Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-N-sastho-k8-11

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
pramātṛtvaṃ, tataśca nityameva iti asaṅgatam | etadāśaṅkāśāntaye prāha muktāṇūnāṃ (page 325) ca mokṣāvasthāyāmapi paramaśivādanādiśivatāmayāt malanirhārābhivyaktaśivatvānāṃ bhedaḥ iti | anena aṃśena dvaitapakṣe muktāṇavo bhinnā eva, teṣāṃ ca śivatvena sārvajñyādavicchinnameva avabhāsanaṃ; traikālikatvāvabhāsastu [vabhāsaḥ teṣāṃ māyīya ga. |] eṣāṃ māyīyapramātṛniṣṭhitaṃ nirbhāsanamapekṣya, tadapi teṣāṃ sārvajñyāt na na sphurati | cakāreṇa idamāha- mantreśvarāṇāmadhikārakṣayāt mokṣe'pi tatsthāne parasya aṇostāvatpadaprāptinimittadīkṣāvratajapatapaḥsamādhānacaryā- nuṣṭhānamahimnā saṃkramaṇe tasyāpi sarvajñabhāvāt traiyambike arthasārthe'kadarthita eva pramātṛbhāvaḥ,- iti mantreśvarāpekṣayāpi nityameva iti yuktam | paśvaṇūn iti paśvaṇutāmātraṃ sāmānyena apekṣyetyarthaḥ | tattvabhuvanādayaḥ iti ādipadena bhāvabhūtādīnāṃ kalāmantrapadavarṇānāṃ ca grahaṇam | ghaṭādayo'pi tajjātīyatāpekṣayā na atyantāpūrve kecit | itiśabda uktasya arthasya hetutāṃ bhāvini arthe- na tadānīmeva sṛṣṭāśca saṃhṛtāśca- ityetat dyotayati | tameva hetuṃ saṃkṣepeṇa āha pūrvasṛṣṭatvena ityādinā | iyatā pūrvapakṣe yaduktaṃ kathaṃ vyavahārakāle nirmāṇaṃ syāditi iti, tatra yuktavāditaiva pūrvapakṣavādino darśitā | kathaṃ tarhi nirmāṇatā,- ityāśaṅkāmadhikasaṃbhavaviśeṣadyotanopakrame parākaroti kintu iti | tadā iti tasmin samaye | yena iti aikyagamanena | tathā sati iti pratipramātṛ yadi bhinnabhinno ghaṭādyābhāso dehābhāsaśca | uktam iti vāsanāprabodhasūtre (1|5|5) cidātmaiva hi..................................... | (1|5|7) iti sūtre ca | nanu evaṃ vighaṭetaiva pramātṛbheda ityata āha natu (page 326) iti | prāṇapuryaṣṭakādau tṛṭśākhādibhedavyavasthāyāstādavasthyāditi bhāvaḥ | naca atra vipratipattiḥ kasyaciditi darśayituṃ jñānaṃ ca iti yat vakṣyati tat prakṛtena saṃgamayituṃ sa eva avabhāso jñānamucyate ityācaṣṭe | nanu avabhāso ghaṭādirūpo vedyastatkathaṃ sa jñānaṃ syāt | āha pramātṛvyāpārarūpā ca iti | saiva asya kathamiti cet, āha pramātṛniṣṭhatvena ityādi | nanu evaṃ pramātricchayā pramātrantarasaṃyojanayuktyā pratikṣaṇaṃ prameyāṇāṃ pramātṝṇāṃ ca nirmāṇaṃ saṃharaṇaṃ ca, tat kathaṃ maheśvaro bhasayati iti uktaṃ vṛttau,- iti codyaṃ uccāṭayati sā ca iti | evamarthamapi iti | na kevalaṃ vṛttigatasya kramapadasya śuddhādirūpatāparipāṭīmātramabhidheyamapitu pramātrantarasaṃyojanaparamparāpravāho'pi | etadvikṣiptībhūtaṃ saṃkṣipya upasaṃharati tadevam iti | sargasthitibhyāṃ pañcadhāpi kṛtyamupalabhyate | dehādimāviśan bahiḥ iti yadviśeṣaṇadvayaṃ tadvyatirekeṇa yo'rthaḥ sūtrāt avagamyate, taṃ prakaṭayituṃ yā vṛttiḥ dehādi iti; tāṃ vyācaṣṭe yadā punaḥ iti | sakṛdeva iti vicchinnatvena akramamityarthaḥ, anena yugapat padaṃ vṛttau kālakramābhāvatātparyeṇa vyākhyātam | nanu paramaśivadaśāmaspṛśataiva vṛttikṛtā kena āśayena sadāśiveśvaradaśā iyamuktā | ucyate, iha cidātmani bhāvarāśirantārūpatvena ahamityeva bhātīti prakṛtaṃ prameyam, tatra kaścidāśaṅkate- ahamitinirbhāsane bhāvavargo nirbhāta iti kimetat, sadāśiveśabhuvi bhavatu nāma tathā idantonmīlanāditi sa pratyāyyate, sadāśivādibhūmāvapi kathaṃ bhāvavargo bhāti, sa hi kramikaḥ prarūḍhedaṃbhāvaśca | atha ucyate bhāvānāṃ tāvadidamitirūpaṃ, tacca atrāpi asti prarohakramikatve tu māyākālaprabhṛtiśaktyantaravijṛmbhitamiti, (page 327) tarhi bhāvānāṃ prakāśataiva pāramārthikaṃ vapuraprarūḍhedantonmeṣastu vidyāśaktivijṛmbhitamiti, tato yathā sadāśivādipade sāmānādhikaraṇyādabhedaviśrāntena bhedena santa eva māyāyāṃ bhedena bhānti, tathā śivapade'tyantābhedena santa eva atra iti sadāśivādibhuvi evaṃ iti sāmānādhikaraṇyena bhānti,- ityetadvastu anena iti aiśvaryadaśābhidhāyinā vṛttigranthena pratipāditaṃ dṛṣṭāntamabhidadhatā, dārṣṭāntikaṃ tu prakaraṇāpannatvādavagamyate iti darśayati avasthita ityādinā | tathāca iti etena uktena prameyaprakāreṇa vak.yamāṇasūtrārtho'prayāsasiddhaḥ iti || 7 || antararthāvabhāse sthite kiṃ kāraṇāntaracintayā,- iti prakṛtaṃ prameyaṃ prasaktānuprasaktena pratyavamarśavikalpādinirūpaṇena vicchinnakalpaṃ śiṣyadhiyi nidhātuṃ nigamayati evaṃ smṛtau vikalpe vāpyapohanaparāyaṇe | jñāne vāpyantarābhāsaḥ sthita eveti niścitam || 8 || evaṃ smṛtau iti sūtreṇa smṛtijñānāpohananirūpaṇāni trīṇi prakaraṇāni ekīkurvatā yaduktaṃ- prabhureva idaṃ bhāsayati, tato jñānādau paśupramātrapekṣayā yadyapi bhinnā bāhyāśca bhāvāḥ; tathāpi paramārthapramātaiva jānāti smarati adhyavasyati,- iti vastuto'ntaḥsthitā eva ghaṭādyābhāsāḥ,- iti ayatnasiddhamadaḥ | yadi tu dehādireva paramārthataḥ pramātā, tadā tatra ghaṭādyavabhāso'sti,- iti kiṃ kena saṃgaccheteti sūtrārthaḥ | vivṛtiratra spaṣṭaprāyaiva | prāk iti jñānasmṛtyādisūtre (1|3|7) | nahi iti eko hiśabdaḥ prāgeva asya arthasya ātmasaṃsthādyavabhāsane sūtrokte hetutvena nirdeśaḥ,- iti darśayati | prakṛtaprameyasamarthanahetutayā (page 328) yasmāduktametat, tasmādantaḥ saṃniviṣṭā eva tathā sphuranti,- iti yuktameva | tathāhi sati iti ayaṃ ghaṭa iti vimarśe vedyatvameva sphuṭaṃ bhavediti kā cidātmatā bhavet | iyatā ānurūpyapadaṃ vivṛtam | nanu idamitivimarśo bhāvānāṃ sphuritaṃ, natu ahamitivimarśaḥ,- ityāśaṅkāmanuvadan pariharati naca iti prāk........................................... | (1|5|2) iti ahaṃpratyavamarśa........................... | (1|6|1) ityādisūtradvaye | etat saṃvādayati saivaca iti | caḥ saṃvādanadvāramatāntarasamuccayadyotakaḥ | taduktaṃ kakṣyāstotre sarve'nubhūtā yadi nāntararthā- stvadātmasātkārasurakṣitāḥ syuḥ | vijñātavastvapratimoṣarūpā kācitsmṛtirnāma na saṃbhavettat || ityādi || 8 || nanu evaṃ smaraṇavikalpajñāneṣu antaravabhāsasya paramārthavṛttena bāhyatāvabhāsasya ca māyāśaktyanusāreṇa aviśeṣaḥ,- iti asphuṭasphuṭatādiryo viśeṣo nirbhāsate, sa kiṃkṛtaḥ,- ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ kintu naisargiko jñāne bahirābhāsanātmani | pūrvānubhavarūpastu sthitaḥ sa smaraṇādiṣu || 9 || yadyapi asti ayamaviśeṣaḥ, tathāpi viśeṣo'pi asti viśeṣahetoḥ sadbhāvāditi kintu ityanena dyotyate | tathāhi pūrvaṃ bahirābhāsanarūpe [avabhāsana ka. |] jñāne ghaṭābhāso nisṛṣṭeḥ svātantryādananyaśaraṇatayaiva (page 329) āyāto vyavahārakālaprathamadarśanena prathamanirmāṇakāle vā tato'pūrvonmeṣayogāditi sphuṭaḥ, ābhāsanakriyāyāṃ hi āyatamāna ābhāsastasyā apūrvatvena sphuṭatayā ca apūrvaśca sphuṭaśca ghaṭa [paṭaḥ ka. |] iva nirmāṇakriyāyāḥ, anyathā ghaṭo'pi kathaṃ kadācidapūrvaḥ, kadācit neti bhavet, tatkriyārūpameva kāryairanvīyate | smaraṇādau tu na svātantryāyāto'sau | anubhavavāsanāśaraṇatayā yato bhavati, tataḥ paribhogadhūsaritaprāya iva asau nirmālyakalpaḥ parimlāna eva avabhāsaḥ | anuvartamānatā hi nāma anubhavasya saṃskārarūpatā, anubhavaśca nīlādyābhāsamayaḥ;- iti tadanubhavatādātmyāpattibalāyātaḥ smaraṇādau so'rthābhāso [arthāvabhāsaḥ ka. |] na avyavahitatvena prakāśyaḥ,-iti asphuṭa eva | saṃkṣipya sūtrārthamavatārayan prasarati ityantena prathamamardhamavatārayati | sargadvaye'pi iti aikyaviśiṣṭe idamahaṃbhāvasāmānādhikaraṇyasāre aiśvare śuddhe, itaratra ca aśuddhe, vyavahārakāle'pi yaḥ sākṣātkārarūpāṇāṃ saṃvidāṃ kramo'nubhavaparamparā tatrāpi,- ityevaṃ bahirābhāsanātma jñānaṃ tridhā nirūpitam | sahaja iti bhagavata eva svātantryādullasita iti yāvat | dvitīyamardhamavatārayati smṛti iti | nanu parameśvarasya avicchinnaprakāśavimarśasvātantryaparamārthasya na smaraṇādikamupapadyate [asmaraṇādikaṃ ga. |] ityāśaṅkāṃ tasyaiva parigṛhītakṣetrajñabhāvasya sa eva hi tatra tatra śarīrādau smarati avasyati utprekṣate apohati iti kathitanītyā yujyate,- iti nirūpayan nirmūlayati kṣetrajñānām iti | nanu vṛttau jñāne bahiravabhāsanarūpe ityanena aiśvarasargo na spṛṣṭa eva, tatra ko'bhiprāyaḥ,- iti nirūpayati īśvaradaśā iti | na asau kācit (page 330) tṛtīyā daśā yena pṛthakparigaṇanaṃ saheta | sarvānuyāyinī hi sā saṃvit paramaśivasaṃvidiva, tena tatra kathamābhāsacintā pṛthak bhavediti tātparyam | tasya iti pramātrantaraikībhāvasya | uktam iti cittattvasya antaḥ iti vṛttigranthena | etadeva saṃvādayati ata eva iti | yadetaduktaṃ pramātrantaraikībhāvaḥ krameṇa sṛjyate bhagavatā iti, tata etadupapannam | yaducyate sarvatra āgame pravṛttirjantūnāmaiśvarī iti | etadeva spaṣṭayati tathāhi iti | kalāśaktyā iti kiṃcitkartṛtvopodbalanasāmarthyādicchāviṣayīkṛte iṣyamāṇe grāmādāvarthe kāyaspandagamanādikamīśvara eva ābhāsayaṃstathā bhāsate iti | sā tāvat iti ekavyavahāramātrarūpā api aiśvarī iti yāvat | parato'pi iti uktaivaṃrūpagamanādipravṛttimadhya [mayyeva ka. |] eva nirbhāsamānetyarthaḥ | iyaṃ tu vyavahārakāle'pi spaṣṭaiva aiśvarī pravṛttiriti darśayati dvicandrādi iti | bahubrīhigarbho dvandvaḥ | tatra prathamena padena aindriyiko vibhramo'pareṇa mānasaḥ saṃgṛhītaḥ | evaṃ jñānarūpe vyavahāre navāṃ sṛṣṭiṃ pramātrantaramelanena kāyapravṛttyā bhramadvayena ca caturvidhāmupapādya kriyārūpe vyavahāre vyavasthāmāha ghaṭa iti | tattveṣviva iti tadanantaraṃ notpādanam iti etadapekṣayā sādharmyadṛṣṭāntaḥ | sādharmyasamarthanāya tu hetuḥ ādisargasṛṣṭatvāt iti | dhūmamadṛṣṭvāpi iti anumānāśaṅkāṃ nirākurute | prasiddhasmṛtivailakṣaṇyaṃ samarthayate nanvabhhut iti | avasyati iti pūrveṇa saṃbandhaḥ nanu kimarthamādipadamiyati nīyate pratyakṣasamanantarabhāvivikalpaparigrāhakaṃ (page 331) kimiti na vyākhyāyate | atra āha dṛśyamāna iti | nanu evamaciravṛttapratyakṣaprabhavo'pi vikalpo dṛśyamānavikalpavadeva pūrvakālatvāparisphuraṇādasaṃskāraja eva yukta iti na asāvādigrahaṇena saṃgrāhya [saṃgrāhaḥ ga. |] ityāśayena pakṣāntaramāha athavā iti sa naisargika eva iti vakṣyamāṇasūtrayoḥ svatantravikalpeṣu vikalpanīyārthānāṃ yojanāṃśe paśoḥ svātantryaṃ vakṣyate, natu yojyamānāṃśe, nahi ananubhūtaṃ jalaṃ jvalanaṃ ca yojayet kaściditi | te'rthā iti tadvikalpyamānārthaviṣayatayā yojyamānāṃśaviṣayā vikalpā nirdiṣṭā ādigrahaṇeneti saṃbandhaḥ | viṣayaviṣayiṇoratra na vāstavo bhedaḥ,- iti nirūpayitumupacāreṇa te'rthā iti tadarthaviṣayā vikalpā mantavyāḥ, saṃskārasaṃjño'ntastamovaraṇapracchanābhāsatvena [saṃsārasaṃtaḥ ga. |] saṃskāra iti yasya nāma tādṛśo'rthāvabhāsastasmādeva āvaraṇāpasaraṇamahimaprabuddhāt jātā, tasya arthābhāsasya yadyapi tadānīṃ na pāramārthikaṃ saṃvedanena aikyaṃ suṣuptatayā śaktirūpasya avasthānāt tu tamasā varaṇena pṛthagābhāso bhavan na bhavet daśīyo ? yataḥ saṃpannastata idānīṃ varaṇavigame sa eva pṛthagābhāso'dhunā samunmīlitaḥ,- iti tatpṛthatkaraṇarūpā smṛtirityāha | etadeva spaṣṭayiṣyati anubhūtābhāsa ityādinā | viśeṣānirdeśāt iti | akartṛkāyāśca kriyāyā abhāvo viśeṣānabhidhāne sāmānyasya kartṛtvena pratipattiravaśyaṃ bhāvinī,- iti abhiprāyaśeṣaḥ || 9 || nanu bahirābhāsanātmani jñāne naisargikatvena antarābhāsasya avyavadhānena bahirābhāsanamityābhāsagataṃ sphuṭatvamityuktaṃ, tadanyatra smaraṇādau anyavyavadhinā [vyavadhānāt ka. |] bahirābhāsanāt tātkālikatvābhāvādasphuṭatvamābhāsasya,- (page 332) iti labhyate eva, tatkimarthaṃ dvitīyamardham | satyaṃ, evaṃ tu anubhavavarjaṃ sarvasaṃvidāmeka eva vṛttāntaḥ syāt, naca evamiti darśayati sūtreṇa sa naisargika evāsti vikalpe svairacāriṇi | yathābhimatasaṃsthānābhāsanād buddhigocare || 10 || svairam iti parapreraṇanairapekṣyeṇa svatantratayā yaścarati udeti vyeti ca tacchīlaścetaso vyākṣepasātmībhāvāt manorājyādivikalpastatra nīlāderantarābhāsamayasya yo bahirābhāsaḥ, sa naisargiko na na bhavati, apitu asti | nanu na asau naisargikaḥ, tatrāpi hi tadgavāśvaṃ pūrvānubhavaviṣayīkṛtameva vikalpyate iti codye nirūpayati yathā iti, śvetaṃ dantadaśakākīrṇakaratrayakalitavadanaṃ dantinamantaḥ pramātṛbhūmau sthitaṃ svacchabuddhimakuralakṣaṇe bāhyagocare vikalpastātkālikamābhāsayati svecchānusāreṇa,- iti saṃsthānayojanāṃśena asya anubhavānusāritvamiti asti naisargiko'sau | nāsti iti yojyamāno'pi bhāgaḥ pūrvakālāparāmarśādanubhavānupajīvyeva, arthatattvacintayā [tatve ga. |] tu prāguktaṃ tathāpi te'rthā iti | anubhavānusāreṇa tu gajanimīlikayā ābhāsavastuvāde yathābhāsaṃ vyavasthā,- iti navatvameva yuktamiti sūtrārthaḥ | nanu saugatavat kimiha vikalpa eva svatantro yena vṛttau tathā uktamiti bhrāntiṃ nirasyati kṣetrajña ityādinā | upacāraphalamāha deśādi iti | prācyānubhavaviṣayīkṛtavastugatadeśakālapramātrantarasācivyādi- pāratantryaparākaraṇapravaṇā iyamuktiriti yāvat | tasmāt iti ābhāsamānataiva vastunaḥ paramārthaḥ, naca asāvasaṃvedyamānāṅgulimoṭanahaṭhāropaṇārhā (page 333) bhavati,- iti bhāvaḥ | vibhāgaḥ iti saṃskārajatvatadabhāvayoranubhavasiddho'yaṃ viṣayavibhāgo'bhyupagamya ityarthaḥ | anena viṣayavibhāgena yāvati pūrvadṛṣṭatānusandhirupayogī, tāvati śabdanagocarīkaraṇīyena | naca tāttvikaṃ tannirmāṇamiti sphuṭayati parastāt iti pṛthagdīpaprakāśānām..................... | (2|3|7) iti sūtre | nanu svālakṣaṇyāpattau tadviruddhā sāmānyarūpatā hīyeta, tataśca tanmukhena śabdanīyatā yā samarthitā, sāpi vighaṭeta | naivamityatra hetumaha tathā iti | nahi nikurumbarūpatve tadrūpatvaṃ viruddhaṃ yodharūpatvamiva senātve iti | nityaṃ vyāpakaṃ ca iti sakalakāladeśayogāt [sakaladeśayogāt ga. |] | tataśca pūrvadṛṣṭaṃ ca tadā dṛṣṭaṃ ca,-iti ekameva tat, natu anusandhānabalāt yatnata ekatāneyaṃ, abhilāpasaṃsargasaṃketakaraṇopayogī vikalpapratyayaḥ, tadvāsanāprabodhādavabhāsa aindriyikaṃ vijñānaṃ yasya tādṛśaṃ tat sāmānyaṃ bhavatīti saṃbandhaḥ | nanu yadi atra aṃśe pūrvānubhavasaṃskārajatvaṃ kimanyat tarhi naisargikam | āha svalakṣaṇa iti | prāgeva iti pūrvasūtra iva idaṃ pramāṇena upapāditam | ābhāsasāre hi padārthavarge ābhāsanakriyaiva prādhānyena vijṛmbhate, tata eva kriyāśaktivisphāramātraṃ bhagavato jagaditi kṛtamatayo manyante | ābhāsanakriyā ca yāvadapūrvā naisargikī vyavadhānavandhyā tātkālikatāliṅgitasphuṭabhāvā vartate, tāvadābhāso'pi sphuṭo'bhinava eva | ghaṭasyāpi iha itthameva navatā, na anyatheti darśitametat | ata eva pūrvadṛṣṭābhāsamukhena na kutracit paramārthato nirmāṇasaṃkathā sāvakāśā, prakāśarūpatayā sarvasya sadaiva svayameva paramārthasattve kasyacit (page 334) nirmāṇamityavakāśābhāvāt, ābhāsanakriyāmukhena tu apūrvatvaṃ kulagiriprabhṛterapi pratikṣaṇamaviśrānta.................. | (sta. ci. 112) iti kathitayuktyā bhavati,- iti tadapi sṛjyate eveti sadāsṛṣṭyādiśaktiyogo'pi bhagavati na na upapadyate iti tātparyam | yat yathā prakāśate, tat tathā paramārthasat prakāśa iva, tathāca bhāvānāmapūrvatayā sapūrvatayā ca ābhāsanamiti svabhāvahetuḥ | paramārthasattāvyavahāro hi tathāprakāśanamātreṇa vyāpto nimittāntarāyogāt | idantā iti nālikeradvīpavāsino yadi pṛthivyādyābhāso na viditaḥ sattvavastutvābhāsastu svaśarīradarśanasamaye vidita eveti manyate | nanu yadā garbhaśarīre prathamamasya sāhā.........ṣaṃvit dehaprāṇaviṣayā ahamiti prabudhyamānā dehādikamapi viṣayīkaroti, tadā atyantāpūrvatvena tasya dehādisvalakṣaṇasya saṃketaviṣayīkṛtatvābhāvāt kathaṃ tatra abhilāpasaṃsṛṣṭatā pratyayasya bhavet yataḥ saṃskārajatvaṃ syāt,- iti śaṅkāṃ nikṛntati tathāpi iti | svabhāvamavabhāsasya.................. | (1|5|11) iti hi atra prāgupapāditam | idantāvimarśe ikārādisaṃbhedamantareṇāpi sahajo'ṅguliniṣkramanirdeśaprakhyo bhagavanmāyāśaktyupapāditaḥ samastetaraśabdasaṃkete citrakarmakuḍyakalpaḥ saṃbhavatyeva kṛtakaḥ iti | itthaṃ viṣayavibhāgamabhidhāya prakṛtamupasaṃharannanubadhnāti evaṃca iti | sāmānyarūpatāyām iti anādṛtaparasparasaṃmelanākalitapṛthagbhāvāyāmityarthaḥ | pūrvaṃ pūrvaṃ dṛṣṭameva iti pūrvadṛṣṭatāmeva prādhānyena samullikhati, yāvadarthasya svatantravikalpaṃ prati kalpanīyatāṃ gatasya yo'vabhāso, na asau pūrvānubhūtaḥ | tatraiva tu vikalpe yo yojyamānarūpaḥ sāmānyāṃśaḥ, sa na apūrvo, nahica vikalpastatra aṃśe svatantro'nubhavavāsanopajīvitvāditi | tatra iti vṛttau svatantravikalpo nirdiṣṭaḥ, tasya ca adhikaraṇatvādaupaśleṣikādeśca adhikaraṇasya svatantravastudvayaviṣayasya iha asaṃbhavāt, viṣayaviṣayitātmanaśca anuktasamatvaprasaṅgādantarbhāvanalakṣaṇavyāpyamadhikaraṇaṃ pratīyate,- iti darśayati svatantra iti | evamarthasāmarthyādantararthalābhaṃ vyākhyāya prakaraṇasāmarthyādapi vyācaṣṭe pakṣāntaraparigrahadvāreṇa athavā iti | evaṃ smṛtau iti hi yadatra upasaṃhṛtam antarābhāsaḥ sthita eveti tadeva sūtradvayena amunā vibhāgena prakaṭīkṛtamiti tadanusāreṇa vikalpe iti sautrī saptamī antararthaṃ prastutamākṣipyaiva vartate, tadanusāreṇa ca vṛttāvapi tatraśabdaḥ | vṛttivyākhyānadvāreṇa ca sautramatra tattvaṃ vyākhyātaṃ, vṛttivikāsarūpā vivṛtiriti hi uktam, evamagre'pi tatra tatra avadhātavyam || 10 || antarābhāsasaṃbhavopapādanaprasaṅgāyātādābhāsavaicitrya- vicārāt tadapi ayatnasiddhaṃ jātaṃ yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ | (nyā. sū. 1|1|30) iti adhikaraṇasiddhāntalābhāt yadiha śāstre svātmani īśvararūpatāpratyabhijñopāyaprakaṭīkaraṇaṃ nāma mukhyaṃ prayojanamiti nirūpayati sūtreṇa ata eva yathābhīṣṭasamullekhāvabhāsanāt | jñānakriye sphuṭe eva siddhe sarvasya jīvataḥ || 11 || bahiratyantāsattvādananubhūtasya samyagullekhanaṃ nirmāṇapūrvakaṃ yadavabhāsanaṃ (page 336) prasaṅgavaśena darśitam, asmādeva hetoḥ sarvasya brahmāderapi kīṭaparyantasya [kīṭaka ga. |] vedyarūpadehādyātmamānitayā prāṇadhāraṇavato jīvato jñānaṃ avabhāsanātmakaṃ, kriyā ca svollekhanirmāṇarūpā [ullekha ka. |] svātantryeṇeti śaktiyugalakamapi siddhamiti | tadidānīṃ suṣṭhutamāṃ dṛḍhībhūtaṃ yadavocāma-sarvasya ātmā maheśvaro jñānakriyāyogāt-iti,-iti sūtrārthaḥ | sarveṣām iti bahuvānopakramam | aiśvaryam iti ekavacanaṃ pāramārthikamadvayameva māyīye satyapi dvayāvabhāse iti darśayati | yato bahirābhāsīkriyate, tato bahiṣkriyetyādi,- iti saṃbandhaḥ | atraiva ca madhye asyaiva hetvarthasya vyatirekadvāreṇa spuṭīkaraṇaṃ nanu [natu ka. |] iti | vṛttiyojanaṃ ca etatmadhya eva, tadāha ityādi | yathā iti yena prastutaprasaṅgaprakāreṇa idamāyātaṃ-yat kṣetrajño na kevalaṃ smṛtyaiva buddhibhūmau vedyatvena bāhyatvena arthamābhāsayati, yāvat svatantravikalpanavyāpāreṇāpi- iti, tena prasaṅgaprakāreṇa yadartho'yaṃ śāstrārambhodyamaḥ, so'pi īśvararūpatāpratyabhijñāpanopāyanirūpaṇakramo'vasito labdhaḥ | katham | āha anena iti svatantravikalpanātmakavyāpāraprakāreṇa uktenetyarthaḥ | siddheḥ samuccayo'nyadapi pūrvaprakṛtaṃ siddhaṃ na kevalamavidūraprakārantamiti yaḥ, sa cena vṛttau dyotyate | sūtre tu iti evakāreṇa ayaṃ siddhisamuccayaḥ kṛto'taḥśabdasahāyena | ataḥśabdena hi pūrvasūtrahetutā na tyaktā,- iti sūcitam | evaśabdena tu atra hetutāṃ gacchanneva ayamarthaḥ sādhyāntaraṃ prasādhayati, natu tatra hetvantaramabhidhānīyamiti hetvantarābhidhānāvakāśavyavacchedaṃ dyotayatā siddhisamuccayaḥ kriyate iti | sarvatra iyam ata eva ityasya gamanikā mantavyā | pravṛttiviśeṣaiḥ iti | (page 337) tiryañco'pi hi akasmādeva trāsaharṣayuktā iva buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā..................... | iti nyāyena | śrīmadbhaṭṭapradyumnapādaiḥ saṃvicchaktiprasaramātratāṃ ṣaṭtriṃśattattva(ktvyā)mupapādya yat vitatya vikalpapratibhāsanasya svātantryamuditaṃ, tatra etatsūtrārtha eva sāramiti mantavyam | tadevamiyatā jñānasmṛtiśaktyoranugrāhikā apohanaśaktirvitatya samarthiteti śivam || 11 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā- yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyā- mapohanaśaktivimarśaḥ ṣaṣṭhaḥ || 6 || (page 338) atha saptamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-N-sastho-k8-11 · lines via source.start/end