chunkV2-P-saptamo-k5-10

IPVV · M00021
tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ (page 365) śamayan evam iti pūrvasūcitāṃ yuktimāha tatrāpi hi iti | vikalpāvasthāyāṃ hi yadi tādṛśāveva tau, tarhi pūrvamakṛtamidānīṃ kurutaḥ iti kaḥ pratīyāt | anyonyāpekṣayā hi prāgbhāvasya paścādbhāvasya ca yat vyavasthāpanaṃ, tat na upapadyate, tatastau dvāvapi svaviṣayamātraṃ spṛśataḥ | itthaṃtu etadupapadyate ityāha ekasmiṃstu iti | pratyakṣānupalambhapravāhapañcakena hi pañca tāni prameyāṇi ekasmin saṃvitsamudre pātyamānāni tatsvātantryataraṅgabalādanyonyāpekṣāmayāni ghaṭaḥ- paṭaḥ- itivat viviktābhāsavimarśavailakṣaṇyena [vibhaktā ka. |] bhāsyante vimṛśyante ca | tatra yo'sāvābhāsanavyāpārakṛtaḥ pañcānāmekābhāsaḥ, sa kāryakāraṇabhāvābhāsaḥ; tathāvimarśaśca pramātṛvyāpāraḥ | iyamevaca sā pramāṇayojanātmikā [pramāṇaprayojanātmikā ka. |] samastavyavahāropayoginī yuktirucyate, tadvyāpāravirahe pramāṇānyapi akiṃcitkarāṇyeva | tataśca uktaṃ parameśvareṇaiva śrīmukuṭasaṃhitāyāṃ saṃvidvyāpāra evaikā yuktiḥ sarvatra sādhanī | bhoge vāpyathavā mokṣe tenāsyāmādṛto bhavet || ityādi | sa ca yojaka eveti sarvamiṣṭaṃ siddham || 4 || nanu pratyakṣānupalambhairyadakāri, taccedekīkartavyamiti iyatā pramāturaṅgīkaraṇaṃ, tat kimanena, tadekīkaraṇe hi smṛtireva udyuṅkte ityāśaṅkya sūtraṃ smṛtau yaiva svasaṃvittiḥ pramāṇaṃ svātmasaṃbhave | pūrvānubhavasadbhāve sādhanaṃ saiva nāparam || 5 || pratyakṣānupalambharūpāṇi saṃvedanāni yadyat nijaṃ saṃvedyamagṛhṇan, tasya tāvat smaraṇe yat prakāśanaṃ, tat na smaraṇakālopanatamapūrvaṃ (page 366) gṛhītagrahaṇasvabhāvatvāt, apitu pūrvānubhava eva tat | sa ca idānīṃ pṛthak vedyatvena na nirbhāsate abhāvāt tasya, bhāve'pi vedyatvena bhāsane jñātajñānaṃ syāt; tat na smaraṇaṃ, nacāpi jñānaṃ jñānāntaravedyamiti darśitaṃ bahuśaḥ | tadasya sato'pi pṛthak svaprakāśatāyāmanyonyānanuṣaktaṃ saṃvedanadvayameva syāt, na smaraṇam | tadiyadaṅgīkartavyaṃ- yat smaraṇakāle'pi anubhavaḥ prācyo'ntaḥsvasaṃvedanātmā sanneva smṛtisvarūpasadbhāvāvedakasvasaṃvedanādabhinnaḥ prakāśate iti | nahi atra pratyakṣānumānādi tatsvasaṃvedanāt paraṃ vyatiriktaṃ pramāṇaṃ kramate | tāvatkālavyāpakaṃ ca yadavicchinnaṃ saṃvedanaṃ, tadeva pramātṛtattvamiti smaraṇabalādekīkāraḥ [pratyakṣadvayasya anupalambhatrayasya ga. pustake adhikamasti |] pratyakṣādīnāmityuktiḥ pramātṛbalādekīkāramasmadupagatamupodbalayati | smaraṇalakṣaṇaśca āntaro vyavahāraḥ smaraṇādabhilāṣeṇa............................ | itinyāyena aśeṣavyavahāravyāpako yaḥ, so'pi ekapramātṛtattvaviśramādhīnaḥ iti sūtrārthaḥ | evaṃ saṃkṣepeṇa āha pūrvam ityādi | sādhanam iti siddharūpaṃ saṃvedanam | tasya ākāraṃ darśayati pūrvam ityādinā | smṛtiprakaraṇoktaprameyeṇa punaruktatāparihārāya āha pūrvam iti | smṛtivimarśaprakaraṇe hi evamuktaṃ- anyaścedanubhavitā [anyaśca ka. |], tadanyaḥ smartā kathamiti pramātrā vinā smaraṇaṃ na upapadyate,- iti vyatirekopakrameṇa anumānena pramātraikyamarthāpattyā- iti, asmiṃstu śloke anubhavasmaraṇe svasaṃvedanena ekatayā gṛhīte yadidameva tadekasya pramāturgrahaṇamiti sākṣādeva iti sarvaprakārābādhitasarvānapahnavanīyasvasaṃvedanapratyakṣeṇaiva (page 367) pramātraikyamuktamiti kā punaruktatā | pūrvānubhavasya svameva saṃvedanaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati,- iti śaṅkāṃ śamayituṃ yā vṛttiḥ abhāvāt ityantā, tāṃ vyākhyātumāha jñānaṃ tāvat iti | tadabhinnasya bahirmukhadarśanarūpādabhinnasya, apiśabdena pramāṇasyaiva prameyābhimatasyāpi darśanabhāgasya abhāvaḥ iti sūcayati | abhāvaṃ vyākhyāya pañcamīṃ vyācaṣṭe tat iti tasmādabhāvāt hetoḥ | yena iti smṛtikālātītaghaṭadarśanasiddhilakṣaṇena vākyārtharūpeṇa vastunā strīliṅgopakrame'pi yeneti nirdeśo vākyārthatāsaṃpādanāya [saṃbhāvanāya ka. |], anyathā padārthamātraṃ parāmṛṣṭaṃ bhavet | evamanubhavasvasaṃvedanaṃ pūrvānubhave na pramāṇam,- ityuktvā, smaraṇamapi tatra na pramāṇaṃ paradarśanena yuktamiti nirūpayati smṛtirevaca iti | smṛtireva pramāṇaṃ tatra yasyā vidyamānatvaṃ nirvivādamityapi na | sā hi svasaṃvedanatvena vā tatra pramāṇaṃ syāt, naca etat yujyate, tadāha tasyā iti; vyatiriktaviṣayatvena vā, etadapi netyāha nacāpi iti | tat iti viṣayatvam | nanu yogijñānaṃ prati naṣṭamapi viṣayaḥ, tathā ihāpi syāt | naitadityāha nacāpi iti | caḥ śaṅkām, apiśabdo viṣayatvanirākaraṇayuktisamuccayaṃ dyotayati | nanu iyati anarvāgdarśanaḥ sarvo'stu nahi dṛṣṭe'nupapannatā | atrāpi brūte bhāve vā iti | nanu yāvat dṛṣṭaṃ, tāvadeva astu, adhikāsañjanaṃ [saṃjanayatu ga. |] tu niṣpramāṇakaṃ; tarhi pūrvatraiva doṣāpādanamastu,- iti darśayati tacca iti idantayā bhavat | evaṃ smaraṇamapi pūrvānubhave pramāṇaṃ na bhavati,- iti āvedite gatyantarābhāvāt pūrvadūṣitamapi pakṣaṃ paro'valambhe(mbe)ta anubhavasiddhastāvat (page 368) sa pakṣo bhavati,- iti pratyāśāmātreṇa dūṣaṇāni anādriyamāṇa iti hṛdaye gṛhītvā siddhāntī tatpakṣamāśaṅkate pūrvasvasaṃvedana iti | pūrvaṃ yat svasaṃvedanaṃ tanniṣṭhamiti tiṣṭhatu tāvat, kintu smṛtikāle tat kena pramāṇena avagataṃ tadāhi [tadihāpi ka. |] svaprakāśatvena smṛtisaṃvittirvartate, tato na śakyamevamabhidhātuṃ- tat tadā svaprakāśam- iti | naca indriyajñānāderayaṃ viṣaya iti balādāgataṃ- svasaṃvedanāntareṇaiva tat svasaṃvedanaṃ pūrvānubhavapramāṇabhūtaṃ prakāśyate iti | tacca svasaṃvedanāntaraṃ tadā na svaprakāśaṃ smṛtisvasaṃvedanasya tadā svaprakāśatvāditi tasyāpi āvedakaṃ svasaṃvedanāntaramityevaṃ nyāyopanatā iyamanaṃśe eva pūrvānubhave paryanuyogaparamparāyātā aṃśakalpanena svasaṃvedanānāmanavasthā ekasyāpi pūrvānubhavasya viśasanena svasaṃvedanabhāgakalpanāyām | sā ca mūlameva prācyānubhavaprakāśaṃ vihanti | atha prakṣīṇasakaladurmārgāvagāhanāvakāśo balādeva sanmārgamājigamiṣati paraḥ, tarhi evaṃ pratibodhayitavya iti kathayati adyāpi iti smṛtikāle | ataḥ iti idānīṃ nirbhāsamānatayā anapahnavanīyāt | nanu iyatyapi siddhe prakṛte kim | āha sa eva ca iti | atra ityasya vyākhyānaṃ pūrvānubhave iti | atraivaca cchedaḥ | nanu ca smṛtiranubhavakāryā, naca idamadbhūtadhāma yat kila kāraṇaṃ gamayati, - iti siddhaḥ pūrvānubhavaḥ, tat ko'yamasthānasaṃbhrama ityāśaṅkāṃ caśabdena dyotayan pratikurute pūrvānubhavasiddhau ca iti | itthamatra yojanā granthasya- pūrvānubhavakāla eva samanantarakṣaṇe smṛterudbhavo nāsti; smṛtisamaye tu pūrvakṣaṇe yadi anubhavaḥ prakāśeta vahnidhūmayoriva, gṛhyetāpi (page 369) kāryakāraṇabhāvaḥ, smṛtipūrvakṣaṇe tu na kathaṃcidanubhavasya prakāśaḥ, natu atra smṛtikāla eveti mantavyaṃ sahabhāvena prakāśe kāryakāraṇatvāsiddheḥ | etadarthamapica vṛttau pūrvagrahaṇam | smṛterna kāryaliṅgatā, yataḥ pūrvasya anubhavasya atītasmaraṇācca pūrvatvena anubhavasya ābhāso nāsti yena tasya smṛtiṃ prati kāraṇabhāvaḥ siddhyediti vṛttisaṅgatiḥ | nanu pratyakṣānupalambhābhyāṃ mā bhūdatra kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, kāryavyatirekeṇaiva tu sa bhaviṣyati adṛṣṭendriyādivadityākūtaṃ parasya āśaṅkate atha iti | jñānam iti smṛtirūpam | anurūpaḥ iti ghaṭo'nubhūta ityayaṃ viśeṣāṃśo yato'sya samunmiṣati, sa pūrvānubhavarūpa eva aucityāt paraṃ kalpyate anumānavikalpena aprakāśamāno'pi,- ityāśayaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ kāryaucityātprāksvasaṃvidasaṃvitsmaraṇāntare | iti | etat na sahate tadetat iti | na dhūmādau kāryavyatirekamātraśaraṇakaḥ kāryatāniścayaḥ, apitu pratyakṣaṃ prabhavatyeva atra, tatko'yamatiprasaṅgaḥ iti cet, ayaṃ tarhi doṣaḥ iti darśayati indriyamapi iti jñānarūpam | kutra kāraṇatā syādityāśaṅkya āha nīlādi iti asaṃvedyamānanīlaprayamiti yāvat | tataśca kṣaṇe kṣaṇe'nyadindriyaṃ, tatra ca tajjātīyameva karaṇamityādibahutarakalpanāprasaṅgaḥ, saṃskārapratyayaśca anubhavaḥ smṛteḥ | natu (nu) upādānasadṛśasya ca kāraṇatāyāmupādānameva sadṛśataraṃ yuktaṃ, naca evaṃ kāryahetubhūtayā ca smṛtyā upādānabhūtaḥ samanantarapratyaya eva kalpyate | yastu atiśayādhāyīti kṛtvā saṃskārapratyayatākāraṇatvena anubhavaḥ kalpitaḥ, tasya kāraṇataiva durjñānā,- ityāśayena āha smṛtirjñānasya ca iti | nanu evamanubhūto (page 370) mayā ghaṭa iti anubhavasya yat saṃvedanaṃ, tat kathaṃ nihnotavyam | atra āha etāvattu iti anihnava eva ayamasmābhirmurdhābhiṣiktīkṛta iti yāvat | tataḥ iti hi yaduktaṃ, tat katamadavalambatāṃ pramāṇarūpaṃ pratyakṣarūpaṃ vyatiriktaṃ, smṛtisvasaṃvedanāvyatiriktaṃ vā, anumānarūpaṃ vā | tatra ādyacaramapakṣau pratikṣiptāviti madhyama eva pakṣo'munā prakāreṇa pratiṣṭhitaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti | svasaṃvedanapṛṣṭhe ca anumānatvamapi śakyayojanamiti darśayati svasaṃvedanena iti | tasmin iti pūrvānubhave | smṛterapi iti anyatra | svasaṃviditā ityasya hetutā jāyate iti vismayasūcako'piruttareṇāpi capadena saṃbandhanīyaḥ samuccayadyotanāya | ekatra hi svasaṃvedanarūpe pramātari anubhavasaṃvedanamavicchinnameva āste, tataśca ābhogavatyanubhave smṛtirudbhavantī prācye pade anubhavameva apekṣamāṇaṃ samākṣipati,- iti | na tvasau iti nyāsamātraghaṭanametat, natu anumānasya atra kaścidupayogaḥ | vyavahārasādhanamapi atra na saṃbhāvyate mohābhāvāt, mohe vā kāryatāyā api durjñānatvāt | nanu evaṃ smaraṇe pūrvānubhava eva pratapati,- iti pūrvavadeva asya prāmāṇyaṃ syāt | satyametadityāha smṛti ityādi | yathā tasya anubhavarūpatā prācyā, tathaiva pramāṇatā; idānīṃ tu yathā asya smṛtirūpatāpattirvedyagatātītakāloparāgarūṣitānubhavabhāgatayā, tathā gṛhītagrāhitvādaprāmāṇyamapi | prākāśiṣṭa ghaṭo, natu prakāśate,- iti hi smṛtāvanubhavaḥ | nanu evaṃ svasaṃvedanamapi syādapramāṇam | syāt kāmaṃ, yadi gṛhītamātmānaṃ gṛhṇāti,- iti svātmāṃśe grāhyatvamunmiṣet | naca evaṃ, tathāhi sati bhūtavartamānavibhāgo bhavet, natu asāvasti antarmukhe (page 371) kālāvacchedavirahāditi [kalā ka. ga. |] hi bahukṛtvaḥ kṛtanirṇayameva | tadetadāha svasaṃvedane tu iti | satyāṃ grāhyatāyāmavaśyaṃbhāvinaḥ kālabhedasya abhāvāt grāhyatvābhāvo'pi uktaḥ || 5 || nanu kāryakāraṇabhāvādivyāvahārikarūpaniścaye'nubhava- mātrādaprasiddhe'pi vikalpā eva santu pramāṇaṃ yathā naiyāyikaprabhṛtayo manyante | bādhābhāve hi kiṃkṛtamaprāmāṇyaṃ, bādhayoge tu dvicandrālātacakrādyanubhavasya api aprāmāṇyam; tataśca bādhasattāsattayoreva avadhātavyaṃ, natu ekapramātṛtattvena samarthitena kiṃcit tatkṛtyasya vikalpabalādeva siddheḥ | astvevaṃ tāvat; natu [nanu ga. |] atra vikalpatattvamanubhavaikyamayapramātrātmakaṃ brūmahe, tathāpi- tu samastāntarbahirvyavahāravyāpakasatyāsatyapravibhāganiścayanibandhana bhūto'pi ayaṃ bādhavyavahāro na kathaṃcit paradarśane ghaṭate, asmaddarśane tu upapadyate eva | tatra svapakṣe tāvadupapadyamānatāṃ darśayituṃ sūtraṃ- bādhyabādhakabhāvo'pi svātmaniṣṭhāvirodhinām | jñānānāmudiyādekapramātṛpariniṣṭhiteḥ || 6 || yaḥ samastavyavahārasiddhaye sarveṇa aṅgīkṛtaḥ, so'pi na upapadyate | tathāhi na asau viṣayāṇāṃ, asannihitasya api natarām; tadasau jñānānāmeva vaktavyaḥ | tāni ca svasminviṣaye ātmani ca svasaṃvedane niyatasthitikāni atyantasantoṣabhāñji munimanāṃsi iva itaretaraṃ na virudhyante | parasparaparihāreṇa vā sahetukavināśopagame ...........................buddhirbuddhyantaravirodhinī | iti nāśyanāśakabhāvena vā svasamaye anyāvakāśavirodhena vā svasamaye parakīyapramāṇabhāvavirodhena vā virodhe jñānaṃ na kiṃcidaviruddhamasti,- (page 372) iti tādṛgvirodho'pi avirodha eva mitradvayasya iva | paraspareṇa virodhābhidhānanibandhanavandhyatāyāṃ tu bādhasya niyataviṣayatvaṃ na bhavet,- iti virodhotthāpananimittamanayościntyam | tacca ekaṃ viśrāntisthānaṃ pramātṛtattvaṃ nāma | tatra hi viśrāmyatāṃ jñānānāṃ na ekarasaiva sarvatra viśrāntiḥ | tatha hi ghaṭa iti paṭa iti jñāne parasparābhāsānāśleṣeṇaiva viśrāmyataḥ, nīlamiti utpalamiti parasparābhāsoparāgaprāvaṇyena, agnerdhūma iti prayojyaprayojakasattākatvābhasanapuraḥsarīkriyayā | evamanyadapi ūhyam | tata eva bāhyābhimataprameyāṃśāsaṃbhavi tat svātantryeṇa utthāpyamānarūpamayaṃ kurvan pramāyāṃ svatantraḥ pramātā bhaṇyate | tatra ekatra pramātari śuktikā iyamiti, na idaṃ rajatamiti ca jñānaṃ viśrāmyadeva pūrvaviśrāntarajatajñānasarvasva- bhūtānuvivṛtsitarajatamidaṃ satyamarthakriyākṣamaṃ me bhātamitivimarśātmakapramāṇaphalānuvṛttiṃ vidhvaṃsayati, vidhvaṃsayacca viśrāmyatīti | evaṃ pramātari yā anyaparivarjanena jñānāntarasya niyatā sthitiḥ, tato hetorbādhyatā parivarjanīyasya, parivarjakasya ca bādhakatā sidhyati | yat yasya phalānuvṛttibhaṅgaṃ karoti, tat tasya bādhakaṃ sārvabhauma iva aparabhūbhujām | tathāca na idaṃ rajatamiti, śuktikā iyamiti vā jñānaṃ rajatajñānasya | bādho hi niyataviṣayo bhavan niyatanimittatayā vyāptaḥ, tato vipakṣe tadvyāpakābhāvāt sādhyena hetorvyāptiḥ siddheti svabhāvahetuḥ | jñānadvayamekapatitaṃ bādhyabādhakabhāvādyanyonyāpekṣarūpayogitvādityapi svabhāva eva, ekapadapatitatvābhāve hi niyamābhāva iti vyāptiriti sūtrārthaḥ | vṛttau vivṛtau ca svaśca ābhāsaśca iti svaśca viṣayaśca iti yojyam | athavā svasaṃvedanabhāge bādhāsaṃbhavādābhāsamātrameva (page 373) saṃbhavadbādhamiha nirdiṣṭaṃ, tadāca sūtre'pi svātmagrahaṇamābhāsatātparyeṇa yojyam | eko yaḥ saṃniveśaḥ idamityaṅgulīnirdeśāspadatayā jighṛkṣāsthānaṃ, tadavaṣṭambhena yadyapi vastusthitirutpadyate; tathāpi pramātraikyamantareṇa tadekāvaṣṭambha eva durjñāna iti vadan bhāṭṭamapi matamavamanyate | sahi āha-śuktyavaṣṭambhenaiva rupyasaṃvit bhavantī śuktisaṃvidbhāvyeti | svarūpasya prāmāṇyasya tadanuvṛttervā nivartanaṃ [nirvartanaṃ ga. |] bādhā yathā na upapadyate iti darśayati bādhaḥ kriyeta ityantena | svāvasare jñānāntaramekasantānagataṃ na sahate iti bādhā sati pramātari,- ityāha so'pi iti | aparyāptakāraṇasya bhavato'nyabhāve'bhāvāditi yaḥ sahānavasthānavirodhaḥ ucyate tatsaṃnidhāvasamarthakṣaṇotpattidvāreṇa, sa santānāpekṣayā samakāle saṃbhavinaiva [saṃbhāvinā ka. |] balavatā uṣṇena śītasya deśamākramatā, natu jñānayoḥ samakālaṃ tatha asti saṃnidhānaṃ deśākramaṇaṃ vā | nanu śuktisaṃvedanaṃ śuktāveva pravṛttapūrvaṃ rajatasaṃvidaṃ na saheta | tathāhi tat cet na bhavet, sā prabandhena tatra pravartetaiva, etāvadeva duradhigamam | hi iti yasmāt jñānaṃ sarvaṃ jñeyamābhāsayadeva jñānaṃ, tata eva jñeyasya anuvṛttyā dhārāvāhitāṃ śrayate, tannivṛttyā anyakāraṇanivṛttyā vā tāṃ jahāti, na punarjñānāntaramanyābhāsamasti [atyābhāsaṃ ka. ga. |],- ityeva kṛtvā nivartate dhārāvāhitāyāḥ, tatkathaṃ tat tasya viruddham | yata evaṃ, tasmāt so'pi nāsti,- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati- pūrvābhāsajanakasāmagrīsaṃnidhau jñānāntarameva kathamanyābhāsamutpadyate śuktāviva prabandhapravartanasvabhāvaṃ rajatajñānam,- iti śuktikājñānena śītamiva uṣṇena apasāritam,- iti ca kaḥ prayateta (page 374) jñānadvayānyatarasya evaṃvidhaṃ pratyetumasāmarthyāt svaviṣayamātraniṣṭhatvena | evamayaṃ virodhaḥ sahānavasthānarūpa eva śaṅkyamānaśca niṣidhyamānaśca mantavyaḥ | atha dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayitumāśaṅkate atha iti | pramāṇyasya svarūpaṃ nirdiśati arthaprakāśatvam iti | virodhaḥ iti bādha ityarthaḥ | arthaprakāśatvam ityatra arthaśabdaṃ vyācaṣṭe ābhāsamānapadena | anyathā iti tadābhāsatāṃ vinā yadi tatprakāśatvaṃ syāt | kimato yadi ābhāsamānaprakāśatvaṃ pramāṇamityata āha naca iti | tadapi iti | aparasminnarthe saiva vṛttirāvṛttyā yojanīyā,- iti apiśabdaḥ | tṛtīyamapi pakṣaṃ dūṣayati naca iti anuvartamānāsaṃbhavahetupadaṃ [māno'saṃbhava ga. |] vyatireki ityantam | atha turyapakṣaṃ svamate upapadyamānaṃ darśayiṣyan krameṇa pariśodhayati athāpi iti | nivartyate iti | tasya tatra avakāśo na sahyate,- ityetāvadeva iha nivartanamabhipretaṃ, tathāca dūṣaṇaṃ saṃgacchate, ghaṭe'pi ghaṭājñānamiti pravṛttapūrvasya tatra avakāśaṃ na mṛṣyate,- ityevamapi viśeṣamāśaṅkate dūṣaṇāya athaca iti | etat siddhāntimata eva upapadyate,- ityabhiprāyeṇa brūte etadapi iti | anyathā iti yadi pūrvapravṛttatāyā jñānaṃ na upayuktam | ghaṭe'pi vā iti pūrvoktamapi dūṣaṇamatra pakṣe anena pratyujjīvayati | pratyujjivane hetumāha kenaitat iti avaśyaṃbhāvanīyaiva tatpravṛttiriti bhāvaḥ | nanu ekapramātṛgatatvaṃ nāma vastuvṛttato [vastuto ga. |] yadasti, tadeva viśeṣakṛt bhaviṣyati | naitadityāha kva iti sarvathā yat na prakāśate, tat vastuvṛttato'sti,- iti kośapānasyāpi nāyaṃ viṣaya ityāśayaḥ | nanu prakāśatāṃ tat kathaṃ, na (page 375) tāvat jñānadvayena, nāpi vikalpena,- iti darśayati naca iti | naca idaṃ pramāṇaṃ dṛṣṭam,- iti kathayati naca antareṇa iti | jñānāntaravedyatābhyupagame'pi duḥsamartho'yamartha iti darśayati anenaiva iti | evakāro'bhyupagamadyotakaḥ [cakāraḥ ga. |] | ubhayatrāpi hetuḥ parāpekṣatvāt iti | tataḥ kimityāha sarva iti | svātantrye vikalpasya [lpābhyupa ga. |] abhyupagate'pi svakṛtametat na nirvahatītyāha vikalpenāpi iti | vikalpenāpi svātantryāt paurvāparyavyavasthāpanaṃ [panata ka. |] tadvikalpasvātmavyatiriktatvena abhimate jñānadvaye [dvaye ka. |] na yuktaṃ, jñānayostayoranyena aprākaśyatvādadhyavasīyate param | tena ayamarthaḥ- vikalpaḥ svatantro'ṅgīkriyamāṇo yatra prakāśarūpo'ṅgīkriyate, tatraiva svatantro yuktaḥ | nahi anyā asya kācit svatantratā | tanma(da)yamarthaviṣaye bhavatu svatantraḥ, natu jñānaviṣaye | nahi jñānasya svaprākāśasya vyatiriktasya vikalpaḥ prakāśanarūpaḥ | tato yatra na prakāśanasvabhāvaḥ, tatra ayamabhimānasārāvāstavaprakāśanavyāpārayogitvādadhyavasāya- rūpaḥ, tataśca avasitamapi paurvāparyaṃ na prakāśitameva,- iti jñānadvaye vastubhūte kathaṃ tat viditaṃ bhavet | nanu avyatiriktameva tat jñānadvayaṃ vikalpāt, tataḥ svaprakāśatvenaiva tat vikalpatāpannaṃ jñānadvayaṃ svātmanaḥ paurvāparyaṃ sthāpayati, tataḥ ekapramātṛgatatve sati pūrvapravṛttajñānānuvṛttiniravakāśīkaraṇaṃ nāma bādhanaṃ na yuktam | tatrāpi ucyate avyatireke vā iti | pūrvavat iti pratyakṣā............................... | (1|7|4) ityādisūtradvayoktena tulyanyāyametat | jñānayorapi iti na kevalṃ vikalpena sākaṃ tayoraikyaṃ, yāvadanyonyamapi | tadabhāve (page 376) tadaikyasādhyo yaḥ paurvāparyalakṣaṇo'pekṣātmakasaṃbandhaprāṇito'rtho, na sa śakyaḥ kartumiti | tasmāt arthe nivartanāt iti phalānuvṛttyunmūlanāditi mantavyam | tathāca pramāṇalakṣaṇe so'ntastathāvimarśātmā................................. | .....................ṃitirvastunyabādhitā || (2|3|2) iti vakṣyate | abhitaḥ samantādābhimukhyena ca pramātari yat mananaṃ bahīrūpānādareṇa, tadeva vimarśanamabhimananaṃ pramatṛviśrāntisāram,- iti darśayati vyavahriyate ityanena || 6 || naivam.............................................. | (1|7|8) iti prakṛtya evaṃ rupyavidā.................................... | (1|7|12) ityantasūtrāntaravakṣyamāṇadūṣaṇaviṣayadānāya bādhavṛttāntaṃ dharmottaropādhyāyādidarśitaṃ śaṅkyamānatayā sūtreṇa āha viviktabhūtalajñānaṃ ghaṭābhāvamatiryathā | tathā cecchuktikājñānaṃ rupyajñānāpramātvavit || 7 || śuddhaṃ bhūtalaṃ ghaṭābhāvastannibandhanatvāt ghaṭābhāvavyavahārasya; tataḥ śuddhabhūtalajñānameva yathā ghaṭābhāvajñānaṃ, tathaiva śuktijñānagatayathārthaprakāśanalakṣaṇaprāmāṇyasaṃvedanameva śuktikājñānasvasaṃvedanānatiriktaṃ yat prakāśate, tadeva ucyate śuktiviparītarajatajñānagatāyathārthatvasvabhāvāprāmāṇya- saṃvedanaṃ; sa evaca bādhaḥ,- iti kiṃ tatra pramātraikyeneti yadi paro brūyāditi sūtrārthaḥ | tamavatārayati saṃkṣepavyākhyayā [khyāyā ga. |] vastūnām iti hetupadametat | mā bhūt iti bauddhādimate | nanu ghaṭasya yo bhāvaḥ, sa paṭaḥ kathaṃ; nahi ghaṭasya yat lauhityaṃ, sa paṭa iti śraddheyam | (page 377) atra āha nahi iti | nahi lauhityamiva ghaṭasya tat kiṃcit yena parasya rūpaṃ paro'nubhavet, apitu ghaṭa eva na, etacca ghaṭasya samastaprakhyopākhyāvirahamātraṃ, natu neti kiṃcit prakhyopākhyāyogyaṃ vastu | nanu evaṃ na kiṃcidabhāvo nāmeti kimavalambanī iyaṃ cintā [citā ka. |] | āha tasya tu iti vaikalpikajñānābhidhānātmakavyavahāramātrasāramamuṣya vapuḥ, niyataśca vikalpo'nubhavamupajīvya vartate | tato yadanubhavamupajīvan niyamena abhāvaṃ vikalpya udeti, tadanubhavaviṣayasyaiva vikalpyatāṃ vyavasthāpayati nīlavikalpa iva nīlasya, abhāvavikalpaśca śuddhavastvantarānubhavopajīvī niyamena,- iti vipakṣe niyamasya vyāpakasya anupalambhena siddhipratibandhāt svabhāvahetorniścitāt śuddhavastvantarasyaiva abhāvatvena vikalpyatā, tatastadeva abhāva iti vyavasthāpyate, tadvikalpyānanurūpatvācca abhāva ityucyate | dṛśyaṃ hi bhūtalaṃ vidhirūpaṃ, tat ghaṭābhāva iti amunā rūpeṇa anucitameva | dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vyācaṣṭe tadvat ityādinā | śuktijñānaṃ rajatajñānasya aprāmāṇyajñānaṃ kathaṃ bhavati | bhavatyeva | atra hetuḥ pravṛtta ityādi | atrāpi hetuḥ svaviṣaye rajate pramāṇatvaṃ prāptaṃ rajatajñānaṃ, tasya niṣedhanāt na pramāṇabhūtaṃ rajatajñānam,- iti hi śuktikājñānasya rūpaṃ yatastadrajatajñānābhāvarūpamiti vākyasaṅgatiḥ | vyavahāraikasāratāmabhāvasya ghaṭayati ghaṭābhāvasya iti | yadāyattam iti | ghaṭābhāvena janitaṃ tadarpitākāraṃ ca na bhavati niḥsvabhāvasya jananamaraṇādyasaṃbhavāt | naca kumbhakārotthāpitakumbhasaṃbhāratulyo'sau,- iti kalpanāmātrapadena āha | kimarthamitthamutthāpayati,- (page 378) iti cet, vyavahārastadviṣayapravṛttyabhāvamātraṃ vā tadviparītaśuddhavastuniyataṃ hānādānasaṃpādakaṃ pravṛttyādi vā prayojanamasya utthāpanasya | bhūtale hi dṛṣṭe na atra piśāca iti yāvat na vikalpayati, tāvat piśācasaṃnidhānakṛtaṃ bhayatrāsādi āviśedeva,- iti adṛśyānupalabdhyā na tadāśrayā vyavahārā bhavanti | tena asadvyavahārābhāvo'tra | na atra ghaṭa iti ca yāvat na vyavaharati, tāvat tatra bhūtale niḥśaṅkaṃ na padāni nikṣipediti dṛśyānupalabdhyā sadvyavahāraḥ sidhyati | adhyavasāyamukhaprekṣiṇo hi vyavahārā yathādhyavasāyaṃ bhavanti, natu yathāvastu | nanu bhūtalajanitaṃ bhūtalākāraṃ jñānamuktaṃ; ghaṭābhāvajñānaṃ tu na bhūtalākāraṃ, tato na bhūtajanitam | atra āha-satyamevaṃ na bhūtalajanitaṃ, mānasaṃ hi vyavahārātmakaṃ vikalparūpaṃ tat | kathaṃ tarhi ucyate bhūtalajñānametaditi | āha asya tu iti | yadyapi etat vācikakāyīyavyavahāradvayapūrvabhāvitvena sthitaṃ mānasavyavahārātmakaṃ, tathāpi anyavikalpebhyo nīlādiviṣayebhyo nīlādyanubhavānusāribhyo'sti asya viśeṣaḥ | tathāhi vikalpastāvat niyataḥ sa [sarvānubhavaṃ ka. ga. |] ca anubhavameva niyāmakamapekṣate | asya ca abhāvavikalpasya abhāvānubhavaḥ samutthāpako nāsti,- iti bhūtalasya upalambhādeva ayamudeti, tatastadeva anena itthaṃ vyavahriyate | apica ghaṭābhāvādhyavasāyarūpasya jñānasya viṣayo yadā prepsyate prāpyate ca niḥśaṅkagamanāgamanāderbhūtalaikaviṣayatvāt tatastadanubhavamūlatvāt tatprāptiphalatvācca bhūtalajñānameva ghaṭābhāvajñānaṃ tathābhūtam iti arthakriyopayogi | nanu kimatra arthakriyayā | ucyate | tāmeva abhisandhāya nātra ghaṭaḥ iti (page 379) vyavaharati pramātā, natu mukhaprakāśamātreṇa yatha kṛtakṛtyaḥ, tadvat tadvyavaharaṇamātreṇa | tat iti tasmāt | bhūtalameva yadarthakriyopayogi, sa eva abhāvavyavahārasya viṣayaḥ | yo yatprāptaye vyavahāraḥ, sa tato na anyaviṣayo nīlamiva pītaviṣayo, yathā bhūtalaprāptaye ca nātra ghaṭaḥ iti vyavahāraḥ | anyaviṣayatvasya hi vyāpakamanyaprāptyarthatvaṃ vyavahārasya, tadviviruddhamidamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | eṣa ca bhūtalamātraghaṭābhāvanyāyaḥ sūtrāntarābhidhāyiṣyamāṇo vyatiriktābhāvavyavahāraviruddhasamarthanakāriṇo bhūtalāvṛtālokarūpasparśamātraghaṭābhāvavyavahāre yojanīyaḥ | evaṃ dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya enameva nyāyaṃ prakṛte yojayati eṣa eva iti | śuktipratyakṣeṇa asyāpi abhāvavyavahāraḥ ākṣiptaḥ | tatastāvat svabhāvavyavahāreṣu mūlabhūtaṃ yat śuktipratyakṣaṃ, tadeva pramāṇaṃ tadvyavahāraiḥ sarvaireva tadviṣayīkṛtāyāḥ śuktereva prāpyatvāt | yadi iti sautrasya cecchabdasya āśaṅkādyotakatvaṃ vyākhyātam | evaṃ sūtrārthaṃ vivṛtya vivṛtikāraḥ evaṃ rupyavidābhāva........................... | (1|7|12) iti yatsūtraṃ bhaviṣyati, tadarthānusāreṇa parasya mataṃ śaṅkitaṃ pariharati śiṣyabuddhisamādhānārtham, anyathā dṛṣṭāntadūṣaṇatatsamarthanādiprameyāntarābhidhāyakamadhyavarti- sūtracatuṣṭayavyākhyopanataprameyāntarāvabhāsavyavahitaḥ pūrvapakṣaḥ śiṣyasya duranusandhānatvāt na buddhau punarunmīlet, cecchabdārthaśca siddhāntonmīlanena suvyākhyāto bhavati, anyathāhi vastveva etadastu śaṅkyamānatvena, kasmādetaduktamiti syāt vacanāvakāśaḥ; taṃ parihāraprakāramāha teṣāṃ ca iti | upamānena sādharmyeṇa niścayārthamasyate kṣipyate agrato vyutpādyasya vyāptiparighaṭanāya, tathā upa samīpaṃ prāpte vyāptiniścaye asyate kṣipyate na (page 380) ādriyate sarvakroḍīkāreṇa antarvyāptisaddhaṭanāya [varti ga. |],- iti upanyāso dṛṣṭāntaḥ | sa viṣamo, na tulyaḥ | atra hetuḥ nahi iti | bhūtalajñānena tulyaṃ śuktijñānaṃ ghaṭābhāvajñānena ca tulyaṃ rajatābhāvajñānaśabdena tanmūlatayā vyapadiṣṭaṃ rajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ yadi bhavet, bhavet sāmyaṃ, natvevaṃ; tasmāt vaiṣamyam | natvevaṃ iti | atra hetuḥ tathāhi iti | rupyajñānasya hi aprāmāṇyaṃ, svasamayabhāvimithyājñānatvaṃ nāma dharmāntaramāvedayitavyaṃ vartate, prāmāṇyātmakadharmābhāvo vā, natu tasya abhāva eva rupyajñānasya aprāmāṇyaṃ, evaṃhi sati svasamaye sarvaṃ vijñānaṃ pramāṇaṃ, jñānāntarasamaye tu sarvamapramāṇam,- iti punarapi niyamo vilupyate | atha ucyate rajatajñānaniṣṭhaṃ yadapramāṇatvaṃ, tat śuktijñānameva; na anyaditi | tatrāpi uttaraṃ naca iti | atra hetuḥ- rupyajñānātmakaṃ viṣayāntaraṃ dharmirūpaṃ yato'nena prāmāṇyena labdhaṃ, tadviṣayaṃ hi tadaprāmāṇyam | yadivā rajatajñānasya yat lakṣaṇamupādhirūpamaprāmāṇye prāmāṇyābhāvo vā, tadanena apramāṇamidamitijñānena viṣayāntaraṃ vyavahartavyāntaraṃ rajatajñānādikaṃ labdham | tato yathā paṭasya śukladharmajñānaṃ pītadharmābhāvajñānaṃ vā na ghaṭajñānameveti śakyaṃ vaktum, tathā prakṛte'pi anyajñānamanyasya yadi dharmajñānaṃ dharmābhāvajñānaṃ vā bhavet, tat niyamahetorabhāvādatiprasajati | tadiyamanyajñānatā taddharmajñānatāviruddhena taddharmājñānarūpatvena vyāpteti viruddhavyāptopalabdhiḥ | vaiṣamyameva draḍhayati prakṛtavailakṣaṇyena dṛṣṭāntasya ghaṭābhāva iti | viṣaya eva iti | ghaṭābhāvo hi na kiṃciditi uktameva | uktā iti yukteti ākūtaśeṣaḥ | evaṃ (page 381) śuktipratyakṣameva pratyakṣapramāṇaṃ bhavadeva rupyajñānaprāmāṇyābhāvavyavahārakāraṇamiti tāvat na saṃgatam | etāvattu bhavet, yadi rajatajñānaṃ pramāṇaṃ bhavet | tat tadāveditaṃ rajatameva idaṃ bhavet, na śuktiriti kāraṇānupalabdhyā śuktijñānaṃ saṃvādakaṃ na bhavet, asti ca tat, tato rajatajñānaṃ(a)pramāṇaṃ saṃvādiśuktikājñānopalabdheriti | tataśca kāraṇaviruddhakāryopalabdhyā prāmāṇyaniṣedhe rajatajñānasya śuktijñānaṃ pramāṇatāmupagataṃ hetubhūtaṃ, na pratyakṣabhūtam | etadāha iha iti prakṛte | punaḥśabdaḥ uktasaṃbhāvanādyotakaḥ | pāramparyeṇa iti na sākṣādviruddhaṃ tat tatprāmāṇyasya niṣedhyasya, apitu kāraṇavyavadhānenetyarthaḥ | nanu tathāpi siddhaṃ sādhyaṃ vināpi pramātrā ekena | atra āha tacca iti pratyakṣameva bādhakamiti hi te vadanti | nanu itaḥ prabhṛti itthameṣiṣyate | satyaṃ, tathāpitu vratatyāgamātrametat [eṣā tu ga. |], natu kāmaparipūraṇameṣāṃ tataḥ ityāha dūṣayiṣyate ca iti | anena parihārāntaramapi sūcayati | yat bhaṇiṣyate dharmyasiddherapi......................................... | (1|7|13) ityatra sūtre || 7 || etat nirākaroti naivaṃ śuddhasthalajñānāt sidhyet tasyāghaṭātmatā | natūpalabdhiyogyasyāpyatrābhāvo ghaṭātmanaḥ || 8 || viviktaṃ bhūtalaṃ śaśvadbhāvānāṃ svātmaniṣṭhiteḥ | tatkathaṃ jātu tajjñānaṃ bhinnasyābhāvasādhanam || 9 || abhāvavyavahāre tādātmyena sādhye [siddhe ga. |] bhavati ayaṃ nyāyo bhūtalaṃ ghaṭo na, piśāco na, śabdo na,- iti | tatra hi dṛśyatve svabhāvaviśeṣasāmagryabhāvādinā (page 382) asaṃbhavatyapi saṃbhavatyeva abhāvasiddhiḥ | vyatirekeṇa tu upalabdhilakṣaṇaṃ upalambhayogyatādhāyi samastaṃ kāraṇaṃ prāptasya dṛśyasya yadā abhāvaḥ sādhayitumiṣṭo bhavati- iha bhūtale ghaṭo neti, tadā na uktanyāyena abhāvasiddhiḥ | evaṃ hi piśācasya api vyatirekeṇa abhāvaḥ sidhyedapiśācatayā bhūtalasya siddheḥ | naivam, tadeva tatreti vyavahartumucitam, sarvadā vā tathā vyavahriyatāṃ [vyavahriyate ka. |] viśeṣābhāvāditi dṛṣṭānta eva ayaṃ na saṅgata iti sūtrārthaḥ | vivṛtikāraḥ svokte dṛṣṭāntavaiṣamyadūṣaṇe sūtragranthasaṅgatimapaśyannabhyupagamyavādena granthasaṅgatiṃ karoti abhyupagamya ityantena sūtrakṛtaśca prauḍhavāditāṃ prasaṅgato'bhāvavyavahāratattvaparighaṭanāya darśayati | idaṃ tāvat jhaṭiti vaktavyaṃ na brūte, saṃnyāsikatvena tāvadabhyupagacchati etat, dṛṣṭānta eva [evaṃ ga. |] tu ayaṃ kathaṃ bhavatā kṛta iti | tat iti bhūtalam | na syāt iti | tādātmyena abhāvaḥ saṃbhāvyate nāma | eṣa tu vākyārtho na syāt na saṃbhāvyate- yat kila tatra ādhāre ghaṭo na | ekasyaiva hi kathamādhārādheyatā, kālpanikatve tu sadā syāt,- ityanayā bhaṅgyā dṛṣṭāntaṃ pratyakṣasiddhe bādhe nirākartumāheti yojanā | nanu bhūtalataiva tvayā śuddhatā abhidhitsitā, tat kiṃ tadviśeṣaṇopādānenetyāśaṅkya brūte atra sūtra iti | krameṇa parastāvadevamāha,- asmābhirapi tathāvidhameva rūpaṃ yadiṣyate iti yuktaṃ viśeṣaṇam | vakṣyamāṇa iti viviktaṃ iti sūtre yādṛśī iti svātmaniṣṭhatārūpā | asau iti ghaṭāderabhāvaḥ | tasyāḥ [asyā ka. |] iti viviktatāyāḥ | sadā iti paraṃ bodhayituṃ (page 383) śaśvat ityasya vyākhyānam | svātmaniṣṭhataiva paramārthato viviktatvaṃ, tacca paraṃ jñāpayituṃ viviktatvaśuddhatvādivyavahāre sādhye hetutayā upāttaṃ sūtraṃ vivṛtaṃ tu siddhavadeva sāmānādhikaraṇyena | atra iti vyatirekeṇa abhāvavyavahāre sādhye | vastutattvamavalambya dūṣayati tathāpi iti | sāpi iti ghaṭe nāma dvitīyatā | anena tajjñānaṃ bhūtalajñānaṃ jātu kathaṃ bhinnābhāvasādhanam, apitu sadaiva syāt tādātmyābhāvasādhanavaditi sūtrārtho darśitaḥ | parakīyaṃ prasiddhilakṣaṇamabhiprāyaṃ sphuṭayitumāśaṅkate atha [atha bhinna ga. |] iti | bhinna iti vyatirekaprasiddhyā prakṛtaṃ ghaṭayati | yadātu iti siddhāntī tattvamuddhāṭayan naca iti dūṣaṇasya avakāśāya anuvadati evam iti ghaṭasāhityadiśetyarthaḥ | sahitatā nāma ghaṭena yā, sā na kācidadhikā bhūtalāt bhāti prameyataḥ pramāṇataśceti darśayati svākārādhikaḥ svajñāna iti | nanu daśādvaye'pi kiṃ prameyasya tāvattaiva, jñānasya vā,- ityāśaṅkya āha yo'pivā iti | nanu na ghaṭo bhūtalasya svabhāvaḥ, apitu tena sahitatā | sā ca bhūtalamityābhāse pṛthaganābhātā api asti vastutā iva | etat dūṣayati nacāpi iti | sarvadā iti asatyapi ghaṭe | nanu ghaṭena sā tasya kriyate sahitatā mṛtpiṇḍasya cakreṇa iva ghaṭatā | atra āha nāpi iti | evaṃhi sati kāraṇasya pūrvabhāvitvāt ghaṭakāle sā na bhavedityarthaḥ | bhavatu vā ghaṭasya tatra kāraṇatvaṃ, tathāpi bhūtalaviśrāntaṃ [ntiṃ ga. |] tadrūpaṃ ghaṭaṃ na apekṣate ghaṭena sahitateti | nanu cakṣurjanite'pi ālokaviśeṣe [ālokasya viśeṣaḥ vivarekakṣaṇā |] virekakṣaṇārambhakrameṇa cakṣuṣi astamite nāsti jñānasantānaḥ, nāpi (page 384) dṛgādau, tadvadatra bhaviṣyati | etadapi na mṛṣyati ghaṭādarśane'pi iti | cakṣurādyadarśana iti veti manyate | anābhātaśca na kaścana kasyacit svabhāvo bhavati,- ityāha vastutvasya iti | vakṣyate iti tathaiva sat............................................. | (2|3|5) iti sūtre | naca idaṃ parasya mataṃ kāryānupalambhavyavahāramakurvataḥ, svabhāvānupalambho hi ayam | yatra iti yasyāṃ tattvacintāyāṃ kriyamāṇāyām | anena pramāṇataḥ prameyataśceti ubhayamukhamapi prakṛtamupadarśitamanvayavyatirekayogena | tat iti pradeśajñānaṃ sadaiva nirviśeṣatvāditi tātparyam | yaditu evaṃ syāt yathā saṃyogābhāve'pi saṃyuktaṃ tathāvastu ghaṭena janitaṃ tatsaṃnidhāna eva ca tathā gṛhyate tathā sahitatvamapīti, tadabhāve ghaṭasahitaṃ bhūtalamiti, tadapi asat | ghaṭo hi iti yāvacca kimasya grahaṇena | dhūmavat cedidamanumānametat | tacca pratibandhaṃ vinā kutaḥ | naca tajjñānameva tatsaṃvedanaṃ bhedāt | nanu sāhityābhāsanaṃ tarhi kim | vikalpanamātrametaditi brūte kevalam iti iyadeva idamadhikamatretyarthaḥ | etadeva yuktam iti vārtikagratthena saṃvādayitumupakramate ata eva iti prativiṣayaṃ paryavasyat vijñānamekamabhāgamapi sat yata ābhāsāntaravṛttāntamābhāsāntare na yojayati, tato hetorghaṭapaṭavijñānaṃ ghaṭe vyavasthāṃ paṭānapekṣatvena, paṭe'pi ghaṭānapekṣatvena vidhatte,- iti matvā evamuktavān | granthaṃ tadīyaṃ paṭhati ataḥ iti | ato'pi hetoḥ sā indriyamatiravikalpā [lpyā ga. |] siddhā | sāpi iti yā baudhāntarairevamātmatayā sādhyā, (page 385) yasmādekamarthaṃ manobhūmau vikalpayannapi tadaiva anyaṃ paśyati, tau ca vya...........parasparaviviktātmakāveva vimṛśati- idamutprekṣe, idaṃ tu paśyāmīti | yadihi parasparavṛttāntaniveśanena [niveśena na jñāna ga. |] jñānaviṣayau vyavasthāpayet, tadatra dṛśyatvavikalpyatve saṃkīryeyātāṃ, naca evamanubhava iti darśayati sidhyet iti tathaiva tatsiddhimarhati | prakṛte etat yojayati evaṃca iti jñānamubhayābhāsamapi na anyonyāpekṣaṃ vyavasthāpakaṃ vyavasthāpakatvāt | vyavasthāpanaṃ hi asaṃkīrṇaniścayotthāpanam | yadica anyonyāpekṣayā vyavasthāpayet, saṃkīrṇaniścayotthāpanaṃ bhavet | tadeṣā [eṣāṃ ga. |] viruddhavyāptopalabdhiḥ | vyavasthāpanānusāreṇaivaca prāmāṇyaṃ pareṇa upagatamiti smārayati bauddhasyaiva iti | ya eva itthamabhāve siddhiṃ vyavātiṣṭhipat sa eva tathā abhyupagatavān yathā etat prakṛtamasya vighaṭeta, natu anyadīyadūṣaṇoddhoṣaṇadaurjanyamasmākamāropaṇīyamiti evakāreṇa yattadvadadbhiḥ iti sūcitam | nanu evaṃ ghaṭabhūtalajñāne ghaṭamātrajñāne bhūtalamātrajñāne ca kimaviśeṣaḥ | aviśeṣa eva viṣayataḥ, svarūpatastu astyeva viśeṣaḥ | etadāha jñānaṃ ca iti | caḥ śaṅkādvāreṇa prameyāntarasamuccāyakaḥ | prakrānte jñāne kartari vastu ityādi karmapadam | prakṛtaṃ sūtrārthamunmīlayati evaṃca iti taddarśanam iti pradeśadarśanaṃ kartṛ | asatyapi iti ghaṭe | atra kāryānupalabdhyā ghaṭābhāvasiddhirbhaviṣyati,- iti parakīyamanubhāṣate ghaṭe sati iti | nobhayābhāsam iti anyat vyavacchinatti iti nyāyena svasaṃvedanādeva evaṃ vyavasthāpitaṃ tasya ghaṭasya dṛśyatvāt yadavyabhicaraṇīyaṃ kāryaṃ nijābhāsabhāgabhājanībhūtaṃ saṃvedanaṃ tasya abhāvāt | (page 386) etadanubhāṣya dūṣayati atra ca iti | pratītibādhādeva hi trastaḥ pratyakṣavikalpaśaraṇatāmabhāvasiddherabhyamaṃsta paraḥ, saca na upapadyata eveti darśitameva || 9 || nanu vyatiriktābhāvapratītiḥ sarvalokaprasiddhā, sā ca na sarvadā, kintu ghaṭāsaṃnidhidaśāyāmeva | tat kimatra śaraṇam | iha yat yato na bhinnaṃ, tat tato vyatirekeṇa na vyavahāryaṃ bhūtalamiva bhūtalāt, tathāca ghaṭābhāvaḥ | vipakṣe hi nirnimittatā tathāvyavahārasya prasajet,- iti kāraṇānupalambhanaṃ, tataśca bhinna eva bhūtalāt ya ālokaḥ, sa eva ghaṭābhāvo bhūtalādheyatayā vyavaharaṇīyaḥ,- ityetadeva atra śaraṇam | etaducyate sūtreṇa kintvālokacayo'ndhasya sparśo voṣṇādiko mṛduḥ | tatrāsti sādhayettasya svajñānamaghaṭātmatām || 10 || kintviti vyatiriktavastvabhāvasiddhāvasti cirantanāparidṛṣṭaḥ praśnayogyo viśeṣaḥ | sa ca ucyate- iha raśmipuñjatatprabhādirūpa āloko vā ātapacandrikādisparśo vā kaṭhinaghaṭasparśavilakṣaṇo mṛdurbhūtale [mṛdubhūtastā ga. |] tāvadāvṛtaḥ kāryakāraṇatvaikasāmagrīkatvādinā jñāteyena vyavahriyate iti na apūrvam | sa ca ghaṭātmakaprasiddharūpasparśavilakṣaṇastadabhāvarūpastatra bhūtale svajñānena ālokādirūpasparśajñānena gṛhītaḥ | sa yadā vikalpyate pūrvoktayuktyā, tadā atra bhūtale ghaṭarūpavilakṣaṇo yadālokarūpapuñjaḥ iti yat vijñānaṃ, cakṣuravyāpṛtau vā karkaśakalaśasparśavilakṣaṇo'yaṃ śītoṣṇānyataramṛdusvabhāvasparśarāśiriti yat vijñānaṃ, tat tasya bhāsvararūpasya mṛdusparśasya ca anyat vyavacchinatti iti dṛśā (page 387) ghaṭarūpasparśābhāvatāṃ niścinoti,- iti sa eva tatra bhūtale ghaṭābhāvo vyavahriyate ya ālokastatsparśo vā,- iti iyatyeva nyāyāyātā gatirvyatiriktābhāvasiddhau nirvahati lokasya [tasya kha. |], sarvajñasya tu [tu na jñānanivṛttiḥ ga. |] jñānanirvṛttireva anyarūpā, tato mahāpralaye'pi svasaṃvedanajñānamātrātmā abhāvanirvṛttiḥ [bhāvanirvṛtti ga. |], tasya hi jñeyavyāpi jñānaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | ālokasya evaṃrūpatāṃ sthūladṛṣṭāntena sādhayati kvacit iti kevalabhūtalasaṃvit ghaṭābhāvaniścayanāṅgaṃ [bhāvaṃ kha. ga. |] na bhavatīti yāvat | nirantara iti śilopari saṃnihite'pi ghaṭe bhūbhāge tadabhāva iti yā pratītiḥ, sā śilāpratītireva | tadbhāva iti śilāyā bhavanaṃ, ādigrahaṇāt vāyvādiḥ, tamo'pi [na so'pi ga. |] keṣāṃcidrūpameva | tathāhi ābhidharmikāḥ rūpaṃ tadā viṃśatidhā........................... | (a. ko. 1|10) iti | yatrāpi ityādi tatrāpi ityuttareṇa saṃbadhyate | avāntare tu vṛttigranthaḥ paṭhito vyākhyātaśca | evamuttaratra | tasya yat sparśajñānaṃ, tat ghaṭābhāvaṃ vyavahārayati,- iti saṃbandhaḥ | andhasya iti anupalabhya iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kartari ṣaṣṭhī, apratighāti iti kuḍyabhittyādeḥ, pratigho nāma yo'sau sparśadharmo niḥsaraṇaniṣedhakṛt yasya nāsti | niyata iti vayaṃ tu ābhāsavastuvādino'bhāvaṃ viviktameva bhāvādupagacchāmaḥ | yaduktaṃ abhāvo'pi budhyamāno bodhātmabhūta īśvara eva | iti | yukta iti vyatiriktābhāvasiddhaye iti bhāvaḥ | upayujyate iti vyavahārāya | saṃprati iti, anyadā paṭopayogādau (page 388) sa eva āloka ucyate- paṭo nāsti- ityādinā vyavahāryeṇa rūpāntareṇa | naca nyāyamātrametat, apitu pratītirapi atra sākṣiṇītyāha vastusthiti iti | āvirbhāvayati iti niścāyayati, bhūtalameva [iha na kha. |] hi na apekṣate tadā, apitu taduparivartinaṃ paṭākāśamayaṃ [paṭāvakāśa ga. |] deśam || 10 || nanu asmin pakṣe tādātmyābhāva eva eko vyavahāryaḥ, na vyatiriktābhāvaḥ; tataśca āloko ghaṭābhāva iti kṛtvā pradeśe tanniścayākṣipto yathā ghaṭābhāvavyavahāraḥ, tadvat piśācābhāvavyavahāro'pi bhavedālokasyaiva piśācābhāvarūpatvāt,- ityāśaṅkya sūtraṃ piśācaḥ syādanāloko'pyālokābhyantare yathā | adṛśyo bhūtalasyāntaraniṣedhyaḥ sa sarvathā || 11 || ālokavyatirikto yadyapi piśāco'nālokātmako hi asau, tathāpi bhūtalasya iva ālokasya abhyantare so'pi na saṃbhāvyate | tataśca apiśāco yadyapi āloko'sti,- ityata āloko bhavan piśāco nāstīti vyavahriyeta, tathāpi na sarvātmanā tadabhāvasiddhiḥ | sarvathā iti niyamena bhūtalālokāpekṣayā yāvadgati ca vicāraṇā,- iti tridhā yojyam | piśācābhāvamātraṃ hi na sādhyam, apitu niyamena [niyamet kha. ga. |] | bhūtalāntare'pica saṃbhāvya eva asau yāvadgati ca vicārayiṣyate | tadevamālokāntarvartī sa syādeveti śaṅkāyāmarthanīyo niyamagarbhatayā tāvati vivakṣite [vivakṣati kha. vivakṣiti ga. |] deśe sa tādṛśo na tadabhāvaniścaya iti paradarśana iva uktadarśane'pi na kaścit doṣa iti sutrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya vyācaṣṭe naca iti | evam iti vyatirekeṇa (page 389) abhāvavyavahāraprasaṅgo yaḥ śaṅkyate piśācasya, so'smatpakṣe'pi na avataratīti | caḥ prasaṅgaśaṅkāyāṃ hetuḥ | anālokarūpasya iti piśācasvabhāvatvādālokasya śaṅkyate'yaṃ prasaṅgaḥ iti tātparyam | śaṅkāniṣedhe tu hetuḥ antarlīnasya ityādi | tacca iti anyatvaṃ saptamyantaṃ yat vṛttāvuktaṃ antarlīnatāpakṣe | tatra iti vyākhyāte āloke antarlīnapiśāco na niṣeddhuṃ śaṅkyo'dṛśyatvāditi uktam | tacca acoditasamānam [samādhānaṃ ga. |] | evaṃhi prasaṅgaścoditaḥ [ṅgācco ga. |] pradeśe āloko'sti,- iti yadidameva piśāco nāsti,- iti prasajyeteti | anena āśayena anyathā upakramate sthūladṛṣṭipratyāyanāya athavā iti | sūkṣmadṛṣṭyā tu āloke prasaṅgatatpratiṣedhau kṛtau paryavasyata eva pradeśa ityādyaṃ vyākhyānaṃ na asaṅgatam | athavā yadyapi bhūtale āloko gṛhīta iti piśācābhāvo gṛhīta eva, tathāpi gṛhaikadeśe sphītāloke ghaṭābhāvo gṛhīto'pi yathā na samastagṛhāntarālaśaṅkitaghaṭābhāvavyavahāre kartavye'ṅgatāmupaiti gṛhaikadeśāntare santamasākrānte tatsaṃbhāvanāt, tathā pradeśavyavasthitālokamadhyavartitvena piśācasya saṃbhāvanāt tathā tāvadākāśadeśagatapiśācābhāvanibandhanavyavahārāṅgabhāvaṃ na upaiti,- iti tatrāpi tadabhāvaniścayaḥ kartavya eva | sa ca na sidhyati piśācākramaṇīye ālokamadhyabhāge tadālokānapasāriṇaḥ piśācatulyasyaiva anyasya kasyacidasmādṛśairanupalambhādityanayā bhaṅgyā vyākhyāntaraṃ karoti yadivā iti | ālokapradeśayorādhāratvamādhāratānāntarīyakavyatirekatātparyaṃ ca, - iti tridhā tatraśabdo vyākhyātaḥ | nanu pradeśe [piśāco ga. |] yadi vyatirekeṇa niṣeddhuṃ śakyaḥ, tarhi (page 390) āloke'pi kiṃ tathā na śakyaḥ | āha pradeśāt iti ālokatādātmyena hi pradeśe niṣidhyeta | kiṃ saṃbhāvyate tāvat sarvātmanā hi tatrāpi tasya niṣedhaḥ śakyaḥ, iyat tu ucyetāpi pradeśe āloko'sti yat, tadeva piśāco nāsti,- iti | āloke tu kimanyadasti yat piśāco'pi nāsti,- iti syāt | tena atra vacanāvakāśamātramapi nāsti,- iti manyate | etadeva ghaṭayati tadāhi iti | pradeśe vā iti anena pradeśātmakaparamāṇusāntaravartamāna- svaparamāṇukatadrūpasaṃbhāvanānivṛttiruktā pāramārthikī sautraṃ yathādṛśyo bhūtalasyāntar iti vyākhyātum | adṛśyatvamapi iti naiva kevalamanyatvaṃ piśācaniṣedhāyoge hetuḥ, apitu adṛśyatāsahitam | etadeva vyatirekeṇa sphuṭayati tasya hi iti | yat iti yasya ālokānapasārakasya dikkālātmaparamāṇvāderdarśanāt [tmaka kha. |] | kvacit iti āloke pradeśe vā asāvatīndriyadarśī piśācaṃ niṣedhet | sa hi iti piśācāderatīndriyadarśī | piśācasya yo'vakāśaḥ saṃbhāvyate bhūtalālokāntarālaprāyastadvyatiriktairātmadikkālādibhiḥ piśācarūpatvāsahiṣṇubhirālokaviśeṣarūpairevavā paramāṇubhirvyāptaṃ paśyaṃstānātmādīn piśācābhāvatayā vyavaharan piśācaṃ niṣeddhuṃ śaknoti,- iti saṃbhāvyate arhati, tato na atīndriyādarśino'tra śaktatādi asti | prakṛtameva spaṣṭayati nahi iti | ādigrahaṇāt digātmādi | ate eva iti | yataḥ piśācaḥ sarvajñasya api bhāsamāna ālokāvayavānāmālokaparamāṇūnāṃ yadrūpaṃ tadeva avakāśo deśastamutsṛjya parihṛtya bhāsate itaretarānāmiśrarūpatvāt bhāvānāṃ [bhāvanāṃ ga. |], tato hetoridamapi na āśaṅkanīyam | tadeva parāmṛśati (page 391) yathā iti iti ityantam | samānanyāyatāṃ yojayati nahi iti | piśāce'pi yatra eṣā gatirālokānapasārakābhimate, tatra tadviparīte ghaṭe kā iyamāśaṅkaiva | ālokāpasāraka eva tarhi ghaṭo niṣedhyo, na piśācaḥ ityāśayena āha athāpi iti | anāloka iti anyasāntaratārahitaikaghanālokarūpopalabdhyeti yāvat | atra uktameva samādhiṃ smārayati sphuṭīkartuṃ tadatrāpi iti | yadetadvacanamāśaṅkyate, tato vacanāt hetoridaṃ smāryate iti sambandhaḥ | nanu anyonyātmatve katham ekadeśāvasthāne'pi ityuktiḥ | āha tataśca iti | ālokāṃśasya yatra bhāge piśācasannikarṣeṇa avaśyabhāvyaṃ, tatra yo'nyo dṛśyate, so'piśācaḥ | nanu svarūpaṃ muktvā ko'nyo deśaḥ | atra āha bhūtamayānām iti | śabdādipañcakarūpāṇāṃ bāhyānāṃ pṛthivyādīnāṃ jñānavyatiriktānāṃ rūpātmanā deśena yat sambaddhamekasāmagryadhīnatvāt vā kāryakāraṇabhāvāt vā bāhyaṃ bhūtalādi, tadapi deśa iti pratibhāsata eva | tataḥ sannikṛṣṭadeśataiva abhinnadeśatā, ātmakālādayastu abhūtamayā iti ekadeśā bhavantu nāma | yatra hi darśane te santi, tatra sarvaiḥ saṃyuktā sarva eva te vibhutvāt, parasparaṃ tu asaṃyuktā iti anyat | na cāpi te kecitsanti | śabdādyā vijñānaṃ ceti ṣatpadārthamātraṃ hi viśvam | tatra śabdādyā bhūtamayā eveti bhūtamayagrahaṇam | jñānānām iti vā iti vaidharmyeṇa jñānasya hi svarūpavyatirekeṇa na deśo'nyo bhāti ekasāmagryadhīnaḥ kāraṇaṃ vā viṣayo'pi anādhāratvena bhāsate yataḥ samakakṣyatvābhāvena tadyojanābhāvāditi darśitaṃ bahuśaścetyadharmadeśakālasamarthanaprastāve | deśāntaraṃ svarūpadeśādanyo deśastena yo'vacchedastadādheyatāyogaḥ, tena ca śūnyatā yadi syāditi (page 392) anyathāśabdasya arthaḥ | tathāca iti | yato vyatirikto'pi deśaḥ, tena prakāreṇa idaṃ prameyāntaramiti caḥ | ālokaviśeṣa uṣṇasparśaviśeṣaśca kaścideva piśācavadeva asya svabhāvaḥ | arvāgdṛśāṃ yaḥ piśācasya deśa ādhāraḥ saṃbhāvyate, sa eva piśācāsannidhau dṛśyamānaḥ- piśāco nāsti- iti sarvajñena vyavahriyate | nanu ca yatra madhye na kaścit dṛśyate, tatra rūpādayaḥ santi, - iti kutaḥ, tat kathamuktaṃ sa eva ālokarūpaviśeṣātmā deśaḥ piśācābhāva iti | atra āha rūpādayo hi iti madhyavartinaḥ kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi
vol M00021 · chunkV2-P-saptamo-k5-10 · lines via source.start/end