chunkV2-N-sastho-k8-11
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
pramātṛtvaṃ, tataśca nityameva iti asaṅgatam | etadāśaṅkāśāntaye
prāha muktāṇūnāṃ
(page 325)
ca mokṣāvasthāyāmapi paramaśivādanādiśivatāmayāt
malanirhārābhivyaktaśivatvānāṃ bhedaḥ iti | anena aṃśena
dvaitapakṣe muktāṇavo bhinnā eva, teṣāṃ ca śivatvena
sārvajñyādavicchinnameva avabhāsanaṃ; traikālikatvāvabhāsastu
[vabhāsaḥ teṣāṃ māyīya ga. |] eṣāṃ māyīyapramātṛniṣṭhitaṃ
nirbhāsanamapekṣya, tadapi teṣāṃ sārvajñyāt na na sphurati | cakāreṇa
idamāha- mantreśvarāṇāmadhikārakṣayāt mokṣe'pi tatsthāne parasya
aṇostāvatpadaprāptinimittadīkṣāvratajapatapaḥsamādhānacaryā-
nuṣṭhānamahimnā saṃkramaṇe tasyāpi sarvajñabhāvāt traiyambike
arthasārthe'kadarthita eva pramātṛbhāvaḥ,- iti mantreśvarāpekṣayāpi
nityameva iti yuktam | paśvaṇūn iti paśvaṇutāmātraṃ sāmānyena
apekṣyetyarthaḥ | tattvabhuvanādayaḥ iti ādipadena bhāvabhūtādīnāṃ
kalāmantrapadavarṇānāṃ ca grahaṇam | ghaṭādayo'pi
tajjātīyatāpekṣayā na atyantāpūrve kecit | itiśabda uktasya arthasya
hetutāṃ bhāvini arthe- na tadānīmeva sṛṣṭāśca saṃhṛtāśca- ityetat
dyotayati | tameva hetuṃ saṃkṣepeṇa āha pūrvasṛṣṭatvena ityādinā |
iyatā pūrvapakṣe yaduktaṃ kathaṃ vyavahārakāle nirmāṇaṃ syāditi
iti, tatra yuktavāditaiva pūrvapakṣavādino darśitā | kathaṃ tarhi
nirmāṇatā,- ityāśaṅkāmadhikasaṃbhavaviśeṣadyotanopakrame
parākaroti kintu iti | tadā iti tasmin samaye | yena iti aikyagamanena | tathā
sati iti pratipramātṛ yadi bhinnabhinno ghaṭādyābhāso dehābhāsaśca |
uktam iti vāsanāprabodhasūtre (1|5|5)
cidātmaiva hi..................................... | (1|5|7)
iti sūtre ca | nanu evaṃ vighaṭetaiva pramātṛbheda ityata āha natu
(page 326)
iti | prāṇapuryaṣṭakādau tṛṭśākhādibhedavyavasthāyāstādavasthyāditi
bhāvaḥ | naca atra vipratipattiḥ kasyaciditi darśayituṃ jñānaṃ ca iti yat
vakṣyati tat prakṛtena saṃgamayituṃ sa eva avabhāso jñānamucyate
ityācaṣṭe | nanu avabhāso ghaṭādirūpo vedyastatkathaṃ sa jñānaṃ syāt |
āha pramātṛvyāpārarūpā ca iti | saiva asya kathamiti cet, āha
pramātṛniṣṭhatvena ityādi | nanu evaṃ pramātricchayā
pramātrantarasaṃyojanayuktyā pratikṣaṇaṃ prameyāṇāṃ
pramātṝṇāṃ ca nirmāṇaṃ saṃharaṇaṃ ca, tat kathaṃ maheśvaro
bhasayati iti uktaṃ vṛttau,- iti codyaṃ uccāṭayati sā ca iti | evamarthamapi
iti | na kevalaṃ vṛttigatasya kramapadasya
śuddhādirūpatāparipāṭīmātramabhidheyamapitu
pramātrantarasaṃyojanaparamparāpravāho'pi | etadvikṣiptībhūtaṃ
saṃkṣipya upasaṃharati tadevam iti | sargasthitibhyāṃ pañcadhāpi
kṛtyamupalabhyate | dehādimāviśan bahiḥ iti yadviśeṣaṇadvayaṃ
tadvyatirekeṇa yo'rthaḥ sūtrāt avagamyate, taṃ prakaṭayituṃ yā vṛttiḥ
dehādi iti; tāṃ vyācaṣṭe yadā punaḥ iti | sakṛdeva iti vicchinnatvena
akramamityarthaḥ, anena yugapat padaṃ vṛttau kālakramābhāvatātparyeṇa
vyākhyātam | nanu paramaśivadaśāmaspṛśataiva vṛttikṛtā kena āśayena
sadāśiveśvaradaśā iyamuktā | ucyate, iha cidātmani
bhāvarāśirantārūpatvena ahamityeva bhātīti prakṛtaṃ prameyam, tatra
kaścidāśaṅkate- ahamitinirbhāsane bhāvavargo nirbhāta iti kimetat,
sadāśiveśabhuvi bhavatu nāma tathā idantonmīlanāditi sa pratyāyyate,
sadāśivādibhūmāvapi kathaṃ bhāvavargo bhāti, sa hi kramikaḥ
prarūḍhedaṃbhāvaśca | atha ucyate bhāvānāṃ tāvadidamitirūpaṃ,
tacca atrāpi asti prarohakramikatve tu
māyākālaprabhṛtiśaktyantaravijṛmbhitamiti,
(page 327)
tarhi bhāvānāṃ prakāśataiva pāramārthikaṃ
vapuraprarūḍhedantonmeṣastu vidyāśaktivijṛmbhitamiti, tato yathā
sadāśivādipade sāmānādhikaraṇyādabhedaviśrāntena bhedena santa eva
māyāyāṃ bhedena bhānti, tathā śivapade'tyantābhedena santa eva atra
iti sadāśivādibhuvi evaṃ iti sāmānādhikaraṇyena bhānti,- ityetadvastu
anena iti aiśvaryadaśābhidhāyinā vṛttigranthena pratipāditaṃ
dṛṣṭāntamabhidadhatā, dārṣṭāntikaṃ tu prakaraṇāpannatvādavagamyate
iti darśayati avasthita ityādinā | tathāca iti etena uktena prameyaprakāreṇa
vak.yamāṇasūtrārtho'prayāsasiddhaḥ iti || 7 ||
antararthāvabhāse sthite kiṃ kāraṇāntaracintayā,- iti prakṛtaṃ
prameyaṃ prasaktānuprasaktena pratyavamarśavikalpādinirūpaṇena
vicchinnakalpaṃ śiṣyadhiyi nidhātuṃ nigamayati
evaṃ smṛtau vikalpe vāpyapohanaparāyaṇe |
jñāne vāpyantarābhāsaḥ sthita eveti niścitam || 8 ||
evaṃ smṛtau iti sūtreṇa smṛtijñānāpohananirūpaṇāni trīṇi
prakaraṇāni ekīkurvatā yaduktaṃ- prabhureva idaṃ bhāsayati, tato
jñānādau paśupramātrapekṣayā yadyapi bhinnā bāhyāśca bhāvāḥ;
tathāpi paramārthapramātaiva jānāti smarati adhyavasyati,- iti
vastuto'ntaḥsthitā eva ghaṭādyābhāsāḥ,- iti ayatnasiddhamadaḥ | yadi tu
dehādireva paramārthataḥ pramātā, tadā tatra ghaṭādyavabhāso'sti,- iti
kiṃ kena saṃgaccheteti sūtrārthaḥ | vivṛtiratra spaṣṭaprāyaiva | prāk iti
jñānasmṛtyādisūtre (1|3|7) | nahi iti eko hiśabdaḥ prāgeva asya arthasya
ātmasaṃsthādyavabhāsane sūtrokte hetutvena nirdeśaḥ,- iti darśayati |
prakṛtaprameyasamarthanahetutayā
(page 328)
yasmāduktametat, tasmādantaḥ saṃniviṣṭā eva tathā sphuranti,- iti
yuktameva | tathāhi sati iti ayaṃ ghaṭa iti vimarśe vedyatvameva sphuṭaṃ
bhavediti kā cidātmatā bhavet | iyatā ānurūpyapadaṃ vivṛtam | nanu
idamitivimarśo bhāvānāṃ sphuritaṃ, natu ahamitivimarśaḥ,-
ityāśaṅkāmanuvadan pariharati naca iti
prāk........................................... | (1|5|2)
iti
ahaṃpratyavamarśa........................... | (1|6|1)
ityādisūtradvaye | etat saṃvādayati saivaca iti | caḥ
saṃvādanadvāramatāntarasamuccayadyotakaḥ | taduktaṃ kakṣyāstotre
sarve'nubhūtā yadi nāntararthā-
stvadātmasātkārasurakṣitāḥ syuḥ |
vijñātavastvapratimoṣarūpā
kācitsmṛtirnāma na saṃbhavettat ||
ityādi || 8 ||
nanu evaṃ smaraṇavikalpajñāneṣu antaravabhāsasya
paramārthavṛttena bāhyatāvabhāsasya ca māyāśaktyanusāreṇa
aviśeṣaḥ,- iti asphuṭasphuṭatādiryo viśeṣo nirbhāsate, sa kiṃkṛtaḥ,-
ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ
kintu naisargiko jñāne bahirābhāsanātmani |
pūrvānubhavarūpastu sthitaḥ sa smaraṇādiṣu || 9 ||
yadyapi asti ayamaviśeṣaḥ, tathāpi viśeṣo'pi asti viśeṣahetoḥ
sadbhāvāditi kintu ityanena dyotyate | tathāhi pūrvaṃ bahirābhāsanarūpe
[avabhāsana ka. |] jñāne ghaṭābhāso nisṛṣṭeḥ
svātantryādananyaśaraṇatayaiva
(page 329)
āyāto vyavahārakālaprathamadarśanena prathamanirmāṇakāle vā
tato'pūrvonmeṣayogāditi sphuṭaḥ, ābhāsanakriyāyāṃ hi āyatamāna
ābhāsastasyā apūrvatvena sphuṭatayā ca apūrvaśca sphuṭaśca ghaṭa
[paṭaḥ ka. |] iva nirmāṇakriyāyāḥ, anyathā ghaṭo'pi kathaṃ
kadācidapūrvaḥ, kadācit neti bhavet, tatkriyārūpameva kāryairanvīyate |
smaraṇādau tu na svātantryāyāto'sau | anubhavavāsanāśaraṇatayā yato
bhavati, tataḥ paribhogadhūsaritaprāya iva asau nirmālyakalpaḥ parimlāna
eva avabhāsaḥ | anuvartamānatā hi nāma anubhavasya saṃskārarūpatā,
anubhavaśca nīlādyābhāsamayaḥ;- iti
tadanubhavatādātmyāpattibalāyātaḥ smaraṇādau so'rthābhāso
[arthāvabhāsaḥ ka. |] na avyavahitatvena prakāśyaḥ,-iti asphuṭa eva |
saṃkṣipya sūtrārthamavatārayan prasarati ityantena
prathamamardhamavatārayati | sargadvaye'pi iti aikyaviśiṣṭe
idamahaṃbhāvasāmānādhikaraṇyasāre aiśvare śuddhe, itaratra ca
aśuddhe, vyavahārakāle'pi yaḥ sākṣātkārarūpāṇāṃ saṃvidāṃ
kramo'nubhavaparamparā tatrāpi,- ityevaṃ bahirābhāsanātma jñānaṃ
tridhā nirūpitam | sahaja iti bhagavata eva svātantryādullasita iti yāvat |
dvitīyamardhamavatārayati smṛti iti | nanu parameśvarasya
avicchinnaprakāśavimarśasvātantryaparamārthasya na
smaraṇādikamupapadyate [asmaraṇādikaṃ ga. |] ityāśaṅkāṃ tasyaiva
parigṛhītakṣetrajñabhāvasya sa eva hi tatra tatra śarīrādau smarati avasyati
utprekṣate apohati iti kathitanītyā yujyate,- iti nirūpayan nirmūlayati
kṣetrajñānām iti | nanu vṛttau jñāne bahiravabhāsanarūpe ityanena
aiśvarasargo na spṛṣṭa eva, tatra ko'bhiprāyaḥ,- iti nirūpayati
īśvaradaśā iti | na asau kācit
(page 330)
tṛtīyā daśā yena pṛthakparigaṇanaṃ saheta | sarvānuyāyinī hi sā saṃvit
paramaśivasaṃvidiva, tena tatra kathamābhāsacintā pṛthak bhavediti
tātparyam | tasya iti pramātrantaraikībhāvasya | uktam iti cittattvasya antaḥ
iti vṛttigranthena | etadeva saṃvādayati ata eva iti | yadetaduktaṃ
pramātrantaraikībhāvaḥ krameṇa sṛjyate bhagavatā iti, tata
etadupapannam | yaducyate sarvatra āgame
pravṛttirjantūnāmaiśvarī
iti | etadeva spaṣṭayati tathāhi iti | kalāśaktyā iti
kiṃcitkartṛtvopodbalanasāmarthyādicchāviṣayīkṛte iṣyamāṇe
grāmādāvarthe kāyaspandagamanādikamīśvara eva ābhāsayaṃstathā
bhāsate iti | sā tāvat iti ekavyavahāramātrarūpā api aiśvarī iti yāvat |
parato'pi iti uktaivaṃrūpagamanādipravṛttimadhya [mayyeva ka. |] eva
nirbhāsamānetyarthaḥ | iyaṃ tu vyavahārakāle'pi spaṣṭaiva aiśvarī
pravṛttiriti darśayati dvicandrādi iti | bahubrīhigarbho dvandvaḥ | tatra
prathamena padena aindriyiko vibhramo'pareṇa mānasaḥ saṃgṛhītaḥ | evaṃ
jñānarūpe vyavahāre navāṃ sṛṣṭiṃ pramātrantaramelanena
kāyapravṛttyā bhramadvayena ca caturvidhāmupapādya kriyārūpe
vyavahāre vyavasthāmāha ghaṭa iti | tattveṣviva iti tadanantaraṃ
notpādanam iti etadapekṣayā sādharmyadṛṣṭāntaḥ |
sādharmyasamarthanāya tu hetuḥ ādisargasṛṣṭatvāt iti |
dhūmamadṛṣṭvāpi iti anumānāśaṅkāṃ nirākurute |
prasiddhasmṛtivailakṣaṇyaṃ samarthayate nanvabhhut iti | avasyati iti
pūrveṇa saṃbandhaḥ nanu kimarthamādipadamiyati nīyate
pratyakṣasamanantarabhāvivikalpaparigrāhakaṃ
(page 331)
kimiti na vyākhyāyate | atra āha dṛśyamāna iti | nanu
evamaciravṛttapratyakṣaprabhavo'pi vikalpo dṛśyamānavikalpavadeva
pūrvakālatvāparisphuraṇādasaṃskāraja eva yukta iti na
asāvādigrahaṇena saṃgrāhya [saṃgrāhaḥ ga. |] ityāśayena
pakṣāntaramāha athavā iti sa naisargika eva iti vakṣyamāṇasūtrayoḥ
svatantravikalpeṣu vikalpanīyārthānāṃ yojanāṃśe paśoḥ svātantryaṃ
vakṣyate, natu yojyamānāṃśe, nahi ananubhūtaṃ jalaṃ jvalanaṃ ca
yojayet kaściditi | te'rthā iti tadvikalpyamānārthaviṣayatayā
yojyamānāṃśaviṣayā vikalpā nirdiṣṭā ādigrahaṇeneti saṃbandhaḥ |
viṣayaviṣayiṇoratra na vāstavo bhedaḥ,- iti nirūpayitumupacāreṇa
te'rthā iti tadarthaviṣayā vikalpā mantavyāḥ,
saṃskārasaṃjño'ntastamovaraṇapracchanābhāsatvena [saṃsārasaṃtaḥ
ga. |] saṃskāra iti yasya nāma tādṛśo'rthāvabhāsastasmādeva
āvaraṇāpasaraṇamahimaprabuddhāt jātā, tasya arthābhāsasya yadyapi
tadānīṃ na pāramārthikaṃ saṃvedanena aikyaṃ suṣuptatayā
śaktirūpasya avasthānāt tu tamasā varaṇena pṛthagābhāso bhavan na
bhavet daśīyo ? yataḥ saṃpannastata idānīṃ varaṇavigame sa eva
pṛthagābhāso'dhunā samunmīlitaḥ,- iti tatpṛthatkaraṇarūpā
smṛtirityāha | etadeva spaṣṭayiṣyati anubhūtābhāsa ityādinā |
viśeṣānirdeśāt iti | akartṛkāyāśca kriyāyā abhāvo
viśeṣānabhidhāne sāmānyasya kartṛtvena pratipattiravaśyaṃ bhāvinī,-
iti abhiprāyaśeṣaḥ || 9 ||
nanu bahirābhāsanātmani jñāne naisargikatvena antarābhāsasya
avyavadhānena bahirābhāsanamityābhāsagataṃ sphuṭatvamityuktaṃ,
tadanyatra smaraṇādau anyavyavadhinā [vyavadhānāt ka. |]
bahirābhāsanāt tātkālikatvābhāvādasphuṭatvamābhāsasya,-
(page 332)
iti labhyate eva, tatkimarthaṃ dvitīyamardham | satyaṃ, evaṃ tu
anubhavavarjaṃ sarvasaṃvidāmeka eva vṛttāntaḥ syāt, naca evamiti
darśayati sūtreṇa
sa naisargika evāsti vikalpe svairacāriṇi |
yathābhimatasaṃsthānābhāsanād buddhigocare || 10 ||
svairam iti parapreraṇanairapekṣyeṇa svatantratayā yaścarati udeti vyeti
ca tacchīlaścetaso vyākṣepasātmībhāvāt manorājyādivikalpastatra
nīlāderantarābhāsamayasya yo bahirābhāsaḥ, sa naisargiko na na bhavati,
apitu asti | nanu na asau naisargikaḥ, tatrāpi hi tadgavāśvaṃ
pūrvānubhavaviṣayīkṛtameva vikalpyate iti codye nirūpayati yathā iti,
śvetaṃ dantadaśakākīrṇakaratrayakalitavadanaṃ dantinamantaḥ
pramātṛbhūmau sthitaṃ svacchabuddhimakuralakṣaṇe bāhyagocare
vikalpastātkālikamābhāsayati svecchānusāreṇa,- iti
saṃsthānayojanāṃśena asya anubhavānusāritvamiti asti naisargiko'sau |
nāsti iti yojyamāno'pi bhāgaḥ
pūrvakālāparāmarśādanubhavānupajīvyeva, arthatattvacintayā [tatve ga.
|] tu prāguktaṃ tathāpi te'rthā iti | anubhavānusāreṇa tu gajanimīlikayā
ābhāsavastuvāde yathābhāsaṃ vyavasthā,- iti navatvameva yuktamiti
sūtrārthaḥ | nanu saugatavat kimiha vikalpa eva svatantro yena vṛttau tathā
uktamiti bhrāntiṃ nirasyati kṣetrajña ityādinā | upacāraphalamāha
deśādi iti |
prācyānubhavaviṣayīkṛtavastugatadeśakālapramātrantarasācivyādi-
pāratantryaparākaraṇapravaṇā iyamuktiriti yāvat | tasmāt iti
ābhāsamānataiva vastunaḥ paramārthaḥ, naca
asāvasaṃvedyamānāṅgulimoṭanahaṭhāropaṇārhā
(page 333)
bhavati,- iti bhāvaḥ | vibhāgaḥ iti
saṃskārajatvatadabhāvayoranubhavasiddho'yaṃ
viṣayavibhāgo'bhyupagamya ityarthaḥ | anena viṣayavibhāgena yāvati
pūrvadṛṣṭatānusandhirupayogī, tāvati śabdanagocarīkaraṇīyena | naca
tāttvikaṃ tannirmāṇamiti sphuṭayati parastāt iti
pṛthagdīpaprakāśānām..................... | (2|3|7)
iti sūtre | nanu svālakṣaṇyāpattau tadviruddhā sāmānyarūpatā hīyeta,
tataśca tanmukhena śabdanīyatā yā samarthitā, sāpi vighaṭeta |
naivamityatra hetumaha tathā iti | nahi nikurumbarūpatve tadrūpatvaṃ
viruddhaṃ yodharūpatvamiva senātve iti | nityaṃ vyāpakaṃ ca iti
sakalakāladeśayogāt [sakaladeśayogāt ga. |] | tataśca pūrvadṛṣṭaṃ ca
tadā dṛṣṭaṃ ca,-iti ekameva tat, natu anusandhānabalāt yatnata
ekatāneyaṃ, abhilāpasaṃsargasaṃketakaraṇopayogī vikalpapratyayaḥ,
tadvāsanāprabodhādavabhāsa aindriyikaṃ vijñānaṃ yasya tādṛśaṃ tat
sāmānyaṃ bhavatīti saṃbandhaḥ | nanu yadi atra aṃśe
pūrvānubhavasaṃskārajatvaṃ kimanyat tarhi naisargikam | āha svalakṣaṇa
iti | prāgeva iti pūrvasūtra iva idaṃ pramāṇena upapāditam | ābhāsasāre
hi padārthavarge ābhāsanakriyaiva prādhānyena vijṛmbhate, tata eva
kriyāśaktivisphāramātraṃ bhagavato jagaditi kṛtamatayo manyante |
ābhāsanakriyā ca yāvadapūrvā naisargikī vyavadhānavandhyā
tātkālikatāliṅgitasphuṭabhāvā vartate, tāvadābhāso'pi sphuṭo'bhinava
eva | ghaṭasyāpi iha itthameva navatā, na anyatheti darśitametat | ata eva
pūrvadṛṣṭābhāsamukhena na kutracit paramārthato nirmāṇasaṃkathā
sāvakāśā, prakāśarūpatayā sarvasya sadaiva svayameva
paramārthasattve kasyacit
(page 334)
nirmāṇamityavakāśābhāvāt, ābhāsanakriyāmukhena tu apūrvatvaṃ
kulagiriprabhṛterapi
pratikṣaṇamaviśrānta.................. | (sta. ci. 112)
iti kathitayuktyā bhavati,- iti tadapi sṛjyate eveti sadāsṛṣṭyādiśaktiyogo'pi
bhagavati na na upapadyate iti tātparyam | yat yathā prakāśate, tat tathā
paramārthasat prakāśa iva, tathāca bhāvānāmapūrvatayā sapūrvatayā
ca ābhāsanamiti svabhāvahetuḥ | paramārthasattāvyavahāro hi
tathāprakāśanamātreṇa vyāpto nimittāntarāyogāt | idantā iti
nālikeradvīpavāsino yadi pṛthivyādyābhāso na viditaḥ
sattvavastutvābhāsastu svaśarīradarśanasamaye vidita eveti manyate | nanu
yadā garbhaśarīre prathamamasya sāhā.........ṣaṃvit dehaprāṇaviṣayā
ahamiti prabudhyamānā dehādikamapi viṣayīkaroti, tadā
atyantāpūrvatvena tasya dehādisvalakṣaṇasya
saṃketaviṣayīkṛtatvābhāvāt kathaṃ tatra abhilāpasaṃsṛṣṭatā
pratyayasya bhavet yataḥ saṃskārajatvaṃ syāt,- iti śaṅkāṃ nikṛntati
tathāpi iti |
svabhāvamavabhāsasya.................. | (1|5|11)
iti hi atra prāgupapāditam | idantāvimarśe ikārādisaṃbhedamantareṇāpi
sahajo'ṅguliniṣkramanirdeśaprakhyo bhagavanmāyāśaktyupapāditaḥ
samastetaraśabdasaṃkete citrakarmakuḍyakalpaḥ saṃbhavatyeva kṛtakaḥ iti |
itthaṃ viṣayavibhāgamabhidhāya prakṛtamupasaṃharannanubadhnāti
evaṃca iti | sāmānyarūpatāyām iti
anādṛtaparasparasaṃmelanākalitapṛthagbhāvāyāmityarthaḥ | pūrvaṃ
pūrvaṃ dṛṣṭameva iti pūrvadṛṣṭatāmeva prādhānyena samullikhati,
yāvadarthasya svatantravikalpaṃ prati kalpanīyatāṃ gatasya yo'vabhāso, na
asau pūrvānubhūtaḥ | tatraiva tu vikalpe yo yojyamānarūpaḥ
sāmānyāṃśaḥ, sa na apūrvo, nahica vikalpastatra aṃśe
svatantro'nubhavavāsanopajīvitvāditi | tatra iti vṛttau svatantravikalpo
nirdiṣṭaḥ, tasya ca adhikaraṇatvādaupaśleṣikādeśca adhikaraṇasya
svatantravastudvayaviṣayasya iha asaṃbhavāt, viṣayaviṣayitātmanaśca
anuktasamatvaprasaṅgādantarbhāvanalakṣaṇavyāpyamadhikaraṇaṃ
pratīyate,- iti darśayati svatantra iti |
evamarthasāmarthyādantararthalābhaṃ vyākhyāya
prakaraṇasāmarthyādapi vyācaṣṭe pakṣāntaraparigrahadvāreṇa athavā iti
| evaṃ smṛtau iti hi yadatra upasaṃhṛtam antarābhāsaḥ sthita eveti tadeva
sūtradvayena amunā vibhāgena prakaṭīkṛtamiti tadanusāreṇa vikalpe iti
sautrī saptamī antararthaṃ prastutamākṣipyaiva vartate, tadanusāreṇa ca
vṛttāvapi tatraśabdaḥ | vṛttivyākhyānadvāreṇa ca sautramatra tattvaṃ
vyākhyātaṃ, vṛttivikāsarūpā vivṛtiriti hi uktam, evamagre'pi tatra tatra
avadhātavyam || 10 ||
antarābhāsasaṃbhavopapādanaprasaṅgāyātādābhāsavaicitrya-
vicārāt tadapi ayatnasiddhaṃ jātaṃ
yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ | (nyā. sū. 1|1|30)
iti adhikaraṇasiddhāntalābhāt yadiha śāstre svātmani
īśvararūpatāpratyabhijñopāyaprakaṭīkaraṇaṃ nāma mukhyaṃ
prayojanamiti nirūpayati sūtreṇa
ata eva yathābhīṣṭasamullekhāvabhāsanāt |
jñānakriye sphuṭe eva siddhe sarvasya jīvataḥ || 11 ||
bahiratyantāsattvādananubhūtasya samyagullekhanaṃ
nirmāṇapūrvakaṃ yadavabhāsanaṃ
(page 336)
prasaṅgavaśena darśitam, asmādeva hetoḥ sarvasya brahmāderapi
kīṭaparyantasya [kīṭaka ga. |] vedyarūpadehādyātmamānitayā
prāṇadhāraṇavato jīvato jñānaṃ avabhāsanātmakaṃ, kriyā ca
svollekhanirmāṇarūpā [ullekha ka. |] svātantryeṇeti śaktiyugalakamapi
siddhamiti | tadidānīṃ suṣṭhutamāṃ dṛḍhībhūtaṃ yadavocāma-sarvasya
ātmā maheśvaro jñānakriyāyogāt-iti,-iti sūtrārthaḥ | sarveṣām iti
bahuvānopakramam | aiśvaryam iti ekavacanaṃ pāramārthikamadvayameva
māyīye satyapi dvayāvabhāse iti darśayati | yato bahirābhāsīkriyate, tato
bahiṣkriyetyādi,- iti saṃbandhaḥ | atraiva ca madhye asyaiva hetvarthasya
vyatirekadvāreṇa spuṭīkaraṇaṃ nanu [natu ka. |] iti | vṛttiyojanaṃ ca
etatmadhya eva, tadāha ityādi | yathā iti yena prastutaprasaṅgaprakāreṇa
idamāyātaṃ-yat kṣetrajño na kevalaṃ smṛtyaiva buddhibhūmau
vedyatvena bāhyatvena arthamābhāsayati, yāvat
svatantravikalpanavyāpāreṇāpi- iti, tena prasaṅgaprakāreṇa yadartho'yaṃ
śāstrārambhodyamaḥ, so'pi
īśvararūpatāpratyabhijñāpanopāyanirūpaṇakramo'vasito labdhaḥ |
katham | āha anena iti svatantravikalpanātmakavyāpāraprakāreṇa
uktenetyarthaḥ | siddheḥ samuccayo'nyadapi pūrvaprakṛtaṃ siddhaṃ na
kevalamavidūraprakārantamiti yaḥ, sa cena vṛttau dyotyate | sūtre tu iti
evakāreṇa ayaṃ siddhisamuccayaḥ kṛto'taḥśabdasahāyena | ataḥśabdena
hi pūrvasūtrahetutā na tyaktā,- iti sūcitam | evaśabdena tu atra hetutāṃ
gacchanneva ayamarthaḥ sādhyāntaraṃ prasādhayati, natu tatra
hetvantaramabhidhānīyamiti hetvantarābhidhānāvakāśavyavacchedaṃ
dyotayatā siddhisamuccayaḥ kriyate iti | sarvatra iyam ata eva ityasya
gamanikā mantavyā | pravṛttiviśeṣaiḥ iti |
(page 337)
tiryañco'pi hi akasmādeva trāsaharṣayuktā iva
buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā..................... |
iti nyāyena | śrīmadbhaṭṭapradyumnapādaiḥ
saṃvicchaktiprasaramātratāṃ ṣaṭtriṃśattattva(ktvyā)mupapādya yat
vitatya vikalpapratibhāsanasya svātantryamuditaṃ, tatra etatsūtrārtha eva
sāramiti mantavyam | tadevamiyatā jñānasmṛtiśaktyoranugrāhikā
apohanaśaktirvitatya samarthiteti śivam || 11 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyā-
mapohanaśaktivimarśaḥ ṣaṣṭhaḥ || 6 ||
(page 338)
atha saptamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-N-sastho-k8-11 · lines via source.start/end