tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ
(page 365)
śamayan evam iti pūrvasūcitāṃ yuktimāha tatrāpi hi iti |
vikalpāvasthāyāṃ hi yadi tādṛśāveva tau, tarhi pūrvamakṛtamidānīṃ
kurutaḥ iti kaḥ pratīyāt | anyonyāpekṣayā hi prāgbhāvasya
paścādbhāvasya ca yat vyavasthāpanaṃ, tat na upapadyate, tatastau dvāvapi
svaviṣayamātraṃ spṛśataḥ | itthaṃtu etadupapadyate ityāha ekasmiṃstu iti
| pratyakṣānupalambhapravāhapañcakena hi pañca tāni prameyāṇi
ekasmin saṃvitsamudre pātyamānāni
tatsvātantryataraṅgabalādanyonyāpekṣāmayāni ghaṭaḥ- paṭaḥ- itivat
viviktābhāsavimarśavailakṣaṇyena [vibhaktā ka. |] bhāsyante vimṛśyante
ca | tatra yo'sāvābhāsanavyāpārakṛtaḥ pañcānāmekābhāsaḥ, sa
kāryakāraṇabhāvābhāsaḥ; tathāvimarśaśca pramātṛvyāpāraḥ |
iyamevaca sā pramāṇayojanātmikā [pramāṇaprayojanātmikā ka. |]
samastavyavahāropayoginī yuktirucyate, tadvyāpāravirahe pramāṇānyapi
akiṃcitkarāṇyeva | tataśca uktaṃ parameśvareṇaiva
śrīmukuṭasaṃhitāyāṃ
saṃvidvyāpāra evaikā yuktiḥ sarvatra sādhanī |
bhoge vāpyathavā mokṣe tenāsyāmādṛto bhavet ||
ityādi | sa ca yojaka eveti sarvamiṣṭaṃ siddham || 4 ||
nanu pratyakṣānupalambhairyadakāri, taccedekīkartavyamiti iyatā
pramāturaṅgīkaraṇaṃ, tat kimanena, tadekīkaraṇe hi smṛtireva udyuṅkte
ityāśaṅkya sūtraṃ
smṛtau yaiva svasaṃvittiḥ pramāṇaṃ svātmasaṃbhave |
pūrvānubhavasadbhāve sādhanaṃ saiva nāparam || 5 ||
pratyakṣānupalambharūpāṇi saṃvedanāni yadyat nijaṃ
saṃvedyamagṛhṇan, tasya tāvat smaraṇe yat prakāśanaṃ, tat na
smaraṇakālopanatamapūrvaṃ
(page 366)
gṛhītagrahaṇasvabhāvatvāt, apitu pūrvānubhava eva tat | sa ca idānīṃ
pṛthak vedyatvena na nirbhāsate abhāvāt tasya, bhāve'pi vedyatvena
bhāsane jñātajñānaṃ syāt; tat na smaraṇaṃ, nacāpi jñānaṃ
jñānāntaravedyamiti darśitaṃ bahuśaḥ | tadasya sato'pi pṛthak
svaprakāśatāyāmanyonyānanuṣaktaṃ saṃvedanadvayameva syāt, na
smaraṇam | tadiyadaṅgīkartavyaṃ- yat smaraṇakāle'pi anubhavaḥ
prācyo'ntaḥsvasaṃvedanātmā sanneva
smṛtisvarūpasadbhāvāvedakasvasaṃvedanādabhinnaḥ prakāśate iti | nahi
atra pratyakṣānumānādi tatsvasaṃvedanāt paraṃ vyatiriktaṃ pramāṇaṃ
kramate | tāvatkālavyāpakaṃ ca yadavicchinnaṃ saṃvedanaṃ, tadeva
pramātṛtattvamiti smaraṇabalādekīkāraḥ [pratyakṣadvayasya
anupalambhatrayasya ga. pustake adhikamasti |] pratyakṣādīnāmityuktiḥ
pramātṛbalādekīkāramasmadupagatamupodbalayati | smaraṇalakṣaṇaśca
āntaro vyavahāraḥ
smaraṇādabhilāṣeṇa............................ |
itinyāyena aśeṣavyavahāravyāpako yaḥ, so'pi
ekapramātṛtattvaviśramādhīnaḥ iti sūtrārthaḥ | evaṃ saṃkṣepeṇa āha
pūrvam ityādi | sādhanam iti siddharūpaṃ saṃvedanam | tasya ākāraṃ
darśayati pūrvam ityādinā | smṛtiprakaraṇoktaprameyeṇa
punaruktatāparihārāya āha pūrvam iti | smṛtivimarśaprakaraṇe hi
evamuktaṃ- anyaścedanubhavitā [anyaśca ka. |], tadanyaḥ smartā kathamiti
pramātrā vinā smaraṇaṃ na upapadyate,- iti vyatirekopakrameṇa
anumānena pramātraikyamarthāpattyā- iti, asmiṃstu śloke
anubhavasmaraṇe svasaṃvedanena ekatayā gṛhīte yadidameva tadekasya
pramāturgrahaṇamiti sākṣādeva iti
sarvaprakārābādhitasarvānapahnavanīyasvasaṃvedanapratyakṣeṇaiva
(page 367)
pramātraikyamuktamiti kā punaruktatā | pūrvānubhavasya svameva
saṃvedanaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati,- iti śaṅkāṃ śamayituṃ yā vṛttiḥ
abhāvāt ityantā, tāṃ vyākhyātumāha jñānaṃ tāvat iti |
tadabhinnasya bahirmukhadarśanarūpādabhinnasya, apiśabdena
pramāṇasyaiva prameyābhimatasyāpi darśanabhāgasya abhāvaḥ iti
sūcayati | abhāvaṃ vyākhyāya pañcamīṃ vyācaṣṭe tat iti
tasmādabhāvāt hetoḥ | yena iti smṛtikālātītaghaṭadarśanasiddhilakṣaṇena
vākyārtharūpeṇa vastunā strīliṅgopakrame'pi yeneti nirdeśo
vākyārthatāsaṃpādanāya [saṃbhāvanāya ka. |], anyathā
padārthamātraṃ parāmṛṣṭaṃ bhavet | evamanubhavasvasaṃvedanaṃ
pūrvānubhave na pramāṇam,- ityuktvā, smaraṇamapi tatra na pramāṇaṃ
paradarśanena yuktamiti nirūpayati smṛtirevaca iti | smṛtireva pramāṇaṃ
tatra yasyā vidyamānatvaṃ nirvivādamityapi na | sā hi svasaṃvedanatvena
vā tatra pramāṇaṃ syāt, naca etat yujyate, tadāha tasyā iti;
vyatiriktaviṣayatvena vā, etadapi netyāha nacāpi iti | tat iti viṣayatvam | nanu
yogijñānaṃ prati naṣṭamapi viṣayaḥ, tathā ihāpi syāt | naitadityāha
nacāpi iti | caḥ śaṅkām, apiśabdo viṣayatvanirākaraṇayuktisamuccayaṃ
dyotayati | nanu iyati anarvāgdarśanaḥ sarvo'stu nahi dṛṣṭe'nupapannatā |
atrāpi brūte bhāve vā iti | nanu yāvat dṛṣṭaṃ, tāvadeva astu,
adhikāsañjanaṃ [saṃjanayatu ga. |] tu niṣpramāṇakaṃ; tarhi pūrvatraiva
doṣāpādanamastu,- iti darśayati tacca iti idantayā bhavat | evaṃ
smaraṇamapi pūrvānubhave pramāṇaṃ na bhavati,- iti āvedite
gatyantarābhāvāt pūrvadūṣitamapi pakṣaṃ paro'valambhe(mbe)ta
anubhavasiddhastāvat
(page 368)
sa pakṣo bhavati,- iti pratyāśāmātreṇa dūṣaṇāni anādriyamāṇa iti
hṛdaye gṛhītvā siddhāntī tatpakṣamāśaṅkate pūrvasvasaṃvedana iti |
pūrvaṃ yat svasaṃvedanaṃ tanniṣṭhamiti tiṣṭhatu tāvat, kintu smṛtikāle
tat kena pramāṇena avagataṃ tadāhi [tadihāpi ka. |] svaprakāśatvena
smṛtisaṃvittirvartate, tato na śakyamevamabhidhātuṃ- tat tadā
svaprakāśam- iti | naca indriyajñānāderayaṃ viṣaya iti balādāgataṃ-
svasaṃvedanāntareṇaiva tat svasaṃvedanaṃ
pūrvānubhavapramāṇabhūtaṃ prakāśyate iti | tacca
svasaṃvedanāntaraṃ tadā na svaprakāśaṃ smṛtisvasaṃvedanasya tadā
svaprakāśatvāditi tasyāpi āvedakaṃ svasaṃvedanāntaramityevaṃ
nyāyopanatā iyamanaṃśe eva pūrvānubhave paryanuyogaparamparāyātā
aṃśakalpanena svasaṃvedanānāmanavasthā ekasyāpi pūrvānubhavasya
viśasanena svasaṃvedanabhāgakalpanāyām | sā ca mūlameva
prācyānubhavaprakāśaṃ vihanti | atha
prakṣīṇasakaladurmārgāvagāhanāvakāśo balādeva
sanmārgamājigamiṣati paraḥ, tarhi evaṃ pratibodhayitavya iti kathayati
adyāpi iti smṛtikāle | ataḥ iti idānīṃ nirbhāsamānatayā
anapahnavanīyāt | nanu iyatyapi siddhe prakṛte kim | āha sa eva ca iti | atra
ityasya vyākhyānaṃ pūrvānubhave iti | atraivaca cchedaḥ | nanu ca
smṛtiranubhavakāryā, naca idamadbhūtadhāma yat kila kāraṇaṃ gamayati,
- iti siddhaḥ pūrvānubhavaḥ, tat ko'yamasthānasaṃbhrama ityāśaṅkāṃ
caśabdena dyotayan pratikurute pūrvānubhavasiddhau ca iti | itthamatra
yojanā granthasya- pūrvānubhavakāla eva samanantarakṣaṇe
smṛterudbhavo nāsti; smṛtisamaye tu pūrvakṣaṇe yadi anubhavaḥ prakāśeta
vahnidhūmayoriva, gṛhyetāpi
(page 369)
kāryakāraṇabhāvaḥ, smṛtipūrvakṣaṇe tu na kathaṃcidanubhavasya
prakāśaḥ, natu atra smṛtikāla eveti mantavyaṃ sahabhāvena prakāśe
kāryakāraṇatvāsiddheḥ | etadarthamapica vṛttau pūrvagrahaṇam | smṛterna
kāryaliṅgatā, yataḥ pūrvasya anubhavasya atītasmaraṇācca pūrvatvena
anubhavasya ābhāso nāsti yena tasya smṛtiṃ prati kāraṇabhāvaḥ
siddhyediti vṛttisaṅgatiḥ | nanu pratyakṣānupalambhābhyāṃ mā bhūdatra
kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, kāryavyatirekeṇaiva tu sa bhaviṣyati
adṛṣṭendriyādivadityākūtaṃ parasya āśaṅkate atha iti | jñānam iti
smṛtirūpam | anurūpaḥ iti ghaṭo'nubhūta ityayaṃ viśeṣāṃśo yato'sya
samunmiṣati, sa pūrvānubhavarūpa eva aucityāt paraṃ kalpyate
anumānavikalpena aprakāśamāno'pi,- ityāśayaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ
kāryaucityātprāksvasaṃvidasaṃvitsmaraṇāntare |
iti | etat na sahate tadetat iti | na dhūmādau kāryavyatirekamātraśaraṇakaḥ
kāryatāniścayaḥ, apitu pratyakṣaṃ prabhavatyeva atra,
tatko'yamatiprasaṅgaḥ iti cet, ayaṃ tarhi doṣaḥ iti darśayati indriyamapi iti
jñānarūpam | kutra kāraṇatā syādityāśaṅkya āha nīlādi iti
asaṃvedyamānanīlaprayamiti yāvat | tataśca kṣaṇe kṣaṇe'nyadindriyaṃ,
tatra ca tajjātīyameva karaṇamityādibahutarakalpanāprasaṅgaḥ,
saṃskārapratyayaśca anubhavaḥ smṛteḥ | natu (nu) upādānasadṛśasya ca
kāraṇatāyāmupādānameva sadṛśataraṃ yuktaṃ, naca evaṃ
kāryahetubhūtayā ca smṛtyā upādānabhūtaḥ samanantarapratyaya eva
kalpyate | yastu atiśayādhāyīti kṛtvā saṃskārapratyayatākāraṇatvena
anubhavaḥ kalpitaḥ, tasya kāraṇataiva durjñānā,- ityāśayena āha
smṛtirjñānasya ca iti | nanu evamanubhūto
(page 370)
mayā ghaṭa iti anubhavasya yat saṃvedanaṃ, tat kathaṃ nihnotavyam | atra
āha etāvattu iti anihnava eva ayamasmābhirmurdhābhiṣiktīkṛta iti yāvat |
tataḥ iti hi yaduktaṃ, tat katamadavalambatāṃ pramāṇarūpaṃ
pratyakṣarūpaṃ vyatiriktaṃ, smṛtisvasaṃvedanāvyatiriktaṃ vā,
anumānarūpaṃ vā | tatra ādyacaramapakṣau pratikṣiptāviti madhyama eva
pakṣo'munā prakāreṇa pratiṣṭhitaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti |
svasaṃvedanapṛṣṭhe ca anumānatvamapi śakyayojanamiti darśayati
svasaṃvedanena iti | tasmin iti pūrvānubhave | smṛterapi iti anyatra |
svasaṃviditā ityasya hetutā jāyate iti vismayasūcako'piruttareṇāpi
capadena saṃbandhanīyaḥ samuccayadyotanāya | ekatra hi
svasaṃvedanarūpe pramātari anubhavasaṃvedanamavicchinnameva āste,
tataśca ābhogavatyanubhave smṛtirudbhavantī prācye pade anubhavameva
apekṣamāṇaṃ samākṣipati,- iti | na tvasau iti nyāsamātraghaṭanametat,
natu anumānasya atra kaścidupayogaḥ | vyavahārasādhanamapi atra na
saṃbhāvyate mohābhāvāt, mohe vā kāryatāyā api durjñānatvāt | nanu
evaṃ smaraṇe pūrvānubhava eva pratapati,- iti pūrvavadeva asya
prāmāṇyaṃ syāt | satyametadityāha smṛti ityādi | yathā tasya
anubhavarūpatā prācyā, tathaiva pramāṇatā; idānīṃ tu yathā asya
smṛtirūpatāpattirvedyagatātītakāloparāgarūṣitānubhavabhāgatayā,
tathā gṛhītagrāhitvādaprāmāṇyamapi | prākāśiṣṭa ghaṭo, natu
prakāśate,- iti hi smṛtāvanubhavaḥ | nanu evaṃ svasaṃvedanamapi
syādapramāṇam | syāt kāmaṃ, yadi gṛhītamātmānaṃ gṛhṇāti,- iti
svātmāṃśe grāhyatvamunmiṣet | naca evaṃ, tathāhi sati
bhūtavartamānavibhāgo bhavet, natu asāvasti antarmukhe
(page 371)
kālāvacchedavirahāditi [kalā ka. ga. |] hi bahukṛtvaḥ kṛtanirṇayameva |
tadetadāha svasaṃvedane tu iti | satyāṃ grāhyatāyāmavaśyaṃbhāvinaḥ
kālabhedasya abhāvāt grāhyatvābhāvo'pi uktaḥ || 5 ||
nanu kāryakāraṇabhāvādivyāvahārikarūpaniścaye'nubhava-
mātrādaprasiddhe'pi vikalpā eva santu pramāṇaṃ yathā
naiyāyikaprabhṛtayo manyante | bādhābhāve hi kiṃkṛtamaprāmāṇyaṃ,
bādhayoge tu dvicandrālātacakrādyanubhavasya api aprāmāṇyam; tataśca
bādhasattāsattayoreva avadhātavyaṃ, natu ekapramātṛtattvena samarthitena
kiṃcit tatkṛtyasya vikalpabalādeva siddheḥ | astvevaṃ tāvat; natu [nanu ga. |]
atra vikalpatattvamanubhavaikyamayapramātrātmakaṃ brūmahe, tathāpi- tu
samastāntarbahirvyavahāravyāpakasatyāsatyapravibhāganiścayanibandhana
bhūto'pi ayaṃ bādhavyavahāro na kathaṃcit paradarśane ghaṭate,
asmaddarśane tu upapadyate eva | tatra svapakṣe tāvadupapadyamānatāṃ
darśayituṃ sūtraṃ-
bādhyabādhakabhāvo'pi svātmaniṣṭhāvirodhinām |
jñānānāmudiyādekapramātṛpariniṣṭhiteḥ || 6 ||
yaḥ samastavyavahārasiddhaye sarveṇa aṅgīkṛtaḥ, so'pi na
upapadyate | tathāhi na asau viṣayāṇāṃ, asannihitasya api natarām; tadasau
jñānānāmeva vaktavyaḥ | tāni ca svasminviṣaye ātmani ca svasaṃvedane
niyatasthitikāni atyantasantoṣabhāñji munimanāṃsi iva itaretaraṃ na
virudhyante | parasparaparihāreṇa vā sahetukavināśopagame
...........................buddhirbuddhyantaravirodhinī |
iti nāśyanāśakabhāvena vā svasamaye anyāvakāśavirodhena vā
svasamaye parakīyapramāṇabhāvavirodhena vā virodhe jñānaṃ na
kiṃcidaviruddhamasti,-
(page 372)
iti tādṛgvirodho'pi avirodha eva mitradvayasya iva | paraspareṇa
virodhābhidhānanibandhanavandhyatāyāṃ tu bādhasya niyataviṣayatvaṃ
na bhavet,- iti virodhotthāpananimittamanayościntyam | tacca ekaṃ
viśrāntisthānaṃ pramātṛtattvaṃ nāma | tatra hi viśrāmyatāṃ
jñānānāṃ na ekarasaiva sarvatra viśrāntiḥ | tatha hi ghaṭa iti paṭa iti
jñāne parasparābhāsānāśleṣeṇaiva viśrāmyataḥ, nīlamiti utpalamiti
parasparābhāsoparāgaprāvaṇyena, agnerdhūma iti
prayojyaprayojakasattākatvābhasanapuraḥsarīkriyayā | evamanyadapi ūhyam
| tata eva bāhyābhimataprameyāṃśāsaṃbhavi tat svātantryeṇa
utthāpyamānarūpamayaṃ kurvan pramāyāṃ svatantraḥ pramātā
bhaṇyate | tatra ekatra pramātari śuktikā iyamiti, na idaṃ rajatamiti ca
jñānaṃ viśrāmyadeva pūrvaviśrāntarajatajñānasarvasva-
bhūtānuvivṛtsitarajatamidaṃ satyamarthakriyākṣamaṃ me
bhātamitivimarśātmakapramāṇaphalānuvṛttiṃ vidhvaṃsayati,
vidhvaṃsayacca viśrāmyatīti | evaṃ pramātari yā anyaparivarjanena
jñānāntarasya niyatā sthitiḥ, tato hetorbādhyatā parivarjanīyasya,
parivarjakasya ca bādhakatā sidhyati | yat yasya phalānuvṛttibhaṅgaṃ karoti,
tat tasya bādhakaṃ sārvabhauma iva aparabhūbhujām | tathāca na idaṃ
rajatamiti, śuktikā iyamiti vā jñānaṃ rajatajñānasya | bādho hi
niyataviṣayo bhavan niyatanimittatayā vyāptaḥ, tato vipakṣe
tadvyāpakābhāvāt sādhyena hetorvyāptiḥ siddheti svabhāvahetuḥ |
jñānadvayamekapatitaṃ
bādhyabādhakabhāvādyanyonyāpekṣarūpayogitvādityapi svabhāva eva,
ekapadapatitatvābhāve hi niyamābhāva iti vyāptiriti sūtrārthaḥ | vṛttau
vivṛtau ca svaśca ābhāsaśca iti svaśca viṣayaśca iti yojyam | athavā
svasaṃvedanabhāge bādhāsaṃbhavādābhāsamātrameva
(page 373)
saṃbhavadbādhamiha nirdiṣṭaṃ, tadāca sūtre'pi
svātmagrahaṇamābhāsatātparyeṇa yojyam | eko yaḥ saṃniveśaḥ
idamityaṅgulīnirdeśāspadatayā jighṛkṣāsthānaṃ, tadavaṣṭambhena
yadyapi vastusthitirutpadyate; tathāpi pramātraikyamantareṇa
tadekāvaṣṭambha eva durjñāna iti vadan bhāṭṭamapi matamavamanyate |
sahi āha-śuktyavaṣṭambhenaiva rupyasaṃvit bhavantī śuktisaṃvidbhāvyeti
| svarūpasya prāmāṇyasya tadanuvṛttervā nivartanaṃ [nirvartanaṃ ga. |]
bādhā yathā na upapadyate iti darśayati bādhaḥ kriyeta ityantena |
svāvasare jñānāntaramekasantānagataṃ na sahate iti bādhā sati
pramātari,- ityāha so'pi iti | aparyāptakāraṇasya
bhavato'nyabhāve'bhāvāditi yaḥ sahānavasthānavirodhaḥ ucyate
tatsaṃnidhāvasamarthakṣaṇotpattidvāreṇa, sa santānāpekṣayā samakāle
saṃbhavinaiva [saṃbhāvinā ka. |] balavatā uṣṇena śītasya
deśamākramatā, natu jñānayoḥ samakālaṃ tatha asti saṃnidhānaṃ
deśākramaṇaṃ vā | nanu śuktisaṃvedanaṃ śuktāveva pravṛttapūrvaṃ
rajatasaṃvidaṃ na saheta | tathāhi tat cet na bhavet, sā prabandhena tatra
pravartetaiva, etāvadeva duradhigamam | hi iti yasmāt jñānaṃ sarvaṃ
jñeyamābhāsayadeva jñānaṃ, tata eva jñeyasya anuvṛttyā
dhārāvāhitāṃ śrayate, tannivṛttyā anyakāraṇanivṛttyā vā tāṃ jahāti,
na punarjñānāntaramanyābhāsamasti [atyābhāsaṃ ka. ga. |],- ityeva
kṛtvā nivartate dhārāvāhitāyāḥ, tatkathaṃ tat tasya viruddham | yata
evaṃ, tasmāt so'pi nāsti,- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-
pūrvābhāsajanakasāmagrīsaṃnidhau jñānāntarameva
kathamanyābhāsamutpadyate śuktāviva prabandhapravartanasvabhāvaṃ
rajatajñānam,- iti śuktikājñānena śītamiva uṣṇena apasāritam,- iti ca
kaḥ prayateta
(page 374)
jñānadvayānyatarasya evaṃvidhaṃ pratyetumasāmarthyāt
svaviṣayamātraniṣṭhatvena | evamayaṃ virodhaḥ sahānavasthānarūpa eva
śaṅkyamānaśca niṣidhyamānaśca mantavyaḥ | atha dvitīyaṃ pakṣaṃ
dūṣayitumāśaṅkate atha iti | pramāṇyasya svarūpaṃ nirdiśati
arthaprakāśatvam iti | virodhaḥ iti bādha ityarthaḥ | arthaprakāśatvam
ityatra arthaśabdaṃ vyācaṣṭe ābhāsamānapadena | anyathā iti
tadābhāsatāṃ vinā yadi tatprakāśatvaṃ syāt | kimato yadi
ābhāsamānaprakāśatvaṃ pramāṇamityata āha naca iti | tadapi iti |
aparasminnarthe saiva vṛttirāvṛttyā yojanīyā,- iti apiśabdaḥ | tṛtīyamapi
pakṣaṃ dūṣayati naca iti anuvartamānāsaṃbhavahetupadaṃ
[māno'saṃbhava ga. |] vyatireki ityantam | atha turyapakṣaṃ svamate
upapadyamānaṃ darśayiṣyan krameṇa pariśodhayati athāpi iti | nivartyate
iti | tasya tatra avakāśo na sahyate,- ityetāvadeva iha nivartanamabhipretaṃ,
tathāca dūṣaṇaṃ saṃgacchate, ghaṭe'pi ghaṭājñānamiti
pravṛttapūrvasya tatra avakāśaṃ na mṛṣyate,- ityevamapi
viśeṣamāśaṅkate dūṣaṇāya athaca iti | etat siddhāntimata eva
upapadyate,- ityabhiprāyeṇa brūte etadapi iti | anyathā iti yadi
pūrvapravṛttatāyā jñānaṃ na upayuktam | ghaṭe'pi vā iti pūrvoktamapi
dūṣaṇamatra pakṣe anena pratyujjīvayati | pratyujjivane hetumāha kenaitat iti
avaśyaṃbhāvanīyaiva tatpravṛttiriti bhāvaḥ | nanu ekapramātṛgatatvaṃ
nāma vastuvṛttato [vastuto ga. |] yadasti, tadeva viśeṣakṛt bhaviṣyati |
naitadityāha kva iti sarvathā yat na prakāśate, tat vastuvṛttato'sti,- iti
kośapānasyāpi nāyaṃ viṣaya ityāśayaḥ | nanu prakāśatāṃ tat kathaṃ,
na
(page 375)
tāvat jñānadvayena, nāpi vikalpena,- iti darśayati naca iti | naca idaṃ
pramāṇaṃ dṛṣṭam,- iti kathayati naca antareṇa iti |
jñānāntaravedyatābhyupagame'pi duḥsamartho'yamartha iti darśayati
anenaiva iti | evakāro'bhyupagamadyotakaḥ [cakāraḥ ga. |] | ubhayatrāpi
hetuḥ parāpekṣatvāt iti | tataḥ kimityāha sarva iti | svātantrye vikalpasya
[lpābhyupa ga. |] abhyupagate'pi svakṛtametat na nirvahatītyāha
vikalpenāpi iti | vikalpenāpi svātantryāt paurvāparyavyavasthāpanaṃ
[panata ka. |] tadvikalpasvātmavyatiriktatvena abhimate jñānadvaye [dvaye
ka. |] na yuktaṃ, jñānayostayoranyena aprākaśyatvādadhyavasīyate param
| tena ayamarthaḥ- vikalpaḥ svatantro'ṅgīkriyamāṇo yatra
prakāśarūpo'ṅgīkriyate, tatraiva svatantro yuktaḥ | nahi anyā asya kācit
svatantratā | tanma(da)yamarthaviṣaye bhavatu svatantraḥ, natu jñānaviṣaye |
nahi jñānasya svaprākāśasya vyatiriktasya vikalpaḥ prakāśanarūpaḥ |
tato yatra na prakāśanasvabhāvaḥ, tatra
ayamabhimānasārāvāstavaprakāśanavyāpārayogitvādadhyavasāya-
rūpaḥ, tataśca avasitamapi paurvāparyaṃ na prakāśitameva,- iti
jñānadvaye vastubhūte kathaṃ tat viditaṃ bhavet | nanu avyatiriktameva tat
jñānadvayaṃ vikalpāt, tataḥ svaprakāśatvenaiva tat vikalpatāpannaṃ
jñānadvayaṃ svātmanaḥ paurvāparyaṃ sthāpayati, tataḥ
ekapramātṛgatatve sati pūrvapravṛttajñānānuvṛttiniravakāśīkaraṇaṃ
nāma bādhanaṃ na yuktam | tatrāpi ucyate avyatireke vā iti | pūrvavat iti
pratyakṣā............................... | (1|7|4)
ityādisūtradvayoktena tulyanyāyametat | jñānayorapi iti na kevalṃ
vikalpena sākaṃ tayoraikyaṃ, yāvadanyonyamapi | tadabhāve
(page 376)
tadaikyasādhyo yaḥ
paurvāparyalakṣaṇo'pekṣātmakasaṃbandhaprāṇito'rtho, na sa śakyaḥ
kartumiti | tasmāt arthe nivartanāt iti phalānuvṛttyunmūlanāditi
mantavyam | tathāca pramāṇalakṣaṇe
so'ntastathāvimarśātmā................................. |
.....................ṃitirvastunyabādhitā || (2|3|2)
iti vakṣyate | abhitaḥ samantādābhimukhyena ca pramātari yat mananaṃ
bahīrūpānādareṇa, tadeva vimarśanamabhimananaṃ
pramatṛviśrāntisāram,- iti darśayati vyavahriyate ityanena || 6 ||
naivam.............................................. | (1|7|8)
iti prakṛtya
evaṃ rupyavidā.................................... | (1|7|12)
ityantasūtrāntaravakṣyamāṇadūṣaṇaviṣayadānāya bādhavṛttāntaṃ
dharmottaropādhyāyādidarśitaṃ śaṅkyamānatayā sūtreṇa āha
viviktabhūtalajñānaṃ ghaṭābhāvamatiryathā |
tathā cecchuktikājñānaṃ rupyajñānāpramātvavit || 7 ||
śuddhaṃ bhūtalaṃ ghaṭābhāvastannibandhanatvāt
ghaṭābhāvavyavahārasya; tataḥ śuddhabhūtalajñānameva yathā
ghaṭābhāvajñānaṃ, tathaiva
śuktijñānagatayathārthaprakāśanalakṣaṇaprāmāṇyasaṃvedanameva
śuktikājñānasvasaṃvedanānatiriktaṃ yat prakāśate, tadeva ucyate
śuktiviparītarajatajñānagatāyathārthatvasvabhāvāprāmāṇya-
saṃvedanaṃ; sa evaca bādhaḥ,- iti kiṃ tatra pramātraikyeneti yadi paro
brūyāditi sūtrārthaḥ | tamavatārayati saṃkṣepavyākhyayā [khyāyā ga.
|] vastūnām iti hetupadametat | mā bhūt iti bauddhādimate | nanu ghaṭasya
yo bhāvaḥ, sa paṭaḥ kathaṃ; nahi ghaṭasya yat lauhityaṃ, sa paṭa iti
śraddheyam |
(page 377)
atra āha nahi iti | nahi lauhityamiva ghaṭasya tat kiṃcit yena parasya rūpaṃ
paro'nubhavet, apitu ghaṭa eva na, etacca ghaṭasya
samastaprakhyopākhyāvirahamātraṃ, natu neti kiṃcit
prakhyopākhyāyogyaṃ vastu | nanu evaṃ na kiṃcidabhāvo nāmeti
kimavalambanī iyaṃ cintā [citā ka. |] | āha tasya tu iti
vaikalpikajñānābhidhānātmakavyavahāramātrasāramamuṣya vapuḥ,
niyataśca vikalpo'nubhavamupajīvya vartate | tato yadanubhavamupajīvan
niyamena abhāvaṃ vikalpya udeti, tadanubhavaviṣayasyaiva vikalpyatāṃ
vyavasthāpayati nīlavikalpa iva nīlasya, abhāvavikalpaśca
śuddhavastvantarānubhavopajīvī niyamena,- iti vipakṣe niyamasya
vyāpakasya anupalambhena siddhipratibandhāt svabhāvahetorniścitāt
śuddhavastvantarasyaiva abhāvatvena vikalpyatā, tatastadeva abhāva iti
vyavasthāpyate, tadvikalpyānanurūpatvācca abhāva ityucyate | dṛśyaṃ hi
bhūtalaṃ vidhirūpaṃ, tat ghaṭābhāva iti amunā rūpeṇa anucitameva |
dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vyācaṣṭe tadvat ityādinā |
śuktijñānaṃ rajatajñānasya aprāmāṇyajñānaṃ kathaṃ bhavati |
bhavatyeva | atra hetuḥ pravṛtta ityādi | atrāpi hetuḥ svaviṣaye rajate
pramāṇatvaṃ prāptaṃ rajatajñānaṃ, tasya niṣedhanāt na
pramāṇabhūtaṃ rajatajñānam,- iti hi śuktikājñānasya rūpaṃ
yatastadrajatajñānābhāvarūpamiti vākyasaṅgatiḥ |
vyavahāraikasāratāmabhāvasya ghaṭayati ghaṭābhāvasya iti |
yadāyattam iti | ghaṭābhāvena janitaṃ tadarpitākāraṃ ca na bhavati
niḥsvabhāvasya jananamaraṇādyasaṃbhavāt | naca
kumbhakārotthāpitakumbhasaṃbhāratulyo'sau,- iti kalpanāmātrapadena
āha | kimarthamitthamutthāpayati,-
(page 378)
iti cet, vyavahārastadviṣayapravṛttyabhāvamātraṃ vā
tadviparītaśuddhavastuniyataṃ hānādānasaṃpādakaṃ pravṛttyādi vā
prayojanamasya utthāpanasya | bhūtale hi dṛṣṭe na atra piśāca iti yāvat na
vikalpayati, tāvat piśācasaṃnidhānakṛtaṃ bhayatrāsādi āviśedeva,- iti
adṛśyānupalabdhyā na tadāśrayā vyavahārā bhavanti | tena
asadvyavahārābhāvo'tra | na atra ghaṭa iti ca yāvat na vyavaharati, tāvat
tatra bhūtale niḥśaṅkaṃ na padāni nikṣipediti dṛśyānupalabdhyā
sadvyavahāraḥ sidhyati | adhyavasāyamukhaprekṣiṇo hi vyavahārā
yathādhyavasāyaṃ bhavanti, natu yathāvastu | nanu bhūtalajanitaṃ
bhūtalākāraṃ jñānamuktaṃ; ghaṭābhāvajñānaṃ tu na
bhūtalākāraṃ, tato na bhūtajanitam | atra āha-satyamevaṃ na
bhūtalajanitaṃ, mānasaṃ hi vyavahārātmakaṃ vikalparūpaṃ tat | kathaṃ
tarhi ucyate bhūtalajñānametaditi | āha asya tu iti | yadyapi etat
vācikakāyīyavyavahāradvayapūrvabhāvitvena sthitaṃ
mānasavyavahārātmakaṃ, tathāpi anyavikalpebhyo nīlādiviṣayebhyo
nīlādyanubhavānusāribhyo'sti asya viśeṣaḥ | tathāhi vikalpastāvat
niyataḥ sa [sarvānubhavaṃ ka. ga. |] ca anubhavameva niyāmakamapekṣate |
asya ca abhāvavikalpasya abhāvānubhavaḥ samutthāpako nāsti,- iti
bhūtalasya upalambhādeva ayamudeti, tatastadeva anena itthaṃ vyavahriyate |
apica ghaṭābhāvādhyavasāyarūpasya jñānasya viṣayo yadā prepsyate
prāpyate ca niḥśaṅkagamanāgamanāderbhūtalaikaviṣayatvāt
tatastadanubhavamūlatvāt tatprāptiphalatvācca bhūtalajñānameva
ghaṭābhāvajñānaṃ tathābhūtam iti arthakriyopayogi | nanu kimatra
arthakriyayā | ucyate | tāmeva abhisandhāya nātra ghaṭaḥ iti
(page 379)
vyavaharati pramātā, natu mukhaprakāśamātreṇa yatha kṛtakṛtyaḥ, tadvat
tadvyavaharaṇamātreṇa | tat iti tasmāt | bhūtalameva yadarthakriyopayogi, sa
eva abhāvavyavahārasya viṣayaḥ | yo yatprāptaye vyavahāraḥ, sa tato na
anyaviṣayo nīlamiva pītaviṣayo, yathā bhūtalaprāptaye ca nātra ghaṭaḥ iti
vyavahāraḥ | anyaviṣayatvasya hi vyāpakamanyaprāptyarthatvaṃ
vyavahārasya, tadviviruddhamidamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | eṣa ca
bhūtalamātraghaṭābhāvanyāyaḥ sūtrāntarābhidhāyiṣyamāṇo
vyatiriktābhāvavyavahāraviruddhasamarthanakāriṇo
bhūtalāvṛtālokarūpasparśamātraghaṭābhāvavyavahāre yojanīyaḥ |
evaṃ dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya enameva nyāyaṃ prakṛte yojayati eṣa eva iti
| śuktipratyakṣeṇa asyāpi abhāvavyavahāraḥ ākṣiptaḥ | tatastāvat
svabhāvavyavahāreṣu mūlabhūtaṃ yat śuktipratyakṣaṃ, tadeva
pramāṇaṃ tadvyavahāraiḥ sarvaireva tadviṣayīkṛtāyāḥ śuktereva
prāpyatvāt | yadi iti sautrasya cecchabdasya āśaṅkādyotakatvaṃ
vyākhyātam | evaṃ sūtrārthaṃ vivṛtya vivṛtikāraḥ
evaṃ rupyavidābhāva........................... | (1|7|12)
iti yatsūtraṃ bhaviṣyati, tadarthānusāreṇa parasya mataṃ śaṅkitaṃ
pariharati śiṣyabuddhisamādhānārtham, anyathā
dṛṣṭāntadūṣaṇatatsamarthanādiprameyāntarābhidhāyakamadhyavarti-
sūtracatuṣṭayavyākhyopanataprameyāntarāvabhāsavyavahitaḥ
pūrvapakṣaḥ śiṣyasya duranusandhānatvāt na buddhau punarunmīlet,
cecchabdārthaśca siddhāntonmīlanena suvyākhyāto bhavati, anyathāhi
vastveva etadastu śaṅkyamānatvena, kasmādetaduktamiti syāt
vacanāvakāśaḥ; taṃ parihāraprakāramāha teṣāṃ ca iti | upamānena
sādharmyeṇa niścayārthamasyate kṣipyate agrato vyutpādyasya
vyāptiparighaṭanāya, tathā upa samīpaṃ prāpte vyāptiniścaye asyate
kṣipyate na
(page 380)
ādriyate sarvakroḍīkāreṇa antarvyāptisaddhaṭanāya [varti ga. |],- iti
upanyāso dṛṣṭāntaḥ | sa viṣamo, na tulyaḥ | atra hetuḥ nahi iti |
bhūtalajñānena tulyaṃ śuktijñānaṃ ghaṭābhāvajñānena ca tulyaṃ
rajatābhāvajñānaśabdena tanmūlatayā vyapadiṣṭaṃ
rajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ yadi bhavet, bhavet sāmyaṃ,
natvevaṃ; tasmāt vaiṣamyam | natvevaṃ iti | atra hetuḥ tathāhi iti |
rupyajñānasya hi aprāmāṇyaṃ, svasamayabhāvimithyājñānatvaṃ
nāma dharmāntaramāvedayitavyaṃ vartate,
prāmāṇyātmakadharmābhāvo vā, natu tasya abhāva eva rupyajñānasya
aprāmāṇyaṃ, evaṃhi sati svasamaye sarvaṃ vijñānaṃ pramāṇaṃ,
jñānāntarasamaye tu sarvamapramāṇam,- iti punarapi niyamo vilupyate |
atha ucyate rajatajñānaniṣṭhaṃ yadapramāṇatvaṃ, tat śuktijñānameva;
na anyaditi | tatrāpi uttaraṃ naca iti | atra hetuḥ- rupyajñānātmakaṃ
viṣayāntaraṃ dharmirūpaṃ yato'nena prāmāṇyena labdhaṃ, tadviṣayaṃ
hi tadaprāmāṇyam | yadivā rajatajñānasya yat
lakṣaṇamupādhirūpamaprāmāṇye prāmāṇyābhāvo vā, tadanena
apramāṇamidamitijñānena viṣayāntaraṃ vyavahartavyāntaraṃ
rajatajñānādikaṃ labdham | tato yathā paṭasya śukladharmajñānaṃ
pītadharmābhāvajñānaṃ vā na ghaṭajñānameveti śakyaṃ vaktum,
tathā prakṛte'pi anyajñānamanyasya yadi dharmajñānaṃ
dharmābhāvajñānaṃ vā bhavet, tat niyamahetorabhāvādatiprasajati |
tadiyamanyajñānatā taddharmajñānatāviruddhena
taddharmājñānarūpatvena vyāpteti viruddhavyāptopalabdhiḥ |
vaiṣamyameva draḍhayati prakṛtavailakṣaṇyena dṛṣṭāntasya ghaṭābhāva
iti | viṣaya eva iti | ghaṭābhāvo hi na kiṃciditi uktameva | uktā iti yukteti
ākūtaśeṣaḥ | evaṃ
(page 381)
śuktipratyakṣameva pratyakṣapramāṇaṃ bhavadeva
rupyajñānaprāmāṇyābhāvavyavahārakāraṇamiti tāvat na saṃgatam |
etāvattu bhavet, yadi rajatajñānaṃ pramāṇaṃ bhavet | tat tadāveditaṃ
rajatameva idaṃ bhavet, na śuktiriti kāraṇānupalabdhyā śuktijñānaṃ
saṃvādakaṃ na bhavet, asti ca tat, tato rajatajñānaṃ(a)pramāṇaṃ
saṃvādiśuktikājñānopalabdheriti | tataśca
kāraṇaviruddhakāryopalabdhyā prāmāṇyaniṣedhe rajatajñānasya
śuktijñānaṃ pramāṇatāmupagataṃ hetubhūtaṃ, na pratyakṣabhūtam |
etadāha iha iti prakṛte | punaḥśabdaḥ uktasaṃbhāvanādyotakaḥ |
pāramparyeṇa iti na sākṣādviruddhaṃ tat tatprāmāṇyasya niṣedhyasya,
apitu kāraṇavyavadhānenetyarthaḥ | nanu tathāpi siddhaṃ sādhyaṃ vināpi
pramātrā ekena | atra āha tacca iti pratyakṣameva bādhakamiti hi te vadanti |
nanu itaḥ prabhṛti itthameṣiṣyate | satyaṃ, tathāpitu vratatyāgamātrametat
[eṣā tu ga. |], natu kāmaparipūraṇameṣāṃ tataḥ ityāha dūṣayiṣyate ca
iti | anena parihārāntaramapi sūcayati | yat bhaṇiṣyate
dharmyasiddherapi......................................... | (1|7|13)
ityatra sūtre || 7 ||
etat nirākaroti
naivaṃ śuddhasthalajñānāt sidhyet tasyāghaṭātmatā |
natūpalabdhiyogyasyāpyatrābhāvo ghaṭātmanaḥ || 8 ||
viviktaṃ bhūtalaṃ śaśvadbhāvānāṃ svātmaniṣṭhiteḥ |
tatkathaṃ jātu tajjñānaṃ bhinnasyābhāvasādhanam || 9 ||
abhāvavyavahāre tādātmyena sādhye [siddhe ga. |] bhavati ayaṃ
nyāyo bhūtalaṃ ghaṭo na, piśāco na, śabdo na,- iti | tatra hi dṛśyatve
svabhāvaviśeṣasāmagryabhāvādinā
(page 382)
asaṃbhavatyapi saṃbhavatyeva abhāvasiddhiḥ | vyatirekeṇa tu
upalabdhilakṣaṇaṃ upalambhayogyatādhāyi samastaṃ kāraṇaṃ prāptasya
dṛśyasya yadā abhāvaḥ sādhayitumiṣṭo bhavati- iha bhūtale ghaṭo neti,
tadā na uktanyāyena abhāvasiddhiḥ | evaṃ hi piśācasya api vyatirekeṇa
abhāvaḥ sidhyedapiśācatayā bhūtalasya siddheḥ | naivam, tadeva tatreti
vyavahartumucitam, sarvadā vā tathā vyavahriyatāṃ [vyavahriyate ka. |]
viśeṣābhāvāditi dṛṣṭānta eva ayaṃ na saṅgata iti sūtrārthaḥ |
vivṛtikāraḥ svokte dṛṣṭāntavaiṣamyadūṣaṇe
sūtragranthasaṅgatimapaśyannabhyupagamyavādena granthasaṅgatiṃ karoti
abhyupagamya ityantena sūtrakṛtaśca prauḍhavāditāṃ
prasaṅgato'bhāvavyavahāratattvaparighaṭanāya darśayati | idaṃ tāvat
jhaṭiti vaktavyaṃ na brūte, saṃnyāsikatvena tāvadabhyupagacchati etat,
dṛṣṭānta eva [evaṃ ga. |] tu ayaṃ kathaṃ bhavatā kṛta iti | tat iti bhūtalam
| na syāt iti | tādātmyena abhāvaḥ saṃbhāvyate nāma | eṣa tu vākyārtho
na syāt na saṃbhāvyate- yat kila tatra ādhāre ghaṭo na | ekasyaiva hi
kathamādhārādheyatā, kālpanikatve tu sadā syāt,- ityanayā bhaṅgyā
dṛṣṭāntaṃ pratyakṣasiddhe bādhe nirākartumāheti yojanā | nanu
bhūtalataiva tvayā śuddhatā abhidhitsitā, tat kiṃ
tadviśeṣaṇopādānenetyāśaṅkya brūte atra sūtra iti | krameṇa
parastāvadevamāha,- asmābhirapi tathāvidhameva rūpaṃ yadiṣyate iti
yuktaṃ viśeṣaṇam | vakṣyamāṇa iti viviktaṃ iti sūtre yādṛśī iti
svātmaniṣṭhatārūpā | asau iti ghaṭāderabhāvaḥ | tasyāḥ [asyā ka. |] iti
viviktatāyāḥ | sadā iti paraṃ bodhayituṃ
(page 383)
śaśvat ityasya vyākhyānam | svātmaniṣṭhataiva paramārthato
viviktatvaṃ, tacca paraṃ jñāpayituṃ viviktatvaśuddhatvādivyavahāre
sādhye hetutayā upāttaṃ sūtraṃ vivṛtaṃ tu siddhavadeva
sāmānādhikaraṇyena | atra iti vyatirekeṇa abhāvavyavahāre sādhye |
vastutattvamavalambya dūṣayati tathāpi iti | sāpi iti ghaṭe nāma dvitīyatā |
anena tajjñānaṃ bhūtalajñānaṃ jātu kathaṃ bhinnābhāvasādhanam,
apitu sadaiva syāt tādātmyābhāvasādhanavaditi sūtrārtho darśitaḥ |
parakīyaṃ prasiddhilakṣaṇamabhiprāyaṃ sphuṭayitumāśaṅkate atha [atha
bhinna ga. |] iti | bhinna iti vyatirekaprasiddhyā prakṛtaṃ ghaṭayati | yadātu
iti siddhāntī tattvamuddhāṭayan naca iti dūṣaṇasya avakāśāya anuvadati
evam iti ghaṭasāhityadiśetyarthaḥ | sahitatā nāma ghaṭena yā, sā na
kācidadhikā bhūtalāt bhāti prameyataḥ pramāṇataśceti darśayati
svākārādhikaḥ svajñāna iti | nanu daśādvaye'pi kiṃ prameyasya
tāvattaiva, jñānasya vā,- ityāśaṅkya āha yo'pivā iti | nanu na ghaṭo
bhūtalasya svabhāvaḥ, apitu tena sahitatā | sā ca bhūtalamityābhāse
pṛthaganābhātā api asti vastutā iva | etat dūṣayati nacāpi iti | sarvadā iti
asatyapi ghaṭe | nanu ghaṭena sā tasya kriyate sahitatā mṛtpiṇḍasya cakreṇa
iva ghaṭatā | atra āha nāpi iti | evaṃhi sati kāraṇasya pūrvabhāvitvāt
ghaṭakāle sā na bhavedityarthaḥ | bhavatu vā ghaṭasya tatra kāraṇatvaṃ,
tathāpi bhūtalaviśrāntaṃ [ntiṃ ga. |] tadrūpaṃ ghaṭaṃ na apekṣate
ghaṭena sahitateti | nanu cakṣurjanite'pi ālokaviśeṣe [ālokasya viśeṣaḥ
vivarekakṣaṇā |] virekakṣaṇārambhakrameṇa cakṣuṣi astamite nāsti
jñānasantānaḥ, nāpi
(page 384)
dṛgādau, tadvadatra bhaviṣyati | etadapi na mṛṣyati ghaṭādarśane'pi iti |
cakṣurādyadarśana iti veti manyate | anābhātaśca na kaścana kasyacit
svabhāvo bhavati,- ityāha vastutvasya iti | vakṣyate iti
tathaiva sat............................................. | (2|3|5)
iti sūtre | naca idaṃ parasya mataṃ kāryānupalambhavyavahāramakurvataḥ,
svabhāvānupalambho hi ayam | yatra iti yasyāṃ tattvacintāyāṃ
kriyamāṇāyām | anena pramāṇataḥ prameyataśceti ubhayamukhamapi
prakṛtamupadarśitamanvayavyatirekayogena | tat iti pradeśajñānaṃ sadaiva
nirviśeṣatvāditi tātparyam | yaditu evaṃ syāt yathā saṃyogābhāve'pi
saṃyuktaṃ tathāvastu ghaṭena janitaṃ tatsaṃnidhāna eva ca tathā gṛhyate
tathā sahitatvamapīti, tadabhāve ghaṭasahitaṃ bhūtalamiti, tadapi asat |
ghaṭo hi iti yāvacca kimasya grahaṇena | dhūmavat cedidamanumānametat |
tacca pratibandhaṃ vinā kutaḥ | naca tajjñānameva tatsaṃvedanaṃ bhedāt |
nanu sāhityābhāsanaṃ tarhi kim | vikalpanamātrametaditi brūte kevalam iti
iyadeva idamadhikamatretyarthaḥ | etadeva yuktam iti vārtikagratthena
saṃvādayitumupakramate ata eva iti prativiṣayaṃ paryavasyat
vijñānamekamabhāgamapi sat yata ābhāsāntaravṛttāntamābhāsāntare
na yojayati, tato hetorghaṭapaṭavijñānaṃ ghaṭe vyavasthāṃ
paṭānapekṣatvena, paṭe'pi ghaṭānapekṣatvena vidhatte,- iti matvā
evamuktavān | granthaṃ tadīyaṃ paṭhati ataḥ iti | ato'pi hetoḥ sā
indriyamatiravikalpā [lpyā ga. |] siddhā | sāpi iti yā
baudhāntarairevamātmatayā sādhyā,
(page 385)
yasmādekamarthaṃ manobhūmau vikalpayannapi tadaiva anyaṃ paśyati, tau
ca vya...........parasparaviviktātmakāveva vimṛśati- idamutprekṣe, idaṃ tu
paśyāmīti | yadihi parasparavṛttāntaniveśanena [niveśena na jñāna ga. |]
jñānaviṣayau vyavasthāpayet, tadatra dṛśyatvavikalpyatve
saṃkīryeyātāṃ, naca evamanubhava iti darśayati sidhyet iti tathaiva
tatsiddhimarhati | prakṛte etat yojayati evaṃca iti jñānamubhayābhāsamapi
na anyonyāpekṣaṃ vyavasthāpakaṃ vyavasthāpakatvāt | vyavasthāpanaṃ
hi asaṃkīrṇaniścayotthāpanam | yadica anyonyāpekṣayā vyavasthāpayet,
saṃkīrṇaniścayotthāpanaṃ bhavet | tadeṣā [eṣāṃ ga. |]
viruddhavyāptopalabdhiḥ | vyavasthāpanānusāreṇaivaca prāmāṇyaṃ
pareṇa upagatamiti smārayati bauddhasyaiva iti | ya eva itthamabhāve
siddhiṃ vyavātiṣṭhipat sa eva tathā abhyupagatavān yathā etat
prakṛtamasya vighaṭeta, natu
anyadīyadūṣaṇoddhoṣaṇadaurjanyamasmākamāropaṇīyamiti evakāreṇa
yattadvadadbhiḥ iti sūcitam | nanu evaṃ ghaṭabhūtalajñāne
ghaṭamātrajñāne bhūtalamātrajñāne ca kimaviśeṣaḥ | aviśeṣa eva
viṣayataḥ, svarūpatastu astyeva viśeṣaḥ | etadāha jñānaṃ ca iti | caḥ
śaṅkādvāreṇa prameyāntarasamuccāyakaḥ | prakrānte jñāne kartari
vastu ityādi karmapadam | prakṛtaṃ sūtrārthamunmīlayati evaṃca iti
taddarśanam iti pradeśadarśanaṃ kartṛ | asatyapi iti ghaṭe | atra
kāryānupalabdhyā ghaṭābhāvasiddhirbhaviṣyati,- iti
parakīyamanubhāṣate ghaṭe sati iti | nobhayābhāsam iti anyat
vyavacchinatti iti nyāyena svasaṃvedanādeva evaṃ vyavasthāpitaṃ tasya
ghaṭasya dṛśyatvāt yadavyabhicaraṇīyaṃ kāryaṃ
nijābhāsabhāgabhājanībhūtaṃ saṃvedanaṃ tasya abhāvāt |
(page 386)
etadanubhāṣya dūṣayati atra ca iti | pratītibādhādeva hi trastaḥ
pratyakṣavikalpaśaraṇatāmabhāvasiddherabhyamaṃsta paraḥ, saca na
upapadyata eveti darśitameva || 9 ||
nanu vyatiriktābhāvapratītiḥ sarvalokaprasiddhā, sā ca na sarvadā,
kintu ghaṭāsaṃnidhidaśāyāmeva | tat kimatra śaraṇam | iha yat yato na
bhinnaṃ, tat tato vyatirekeṇa na vyavahāryaṃ bhūtalamiva bhūtalāt,
tathāca ghaṭābhāvaḥ | vipakṣe hi nirnimittatā tathāvyavahārasya prasajet,-
iti kāraṇānupalambhanaṃ, tataśca bhinna eva bhūtalāt ya ālokaḥ, sa eva
ghaṭābhāvo bhūtalādheyatayā vyavaharaṇīyaḥ,- ityetadeva atra śaraṇam
| etaducyate sūtreṇa
kintvālokacayo'ndhasya sparśo voṣṇādiko mṛduḥ |
tatrāsti sādhayettasya svajñānamaghaṭātmatām || 10 ||
kintviti vyatiriktavastvabhāvasiddhāvasti cirantanāparidṛṣṭaḥ
praśnayogyo viśeṣaḥ | sa ca ucyate- iha raśmipuñjatatprabhādirūpa āloko
vā ātapacandrikādisparśo vā kaṭhinaghaṭasparśavilakṣaṇo mṛdurbhūtale
[mṛdubhūtastā ga. |] tāvadāvṛtaḥ kāryakāraṇatvaikasāmagrīkatvādinā
jñāteyena vyavahriyate iti na apūrvam | sa ca
ghaṭātmakaprasiddharūpasparśavilakṣaṇastadabhāvarūpastatra bhūtale
svajñānena ālokādirūpasparśajñānena gṛhītaḥ | sa yadā vikalpyate
pūrvoktayuktyā, tadā atra bhūtale ghaṭarūpavilakṣaṇo
yadālokarūpapuñjaḥ iti yat vijñānaṃ, cakṣuravyāpṛtau vā
karkaśakalaśasparśavilakṣaṇo'yaṃ
śītoṣṇānyataramṛdusvabhāvasparśarāśiriti yat vijñānaṃ, tat tasya
bhāsvararūpasya mṛdusparśasya ca anyat vyavacchinatti iti dṛśā
(page 387)
ghaṭarūpasparśābhāvatāṃ niścinoti,- iti sa eva tatra bhūtale
ghaṭābhāvo vyavahriyate ya ālokastatsparśo vā,- iti iyatyeva nyāyāyātā
gatirvyatiriktābhāvasiddhau nirvahati lokasya [tasya kha. |], sarvajñasya tu [tu
na jñānanivṛttiḥ ga. |] jñānanirvṛttireva anyarūpā, tato mahāpralaye'pi
svasaṃvedanajñānamātrātmā abhāvanirvṛttiḥ [bhāvanirvṛtti ga. |], tasya
hi jñeyavyāpi jñānaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | ālokasya evaṃrūpatāṃ
sthūladṛṣṭāntena sādhayati kvacit iti kevalabhūtalasaṃvit
ghaṭābhāvaniścayanāṅgaṃ [bhāvaṃ kha. ga. |] na bhavatīti yāvat |
nirantara iti śilopari saṃnihite'pi ghaṭe bhūbhāge tadabhāva iti yā
pratītiḥ, sā śilāpratītireva | tadbhāva iti śilāyā bhavanaṃ, ādigrahaṇāt
vāyvādiḥ, tamo'pi [na so'pi ga. |] keṣāṃcidrūpameva | tathāhi
ābhidharmikāḥ
rūpaṃ tadā viṃśatidhā........................... | (a. ko. 1|10)
iti | yatrāpi ityādi tatrāpi ityuttareṇa saṃbadhyate | avāntare tu
vṛttigranthaḥ paṭhito vyākhyātaśca | evamuttaratra | tasya yat
sparśajñānaṃ, tat ghaṭābhāvaṃ vyavahārayati,- iti saṃbandhaḥ |
andhasya iti anupalabhya iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kartari ṣaṣṭhī,
apratighāti iti kuḍyabhittyādeḥ, pratigho nāma yo'sau sparśadharmo
niḥsaraṇaniṣedhakṛt yasya nāsti | niyata iti vayaṃ tu
ābhāsavastuvādino'bhāvaṃ viviktameva bhāvādupagacchāmaḥ |
yaduktaṃ
abhāvo'pi budhyamāno bodhātmabhūta īśvara eva |
iti | yukta iti vyatiriktābhāvasiddhaye iti bhāvaḥ | upayujyate iti
vyavahārāya | saṃprati iti, anyadā paṭopayogādau
(page 388)
sa eva āloka ucyate- paṭo nāsti- ityādinā vyavahāryeṇa rūpāntareṇa |
naca nyāyamātrametat, apitu pratītirapi atra sākṣiṇītyāha vastusthiti iti |
āvirbhāvayati iti niścāyayati, bhūtalameva [iha na kha. |] hi na apekṣate
tadā, apitu taduparivartinaṃ paṭākāśamayaṃ [paṭāvakāśa ga. |] deśam ||
10 ||
nanu asmin pakṣe tādātmyābhāva eva eko vyavahāryaḥ, na
vyatiriktābhāvaḥ; tataśca āloko ghaṭābhāva iti kṛtvā pradeśe
tanniścayākṣipto yathā ghaṭābhāvavyavahāraḥ, tadvat
piśācābhāvavyavahāro'pi bhavedālokasyaiva piśācābhāvarūpatvāt,-
ityāśaṅkya sūtraṃ
piśācaḥ syādanāloko'pyālokābhyantare yathā |
adṛśyo bhūtalasyāntaraniṣedhyaḥ sa sarvathā || 11 ||
ālokavyatirikto yadyapi piśāco'nālokātmako hi asau, tathāpi
bhūtalasya iva ālokasya abhyantare so'pi na saṃbhāvyate | tataśca apiśāco
yadyapi āloko'sti,- ityata āloko bhavan piśāco nāstīti vyavahriyeta,
tathāpi na sarvātmanā tadabhāvasiddhiḥ | sarvathā iti niyamena
bhūtalālokāpekṣayā yāvadgati ca vicāraṇā,- iti tridhā yojyam |
piśācābhāvamātraṃ hi na sādhyam, apitu niyamena [niyamet kha. ga. |] |
bhūtalāntare'pica saṃbhāvya eva asau yāvadgati ca vicārayiṣyate |
tadevamālokāntarvartī sa syādeveti śaṅkāyāmarthanīyo
niyamagarbhatayā tāvati vivakṣite [vivakṣati kha. vivakṣiti ga. |] deśe sa
tādṛśo na tadabhāvaniścaya iti paradarśana iva uktadarśane'pi na kaścit
doṣa iti sutrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya vyācaṣṭe naca iti | evam iti vyatirekeṇa
(page 389)
abhāvavyavahāraprasaṅgo yaḥ śaṅkyate piśācasya, so'smatpakṣe'pi na
avataratīti | caḥ prasaṅgaśaṅkāyāṃ hetuḥ | anālokarūpasya iti
piśācasvabhāvatvādālokasya śaṅkyate'yaṃ prasaṅgaḥ iti tātparyam |
śaṅkāniṣedhe tu hetuḥ antarlīnasya ityādi | tacca iti anyatvaṃ
saptamyantaṃ yat vṛttāvuktaṃ antarlīnatāpakṣe | tatra iti vyākhyāte
āloke antarlīnapiśāco na niṣeddhuṃ śaṅkyo'dṛśyatvāditi uktam | tacca
acoditasamānam [samādhānaṃ ga. |] | evaṃhi prasaṅgaścoditaḥ [ṅgācco
ga. |] pradeśe āloko'sti,- iti yadidameva piśāco nāsti,- iti prasajyeteti |
anena āśayena anyathā upakramate sthūladṛṣṭipratyāyanāya athavā iti |
sūkṣmadṛṣṭyā tu āloke prasaṅgatatpratiṣedhau kṛtau paryavasyata eva
pradeśa ityādyaṃ vyākhyānaṃ na asaṅgatam | athavā yadyapi bhūtale
āloko gṛhīta iti piśācābhāvo gṛhīta eva, tathāpi gṛhaikadeśe sphītāloke
ghaṭābhāvo gṛhīto'pi yathā na
samastagṛhāntarālaśaṅkitaghaṭābhāvavyavahāre kartavye'ṅgatāmupaiti
gṛhaikadeśāntare santamasākrānte tatsaṃbhāvanāt, tathā
pradeśavyavasthitālokamadhyavartitvena piśācasya saṃbhāvanāt tathā
tāvadākāśadeśagatapiśācābhāvanibandhanavyavahārāṅgabhāvaṃ na
upaiti,- iti tatrāpi tadabhāvaniścayaḥ kartavya eva | sa ca na sidhyati
piśācākramaṇīye ālokamadhyabhāge tadālokānapasāriṇaḥ
piśācatulyasyaiva anyasya kasyacidasmādṛśairanupalambhādityanayā
bhaṅgyā vyākhyāntaraṃ karoti yadivā iti |
ālokapradeśayorādhāratvamādhāratānāntarīyakavyatirekatātparyaṃ ca,
- iti tridhā tatraśabdo vyākhyātaḥ | nanu pradeśe [piśāco ga. |] yadi
vyatirekeṇa niṣeddhuṃ śakyaḥ, tarhi
(page 390)
āloke'pi kiṃ tathā na śakyaḥ | āha pradeśāt iti ālokatādātmyena hi
pradeśe niṣidhyeta | kiṃ saṃbhāvyate tāvat sarvātmanā hi tatrāpi tasya
niṣedhaḥ śakyaḥ, iyat tu ucyetāpi pradeśe āloko'sti yat, tadeva piśāco
nāsti,- iti | āloke tu kimanyadasti yat piśāco'pi nāsti,- iti syāt | tena atra
vacanāvakāśamātramapi nāsti,- iti manyate | etadeva ghaṭayati tadāhi iti |
pradeśe vā iti anena pradeśātmakaparamāṇusāntaravartamāna-
svaparamāṇukatadrūpasaṃbhāvanānivṛttiruktā pāramārthikī sautraṃ
yathādṛśyo bhūtalasyāntar iti vyākhyātum | adṛśyatvamapi iti naiva
kevalamanyatvaṃ piśācaniṣedhāyoge hetuḥ, apitu adṛśyatāsahitam |
etadeva vyatirekeṇa sphuṭayati tasya hi iti | yat iti yasya ālokānapasārakasya
dikkālātmaparamāṇvāderdarśanāt [tmaka kha. |] | kvacit iti āloke
pradeśe vā asāvatīndriyadarśī piśācaṃ niṣedhet | sa hi iti
piśācāderatīndriyadarśī | piśācasya yo'vakāśaḥ saṃbhāvyate
bhūtalālokāntarālaprāyastadvyatiriktairātmadikkālādibhiḥ
piśācarūpatvāsahiṣṇubhirālokaviśeṣarūpairevavā
paramāṇubhirvyāptaṃ paśyaṃstānātmādīn piśācābhāvatayā
vyavaharan piśācaṃ niṣeddhuṃ śaknoti,- iti saṃbhāvyate arhati, tato na
atīndriyādarśino'tra śaktatādi asti | prakṛtameva spaṣṭayati nahi iti |
ādigrahaṇāt digātmādi | ate eva iti | yataḥ piśācaḥ sarvajñasya api
bhāsamāna ālokāvayavānāmālokaparamāṇūnāṃ yadrūpaṃ tadeva
avakāśo deśastamutsṛjya parihṛtya bhāsate itaretarānāmiśrarūpatvāt
bhāvānāṃ [bhāvanāṃ ga. |], tato hetoridamapi na āśaṅkanīyam | tadeva
parāmṛśati
(page 391)
yathā iti iti ityantam | samānanyāyatāṃ yojayati nahi iti | piśāce'pi yatra
eṣā gatirālokānapasārakābhimate, tatra tadviparīte ghaṭe kā
iyamāśaṅkaiva | ālokāpasāraka eva tarhi ghaṭo niṣedhyo, na piśācaḥ
ityāśayena āha athāpi iti | anāloka iti
anyasāntaratārahitaikaghanālokarūpopalabdhyeti yāvat | atra uktameva
samādhiṃ smārayati sphuṭīkartuṃ tadatrāpi iti |
yadetadvacanamāśaṅkyate, tato vacanāt hetoridaṃ smāryate iti sambandhaḥ
| nanu anyonyātmatve katham ekadeśāvasthāne'pi ityuktiḥ | āha tataśca
iti | ālokāṃśasya yatra bhāge piśācasannikarṣeṇa avaśyabhāvyaṃ, tatra
yo'nyo dṛśyate, so'piśācaḥ | nanu svarūpaṃ muktvā ko'nyo deśaḥ | atra
āha bhūtamayānām iti | śabdādipañcakarūpāṇāṃ bāhyānāṃ
pṛthivyādīnāṃ jñānavyatiriktānāṃ rūpātmanā deśena yat
sambaddhamekasāmagryadhīnatvāt vā kāryakāraṇabhāvāt vā bāhyaṃ
bhūtalādi, tadapi deśa iti pratibhāsata eva | tataḥ sannikṛṣṭadeśataiva
abhinnadeśatā, ātmakālādayastu abhūtamayā iti ekadeśā bhavantu nāma
| yatra hi darśane te santi, tatra sarvaiḥ saṃyuktā sarva eva te vibhutvāt,
parasparaṃ tu asaṃyuktā iti anyat | na cāpi te kecitsanti | śabdādyā
vijñānaṃ ceti ṣatpadārthamātraṃ hi viśvam | tatra śabdādyā
bhūtamayā eveti bhūtamayagrahaṇam | jñānānām iti vā iti
vaidharmyeṇa jñānasya hi svarūpavyatirekeṇa na deśo'nyo bhāti
ekasāmagryadhīnaḥ kāraṇaṃ vā viṣayo'pi anādhāratvena bhāsate yataḥ
samakakṣyatvābhāvena tadyojanābhāvāditi darśitaṃ
bahuśaścetyadharmadeśakālasamarthanaprastāve | deśāntaraṃ
svarūpadeśādanyo deśastena yo'vacchedastadādheyatāyogaḥ, tena ca
śūnyatā yadi syāditi
(page 392)
anyathāśabdasya arthaḥ | tathāca iti | yato vyatirikto'pi deśaḥ, tena
prakāreṇa idaṃ prameyāntaramiti caḥ | ālokaviśeṣa
uṣṇasparśaviśeṣaśca kaścideva piśācavadeva asya svabhāvaḥ |
arvāgdṛśāṃ yaḥ piśācasya deśa ādhāraḥ saṃbhāvyate, sa eva
piśācāsannidhau dṛśyamānaḥ- piśāco nāsti- iti sarvajñena
vyavahriyate | nanu ca yatra madhye na kaścit dṛśyate, tatra rūpādayaḥ santi,
- iti kutaḥ, tat kathamuktaṃ sa eva ālokarūpaviśeṣātmā deśaḥ
piśācābhāva iti | atra āha rūpādayo hi iti madhyavartinaḥ
kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi
vol M00021 · chunkV2-P-saptamo-k5-10 · lines via source.start/end