chunkV2-M-sastho-vimarsa-k6-7
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
adharabhuvi vedyarūpāyāṃ nipatanaṃ, tatra ayameva
śūnyaprāṇabuddhidehābhidhānabhūmikāparigrahaḥ
pūrvapūrvayogeneti īdṛśa eva kramaḥ | tathāhi vedyarūpe'pi nabhasi
sarvāvakāśasahiṣṇutvaṃ vyāpakatvaṃ ceti na atyantamiva jaḍatā, tato
vaibhavarahite vāyau spandaśaktimaye gaganāviyogini nīrūpe, tato rūpavati
prakāśamaye tejasi, tataḥ prakāśaśūnye parapraveśakṣame ambhasi,
tato'pi parapraveśāsahiṣṇāvatighane [ghane pārthive ga. |] sthūle pārthive
atyantajaḍe pramātṛtābhimānaḥ krameṇa nikarṣadaśāmadhiśete | tatra
kevalaśūnyasya ayogibhiravyavahāryatvāt lokāpekṣayā sparśamayasya
prāṇasyaiva parigṛhītaśūnyānuvedhasya
tejaḥsaṃbandhādhikyopanatacarācaradagdhṛtvasya prāthamyamucyate | tena
saṃvidaḥ pariṇāmo hastina iva taṭe gāḍhena abhiniveśena anātmani
vedyarūpe saṃkramaṇam | sa dehādyapekṣayā pūrvaṃ prāṇa ityucyate,
antaḥkaraṇasya saṃkalpanābhimanananiścayanavṛttimayasya tattvam |
yadanugrahādevaṃvidhavṛttilābhaḥ; tat cittattvaṃ, tasya vāyuḥ prāṇa
āśrayatvamadhiṣṭheyatvaṃ gataḥ | tathābhūtena saṃvittattvādhiṣṭhitena
prāṇena buddhirūpapuryaṣṭakasāhityabhājā yato'dhiṣṭhitaṃ śarīraṃ,
tataścetanocitasvātantryayogo'sya; natu sākṣātsaṃvedanena adhiṣṭhitaṃ,
tat | tathā ca uktaṃ
prakāśarūpo bhagavān prāṇādhiṣṭhāna ucyate |
prāṇa eva khago dharmo haṃsaśceti trivāhanaḥ ||
iti | ata eva
śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt | (15|8)
iti bhagavatā [bhagavadgītāsu ga. |] gītāsu saṃvidrūpasya īśvarasya
prāṇapuryaṣṭakādhiṣṭhānadvāreṇa
(page 301)
dehādhiṣṭhānatvamuktam, spandaśāstre'pi guruṇā
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
labhate............................................................. (| (kā. 7)
ityatra sahāntareṇa cakreṇa iti | tata eva dehasya bhasmībhāve'pi svapna iva
śayanaikanimagnatātmakavyāmohadaśāyoge'pi
cetanādhiṣṭhitaprāṇakroḍīkṛtasya puryaṣṭakasya tādavasthyāt paraloke
dehāntarādhiṣṭhānadvāreṇa bhogo na duḥsamarthaḥ | dṛśyante ca
bhūyasā yoginyaḥ svaśarīre svagṛhāvasthite eva
svatantrīkṛtaprāṇagamāgamayogena dehāntaragate'pi vastuni
jñānakriyāyoginyaḥ | svatantrīkaraṇe ca yuktaya upadiṣṭā eva | yat kila
śivasūtraṃ
brahmapade kamalaśarīrastadutthaprāṇirūpeṇa sarvatra sarvadā
vicarati |
ityādi | tadalamanena | sarvathā tāvat dehaprāṇayoḥ pṛthagbhāva eva |
yadāha muniḥ
sahavardhitayornāsti saṃbandhaḥ prāṇakāyayoḥ |
iti, samyagbandho'tyantāviyoga iti yāvat | tathāca kakṣyāstotraṃ
bhagno bhramo'yaṃ bhavatā vicitrāṃ
svapne videhādigatiṃ pradarśya |
dehe gate bhasmamaye paratra
kīdṛk........................................... ||
iti | yathāca ayamavataraṇe bhagavanniyatiśaktimahimnā kramaḥ, tathā
adharādharabhūmityāgena ūrdhvarūpārohaṇalakṣaṇaṃ yaduttaraṇaṃ
tatrāpi ayameva krama iti darśayati tathā iti | śarīrabhūmikāvasthitasya
(page 302)
etaccharīragataṃ sthaulyaṃ saukṣmyaṃ ca
paramamahadvā śarīramaṇḍaparyantam |
iti
paramāṇuparamamahattattvānto'sya vaśīkāraḥ | (yo. sū. 1|40)
iti ca nayena bhāvayato vitarkavicārau, tato'pi ānandāsmite | traiguṇye'pi
buddheḥ sattvaprādhānyaṃ sattvapade ca darśayannānandasya
sattvavṛttirūpasya tasmin pade prameyatvena āsvādyatāmācakṣāṇo
neyaṃ paramānandabhūmiriti nirūpayati | tat iti śarīraṃ buddhisattvaṃ ca,
- iti ubhayaṃ na apekṣante sadapi na ādriyante | ata eva
śarīrabhūmivartināmindriyāṇāmanādaraṇāt na śabdādibhogaḥ, naca
sukhopabhogo buddhisattvasya api anādaraṇāt [manādaraṇāt ka. |] |
tadaśeṣabhogābhāvācca asmitāmātrameva tatra sphurati, natu na
kiñcidrūpaṃ tat bhavati śūnyabhūtasya prāpteḥ, naca śuddhacidrūpaṃ
taditi vedyena tena śabdādyanyatamena bhavitavyam | sparśarūpaṃ tatra
prāṇabhūmau vedyam || 5 ||
nanu prāṇanābhūmau
prāṇādipañcakakarmendriyabuddhīndriyāntaḥkaraṇavargatrayamiti
puryaṣṭakarūpatā, tata eva
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | (sāṃ. kā. 29)
iti uktam | tatra indriyāntarasadbhāvāt rūpāderapi kathaṃ na
vedyatetyāśaṅkya uktaṃ sparśanaprādhānyāt iti | nanu
tasyāmavasthāyāmavaśyaṃ niścayamātre [niśceyamātre ga. |] vā
abhimānamātre vā viśrāntyā bhavitavyaṃ, naca
buddhyahaṃkārābhyāṃ sparśanasya [sparśasya ka. |] parigrahaḥ | atra
āha tadāca iti | tasyāṃ daśāyāṃ puryaṣṭakāvaśeṣatārūpāyāṃ
sparśanendriyasya api sūkṣmatayā saṃbhavo na viruddhaḥ | sparśanavacca
spṛśyamapyasti,- iti darśayati mahābhūtavāyurūpatayā sūkṣmatayā
saṃbhavaḥ iti |
(page 303)
nanu iyati kiṃ mahābhūtānāṃ saṃbhavo'sti | asti,- ityāha
nāvasthāyāmapi iti | apiśabdaḥ parāparadaśāyāmaparadaśāyāṃ ca
keyamasaṃbhāvanā,- iti dyotayati |
sadyojātastu pṛthivī āpaḥ syādvāmadevakaḥ |
tejo'ghoro naro vāyurīśāno vyoma kīrtitam ||
iti hi paṭhyate | cidānandecchājñānakriyālakṣaṇameva hi śaktipañcakaṃ
krameṇa prasaramāsādayat [yan ka. ga. |] saptapañcakāni darśayati
avibhāgena ca āste iti ṣaṭtriṃśattattvātmanā āste iti | uktaṃ
śrīkālapādādau
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa evaca |
pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat ||
iti | vitaniṣyate ca etadāgamādhikāre | nanu yadā indriyeṣu anātmasu
ātmabuddhistadā kathaṃ śabdādyanyatamatā, na khalu indriyāṇi kasyacit
nijena vapuṣā vedyāni yena teṣu ātmābhimāno bhavet | etenaiva āśayena
āha viśiṣṭānām iti | prātisvikena vapuṣā na tāni saṃvedyāni |
ahaṅkāraśaktirūpatvena hi tāni vyavasthāpitāni āgameṣu | nanu
saṃsāriṇāṃ buddhyahaṅkārayorasti ātmābhimānaḥ, tatra ca kathaṃ
śabdādirūpatā | āha buddhiḥ iti | paratattve yat
jñānakriyāmāyāśaktitrayaṃ, tadeva vedyaprādhānyaṃ bhajamānaṃ
sat sukhaduḥkhamohātmakaṃ guṇatrayamiti vakṣyate
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyuḥ................. | (4|1|4)
iti | nanu yogināmindriyāṇi prātisvikena vapuṣā vedyānyeva, tatra kathaṃ
śabdādirūpatā; kiṃca susūkṣmatvasūkṣmamapekṣya tatra
(page 304)
sūkṣmarūpatvaṃ śabdādīnāmityāśaṅkādvayamekena yatnena
nirākaroti yogināmapi iti | āhaṅkārikatve'pi akṣāṇāṃ pratiniyata
viṣayatāsiddhaye [viṣaye ka. |]
tattacchabdādiprakṛtatvaviśiṣṭādahaṅkārāt tattadindriyaprasaropagamaḥ,-
iti bhautikatvamaviruddhameṣām | nanu sukhādyanubhave kathaṃ
śabdādisadbhāvaḥ | āha viṣayānuṣaktameva iti | gītameva hi
tathābhūtamāsvādyate kaṇṭakasparśo vā | sauṣupte tarhi katham | āha
suṣupta iti | antataḥ iti | ramaṇīkucakalaśasparśādimayaṃ tāvat
nidrāyāṃ sukhaṃ, tadabhāve'pi
svaśarīrāntarvartisvasthasvabhāvaprāṇavāyusparśamayaṃ sukhaṃ, ata
eva asvasthaprāṇavāyusparśo duḥkhātmā, nidrāyāṃ
tamaḥsaṃpiṇḍitaprāṇamayatve mohātmā | tadāha guruḥ
sukhamasvāpsaṃ prasannaṃ me manaḥ ityādi | sukhagrahaṇaṃ
ṭīkāyāṃ duḥkhamohāvapi upalakṣayati | nanu
vedyasphuṭaśabdādisamuttīrṇaṃ kimasti saṃvedanam | satyamasti, natu
tadānīmanātmani ātmāveśaḥ | etadāha uttīrṇatve tu iti |
śabdādervedyāduttirṇaṃ yadā [yathā ka. |] bhavati
pratyastamitamāyīyavidyākalāsaṃkocatvāt
buddhikarmendriyāntaḥkaraṇavyāpārābhāve sahajāyā
jñānaśakterunmeṣāt hetoḥ saṃvedyabhuvaṃ tyajati yatastadā bodhasya
svānandavimarśamayaḥ svayaṃ prakāśaḥ iti suṣuptottirṇā sā
vyapadeśāntarāsahiṣṇutayā turyā daśeti ucyate, na suṣuptāvasthā | nanu
vedyottīrṇatādaśāyāṃ yadi turyadaśā na suṣuptatvaṃ, tarhi suṣupte yat
savedyamapavedya ca.......................... | (3|2|15)
iti vakṣyate, tat vyāhanyate ityāśaṅkya āha sthūla iti | sthūle śarīre yā
asmitā, tasyāṃ tyaktāyāṃ
pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtilakṣaṇānāṃ sarvāsāṃ
cittavṛttīnāṃ nirodhena upalakṣitā yā śūnyāvasthā; sā tāvanmātraiva
sthūlarūpaśūnyataiva, natu śarīrāduttaraṃ yat prāṇādi, tacchūnyatā
asau, yataḥ sthūlaśarīraśūnyatā nāma prāṇādirūpameva bhūtalamiva
ghaṭābhāvarūpatā, tataśca tasyāṃ śūnyatāyāṃ na turyatā śūnye
vedya eva anātmani ātmatābhiniveśāt, apavedye tu [apavedyatve tu ga. |]
vedyatvena prasiddhasya śabdāderasya sthūlarūpabhāktvena asaṃvedanāt,
sūkṣmatayā tu śabdādeḥ parāvasthāyāmapi saṃbhava eveti uktam |
enameva āśayaṃ rūpaśabdena āviṣkaroti | etadāgamena saṃvādayiṣyan
vyatirekadvāreṇa kathayati anyathā iti | yadi śūnyamapi tadā vedyatayā na
avaśiṣyeta, tarhi vedyaṃ sarvathā tucchībhūtaṃ prakhyopākhyāvirahāditi
vedakataiva niḥsapatnā,-iti kathamiyaṃ suṣuptadaśā bhavet | turīyadaśaiva
hi sāmyārthaḥ (sā syāt) | yadā tu śūnyarūpameva vedyamasti, tadā
tathātvamiti suṣuptarūpatvamupapadyeta [upapadyate ga. |] ata eva iti | yato
nivṛttirnāma śūnyarūpā vedyā, natu vedyavargasya sarvathā tucchatā
niḥsapatnavedakamātrasvabhāvā; tato hetoḥ, śrīrauravasūtrasaṃgrahe
athātmamalamāyākhyabandhatrayanivṛttaye |
iti nirūpya
vyaktaye tu śivatvasya śivājjñānaṃ pravartate |
iti śivatvavyaktiḥ prayojanāntaratvena uktā | turhetau yato na malanivṛttireva
śivatvavyaktiḥ | tathāhi kārmamalasya
kartaryabodhe kārmaṃ tu..................... | (3|2|5)
iti vakṣyamāṇasya nivṛttiriti paramārthato māyīyāṇavamaladvayameva
(page 306)
ucyate | vyavahārataśca tatra pratiyogitvena sphuran kārmamalo'pi bhāti |
tathāhi bhūtalameva ghaṭābhāvo vastuto vyavahārataśca ghaṭo
niṣidhyamānaḥ sphurati sarvathā ghaṭasya prakhyā nopākhyeti
yadetadrūpaṃ, tat na kiñcideva; natu tadghaṭābhāva ityapi kiṃcit,
akhilavedyavinirmuktaśuddhavedakaprakāśa eva hi saḥ | evaṃ māyīyasya
bhinnavedyaprathātraiva māyākhyam.................... | (3|2|5)
iti nirūpayiṣyamāṇasya nivṛttāvāṇavamalameva paramārthaḥ,
vyavahāryaṃ ca niṣidhyamānatvena māyīyam | nanu
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)
iti yat sahajaṃ maladvayavat malāntarānapekṣaṃ
maladvayollāsakamīśaśakteridaṃpūrvatvābhāvādanādibhedāva-
bhāsanarūpaṃ māyīyaṃ ca dharmādharmalakṣaṇaṃ ca kārmamalaṃ
tadāyattamiti kṛtvā anapekṣaṇīyaṃ yata āṇavena, atastadubhayāpekṣayā
tat naisargikam | tasya nivṛttau yadyapi malāntaraṃ na avaśiṣyate, tathāpi
kṣayonmukhatvaṃ krameṇa kṣīyamāṇatvaṃ vitataṃ kṣīṇatve'pi tat
kṣīṇamiti prakhyāyāṃ pratiyogitayā vāsanāśeṣatvena avasthānaṃ,
tataḥ saṃskārayogāt saṃkocavāsanākāluṣyaṃ yatsaṃvidastena
anekavidhaṃ
uditaṃ vipulaṃ śāntaṃ suprasannam.................. | (mā. vi. 2|45)
ityādibhedaiḥ suṣuptabhūmikāvaicitryamantarāle yata uttiṣṭhati, tato
hetorjhaṭityeva tadrūpaṃ na sphurati śuddhasaṃvillakṣaṇaṃ yat
sarvamalānāṃ sarvathā iti sarveṇa prakāreṇa saṃskārāvaśeṣatāyā
api asaṃbhave sati sarvātmanā tuccharūpatvamiti bhaṇyate |
āṇavamalanivṛttāvapi evam | yatra suṣuptibhūmikā, natu turyarūpatā; tatra
tadapekṣayā prathamāyāṃ suṣuptabhūmau sphuṭameva turyatvamiti
darśayati prathama iti | svaśakteḥ svātantryabodhasvabhāvāyā
jñatvakartṛtvalakṣaṇāyā yadaprakāśanaṃ
(page 307)
paripūrṇena anyonyāviyuktena svabhāvena aprathanamakhyātilakṣaṇaṃ,
tadātmamalaṃ sphuṭameva asti,- iti saṃbandhaḥ | nanu evaṃ
svaśaktyaprakāśanasya nivṛttiḥ svaśaktiprakāśanaṃ, tatra ca kathaṃ
suṣuptatā yena uktaṃ sahajasyāṇavasya nivṛttāvapi iti | etat pariharati
krameṇa tu iti | śivatvavyaktilakṣaṇā hi kriyā pūrvāparībhāvena
vartamānā malanivṛttilakṣaṇāṃ kriyāṃ krameṇa udbhavantīmapekṣate iti
| yathā yathā malasya kṣayastathā tathā prakāśasya
vyaktiryāvatsarvāvaraṇamalāpetasya jñānasya anāntyāt jñeyamalpamiti
sthityā malasya saṃskāramātreṇa saṃbhava iti śuddhatvena suṣuptatā
yuktaiva | turyatā tarhi kā | ucyate, trayāṇāmapi malānāṃ na kathaṃcidapi
prakhyopākhye yadā, tadā avasturūpā teṣāṃ yā tucchatā; sā
vedyayogena karmabandhena saṃkocena ca kāluṣyāṃśena vinirmuktaṃ
śuddhameva saṃvidrūpaṃ bhagavata āstāmiti | āgamādhikāre hi vitatya
etat cintayiṣyate | evamuttaraṇakramo'pi niyata iti yaduktaṃ, tat nirṇītam |
tathāhi vicāra(vitarkā)vasthe dehe, ānandāvasthā buddhau, asmitāvasthā
prāṇe iti caturvidhasaṃprajñātayogasvarūpamuktam, tato'pi
śūnyabhūmau vicitraprakārāyāṃ virāmapratyayābhāsayoge
tāratamyena asaṃprajñātayogasvarūpam | iyati sabījāvasthā,
turyabhūmau tu nirbījaḥ samādhiriti | prakṛtaṃ kārikārthamupasaṃharati
idaṃ tāvatsthitam iti | sarvadaśāsu iti jāgratsvapnasuṣuptalakṣaṇāsu |
ato'pica iti suṣuptarūpāyāḥ | śuddhapramātṛpade iti turyadaśāyām |
ata eva iti yataḥ śarīrādeḥ pūrvapūrvāvinābhāvitā, tata ityarthaḥ |
yadihi śarīrasya pramātṛtā prāṇapuryaṣṭakādisaṃsparśaśūnyasyaiva
bhavet, tadā bhasmībhūte śarīre kasya paralokitvaṃ cintyate iti
paralokino'bhāvāt paralokābhāva iti
(page 308)
vadantaḥ śobheran | nanu evamapi strībālamūrkhādīnāṃ śarīra eva
pramātṛtābhimāna iti tān prati idamarthavat bhaviṣyati | na,- ityāha
śarīra iti | nahi teṣāmapi gauro'hamityeva abhimānaḥ, apitu sukhyahaṃ,
bubhukṣito'hamiti buddhiprāṇādyapi sphurati pramātṛtayā; naca
śarīrasyaiva idaṃ vapuriti nirṇītamanyatra
naca śarīrameva buddhistaddarśane'pi buddhivikalpe saṃśayāt
ityādau | nanu prāṇāderapi apūrvasyaiva dehavadutpattirbhaviṣyati,-
ityāśaṅkāṃ parihartumāha tathāhi iti | etacca
pūrvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya
harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt
| vītarāgajanmādarśanāt (nyā. sū. 3|1|19, 22, 25)
ityādyuddeśeṣu munibhireva nirṇītārtham | śarīrabhedakṛtametat
bhaviṣyatītimohamapohati śarīritāsāmye'pi iti | etacca tadatadrūpiṇaḥ
ityādisthāneṣu nirṇītamanyaiḥ | kṣaṇabhedaśca na kāryabhedāt, apitu
saṃtānabhedādeva,- ityapi vimṛṣṭaṃ pūrvaireva | pratīyante iti | adyatve
bhāvanāṃ vinaiva pārāvatānāṃ rāgitvam, uragāṇāṃ kopanatvamiti hi
dṛśyate eva | eṣām iti rāgādīnām | nirhetukatvameva iti | bhāvanā hi
teṣāṃ hetutvena | etajjanmani dṛṣṭe sā cet na heturāpatitamahetukatvaṃ,
tathāca deśakālasvabhāvaniyamāyogaḥ | śāstrāṇāṃ
paralokayuktiprasādhanapradhānānāṃ bahutvāt pratiśāstraṃ
bhūyasībhirbahvībhiḥ sādhitamidamiti vaktuṃ śataśaḥ iti vīpsā |
śatamiti anekopalakṣaṇaṃ, bahvībhiryuktibhiriti yāvat, naca etaditi prakṛtaṃ
prameyamiti darśayati cinmātrasya tu iti sakṛdavabhātatvena avicchinnatvāt
[anavacchinnatvāt ka. |] kālāsparśaḥ svaprakāśatvena antarmukhatvāt
(page 309)
deśāsparśo'pi | ādigrahaṇena paralokagataṃ
svarganarakādibhogajātamāha | etaddhi sarvaṃ
prāṇapuryaṣṭakaniṣṭhameva || 5 ||
iha ayamahaṃpratyayaḥ śuddhaśca aśuddhaśca pratyekaṃ dvidhā
anubhavānusandhibhedāt, tatra śuddhaḥ śivātmani
anubhavasvabhāvo'hamiti, sadāśivabhūmāvanusandhirūpo'hamidamiti,
so'yamubhayo'pi pratiyogyavacchedaviśramaśūnyatvāt
vikalpatāvinirmuktaḥ śuddhavimarśasvabhāva eveti upapāditam |
aśuddhastu dehādāvahamityanubhavasvabhāvo'pi
pratiyogyavacchedaviśrāntiśarīra iti vikalpa eva asau, na śuddho vimarśaḥ
ityādi nirūpitam | aśuddho'nusandhānātmā tu yo'hamiti pratyayaḥ, tatra
dehāvasthānāṃ bhedāt na idaṃ tadviṣayaparāmarśanam, apitu
saṃvinmātramasya viṣayaḥ | taddhi nityamekamiti | yadivā sthirameva
śarīramanena sākṣātkriyate | ubhayathāpica na vikalpatā kācit,- iti
vyāmohāpasāraṇāya sūtrāntaram | athāpi
dehāvasthāviṣayo'yamahamitipratyayastathāpi
dehāvasthābhedaikīkaraṇasphuraṇādabhedasāratāṃ spṛśan kaścit
vimarśamātratāṃ śaṅketa aparaḥ, taṃ prati ca sūtraṃ
kādācitkāvabhāse yā pūrvābhāsādiyojanā |
saṃskārātkalpanā proktā sāpi bhinnāvabhāsini || 6 ||
dehe buddhau ityādi pūrvasūtrādanuvartate | yadivā viśeṣya-
viśeṣānupādānādetadviśeṣaṇayogyaṃ dehādi labhyate eva aniyataṃ,
etadāśayena vṛttau bahuvacanam | tatra ca ayamarthaḥ [ayamādyarthaḥ paṭā
nu ka. |]- ghaṭādyanusandherapi vikalpatā samarthitā bhavatīti |
kādācitko'vabhāso yasyeti upalakṣaṇaṃ, kautracitkaḥ
kāthaṃcitko'vabhāso yasyeti ca | aniyatakāladeśākāre svalakṣaṇātmani
dehe yuvarūpe pūrvābhāsena
(page 310)
bāladehābhāsena pūrvanāmnā ca caitra eva ahamiti, tathā bhaviṣyatāpi
sthavirābhāsena; pāṇe'pi kṣudhitābhāsena tṛṣitābhāsena
durbalādurbalābhāsena ca, buddhāvapi sukhitvaduḥkhitvādyābhāsena,
śūnye'pi parimitāparimitābhāsabhedena
mūrchāsamādhānādyābhāsāntaraiśca saha yojanā tāvadasti |
prācyānubhavāhitavāsanāprabodhaprabhavasmaraṇamahimā ca tasyāṃ
kāraṇaṃ, kintu sā yojanā kalpanaiva vikalpa eva tannibandhanasya
bhinnāvabhāsasya saṃpūrṇasyaiva bhāvāt | yojyamānayorhi ābhāsayoḥ
pratiyogyapohanoṭṭaṅkitabhedayoreva yojanā, yojyamāno'pica asau
dehādiḥ pūrvāvasthaikīkṛto'pi [kṛte'pi ga. |] atadrūpāpoha eva nirbhāti
| yojanā ca pramātureva arthānapekṣo vyāpāra iti sā kathaṃ na vikalpaḥ
syāt | evamatra sūtre sarvaḥ padārtho yathāyogyaṃ kalpanātve
hetubhāvena vyākhyeyaḥ | evaṃ ghaṭādāvapi anusandhirabhidhānīyo
vikalpanatvena, kintu tāvatyāṃ bhūmau kasyacit bhedasya tiraskāra
ityāśayena paripūrṇābhedasaudhasamārohaṇasopānatvamevamāderanu-
sandhānasya gurubhirabhāṇi | pūrvābhāsena yā aikyayojanā
ādigrahaṇādahaṃkāreṇa tatsamānādhikaraṇena ca caitra- ityādināmnā
ca, sā kalpanaiva,- iti vṛttau saṃbandhaḥ | atra ca
dehadhīprāṇaśūnyānāmapi parasparamasti anusandhānaṃ, tattu
sarvathaiva viṣayayāthātmyatyāgena atyāsannabhāvopakārakṛtāt
vibhramāt | nahi tatra ekamavasthātṛrūpamavayavi, tathā vakṣyamāṇamiva
deharūpaṃ kiṃcidasti; tato na
śunyādibhinnabhinnarūpapramātṛtānusandhānamiha vicāritam |
sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati yo'pi iti | na kevalaṃ
dehādyanubhavamayo'hamiti vimarśo vikalpo, yāvadanusandhimayo'pi,- iti
apiśabdārthaḥ |
(page 311)
yadāśaṅkāvighaṭanāya sūtraṃ, tat darśayati nanu iti | prathamasya
pradhānasya | prathamagrahaṇena ca sadāśivādipramātṛbhūmāvasti
anusandhigandha iti sūcayati | so'pica aciraprabhāvadaprarūḍharūpa eva
saṃvedyasya saṃvedakamelanenaiva tatra ātmalābhādityāśayena
saṃbandhapadam | samyak bandho'nusandhānapratyayasya rūḍhiriti yāvat |
bālo gauraśca ahamabhavam, adya tu anyathā iti yuvā
vyāyāmakarkaśībhūtadūrvākāṇḍaśyāmaśarīraḥ | etat
dehāvasthānāmanusandhānāt nidarśitam | atra ca vāgrahaṇe na
avasthāntaraṃ nirdiṣṭaṃ tatsamaye avasthāntarasya asaṃbhāvanīyatvāt
sukhitvādau tu duḥkhitvādinā saṃbhāvyam iti uttaratra vāśabdaprayogaḥ |
sukhī duḥkhī vā abhavam, adya tu anyathā iti buddhyavasthānāṃ,
kṣudhitastṛṣito'hamāsam [tṛṣārtaḥ ga. |], adya tu anyathā iti
prāṇāvasthānāṃ, mūrchāvyāmūḍhaḥ parimitaśunyāvasthaḥ
samādhānabalāt
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā, tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ (yo.
sū. 3|43)
iti
nirvṛkṣagiribhittyādi........................ | (vi. bhai. 68)
iti
svavadanyaśarīre'pi......................... |
iti
apekṣāṃ svaśarīrasya...................... | (vi. bhai. 107)
ityādinītyā dehādiśūnye kramavikasvare sati saha unmeṣeṇa
kramavikāsena vartamāno vā abhavam, adya punaranyathā iti
śūnyāvasthānām, nityamekaṃ cittattvaṃ yat, tat na asya viṣayaḥ,
(page 312)
śarīrādi nityameva [evaṃ ka. |] sadekaṃ viṣayo'sya vakṣyate iti
......................ḍravyadikkālabuddhayaḥ (2|2|1)
ityatra | nanu ekameva nityametadastu, kimanityatayā; atra āha bālya iti | nanu
sarvadā iti kathamuktaṃ, nahi sadyojātasya kṣaṇāntara eva viśeṣo
dṛśyate | dṛśyate eva,- iti darśayati tadāha iti | atiśayapadena idamapi āha
- yadi pūrvatarameva vaisādṛśyaṃ na bhavet, ante'pi na bhavet
tādavasthyānapāyāt | yathoktaṃ śrīmadanantapādaiḥ
ante purāṇatāṃ dṛṣṭvā pratikṣaṇaṃ navatvahāniranumīyate |
iti | pūrvarūpeṇa ābhāsena anupraveśo vyāmiśratā'sadaprakāśamāno
vikalpabhūmāviti na asatyam | aikyaśabdena iti vṛttau | etena iti
aikyayojanā ityantena vākyena | nanu vimarśabalāt vartamāne sa
pūrvākāraḥ sthita eveti abhyupagamyatāṃ, tat ko yojanārthaḥ,- iti
śuṣkasāṃkhyāḥ manyante, tān prabodhayati ekasya iti | nanu nāstyeva
vicchedaḥ, kevalamanabhivyakta iti kṛtvā sa ākāro na upalabhyate | atrāpi
āha natu iti | dṛśyatvaṃ hi yadi tasya rūpaṃ ca, evaṃca abhivyaktiḥ; tarhi
idānīmapi kiṃ na dṛśyate iti śaktivyaktyādināmāntarapracchannaṃ
tādavasthyātādavasthyakṛtaṃ vicchinnatvameva idamaṅgīkṛtaṃ syāt |
tasmāt cidadvayavāda eva saṃviddarpaṇapratibimbarūpe bhāvakalāpe
abhyupagamyamāne śaktivyaktivibhāgaḥ
saṃvicchakticitritanimeṣaṇonmeṣaṇaparamārtha upapadyate, na anyathā,- iti
darśitaṃ śrīvasuguptapādaiḥ saṃvidrūpātmaspandādeva
unmeṣanimeṣataḥ saṃghātavigrahaviparyāsairlayodayopalakṣitakṛtya-
pañcakaprapañcasaṃbhavaṃ nirūpayadbhiḥ |
(page 313)
etadeva sphuṭayati anityatvaṃ ca iti | teṣām iti ākārāṇām |
samarthayiṣyate iti [ca iti ka. |]
yadasattadasat................................. | (2|4|3)
ityatra antare | anyathā iti śuddhena baudhasāṃkhyādimatena | tataśca iti
yato vicchedena ākārāṇāmanityatā tasmāt nityamekaṃ śarīraṃ yato'sya
viṣayastato'pi na ayaṃ vikalpo, na iyaṃ yojanā | nahi ekasmin yojanārthaḥ
kaścidityapi na āśaṅkanīyam | anusandhānasya iti anusandhānatvena
abhimatasyetyarthaḥ | apiśabdena idamāha-cidekaviṣayatvena yojanābhāvo
yaḥ śaṅkyate, sa na kevalmayukto yāvannityaśarīramātraviṣayatvenāpi |
etadeva prakaṭayati cidātmanīva iti | cidrūpe yathā sākṣātkārabhūmau
prakāśalakṣaṇāyāmahamiti śuddha eva vikalpatāśūnyo vimarśo,
naivaṃ dehādau | yato'pi iti sākṣātkāravimarśamātrarūpatvāt
saṃbhāvyamānāt [saṃbhāvyaracanāt ka. |] vikalparūpatā na bhavet, naca
tat saṃbhāvyate iti apiśabdārthaḥ | asaṃbhāvanāyāṃ hetumāha yasmāt
iti | yadi vartamānameva śuddhaṃ dehādirūpamatra sphuret, bhavedayaṃ
sākṣātkāraḥ, natu evamityāha naṣṭasyāpi iti | ata eva iti naṣṭasya yataḥ
pratītiḥ, tataḥ saṃskārajā sā; tato vikalpātmikā | evakāreṇa
vartamānabhāge bhavatvapi sākṣātkārarūpatā,- iti darśayati | nanu
naṣṭe'pi bhavet sākṣātkāra ityāśaṅkya āha nahi asati iti | sākṣātkāro
hi asaṃnihitena viṣayeṇa ayogināṃ na janyate, naca asato janakatvamucitam |
tathābhūtena iti saṃskṛtena | pūrvānubhavo hi
pramāturudriktaviṣayopādhikṛtabhedaḥ pūrvamabhūt, sa eva nilīnabhedaḥ
saṃskāra iti ucyate, natu sarvathaiva
(page 314)
dhvastabhedaḥ; sa punaḥ prabuddha idānīntanadehādijñānasacivo bhavan
smṛtiriti tātparyam | tathā iti jñānajanakatvena yadanusandhīyate
pūrvatvam iti | karmaṇi lakāre'pi yat ityanena dhātvarthaḥ parāmṛśyate,
na karmaḥ; pūrvaṃ tu asya yadanusandhānaṃ, sa vikalpa eva yataḥ
pramāturasau svatantrasya vyāpāraḥ | puro'vasthitastu arthaḥ kāmaṃ
sākṣātkṛtaḥ, sa kevalaṃ
nijasvātantryakalollikhyamānapūrvānusandhānacitrasya abhittibhūta iti
saptamyā nirūpayati | uktameva sphuṭayati nahi iti | tadā iti
sarvamuktapūrvaṃ prameyaṃ prakṛte hetūkaroti | tata-ityarthe vartate yataḥ |
nanu evaṃ yadi vikalpa eva ayaṃ, tarhi kiṃ tena saṃnihitena arthena tatra
kṛtam | āha kevalam iti | bhinnaṃ tātkālikamabhinnaṃ pūrvāvasthayā
ekīkṛtaṃ dehādi yato'syā viṣayastata iyaṃ na śuddho vikalpo, nāpi
śuddhaḥ sākṣātkāraḥ, apitu cchāyāmayī pratyabhijñā,- ityucyate |
pūrvasya pratyāvṛttyā vartamānasya ca ābhimukhyena jñānamiti
pratyabhijñāśabdasya yo vṛttau prayogastasya abhiprāya iyatā vivṛtaḥ |
nanu dehasya iti | etadupalakṣaṇam | dehasya bālyādinā, buddheḥ
sukhādinā, śunyasya saṃkocetaratāratamyena kāmamastu vicchinnatvāt,
prāṇopalakṣitasya tu sparśasya na kaścit bhedo lakṣyate | tathāhi sa sparśo
dehena saha otaprotībhūtasya prāṇasya bhavan dehasvabhāva eva bhavati
ayogināṃ yogināṃ vā
prāṇāyāmapañcakābhyāsapṛthakkṛtasvatantraprāṇavṛttīnāṃ
prāṇasvabhāva eva | ubhayathāpi na asya kaścit bhedo yena
vicchinnopalambho bhavet tathābhūtaśca grāhakatvena vyākhyātaḥ | yat iti
yata evaṃ tat iti tasmāt kathaṃ vṛttau vīpsayā sārvatriko viccheda uktaḥ |
tadapi iti sparśasyāpi grāhakatvam | sāmānyarūpamabhinnameva
sparśanam | ādigrahaṇāt prāṇīyo'ntarnādo yataḥ
(page 315)
so'pi na sarvadā anuvartate, apitu kadācit sukhajanakaḥ, kadācit
duḥkhajanakaḥ svasthāsvasthatvādibahutarabhedādhāyīti tatrāpi viśeṣāḥ
santyeva | yata evaṃ, tasmādeva hetoḥ pūrvameva vṛttāvuktaṃ
sautrāntyapadavivaraṇaṃ śūnya ityādi || 6 ||
dehādīnāṃ krameṇa pūrvapūrvapramatṛvedyatāyā-
manavasthānāt pramāturaprakāśe prameyamapi na jātucit prakāśeta,
tasmāt parameśvara eva svaprakāśaḥ paramārthataḥ sarvatra pramātā,
dehādau kevalaṃ pramātṛtābhimānaḥ, sa ca
māyābhidhānaparameśvarecchāhetuka iti sūtrāntareṇa nirūpayan sadaiva
sṛṣṭyādikṛtyapañcakaprapañcanacāturyaṃ nojjhati hi parameśvara iti ca
darśayan
svāminaścātmasaṃsthasya......................... | (1|5|10)
iti yat prakṛtaṃ prameyaṃ, tallagnatvena vimarśasvarūpasya
tadanuprasaktatayā ca apohanaśaktivicārasya āpātāt tadapi upasaṃharati
tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan |
bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || 7 ||
dehe buddhau ityādi yaduktaṃ tadevam iti etatsūtrārthavaśāt
yujyate | tathāhi vyavahāre māyāpade'pi dehādiṃ vedyamapi prabhureva
prakāśaparamārthaḥ prabhutvādeva māyābhidhānayā svecchayā
āviśati pramātṛtayā svīkaroti taddehaprāṇādiprādhānyaṃ nirbhāsayan
tatpramātṛbhāvaṃ nirbhāsayati, nirbhāsayaṃśca antaḥ iti ahantābhuvi
sthitaṃ bhāsanaparamārthatvādavicchinnāvabhāsanameva icchayaiva
bahiḥ iti antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavedyatābhūmau sphuṭamasphuṭaṃ ca
krameṇa idamiti bhāsayati, tato hetoretat yujyate eva anavasthāyā abhāvāt |
hetau liṅ | kiṃca yadetaduktamapohanasvarūpaṃ, tato hetoḥ | evam iti
vakṣyamāṇasvarūpaṃ vastujātam |
(page 316)
kiṃ tat | āha na kevalaṃ prasiddheṣu
sṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahakāleṣu
yāvadasminnanyonyakrayavikrayavivādopadeśaprekṣāprabhṛtyananta-
vyavahārakāle'pi dehaprāṇādīṃścaitramaitrādibhinnān āviśan
aikyena tāvatyaṃśe nirmimāṇastatraiva sthitiṃ bhāsayan
pūrvapramātraikyaṃ saṃharan, tadekaghananijarūpanimīlanāt
vilayamupadarśayan aikyāveśāṃśena anugrahakalāṃ nirbhāsayan
bhāntameva atyantaprakāśameva santamartharāśiṃ icchayā prabhuḥ
svatantraḥ kṛtyapañcakasaṃpādane sadaiva udyukto bahiḥ ekābhāsatayā
bhāsayati,- iti na asaṃbhāvyametaditi etat jātam | saṃbhāvanāyāmatra
liṅ | tadetaduktaṃ
sadāsṛṣṭi..................................... | (u. sto. 20|9)
ityādi,
pratikṣaṇamaviśrāntaḥ .......................... | (sta. ci. 112)
ityādi,
prākāmyamātmani .......................... |
ityādi ca | apica yato vimarśasvarūpanirūpaṇaṃ vitatya kṛtaṃ, tat iti tato
hetoḥ | evaṃ iti pariniṣṭhitaṃ tat jātaṃ yat pūrvamuktaṃ
svāmina....................................... | (1|5|10)
ityādisūtraiḥ | idaṃ hi teṣāṃ tātparyaṃ- prabhuḥ sṛṣṭikāle
vyavahārakāle ca dehādīn pramātrīkurvanneva antarbhāntamartharāśiṃ
bahirbhāsayati,- ityeṣa niyamo niyoga iti vidhirūpe niyoge yatra liṅ |
vṛttāvapiśabdaṃ vyākhyātuṃ ādisarga iti | icchayā iti deśādyāveśe
bahirābhāsane ca heturiti nirūpayituṃ māyāśaktyā iti kartṛśaktyā iti
ca | krameṇa iti pūrvataḥ pramātṛvargāt viśleṣaṇamapareṇa
saṃśleṣaṇamiti kṛtyapañcakāveśaḥ sūcitaḥ |
(page 317)
maheśvaro bhāsayati iti anavasthāparihāraḥ | evaṃ tridhā
sūtrārthamavatārayati ittham ityādinā | eva ityanavasthāśaṅkāśamanam
| na kevalam ityādinā sṛṣṭyādyavicchedaśaktatvaṃ pūrvaprastutamiti
prāktanārthanigamanakāritvamavatāritam | svam iti
śuddhaśrīśivabhūmau, avayavātmakaṃ śrīsadāśivādidaśāyāṃ
rūpamasya iti dvandvagarbho bahuvrīhiḥ | indriyamatiṣu viśeṣarūpaṃ
sphuṭaṃ [sphuṭayat ga. |] yadīśvarabhūmāvavibhāgena ahamidamiti bhāti,
manobhūmau sāmānyarūpādasphuṭaṃ yat kila śrīsadāśivapade
sargātisargaprārambhe śuddhe sadāśivādirūpe māyīye ca brahmādirūpe
| lakṣaṇaṣaṣṭhīsamāso'yaṃ bahuvrīhirapi | sṛṣṭisthityādau prasiddhe
yathā, tathaiva sarvadāpītyarthaḥ | ābhāsayati iti
sṛṣṭisthitisaṃhāratirodhyanugrahayogyatayeti gamyate eva
viśeṣānupādānāt | śuddha ityādinā prabhuḥ iti vyācaṣṭe
svāminaśca....................................... |
ityarthaṃ smārayan krameṇa aśuddhametadīyaṃsargaṃ nirūpayiṣyan
tasya ityādinā śuddhaṃ tāvadāha, smārayati ca
..............ṇa vinā tasmādicchāmarśa................. |
iti | icchā nāma tasya svarūpameveti icchuśabdena darśayan, kimarthamasya
tādṛśī icchā, tathāhi
krīḍārthāyāṃ jagatsṛṣṭau vihanyeta kṛtārthatā |
sṛjecca śubhamevaikamanukampāprayojitaḥ ||
ityādivyāmūḍhaparyanuyogaṃ niravakāśayati | yathoktaṃ
pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe |
pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam || (śi. dṛ. 1|12)
iti | siddhe hi svaprakāśavapuṣi svatantre ka eṣa vyāmohaḥ [vyāpāraḥ ka.
|] vimarśapradhānā
(page 318)
pratītiḥ, satyapi prakāśe sadāśivapade yā manobhūmirmāyādaśāyāṃ
bhaviṣyati, atra ca prakāśāṃśasya avabhāsarūpasya apradhānatvena
nimīlanāt bhāvānāṃ ca avabhāsanatvāt
dhūmadhusarībhāvaśyāmalitavicitrapaṭaniviṣṭabhāvapaṭalavat
nimīlanamiti nimeṣavyavahāraḥ kariṣyate | etacca āgamādhikāre
īśvaro bahirunmeṣa.............................. | (3|1|3)
ityatra nirūpayiṣyate | vimarśaprādhānyādeva
samastanāmāvibhāgasāranādabhūmirityucyate daśā iyaṃ,
vimarśāṃśanimīlane tu
avabhāsātmakasākṣātkārocitaprakāśarūpaprādhānyāt
bodhāvabhāsonmeṣarūpāvibhāgasvabhāvabaindavapadavyapadeśyā
aiśvarī daśā, iyameva māyāpade indriyaviṣayatā bhaviṣyati |
evaṃbhūtaṃ pratītidvayaṃ prati yo viṣayabhāvastatkṛto yo bhedastena yaḥ
sphuṭatvetaravibhāgastadyuktaṃ yat svāṅgabhūtaṃ tata eva avibhaktaṃ
samarthaṃ ṣaṭtriṃśattattvātmakaṃ vastu cidacidrūpaṃ bhaviṣyati, na
tato'dhikaṃ kiṃcidasti,- iti kṛtvā tasya yat prakāśanamiyameva viśvasya
sṛṣṭiḥ | svarūpabhūtaiva ca asau bhagavato natu adhikā asau kācidadhikasya
vā kasyacit | nīlamasphuṭaṃ pītaṃ sphūṭamitivat na atra
bhinnaviṣayatvamiti brūte cviprayogena [dviprayogena ka. |], naca
etatsṛṣṭiyoge'pi bhagavataḥ kiṃcidunatvamadhikatvaṃ vā,- ityāha tadāca
iti | asyām iti sadāśiveśvarapadatirohitāyāṃ śuddhaśivadaśāyām |
nanu kiṃ kramikametat daśādvayaṃ bhagavati, uta yugapat | ubhayathāpi na,
-ityāha na cāpi iti | kramo hi kālavṛttiḥ | sa eva ca apekṣāntareṇa
yaugapadyaṃ, kālānunmeṣe ca tadubhayamapi na kiṃcit | nanu ca evaṃ sati
tadā iti avasthāyām iti taduttara iti ca
(page 319)
yaduktaṃ, tat sati krame avasthāvyavahārāducitamiha,
tadabhāvādandhaprāyaṃ [tadabhāvāndhapadaprāyaḥ ka. |]
bhavedityāśaṅkya āha kevalam iti |
māyāsaṃskāradārḍhyādamāyāpadamakālakalitaṃ vaktuṃ
sākṣādaśaknuvannaviruddhamapi
rūpadvayabhedapradhānasvabodhadaurātmyāt viruddhamiva
abhimanyamānaḥ pratipādyaḥ pratipādakaśca svapratipattipariniṣṭhitaṃ
kramamatrāpi āropayati | anāropitaṃ tu kīdṛk tattvamityāha sarvatrātra
itiśrīśivasadāśiveśvaratve | deśabhedo mūrtibhedataḥ, kālabhedaḥ
kriyābhedataḥ | tau ca atra na staḥ iti
sarvatrābhāsabhedo'pi........................... | (2|1|6)
iti prakaraṇe vakṣyate, uktaṃ ca ādisiddhasūtre | evaṃ śuddhāṃ sṛṣṭiṃ
vicārya aśuddhāṃ vivinakti tadevam iti | anantaraśabdaḥ paravacana iti
dikśabdayoge pañcamī | atrāpi yadā tadā iti māyāsaṃskārādeva
bhagavadicchāyāṃ kālavibhāgābhāvāt | darpaṇa iti
ādhikyāvabhāse'pi anādhikyamāha | yāsu iti yāsu ābhāsyamānāsviti
nimittasaptamī ābhāsanāyā naimittakatvamāha | tataśca ayamarthaḥ-
yadābhāsananimittaṃ dehādīni grāhakībhāvyante,
dehādyupayuktaśabdādivyatiriktaṃ tu śabdādi grāhyatāmāpadyate | nahi
anyathā grāhyagrāhakadvayasantatīnāmābhāsanā upapadyate | yata
evamiyaṃ śuddhamiśrāśuddhavyavasthā tat iti tasmāt hetorenāmeva
aśuddhadaśāmapekṣya
dṛk svābhāsaiva............................. | (1|3|2)
iti prakaraṇe vyāpakaviruddhavyāptopalabdhyā
svaparasaṃvidrūpayoranyonyābhāvaḥ sādhitaḥ śuddhe miśre ca pade
nirodhābhāvāt | nanu pramātrādīnāṃ bhedo yadi pratibhāsate, tat
pratibhāsānusāreṇa sa eva
(page 320)
astu tāttviko vidhācatuṣṭayavādināmiva,- iti kiṃ
māyāparikalpanenetyāśaṅkya āha atrāpica iti | bhedavyavahāre
śaṅkādyotakaścaḥ | na kevalaṃ śuddhadaśāyāmabheda eva sāraṃ,
yāvadihāpīti apiśabdaḥ | jñeyasya na pṛthak kimapi tattvam, apitu jñeyatā
nāma jñānameva | tadapi na aparaṃ kiṃcit, apitu prakāśarūpameva
svatantratayā ahamitiviarśātmakapramātṛtattvamayam | nanu tadapekṣayā
māyāpi kathamavabhāsayet bhedamityāha māyīya iti | dehādau pramātari
āropitaṃ yatastatprakāśarūpamahamiti, tato
dehādisaṃbandhasaṃkucitāvabhāsaṃ tat, tatastadapekṣayā
bhedābhimāna upapannaḥ | nanu māyīye pramātari eṣaiva māyīyatā
yadadhyāropitaḥ pramātṛbhāvastatra kimapareṇa
prakāśarūpāropaṇenetyāśaṅkya [āropeṇa ga. |] āha taddharma iti
prakāśarūpatāropaṇameva pramātṛtāropaṇamiti yāvat | tato yathā
apāramārthikabāhyapadena āropitameva prakāśarūpaṃ
saṃkucitasvabhāvamiti kṛtvā tadapekṣayā bhedena na ucitastathā ihāpi,
kevalamasya arthasya anupapattau satyāmanupapannāvabhāsanakāriṇī
māyākhyā śaktiḥ svaprakāśe bhagavati prakāśavapuṣi paramaśive
tadāgamavimarśaprabhāvitā abhyupagamyeti bhāvaḥ | nanu
evamāropitasya prakāśavimarśanaḥ(taḥ)kathaṃ
tadarthakriyākāritvamucitamityata āha vastutaḥ iti | natu ghaṭaḥ
paṭasvabhāvo māyāpade śuddhapade'pivā, tadāpi saṃvideva
viśvarūpā; natu ghaṭaḥ kaścit svatantraḥ | nanu evamasminnaśuddhe
māyāpade kālavibhāgastāvadunmiṣitaḥ,- iti tadapekṣayā bhagavatyapi sa
prāpnoti | yāvaddhi purā māyāpadamaśuddhaṃ nollāsitaṃ tata
ullasitamiti vyavahāro yathoktam anantarameva śuddhasargādanantaraṃ yadā
ityādi, tāvadupanipatito
(page 321)
yuktyā kālavibhāgaḥ,- iti mohamapahartumāha atra ca iti māyāpade,
ādiśabdāt miśradaśā | bhavedayaṃ doṣo, yadi ca parameśvarāpekṣayā
yadeti anantaramityādi ca syāt; yāvatā
māyīyavibhāgānubhavābhāsādhivāsitāsmādṛśadṛṣṭyapekṣayā
etadityuktaṃ, bhagavati tu
kena nāma na rūpeṇa bhāsate.................... |
ityetāvatparamārthaprakāśe idānīṃ bhāti prāgabhāsīt bhāsyati
ityādikamapi śuddhabhāsanamātraparamārthaṃ svaśaktivijṛmbhitaṃ
darpaṇa iva vitatāvitatadeśatādi tat kevalaṃ svacchatāvijṛmbhitamiti
paramaśivāpekṣayā na śuddhamiśrāśuddhatayā bhedavyavahāraḥ
kaścit tatprakāśaikaparamārthatvāt sarvasya, citrabodhāpekṣayā
nīlapītāditayā yathā iti | yadihi tadapekṣayā bhedavyavahāraḥ, sa tarhi
teṣāṃ na prakāśo bhavet ghaṭa iva paṭāderniyamataśca sa eva teṣaṃ
prakāśo'nyānupapatteriti niyamasya vyāpakasya
anupalabdhilakṣaṇaprasaṅgasaṃtrastahetuvipakṣāt
pracyutastatprakāśaikaparamārthatvalakṣaṇo
heturbhedavyavahāraviparītābhedavyavahāreṇa vyāpyate iti
viruddhavyāptopalabdhiḥ | nanu evaṃ kathamuktaṃ pūrvaṃ
pūrvapramātṛdaśāyāmuttaro nāsti,- iti | etatpariharati tadānīṃ kevalam
iti | viśvapramātṛtāpadalakṣaṇe tasmin kāle kathaṃ
dehaprāṇādermātṛtā | sā hi saṃkocavatī tasyā udreke sati asaṃkucitāyā
viśvapramātṛtāyā eva ayogāpatteḥ | etaduktaṃ bhavati- śarīrasya
vedyarūpasya sata eva vibhinne vedyavedakarūpeṇa yā pramātṛtā, sā
prāṇaṃ buddhiṃ śūnyaṃ paramaśivaprakāśaṃ ca pramātṛtvena
apekṣamāṇaiva jhaṭiti sphurati | yathoktam
apitvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet | (spa. kā. 8)
iti | bhagavataḥ punarvedakaikasvabhāvasya pramātṛtā svabhāva eva |
(page 322)
abhinnavedya iti tathā śarīrāderbhāsamānasya api
paraśivaprakāśābhinnatvena na vedakatā kācit | nanu śarīraprabhṛteḥ
pramātṛtā parimitatvena bhāvānāmabhito bhedamābhāsayati,
paramaśivasya tu mātṛtā [prakāśātmatā ka. |] sarvamabhinnamabhito,
naca ekadā ghaṭāderbhedābhedāvucitāviti parasya bhramaṃ bhinatti
māyā iti | evamaśuddhaṃ sargamuktvā tasyaiva śeṣabhūtaṃ
vyāvahārikaṃ sargaṃ...........ḍaparaṃ sūtrārthamunmīlayati tat iti |
śuddhacidātmana ityādinā tasya viśvanirmāṇecchoḥ ityādinā
śuddhavyāmiśrarūpanirūpaṇapūrvakaṃ māyīyasargarūpaṃ
yadā saṃsāracikīrṣā ityādinā yaduktaṃ, tadeva vaktuṃ tathāhi
ityupakrameṇa viśvavartina ityādinā śuddhamabhinnaṃ vidyāmayaṃ
bhinnābhinnasvarūpaṃ smārayati | īśvarasya iti bhagavataḥ śivasya |
parasparāpekṣayā iti īśvarāpekṣayā tu parasparamapi na bhinnāḥ,
saṃvidekarūpaparamārthā hi te, tadapekṣayā tadāhamityeva te bhāseran;
natu sarvamiti idantāprāṇitena sarvaśabdena vyapadeśyatayā | īśvarasya
iti bhagavataḥ śivasya sadāśiveśvarapade evaṃbhūtaprakāśasvabhāvatā
| etacca śrīśivasadāśiveśvararūpatvamantaranuprāṇakatvena
prakhyopākhyārūpapratipattipratipādanātmake vyavahāre'pi
pūrvabhāvitvena sphurati | viśvasṛṣṭāviva iti punaḥ smāraṇena sūcayati
| tataśca ityādinā ādisargasvarūpaṃ yat vyavahārakāle
lokayātrālakṣaṇe'pi atidiṣṭaṃ, tat spaṣṭayati | teṣāmeva iti
viśvavartināmarthānāṃ daśātritayabhāktvena darśitānām | vāyvādiḥ
iti | śūnyena bhūyasā [śūnye'nubhūyamānavyavahārā ka. |]
vyavahārābhāvāt prāṇabuddhidehapramātṛtaiva uktā | ye pūrvaṃ
sadāśivabhūmau, te idānīmantaḥkaraṇasya viṣayāḥ
(page 323)
santaḥ sāmānyātmāno mandaprakāśāḥ; ye tu īśvarabhuvi, te idānīṃ
bahiṣkaraṇagocarāḥ sphuṭaprakāśā viśeṣātmānaḥ | tadāha iti
vṛttigataṃ kramapadamiyatā śuddhamiśrāśuddhadaśāvyākhyānena
vivṛtamiti darśayati | kartṛśaktyā iti vṛttipadena sautramicchāpadaṃ
vaicitryeṇa vartitam | ātmatayā dehāderāveśe saiva icchā
māyāśaktirucyate, bāhyāvabhāsane tu bhedanirmāṇabhāsanarūpatayā
aśuddhakalāvidyāśaktirūpeti | nanu māyāśaktyā yāvadanātmani
ātmatā dattā, tāvat kartṛtvajñatve tatra aviśuddhe datte eva | tat kimaparaṃ
kalāvidyābhyāṃ kṛtyam | atra brūte māyāśaktyā hi iti | saṃkucitā
pramātṛtā māyāśaktyā kāyaprabhṛteḥ
satyavedakatāpaharaṇavedyarūpaviśrāṇanasamaya eva yadyapi vilabdhā,
yat nareśvaravivekaḥ
tena māyābhidhā śaktiḥ sahaiva kurute dvayam |
vedyānsadasataḥ sarvānkāṃścidvedyāṃśca vedakān ||
iti, tathāpi tāvatā asau svātmanyeva prakāśavimarśayogādahamiti
jaḍakuḍyādivilakṣaṇatayā sphuret, na punariyataiva bhinnasya
nīlasukhādeḥ pramātā saṃpadyate | yadi pramātṛtāmātrāyattaṃ
nīlādyavabhāsanaṃ bhavet, tat suṣuptaturyādipadaṃ na prakalpeta
pramātṛtāmātrasya jaḍavailakṣaṇyena tatrāpi sadbhāve
tadākṣiptanīlādisaṃvedanāvaikalyena
jāgratsvapnānyataratāpattiprasaṅgāt | tataśca yatsaṃbhave'pi yat na
bhavati, na tat tāvanmātrādhīnaṃ bījamātrasaṃbhave'pi aṅkura iva;
tathāca pramātṛtāmātrasaṃbhave'pi bhinnavedyasaṃvedanamiti
vyāpakānupalabdhiḥ | tāvanmātrādhīnatvasya hi vyāpakaṃ tatsaṃbhave
sati avaśyambhāvitam, anavaśyambhāvitve nirvivādasya
tadvyāpakāntarasya anapekṣatvasya viruddhaṃ sāpekṣatvaṃ prasajyate
yatastasmānmāyātiriktena
(page 324)
apekṣaṇīyena bhāvyameva | tat darśayati kalā iti āgamasiddhayā
bhāṣayā vidyāmapi svīkaroti, tathāhi āgame
kalodbalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ | (sva. 11|98)
iti paṭhyate, udbalitaṃ udbalanaṃ balotkarṣaṃ nītaṃ
bāhyakāryaviṣayatāmadhigamitaṃ caitanyaṃ kartṛśaktirūpaṃ yasya,
vidyayā ca darśito viṣayo nīlādiryasyeti | evaṃ bhinne yat karaṇaṃ, tatra
kalāyāḥ sāmānyena vyāpāraḥ paṅgorapi gamanodyamadarśanāt,
viśeṣeṇa tu tatparipūraṇe karmendriyāṇām; yattu bhinne vedanaṃ, tatra
sāmānyena vidyāyā andhasyāpi rasaviviktatayā rūpāvagamāt; viśeṣeṇa
tu tatparipūraṇe buddhīndriyāṇām | rāgakālaniyatayastu
jñatvakartṛtvayorupādhitvena sthitāḥ, natu utthāpakatvena sthitāḥ,- iti iha
prasaṅgena nirūpitāḥ | nanu sargādau bhāsanaṃ nirmāṇarūpaṃ
vyavahārakāle tu saṃvedanarūpaṃ pūrvameva nirmitatvāt, tat
kathamaviśeṣeṇa darśitam ādisarge vā vyavahārakāle'pivā
bhāsayati ityāśaṅkya yā vṛttiḥ tathābhāsanameva utpādanam iti,
tāṃ vivṛṇoti yadevaca iti | etadeva sphuṭayati
ākṣepapratisamādhānābhyāṃ nanu ityādinā | bhinnāvabhāsanam iti
pratirūḍhamiti śeṣaḥ | parimitatvāt iti vedyatvena anyataḥ saṃkucitatvāt |
dvaitadarśanāt iti svarūpeṇa aparimitatve'pi
vyāpārapārimityādaṇutvameṣāmiti āśayaḥ | teṣāmeṣām iti
yathāyogamāgamataḥ pramāṇāntarācca siddhānāṃ, saṣṭhī nirdhāraṇe
| nityameva iti sarvajñā hi te pūrvapūrvatarāśca pramātāraḥ, tato na
teṣāṃ kadācidapi apūrvabhāvāvabhāsanam | nanu
mantreśvarādīnāmapi svādhikāraparikṣaye mokṣāvasthāyāṃ kathaṃ
pramātṛtvaṃ, tataśca nityameva iti asaṅgatam | etadāśaṅkāśāntaye
vol M00021 · chunkV2-M-sastho-vimarsa-k6-7 · lines via source.start/end