabāhyatāvibhāgaprakhyāpanayā
avaśyavaktavye ghaṭādīnāmiti viśeṣaṇasya kiṃ vyāvartyamityāśaṅkya
yā vṛttiḥ sukhādestu ityādikā, tāṃ vivṛṇoti sukhādeḥ punaḥ iti |
aviśeṣapadapṛṣṭhe mātragrahaṇaṃ dhyānollikhitagaruḍādau
pramātrantarāsādhāraṇyāviśeṣe'pi yadullikhitamaparaṃ bāhyatvamasti,
tadapi nāsti sukhādāviti prakaṭīkartum || 8 ||
nanu kumbhādeḥ kumbhakārādinirvartanayā bhavatu bāhyatvam,
ullekhānāṃ tu kiṃkṛtaṃ tat,- iti āśaṅkya sūtram
ullekhasya sukhādeśca prakāśo bahirātmanā |
icchāto bharturadhyakṣarūpo'kṣyādibhuvāṃ yathā || 9 ||
antarbuddhibhūmau pratibimbitasya nīlādeḥ sukhādeśca samastasya
(page 430)
bharatādyuktasya sthāyivyabhicāricittavṛttigaṇasya pramāturvicchinnena
vapuṣā yat prakāśanaṃ, tat bhartuḥ antarābhāsān
dhārayatastadbahiṣkaraṇasvātantryeṇa, ca bāhyāṃ sṛṣṭiṃ puṣṇato
maheśvarasya icchayā svātantryalakṣaṇayā, yathā
akṣyādibhūmikādirūpāṇāṃ bāhyendriyagocarāṇāṃ nīlādīnāṃ
bāhyatayā pratyakṣajñānaśabdavācyamapūrvikayā tatprathamikayā vā
yat prakāśanaṃ, tadapi maheśvarecchayaiva | kumbhakāre'pi paraiva saṃvit
tadicchāvabhāsitaviśiṣṭabuddhiprāṇakāyaspandādipramukhamṛtpiṇḍa-
daṇḍacakrādyābhāsarūpā, na punaranyaḥ kaścidasāviti vakṣyate
tathāhi kumbhakāro'sau........................ | (2|4|9)
ityatra | etaduktaṃ bhavati-kṣetrajñe anicchati svarasabalādeva ya
ullekhādyāstatra tāvat bhagavataḥ svātantryaṃ, yatrāpi paśoricchā
saṃbadhyate, tatrāpi tadicchodaye bhagavata eva svātantryamupajīvyaṃ
nimittāntarābhāvāt bhagavatsṛṣṭitantropajīvanācceti sūtrārthaḥ |
atadrūpācca iti lajjā hi na sukhaṃ, na duḥkhaṃ, cittavṛttiviśeṣaśca |
evamutkaṇṭhādau vācyam | īśvaratvāt iti tāvati aiśvaryānupraveśāt |
tayaiva iti īśvarecchayaivetyarthaḥ | uktam iti
ata eva yathābhīṣṭasamullekhā.................... | (1|6|11)
sūtre | antaḥ iti agalitasvabhāva eva ahantāyāṃ saṃskārarūpatayā sthita
ityarthaḥ | dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe cakṣurādi iti | nanu teṣāṃ
sukhollekhādīnāṃ grāhakaṃ manaḥ, buddhistanniścāyikā, tataśca
mānasaḥ prakāśaḥ,- iti vaktavye kathamuktaṃ bauddhaḥ iti | imāṃ [iti
ityāśaṅkāṃ kha. |] śaṅkāṃ nyakkaroti bāhya ityādinā |
niścayaparyanto hi
(page 431)
prakāśaḥ, tat niścaye bauddhe tadviśrāntaśarīraḥ prakāśo bauddha
ityukto'pi na viśeṣamanyathābhāvamapekṣate prasañjayatītyarthaḥ |
etatprasaṅgena anyadapi atra vicāryate buddhyādeśca iti
naiyāyikabhāṣyaṭīkākāraiḥ
pratyakṣamānasayogiprātibhaindriyakādibhedena vibhaktaṃ sūtrakāraśca
aindriyakameva avādīt
indriyārthasannikarṣotpannam..................... | (nyā. sū. 1|1|4)
iti sūtreṇa | sāṅkhyādidarśane tu pṛthageva antaḥkaraṇamiti
mānasatvamastu, bauddhatvaṃ vā; saugatanayena vā
svaprakāśajñānāvyatiriktāste ullekhāḥ
svasaṃvedanapratyakṣavyapadeśyā bhavantu, kimanena asthāne
vyapadeśasamarthanamātranirbandhenetyāśayaḥ | nanu anena nyāyena
smṛtirapi pramāṇaṃ syāt | syāt yadi abhinavamarthamavabhāsayet, naca
tatheti darśayati smṛtau ca iti | nanu sphuṭo'rthapratibhāso nava eva, tat
kathaṃ gṛhītasya grahaṇamidam [iyam kha. |] | atra ucyate pratibhāsa iti |
vimarśavaśādeva vyavasthā,- iti dṛḍhayati yadā punaḥ iti
arthamanādriyamāṇo yadā bodhagatamākārameva pradhānatayā vimṛśati
- mama idānīmitthaṃ prakāśarūpatayā sthitiriti, tadā
bodhadarpaṇapratibimbakarūpe bodhādavyatirekiṇi ābhāse bodhe
svasaṃvedanātmanā pratyakṣataiva | pūrvaṃ hi arthaḥ pratyakṣeṇa
gṛhītaḥ iti vimṛṣṭam, adhunā tu arthasya yat vartatāṃ, tat
vartatāmahamitthamābhāsamayaḥ prakāśe,- iti apūrvatayaiva vimarśaḥ |
evaṃvivakṣāyām iti bāhyarūpatānādareṇa bodhābhāsatāmeva yadā
vivakṣati parāmraṣṭumicchati bodhābhāsaparāmarśameva ādriyate
prādhānyena | dṛṣṭāntamāha yathā iti | dvicandrānubhavo hi
bāhyarūpatādhyavasāyāpekṣayā bhrāntaḥ, bodhābhāse tu
abhrāntameva svasaṃvedanaṃ,
(page 432)
tata eva niścaye satyapi bāhye arthe svasaṃvedanānusāreṇa iṣṭo'yam,
aniṣṭo'yamiti arthaḥ svayamavicitro'pi vicitratayā yato'vasthāpyate; tataḥ
svasaṃvedanameva arthasaṃvedanatādhyavasāyaparyantīkṛtaṃ
pramāṇaphalatayā prakārāntareṇa uktam | evaṃ prasaṅgāt
ghaṭānubhavavṛttāntaṃ [ghaṭābhāve vṛttāntaṃ ga. |] nirvarṇya
prakṛtavicārāṃ smṛtimeva anusandhatte pūrvagṛhītatva iti | itthamatra
avataraṇam- nanu tadeva smṛtijñānaṃ gṛhītagrāhi ca, abhinavaviṣayaṃ
ceti kathaṃ saṅgamayitavyamiti | atra [tatra ga. |] ucyate-
bhinnaviṣayatvādayamadoṣaḥ, yadā tāvat tasya ābhāsasya
pūrvānubhavaṃ prati yā viṣayatā, sā apekṣyate; tadā gṛhītagrāhitvam,
satyapi ca asmin gṛhītagrāhitve arthāvabhāsopahitapūrvānubhavasadbhāve
smṛtisvarūpe ca parasparāvyatirekiṇi smṛtisvasaṃvedanameva
pramāṇamityuktaṃ pūrvaṃ
smṛtau yaiva.............................. | (1|7|5)
iti sūtre | yadivā itthamavatārya yojanā-yaduktaṃ pūrvagṛhītameva
smṛtirgṛhṇāti iti pūrvānubhavaṃ viṣayīkurvatī tathā karoti iti
pūrvānubhavaśca smṛtirūpatāyāmanuvedhako'sti iti ca, tadatra
aṃśatraye kiṃ pramāṇamiti, tatra āha pūrva iti | apiśabdaḥ
prācyaprameyeṇa saha asya prameyasya samuccayārthaḥ |
vol M00021 · chunkV2-R-astamo-vimarsa · lines via source.start/end