स्वातन्त्र्यfreedom · trika library

chunkV2-M-sastho-vimarsa-k6-7

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
adharabhuvi vedyarūpāyāṃ nipatanaṃ, tatra ayameva śūnyaprāṇabuddhidehābhidhānabhūmikāparigrahaḥ pūrvapūrvayogeneti īdṛśa eva kramaḥ | tathāhi vedyarūpe'pi nabhasi sarvāvakāśasahiṣṇutvaṃ vyāpakatvaṃ ceti na atyantamiva jaḍatā, tato vaibhavarahite vāyau spandaśaktimaye gaganāviyogini nīrūpe, tato rūpavati prakāśamaye tejasi, tataḥ prakāśaśūnye parapraveśakṣame ambhasi, tato'pi parapraveśāsahiṣṇāvatighane [ghane pārthive ga. |] sthūle pārthive atyantajaḍe pramātṛtābhimānaḥ krameṇa nikarṣadaśāmadhiśete | tatra kevalaśūnyasya ayogibhiravyavahāryatvāt lokāpekṣayā sparśamayasya prāṇasyaiva parigṛhītaśūnyānuvedhasya tejaḥsaṃbandhādhikyopanatacarācaradagdhṛtvasya prāthamyamucyate | tena saṃvidaḥ pariṇāmo hastina iva taṭe gāḍhena abhiniveśena anātmani vedyarūpe saṃkramaṇam | sa dehādyapekṣayā pūrvaṃ prāṇa ityucyate, antaḥkaraṇasya saṃkalpanābhimanananiścayanavṛttimayasya tattvam | yadanugrahādevaṃvidhavṛttilābhaḥ; tat cittattvaṃ, tasya vāyuḥ prāṇa āśrayatvamadhiṣṭheyatvaṃ gataḥ | tathābhūtena saṃvittattvādhiṣṭhitena prāṇena buddhirūpapuryaṣṭakasāhityabhājā yato'dhiṣṭhitaṃ śarīraṃ, tataścetanocitasvātantryayogo'sya; natu sākṣātsaṃvedanena adhiṣṭhitaṃ, tat | tathā ca uktaṃ prakāśarūpo bhagavān prāṇādhiṣṭhāna ucyate | prāṇa eva khago dharmo haṃsaśceti trivāhanaḥ || iti | ata eva śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt | (15|8) iti bhagavatā [bhagavadgītāsu ga. |] gītāsu saṃvidrūpasya īśvarasya prāṇapuryaṣṭakādhiṣṭhānadvāreṇa (page 301) dehādhiṣṭhānatvamuktam, spandaśāstre'pi guruṇā yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam | sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ || labhate............................................................. (| (kā. 7) ityatra sahāntareṇa cakreṇa iti | tata eva dehasya bhasmībhāve'pi svapna iva śayanaikanimagnatātmakavyāmohadaśāyoge'pi cetanādhiṣṭhitaprāṇakroḍīkṛtasya puryaṣṭakasya tādavasthyāt paraloke dehāntarādhiṣṭhānadvāreṇa bhogo na duḥsamarthaḥ | dṛśyante ca bhūyasā yoginyaḥ svaśarīre svagṛhāvasthite eva svatantrīkṛtaprāṇagamāgamayogena dehāntaragate'pi vastuni jñānakriyāyoginyaḥ | svatantrīkaraṇe ca yuktaya upadiṣṭā eva | yat kila śivasūtraṃ brahmapade kamalaśarīrastadutthaprāṇirūpeṇa sarvatra sarvadā vicarati | ityādi | tadalamanena | sarvathā tāvat dehaprāṇayoḥ pṛthagbhāva eva | yadāha muniḥ sahavardhitayornāsti saṃbandhaḥ prāṇakāyayoḥ | iti, samyagbandho'tyantāviyoga iti yāvat | tathāca kakṣyāstotraṃ bhagno bhramo'yaṃ bhavatā vicitrāṃ svapne videhādigatiṃ pradarśya | dehe gate bhasmamaye paratra kīdṛk........................................... || iti | yathāca ayamavataraṇe bhagavanniyatiśaktimahimnā kramaḥ, tathā adharādharabhūmityāgena ūrdhvarūpārohaṇalakṣaṇaṃ yaduttaraṇaṃ tatrāpi ayameva krama iti darśayati tathā iti | śarīrabhūmikāvasthitasya (page 302) etaccharīragataṃ sthaulyaṃ saukṣmyaṃ ca paramamahadvā śarīramaṇḍaparyantam | iti paramāṇuparamamahattattvānto'sya vaśīkāraḥ | (yo. sū. 1|40) iti ca nayena bhāvayato vitarkavicārau, tato'pi ānandāsmite | traiguṇye'pi buddheḥ sattvaprādhānyaṃ sattvapade ca darśayannānandasya sattvavṛttirūpasya tasmin pade prameyatvena āsvādyatāmācakṣāṇo neyaṃ paramānandabhūmiriti nirūpayati | tat iti śarīraṃ buddhisattvaṃ ca, - iti ubhayaṃ na apekṣante sadapi na ādriyante | ata eva śarīrabhūmivartināmindriyāṇāmanādaraṇāt na śabdādibhogaḥ, naca sukhopabhogo buddhisattvasya api anādaraṇāt [manādaraṇāt ka. |] | tadaśeṣabhogābhāvācca asmitāmātrameva tatra sphurati, natu na kiñcidrūpaṃ tat bhavati śūnyabhūtasya prāpteḥ, naca śuddhacidrūpaṃ taditi vedyena tena śabdādyanyatamena bhavitavyam | sparśarūpaṃ tatra prāṇabhūmau vedyam || 5 || nanu prāṇanābhūmau prāṇādipañcakakarmendriyabuddhīndriyāntaḥkaraṇavargatrayamiti puryaṣṭakarūpatā, tata eva sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | (sāṃ. kā. 29) iti uktam | tatra indriyāntarasadbhāvāt rūpāderapi kathaṃ na vedyatetyāśaṅkya uktaṃ sparśanaprādhānyāt iti | nanu tasyāmavasthāyāmavaśyaṃ niścayamātre [niśceyamātre ga. |] vā abhimānamātre vā viśrāntyā bhavitavyaṃ, naca buddhyahaṃkārābhyāṃ sparśanasya [sparśasya ka. |] parigrahaḥ | atra āha tadāca iti | tasyāṃ daśāyāṃ puryaṣṭakāvaśeṣatārūpāyāṃ sparśanendriyasya api sūkṣmatayā saṃbhavo na viruddhaḥ | sparśanavacca spṛśyamapyasti,- iti darśayati mahābhūtavāyurūpatayā sūkṣmatayā saṃbhavaḥ iti | (page 303) nanu iyati kiṃ mahābhūtānāṃ saṃbhavo'sti | asti,- ityāha nāvasthāyāmapi iti | apiśabdaḥ parāparadaśāyāmaparadaśāyāṃ ca keyamasaṃbhāvanā,- iti dyotayati | sadyojātastu pṛthivī āpaḥ syādvāmadevakaḥ | tejo'ghoro naro vāyurīśāno vyoma kīrtitam || iti hi paṭhyate | cidānandecchājñānakriyālakṣaṇameva hi śaktipañcakaṃ krameṇa prasaramāsādayat [yan ka. ga. |] saptapañcakāni darśayati avibhāgena ca āste iti ṣaṭtriṃśattattvātmanā āste iti | uktaṃ śrīkālapādādau pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa evaca | pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat || iti | vitaniṣyate ca etadāgamādhikāre | nanu yadā indriyeṣu anātmasu ātmabuddhistadā kathaṃ śabdādyanyatamatā, na khalu indriyāṇi kasyacit nijena vapuṣā vedyāni yena teṣu ātmābhimāno bhavet | etenaiva āśayena āha viśiṣṭānām iti | prātisvikena vapuṣā na tāni saṃvedyāni | ahaṅkāraśaktirūpatvena hi tāni vyavasthāpitāni āgameṣu | nanu saṃsāriṇāṃ buddhyahaṅkārayorasti ātmābhimānaḥ, tatra ca kathaṃ śabdādirūpatā | āha buddhiḥ iti | paratattve yat jñānakriyāmāyāśaktitrayaṃ, tadeva vedyaprādhānyaṃ bhajamānaṃ sat sukhaduḥkhamohātmakaṃ guṇatrayamiti vakṣyate svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyuḥ................. | (4|1|4) iti | nanu yogināmindriyāṇi prātisvikena vapuṣā vedyānyeva, tatra kathaṃ śabdādirūpatā; kiṃca susūkṣmatvasūkṣmamapekṣya tatra (page 304) sūkṣmarūpatvaṃ śabdādīnāmityāśaṅkādvayamekena yatnena nirākaroti yogināmapi iti | āhaṅkārikatve'pi akṣāṇāṃ pratiniyata viṣayatāsiddhaye [viṣaye ka. |] tattacchabdādiprakṛtatvaviśiṣṭādahaṅkārāt tattadindriyaprasaropagamaḥ,- iti bhautikatvamaviruddhameṣām | nanu sukhādyanubhave kathaṃ śabdādisadbhāvaḥ | āha viṣayānuṣaktameva iti | gītameva hi tathābhūtamāsvādyate kaṇṭakasparśo vā | sauṣupte tarhi katham | āha suṣupta iti | antataḥ iti | ramaṇīkucakalaśasparśādimayaṃ tāvat nidrāyāṃ sukhaṃ, tadabhāve'pi svaśarīrāntarvartisvasthasvabhāvaprāṇavāyusparśamayaṃ sukhaṃ, ata eva asvasthaprāṇavāyusparśo duḥkhātmā, nidrāyāṃ tamaḥsaṃpiṇḍitaprāṇamayatve mohātmā | tadāha guruḥ sukhamasvāpsaṃ prasannaṃ me manaḥ ityādi | sukhagrahaṇaṃ ṭīkāyāṃ duḥkhamohāvapi upalakṣayati | nanu vedyasphuṭaśabdādisamuttīrṇaṃ kimasti saṃvedanam | satyamasti, natu tadānīmanātmani ātmāveśaḥ | etadāha uttīrṇatve tu iti | śabdādervedyāduttirṇaṃ yadā [yathā ka. |] bhavati pratyastamitamāyīyavidyākalāsaṃkocatvāt buddhikarmendriyāntaḥkaraṇavyāpārābhāve sahajāyā jñānaśakterunmeṣāt hetoḥ saṃvedyabhuvaṃ tyajati yatastadā bodhasya svānandavimarśamayaḥ svayaṃ prakāśaḥ iti suṣuptottirṇā sā vyapadeśāntarāsahiṣṇutayā turyā daśeti ucyate, na suṣuptāvasthā | nanu vedyottīrṇatādaśāyāṃ yadi turyadaśā na suṣuptatvaṃ, tarhi suṣupte yat savedyamapavedya ca.......................... | (3|2|15) iti vakṣyate, tat vyāhanyate ityāśaṅkya āha sthūla iti | sthūle śarīre yā asmitā, tasyāṃ tyaktāyāṃ pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtilakṣaṇānāṃ sarvāsāṃ cittavṛttīnāṃ nirodhena upalakṣitā yā śūnyāvasthā; sā tāvanmātraiva sthūlarūpaśūnyataiva, natu śarīrāduttaraṃ yat prāṇādi, tacchūnyatā asau, yataḥ sthūlaśarīraśūnyatā nāma prāṇādirūpameva bhūtalamiva ghaṭābhāvarūpatā, tataśca tasyāṃ śūnyatāyāṃ na turyatā śūnye vedya eva anātmani ātmatābhiniveśāt, apavedye tu [apavedyatve tu ga. |] vedyatvena prasiddhasya śabdāderasya sthūlarūpabhāktvena asaṃvedanāt, sūkṣmatayā tu śabdādeḥ parāvasthāyāmapi saṃbhava eveti uktam | enameva āśayaṃ rūpaśabdena āviṣkaroti | etadāgamena saṃvādayiṣyan vyatirekadvāreṇa kathayati anyathā iti | yadi śūnyamapi tadā vedyatayā na avaśiṣyeta, tarhi vedyaṃ sarvathā tucchībhūtaṃ prakhyopākhyāvirahāditi vedakataiva niḥsapatnā,-iti kathamiyaṃ suṣuptadaśā bhavet | turīyadaśaiva hi sāmyārthaḥ (sā syāt) | yadā tu śūnyarūpameva vedyamasti, tadā tathātvamiti suṣuptarūpatvamupapadyeta [upapadyate ga. |] ata eva iti | yato nivṛttirnāma śūnyarūpā vedyā, natu vedyavargasya sarvathā tucchatā niḥsapatnavedakamātrasvabhāvā; tato hetoḥ, śrīrauravasūtrasaṃgrahe athātmamalamāyākhyabandhatrayanivṛttaye | iti nirūpya vyaktaye tu śivatvasya śivājjñānaṃ pravartate | iti śivatvavyaktiḥ prayojanāntaratvena uktā | turhetau yato na malanivṛttireva śivatvavyaktiḥ | tathāhi kārmamalasya kartaryabodhe kārmaṃ tu..................... | (3|2|5) iti vakṣyamāṇasya nivṛttiriti paramārthato māyīyāṇavamaladvayameva (page 306) ucyate | vyavahārataśca tatra pratiyogitvena sphuran kārmamalo'pi bhāti | tathāhi bhūtalameva ghaṭābhāvo vastuto vyavahārataśca ghaṭo niṣidhyamānaḥ sphurati sarvathā ghaṭasya prakhyā nopākhyeti yadetadrūpaṃ, tat na kiñcideva; natu tadghaṭābhāva ityapi kiṃcit, akhilavedyavinirmuktaśuddhavedakaprakāśa eva hi saḥ | evaṃ māyīyasya bhinnavedyaprathātraiva māyākhyam.................... | (3|2|5) iti nirūpayiṣyamāṇasya nivṛttāvāṇavamalameva paramārthaḥ, vyavahāryaṃ ca niṣidhyamānatvena māyīyam | nanu svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4) iti yat sahajaṃ maladvayavat malāntarānapekṣaṃ maladvayollāsakamīśaśakteridaṃpūrvatvābhāvādanādibhedāva- bhāsanarūpaṃ māyīyaṃ ca dharmādharmalakṣaṇaṃ ca kārmamalaṃ tadāyattamiti kṛtvā anapekṣaṇīyaṃ yata āṇavena, atastadubhayāpekṣayā tat naisargikam | tasya nivṛttau yadyapi malāntaraṃ na avaśiṣyate, tathāpi kṣayonmukhatvaṃ krameṇa kṣīyamāṇatvaṃ vitataṃ kṣīṇatve'pi tat kṣīṇamiti prakhyāyāṃ pratiyogitayā vāsanāśeṣatvena avasthānaṃ, tataḥ saṃskārayogāt saṃkocavāsanākāluṣyaṃ yatsaṃvidastena anekavidhaṃ uditaṃ vipulaṃ śāntaṃ suprasannam.................. | (mā. vi. 2|45) ityādibhedaiḥ suṣuptabhūmikāvaicitryamantarāle yata uttiṣṭhati, tato hetorjhaṭityeva tadrūpaṃ na sphurati śuddhasaṃvillakṣaṇaṃ yat sarvamalānāṃ sarvathā iti sarveṇa prakāreṇa saṃskārāvaśeṣatāyā api asaṃbhave sati sarvātmanā tuccharūpatvamiti bhaṇyate | āṇavamalanivṛttāvapi evam | yatra suṣuptibhūmikā, natu turyarūpatā; tatra tadapekṣayā prathamāyāṃ suṣuptabhūmau sphuṭameva turyatvamiti darśayati prathama iti | svaśakteḥ svātantryabodhasvabhāvāyā jñatvakartṛtvalakṣaṇāyā yadaprakāśanaṃ (page 307) paripūrṇena anyonyāviyuktena svabhāvena aprathanamakhyātilakṣaṇaṃ, tadātmamalaṃ sphuṭameva asti,- iti saṃbandhaḥ | nanu evaṃ svaśaktyaprakāśanasya nivṛttiḥ svaśaktiprakāśanaṃ, tatra ca kathaṃ suṣuptatā yena uktaṃ sahajasyāṇavasya nivṛttāvapi iti | etat pariharati krameṇa tu iti | śivatvavyaktilakṣaṇā hi kriyā pūrvāparībhāvena vartamānā malanivṛttilakṣaṇāṃ kriyāṃ krameṇa udbhavantīmapekṣate iti | yathā yathā malasya kṣayastathā tathā prakāśasya vyaktiryāvatsarvāvaraṇamalāpetasya jñānasya anāntyāt jñeyamalpamiti sthityā malasya saṃskāramātreṇa saṃbhava iti śuddhatvena suṣuptatā yuktaiva | turyatā tarhi kā | ucyate, trayāṇāmapi malānāṃ na kathaṃcidapi prakhyopākhye yadā, tadā avasturūpā teṣāṃ yā tucchatā; sā vedyayogena karmabandhena saṃkocena ca kāluṣyāṃśena vinirmuktaṃ śuddhameva saṃvidrūpaṃ bhagavata āstāmiti | āgamādhikāre hi vitatya etat cintayiṣyate | evamuttaraṇakramo'pi niyata iti yaduktaṃ, tat nirṇītam | tathāhi vicāra(vitarkā)vasthe dehe, ānandāvasthā buddhau, asmitāvasthā prāṇe iti caturvidhasaṃprajñātayogasvarūpamuktam, tato'pi śūnyabhūmau vicitraprakārāyāṃ virāmapratyayābhāsayoge tāratamyena asaṃprajñātayogasvarūpam | iyati sabījāvasthā, turyabhūmau tu nirbījaḥ samādhiriti | prakṛtaṃ kārikārthamupasaṃharati idaṃ tāvatsthitam iti | sarvadaśāsu iti jāgratsvapnasuṣuptalakṣaṇāsu | ato'pica iti suṣuptarūpāyāḥ | śuddhapramātṛpade iti turyadaśāyām | ata eva iti yataḥ śarīrādeḥ pūrvapūrvāvinābhāvitā, tata ityarthaḥ | yadihi śarīrasya pramātṛtā prāṇapuryaṣṭakādisaṃsparśaśūnyasyaiva bhavet, tadā bhasmībhūte śarīre kasya paralokitvaṃ cintyate iti paralokino'bhāvāt paralokābhāva iti (page 308) vadantaḥ śobheran | nanu evamapi strībālamūrkhādīnāṃ śarīra eva pramātṛtābhimāna iti tān prati idamarthavat bhaviṣyati | na,- ityāha śarīra iti | nahi teṣāmapi gauro'hamityeva abhimānaḥ, apitu sukhyahaṃ, bubhukṣito'hamiti buddhiprāṇādyapi sphurati pramātṛtayā; naca śarīrasyaiva idaṃ vapuriti nirṇītamanyatra naca śarīrameva buddhistaddarśane'pi buddhivikalpe saṃśayāt ityādau | nanu prāṇāderapi apūrvasyaiva dehavadutpattirbhaviṣyati,- ityāśaṅkāṃ parihartumāha tathāhi iti | etacca pūrvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt | vītarāgajanmādarśanāt (nyā. sū. 3|1|19, 22, 25) ityādyuddeśeṣu munibhireva nirṇītārtham | śarīrabhedakṛtametat bhaviṣyatītimohamapohati śarīritāsāmye'pi iti | etacca tadatadrūpiṇaḥ ityādisthāneṣu nirṇītamanyaiḥ | kṣaṇabhedaśca na kāryabhedāt, apitu saṃtānabhedādeva,- ityapi vimṛṣṭaṃ pūrvaireva | pratīyante iti | adyatve bhāvanāṃ vinaiva pārāvatānāṃ rāgitvam, uragāṇāṃ kopanatvamiti hi dṛśyate eva | eṣām iti rāgādīnām | nirhetukatvameva iti | bhāvanā hi teṣāṃ hetutvena | etajjanmani dṛṣṭe sā cet na heturāpatitamahetukatvaṃ, tathāca deśakālasvabhāvaniyamāyogaḥ | śāstrāṇāṃ paralokayuktiprasādhanapradhānānāṃ bahutvāt pratiśāstraṃ bhūyasībhirbahvībhiḥ sādhitamidamiti vaktuṃ śataśaḥ iti vīpsā | śatamiti anekopalakṣaṇaṃ, bahvībhiryuktibhiriti yāvat, naca etaditi prakṛtaṃ prameyamiti darśayati cinmātrasya tu iti sakṛdavabhātatvena avicchinnatvāt [anavacchinnatvāt ka. |] kālāsparśaḥ svaprakāśatvena antarmukhatvāt (page 309) deśāsparśo'pi | ādigrahaṇena paralokagataṃ svarganarakādibhogajātamāha | etaddhi sarvaṃ prāṇapuryaṣṭakaniṣṭhameva || 5 || iha ayamahaṃpratyayaḥ śuddhaśca aśuddhaśca pratyekaṃ dvidhā anubhavānusandhibhedāt, tatra śuddhaḥ śivātmani anubhavasvabhāvo'hamiti, sadāśivabhūmāvanusandhirūpo'hamidamiti, so'yamubhayo'pi pratiyogyavacchedaviśramaśūnyatvāt vikalpatāvinirmuktaḥ śuddhavimarśasvabhāva eveti upapāditam | aśuddhastu dehādāvahamityanubhavasvabhāvo'pi pratiyogyavacchedaviśrāntiśarīra iti vikalpa eva asau, na śuddho vimarśaḥ ityādi nirūpitam | aśuddho'nusandhānātmā tu yo'hamiti pratyayaḥ, tatra dehāvasthānāṃ bhedāt na idaṃ tadviṣayaparāmarśanam, apitu saṃvinmātramasya viṣayaḥ | taddhi nityamekamiti | yadivā sthirameva śarīramanena sākṣātkriyate | ubhayathāpica na vikalpatā kācit,- iti vyāmohāpasāraṇāya sūtrāntaram | athāpi dehāvasthāviṣayo'yamahamitipratyayastathāpi dehāvasthābhedaikīkaraṇasphuraṇādabhedasāratāṃ spṛśan kaścit vimarśamātratāṃ śaṅketa aparaḥ, taṃ prati ca sūtraṃ kādācitkāvabhāse yā pūrvābhāsādiyojanā | saṃskārātkalpanā proktā sāpi bhinnāvabhāsini || 6 || dehe buddhau ityādi pūrvasūtrādanuvartate | yadivā viśeṣya- viśeṣānupādānādetadviśeṣaṇayogyaṃ dehādi labhyate eva aniyataṃ, etadāśayena vṛttau bahuvacanam | tatra ca ayamarthaḥ [ayamādyarthaḥ paṭā nu ka. |]- ghaṭādyanusandherapi vikalpatā samarthitā bhavatīti | kādācitko'vabhāso yasyeti upalakṣaṇaṃ, kautracitkaḥ kāthaṃcitko'vabhāso yasyeti ca | aniyatakāladeśākāre svalakṣaṇātmani dehe yuvarūpe pūrvābhāsena (page 310) bāladehābhāsena pūrvanāmnā ca caitra eva ahamiti, tathā bhaviṣyatāpi sthavirābhāsena; pāṇe'pi kṣudhitābhāsena tṛṣitābhāsena durbalādurbalābhāsena ca, buddhāvapi sukhitvaduḥkhitvādyābhāsena, śūnye'pi parimitāparimitābhāsabhedena mūrchāsamādhānādyābhāsāntaraiśca saha yojanā tāvadasti | prācyānubhavāhitavāsanāprabodhaprabhavasmaraṇamahimā ca tasyāṃ kāraṇaṃ, kintu sā yojanā kalpanaiva vikalpa eva tannibandhanasya bhinnāvabhāsasya saṃpūrṇasyaiva bhāvāt | yojyamānayorhi ābhāsayoḥ pratiyogyapohanoṭṭaṅkitabhedayoreva yojanā, yojyamāno'pica asau dehādiḥ pūrvāvasthaikīkṛto'pi [kṛte'pi ga. |] atadrūpāpoha eva nirbhāti | yojanā ca pramātureva arthānapekṣo vyāpāra iti sā kathaṃ na vikalpaḥ syāt | evamatra sūtre sarvaḥ padārtho yathāyogyaṃ kalpanātve hetubhāvena vyākhyeyaḥ | evaṃ ghaṭādāvapi anusandhirabhidhānīyo vikalpanatvena, kintu tāvatyāṃ bhūmau kasyacit bhedasya tiraskāra ityāśayena paripūrṇābhedasaudhasamārohaṇasopānatvamevamāderanu- sandhānasya gurubhirabhāṇi | pūrvābhāsena yā aikyayojanā ādigrahaṇādahaṃkāreṇa tatsamānādhikaraṇena ca caitra- ityādināmnā ca, sā kalpanaiva,- iti vṛttau saṃbandhaḥ | atra ca dehadhīprāṇaśūnyānāmapi parasparamasti anusandhānaṃ, tattu sarvathaiva viṣayayāthātmyatyāgena atyāsannabhāvopakārakṛtāt vibhramāt | nahi tatra ekamavasthātṛrūpamavayavi, tathā vakṣyamāṇamiva deharūpaṃ kiṃcidasti; tato na śunyādibhinnabhinnarūpapramātṛtānusandhānamiha vicāritam | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati yo'pi iti | na kevalaṃ dehādyanubhavamayo'hamiti vimarśo vikalpo, yāvadanusandhimayo'pi,- iti apiśabdārthaḥ | (page 311) yadāśaṅkāvighaṭanāya sūtraṃ, tat darśayati nanu iti | prathamasya pradhānasya | prathamagrahaṇena ca sadāśivādipramātṛbhūmāvasti anusandhigandha iti sūcayati | so'pica aciraprabhāvadaprarūḍharūpa eva saṃvedyasya saṃvedakamelanenaiva tatra ātmalābhādityāśayena saṃbandhapadam | samyak bandho'nusandhānapratyayasya rūḍhiriti yāvat | bālo gauraśca ahamabhavam, adya tu anyathā iti yuvā vyāyāmakarkaśībhūtadūrvākāṇḍaśyāmaśarīraḥ | etat dehāvasthānāmanusandhānāt nidarśitam | atra ca vāgrahaṇe na avasthāntaraṃ nirdiṣṭaṃ tatsamaye avasthāntarasya asaṃbhāvanīyatvāt sukhitvādau tu duḥkhitvādinā saṃbhāvyam iti uttaratra vāśabdaprayogaḥ | sukhī duḥkhī vā abhavam, adya tu anyathā iti buddhyavasthānāṃ, kṣudhitastṛṣito'hamāsam [tṛṣārtaḥ ga. |], adya tu anyathā iti prāṇāvasthānāṃ, mūrchāvyāmūḍhaḥ parimitaśunyāvasthaḥ samādhānabalāt bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā, tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ (yo. sū. 3|43) iti nirvṛkṣagiribhittyādi........................ | (vi. bhai. 68) iti svavadanyaśarīre'pi......................... | iti apekṣāṃ svaśarīrasya...................... | (vi. bhai. 107) ityādinītyā dehādiśūnye kramavikasvare sati saha unmeṣeṇa kramavikāsena vartamāno vā abhavam, adya punaranyathā iti śūnyāvasthānām, nityamekaṃ cittattvaṃ yat, tat na asya viṣayaḥ, (page 312) śarīrādi nityameva [evaṃ ka. |] sadekaṃ viṣayo'sya vakṣyate iti ......................ḍravyadikkālabuddhayaḥ (2|2|1) ityatra | nanu ekameva nityametadastu, kimanityatayā; atra āha bālya iti | nanu sarvadā iti kathamuktaṃ, nahi sadyojātasya kṣaṇāntara eva viśeṣo dṛśyate | dṛśyate eva,- iti darśayati tadāha iti | atiśayapadena idamapi āha - yadi pūrvatarameva vaisādṛśyaṃ na bhavet, ante'pi na bhavet tādavasthyānapāyāt | yathoktaṃ śrīmadanantapādaiḥ ante purāṇatāṃ dṛṣṭvā pratikṣaṇaṃ navatvahāniranumīyate | iti | pūrvarūpeṇa ābhāsena anupraveśo vyāmiśratā'sadaprakāśamāno vikalpabhūmāviti na asatyam | aikyaśabdena iti vṛttau | etena iti aikyayojanā ityantena vākyena | nanu vimarśabalāt vartamāne sa pūrvākāraḥ sthita eveti abhyupagamyatāṃ, tat ko yojanārthaḥ,- iti śuṣkasāṃkhyāḥ manyante, tān prabodhayati ekasya iti | nanu nāstyeva vicchedaḥ, kevalamanabhivyakta iti kṛtvā sa ākāro na upalabhyate | atrāpi āha natu iti | dṛśyatvaṃ hi yadi tasya rūpaṃ ca, evaṃca abhivyaktiḥ; tarhi idānīmapi kiṃ na dṛśyate iti śaktivyaktyādināmāntarapracchannaṃ tādavasthyātādavasthyakṛtaṃ vicchinnatvameva idamaṅgīkṛtaṃ syāt | tasmāt cidadvayavāda eva saṃviddarpaṇapratibimbarūpe bhāvakalāpe abhyupagamyamāne śaktivyaktivibhāgaḥ saṃvicchakticitritanimeṣaṇonmeṣaṇaparamārtha upapadyate, na anyathā,- iti darśitaṃ śrīvasuguptapādaiḥ saṃvidrūpātmaspandādeva unmeṣanimeṣataḥ saṃghātavigrahaviparyāsairlayodayopalakṣitakṛtya- pañcakaprapañcasaṃbhavaṃ nirūpayadbhiḥ | (page 313) etadeva sphuṭayati anityatvaṃ ca iti | teṣām iti ākārāṇām | samarthayiṣyate iti [ca iti ka. |] yadasattadasat................................. | (2|4|3) ityatra antare | anyathā iti śuddhena baudhasāṃkhyādimatena | tataśca iti yato vicchedena ākārāṇāmanityatā tasmāt nityamekaṃ śarīraṃ yato'sya viṣayastato'pi na ayaṃ vikalpo, na iyaṃ yojanā | nahi ekasmin yojanārthaḥ kaścidityapi na āśaṅkanīyam | anusandhānasya iti anusandhānatvena abhimatasyetyarthaḥ | apiśabdena idamāha-cidekaviṣayatvena yojanābhāvo yaḥ śaṅkyate, sa na kevalmayukto yāvannityaśarīramātraviṣayatvenāpi | etadeva prakaṭayati cidātmanīva iti | cidrūpe yathā sākṣātkārabhūmau prakāśalakṣaṇāyāmahamiti śuddha eva vikalpatāśūnyo vimarśo, naivaṃ dehādau | yato'pi iti sākṣātkāravimarśamātrarūpatvāt saṃbhāvyamānāt [saṃbhāvyaracanāt ka. |] vikalparūpatā na bhavet, naca tat saṃbhāvyate iti apiśabdārthaḥ | asaṃbhāvanāyāṃ hetumāha yasmāt iti | yadi vartamānameva śuddhaṃ dehādirūpamatra sphuret, bhavedayaṃ sākṣātkāraḥ, natu evamityāha naṣṭasyāpi iti | ata eva iti naṣṭasya yataḥ pratītiḥ, tataḥ saṃskārajā sā; tato vikalpātmikā | evakāreṇa vartamānabhāge bhavatvapi sākṣātkārarūpatā,- iti darśayati | nanu naṣṭe'pi bhavet sākṣātkāra ityāśaṅkya āha nahi asati iti | sākṣātkāro hi asaṃnihitena viṣayeṇa ayogināṃ na janyate, naca asato janakatvamucitam | tathābhūtena iti saṃskṛtena | pūrvānubhavo hi pramāturudriktaviṣayopādhikṛtabhedaḥ pūrvamabhūt, sa eva nilīnabhedaḥ saṃskāra iti ucyate, natu sarvathaiva (page 314) dhvastabhedaḥ; sa punaḥ prabuddha idānīntanadehādijñānasacivo bhavan smṛtiriti tātparyam | tathā iti jñānajanakatvena yadanusandhīyate pūrvatvam iti | karmaṇi lakāre'pi yat ityanena dhātvarthaḥ parāmṛśyate, na karmaḥ; pūrvaṃ tu asya yadanusandhānaṃ, sa vikalpa eva yataḥ pramāturasau svatantrasya vyāpāraḥ | puro'vasthitastu arthaḥ kāmaṃ sākṣātkṛtaḥ, sa kevalaṃ nijasvātantryakalollikhyamānapūrvānusandhānacitrasya abhittibhūta iti saptamyā nirūpayati | uktameva sphuṭayati nahi iti | tadā iti sarvamuktapūrvaṃ prameyaṃ prakṛte hetūkaroti | tata-ityarthe vartate yataḥ | nanu evaṃ yadi vikalpa eva ayaṃ, tarhi kiṃ tena saṃnihitena arthena tatra kṛtam | āha kevalam iti | bhinnaṃ tātkālikamabhinnaṃ pūrvāvasthayā ekīkṛtaṃ dehādi yato'syā viṣayastata iyaṃ na śuddho vikalpo, nāpi śuddhaḥ sākṣātkāraḥ, apitu cchāyāmayī pratyabhijñā,- ityucyate | pūrvasya pratyāvṛttyā vartamānasya ca ābhimukhyena jñānamiti pratyabhijñāśabdasya yo vṛttau prayogastasya abhiprāya iyatā vivṛtaḥ | nanu dehasya iti | etadupalakṣaṇam | dehasya bālyādinā, buddheḥ sukhādinā, śunyasya saṃkocetaratāratamyena kāmamastu vicchinnatvāt, prāṇopalakṣitasya tu sparśasya na kaścit bhedo lakṣyate | tathāhi sa sparśo dehena saha otaprotībhūtasya prāṇasya bhavan dehasvabhāva eva bhavati ayogināṃ yogināṃ vā prāṇāyāmapañcakābhyāsapṛthakkṛtasvatantraprāṇavṛttīnāṃ prāṇasvabhāva eva | ubhayathāpi na asya kaścit bhedo yena vicchinnopalambho bhavet tathābhūtaśca grāhakatvena vyākhyātaḥ | yat iti yata evaṃ tat iti tasmāt kathaṃ vṛttau vīpsayā sārvatriko viccheda uktaḥ | tadapi iti sparśasyāpi grāhakatvam | sāmānyarūpamabhinnameva sparśanam | ādigrahaṇāt prāṇīyo'ntarnādo yataḥ (page 315) so'pi na sarvadā anuvartate, apitu kadācit sukhajanakaḥ, kadācit duḥkhajanakaḥ svasthāsvasthatvādibahutarabhedādhāyīti tatrāpi viśeṣāḥ santyeva | yata evaṃ, tasmādeva hetoḥ pūrvameva vṛttāvuktaṃ sautrāntyapadavivaraṇaṃ śūnya ityādi || 6 || dehādīnāṃ krameṇa pūrvapūrvapramatṛvedyatāyā- manavasthānāt pramāturaprakāśe prameyamapi na jātucit prakāśeta, tasmāt parameśvara eva svaprakāśaḥ paramārthataḥ sarvatra pramātā, dehādau kevalaṃ pramātṛtābhimānaḥ, sa ca māyābhidhānaparameśvarecchāhetuka iti sūtrāntareṇa nirūpayan sadaiva sṛṣṭyādikṛtyapañcakaprapañcanacāturyaṃ nojjhati hi parameśvara iti ca darśayan svāminaścātmasaṃsthasya......................... | (1|5|10) iti yat prakṛtaṃ prameyaṃ, tallagnatvena vimarśasvarūpasya tadanuprasaktatayā ca apohanaśaktivicārasya āpātāt tadapi upasaṃharati tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan | bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || 7 || dehe buddhau ityādi yaduktaṃ tadevam iti etatsūtrārthavaśāt yujyate | tathāhi vyavahāre māyāpade'pi dehādiṃ vedyamapi prabhureva prakāśaparamārthaḥ prabhutvādeva māyābhidhānayā svecchayā āviśati pramātṛtayā svīkaroti taddehaprāṇādiprādhānyaṃ nirbhāsayan tatpramātṛbhāvaṃ nirbhāsayati, nirbhāsayaṃśca antaḥ iti ahantābhuvi sthitaṃ bhāsanaparamārthatvādavicchinnāvabhāsanameva icchayaiva bahiḥ iti antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavedyatābhūmau sphuṭamasphuṭaṃ ca krameṇa idamiti bhāsayati, tato hetoretat yujyate eva anavasthāyā abhāvāt | hetau liṅ | kiṃca yadetaduktamapohanasvarūpaṃ, tato hetoḥ | evam iti vakṣyamāṇasvarūpaṃ vastujātam | (page 316) kiṃ tat | āha na kevalaṃ prasiddheṣu sṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahakāleṣu yāvadasminnanyonyakrayavikrayavivādopadeśaprekṣāprabhṛtyananta- vyavahārakāle'pi dehaprāṇādīṃścaitramaitrādibhinnān āviśan aikyena tāvatyaṃśe nirmimāṇastatraiva sthitiṃ bhāsayan pūrvapramātraikyaṃ saṃharan, tadekaghananijarūpanimīlanāt vilayamupadarśayan aikyāveśāṃśena anugrahakalāṃ nirbhāsayan bhāntameva atyantaprakāśameva santamartharāśiṃ icchayā prabhuḥ svatantraḥ kṛtyapañcakasaṃpādane sadaiva udyukto bahiḥ ekābhāsatayā bhāsayati,- iti na asaṃbhāvyametaditi etat jātam | saṃbhāvanāyāmatra liṅ | tadetaduktaṃ sadāsṛṣṭi..................................... | (u. sto. 20|9) ityādi, pratikṣaṇamaviśrāntaḥ .......................... | (sta. ci. 112) ityādi, prākāmyamātmani .......................... | ityādi ca | apica yato vimarśasvarūpanirūpaṇaṃ vitatya kṛtaṃ, tat iti tato hetoḥ | evaṃ iti pariniṣṭhitaṃ tat jātaṃ yat pūrvamuktaṃ svāmina....................................... | (1|5|10) ityādisūtraiḥ | idaṃ hi teṣāṃ tātparyaṃ- prabhuḥ sṛṣṭikāle vyavahārakāle ca dehādīn pramātrīkurvanneva antarbhāntamartharāśiṃ bahirbhāsayati,- ityeṣa niyamo niyoga iti vidhirūpe niyoge yatra liṅ | vṛttāvapiśabdaṃ vyākhyātuṃ ādisarga iti | icchayā iti deśādyāveśe bahirābhāsane ca heturiti nirūpayituṃ māyāśaktyā iti kartṛśaktyā iti ca | krameṇa iti pūrvataḥ pramātṛvargāt viśleṣaṇamapareṇa saṃśleṣaṇamiti kṛtyapañcakāveśaḥ sūcitaḥ | (page 317) maheśvaro bhāsayati iti anavasthāparihāraḥ | evaṃ tridhā sūtrārthamavatārayati ittham ityādinā | eva ityanavasthāśaṅkāśamanam | na kevalam ityādinā sṛṣṭyādyavicchedaśaktatvaṃ pūrvaprastutamiti prāktanārthanigamanakāritvamavatāritam | svam iti śuddhaśrīśivabhūmau, avayavātmakaṃ śrīsadāśivādidaśāyāṃ rūpamasya iti dvandvagarbho bahuvrīhiḥ | indriyamatiṣu viśeṣarūpaṃ sphuṭaṃ [sphuṭayat ga. |] yadīśvarabhūmāvavibhāgena ahamidamiti bhāti, manobhūmau sāmānyarūpādasphuṭaṃ yat kila śrīsadāśivapade sargātisargaprārambhe śuddhe sadāśivādirūpe māyīye ca brahmādirūpe | lakṣaṇaṣaṣṭhīsamāso'yaṃ bahuvrīhirapi | sṛṣṭisthityādau prasiddhe yathā, tathaiva sarvadāpītyarthaḥ | ābhāsayati iti sṛṣṭisthitisaṃhāratirodhyanugrahayogyatayeti gamyate eva viśeṣānupādānāt | śuddha ityādinā prabhuḥ iti vyācaṣṭe svāminaśca....................................... | ityarthaṃ smārayan krameṇa aśuddhametadīyaṃsargaṃ nirūpayiṣyan tasya ityādinā śuddhaṃ tāvadāha, smārayati ca ..............ṇa vinā tasmādicchāmarśa................. | iti | icchā nāma tasya svarūpameveti icchuśabdena darśayan, kimarthamasya tādṛśī icchā, tathāhi krīḍārthāyāṃ jagatsṛṣṭau vihanyeta kṛtārthatā | sṛjecca śubhamevaikamanukampāprayojitaḥ || ityādivyāmūḍhaparyanuyogaṃ niravakāśayati | yathoktaṃ pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe | pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam || (śi. dṛ. 1|12) iti | siddhe hi svaprakāśavapuṣi svatantre ka eṣa vyāmohaḥ [vyāpāraḥ ka. |] vimarśapradhānā (page 318) pratītiḥ, satyapi prakāśe sadāśivapade yā manobhūmirmāyādaśāyāṃ bhaviṣyati, atra ca prakāśāṃśasya avabhāsarūpasya apradhānatvena nimīlanāt bhāvānāṃ ca avabhāsanatvāt dhūmadhusarībhāvaśyāmalitavicitrapaṭaniviṣṭabhāvapaṭalavat nimīlanamiti nimeṣavyavahāraḥ kariṣyate | etacca āgamādhikāre īśvaro bahirunmeṣa.............................. | (3|1|3) ityatra nirūpayiṣyate | vimarśaprādhānyādeva samastanāmāvibhāgasāranādabhūmirityucyate daśā iyaṃ, vimarśāṃśanimīlane tu avabhāsātmakasākṣātkārocitaprakāśarūpaprādhānyāt bodhāvabhāsonmeṣarūpāvibhāgasvabhāvabaindavapadavyapadeśyā aiśvarī daśā, iyameva māyāpade indriyaviṣayatā bhaviṣyati | evaṃbhūtaṃ pratītidvayaṃ prati yo viṣayabhāvastatkṛto yo bhedastena yaḥ sphuṭatvetaravibhāgastadyuktaṃ yat svāṅgabhūtaṃ tata eva avibhaktaṃ samarthaṃ ṣaṭtriṃśattattvātmakaṃ vastu cidacidrūpaṃ bhaviṣyati, na tato'dhikaṃ kiṃcidasti,- iti kṛtvā tasya yat prakāśanamiyameva viśvasya sṛṣṭiḥ | svarūpabhūtaiva ca asau bhagavato natu adhikā asau kācidadhikasya vā kasyacit | nīlamasphuṭaṃ pītaṃ sphūṭamitivat na atra bhinnaviṣayatvamiti brūte cviprayogena [dviprayogena ka. |], naca etatsṛṣṭiyoge'pi bhagavataḥ kiṃcidunatvamadhikatvaṃ vā,- ityāha tadāca iti | asyām iti sadāśiveśvarapadatirohitāyāṃ śuddhaśivadaśāyām | nanu kiṃ kramikametat daśādvayaṃ bhagavati, uta yugapat | ubhayathāpi na, -ityāha na cāpi iti | kramo hi kālavṛttiḥ | sa eva ca apekṣāntareṇa yaugapadyaṃ, kālānunmeṣe ca tadubhayamapi na kiṃcit | nanu ca evaṃ sati tadā iti avasthāyām iti taduttara iti ca (page 319) yaduktaṃ, tat sati krame avasthāvyavahārāducitamiha, tadabhāvādandhaprāyaṃ [tadabhāvāndhapadaprāyaḥ ka. |] bhavedityāśaṅkya āha kevalam iti | māyāsaṃskāradārḍhyādamāyāpadamakālakalitaṃ vaktuṃ sākṣādaśaknuvannaviruddhamapi rūpadvayabhedapradhānasvabodhadaurātmyāt viruddhamiva abhimanyamānaḥ pratipādyaḥ pratipādakaśca svapratipattipariniṣṭhitaṃ kramamatrāpi āropayati | anāropitaṃ tu kīdṛk tattvamityāha sarvatrātra itiśrīśivasadāśiveśvaratve | deśabhedo mūrtibhedataḥ, kālabhedaḥ kriyābhedataḥ | tau ca atra na staḥ iti sarvatrābhāsabhedo'pi........................... | (2|1|6) iti prakaraṇe vakṣyate, uktaṃ ca ādisiddhasūtre | evaṃ śuddhāṃ sṛṣṭiṃ vicārya aśuddhāṃ vivinakti tadevam iti | anantaraśabdaḥ paravacana iti dikśabdayoge pañcamī | atrāpi yadā tadā iti māyāsaṃskārādeva bhagavadicchāyāṃ kālavibhāgābhāvāt | darpaṇa iti ādhikyāvabhāse'pi anādhikyamāha | yāsu iti yāsu ābhāsyamānāsviti nimittasaptamī ābhāsanāyā naimittakatvamāha | tataśca ayamarthaḥ- yadābhāsananimittaṃ dehādīni grāhakībhāvyante, dehādyupayuktaśabdādivyatiriktaṃ tu śabdādi grāhyatāmāpadyate | nahi anyathā grāhyagrāhakadvayasantatīnāmābhāsanā upapadyate | yata evamiyaṃ śuddhamiśrāśuddhavyavasthā tat iti tasmāt hetorenāmeva aśuddhadaśāmapekṣya dṛk svābhāsaiva............................. | (1|3|2) iti prakaraṇe vyāpakaviruddhavyāptopalabdhyā svaparasaṃvidrūpayoranyonyābhāvaḥ sādhitaḥ śuddhe miśre ca pade nirodhābhāvāt | nanu pramātrādīnāṃ bhedo yadi pratibhāsate, tat pratibhāsānusāreṇa sa eva (page 320) astu tāttviko vidhācatuṣṭayavādināmiva,- iti kiṃ māyāparikalpanenetyāśaṅkya āha atrāpica iti | bhedavyavahāre śaṅkādyotakaścaḥ | na kevalaṃ śuddhadaśāyāmabheda eva sāraṃ, yāvadihāpīti apiśabdaḥ | jñeyasya na pṛthak kimapi tattvam, apitu jñeyatā nāma jñānameva | tadapi na aparaṃ kiṃcit, apitu prakāśarūpameva svatantratayā ahamitiviarśātmakapramātṛtattvamayam | nanu tadapekṣayā māyāpi kathamavabhāsayet bhedamityāha māyīya iti | dehādau pramātari āropitaṃ yatastatprakāśarūpamahamiti, tato dehādisaṃbandhasaṃkucitāvabhāsaṃ tat, tatastadapekṣayā bhedābhimāna upapannaḥ | nanu māyīye pramātari eṣaiva māyīyatā yadadhyāropitaḥ pramātṛbhāvastatra kimapareṇa prakāśarūpāropaṇenetyāśaṅkya [āropeṇa ga. |] āha taddharma iti prakāśarūpatāropaṇameva pramātṛtāropaṇamiti yāvat | tato yathā apāramārthikabāhyapadena āropitameva prakāśarūpaṃ saṃkucitasvabhāvamiti kṛtvā tadapekṣayā bhedena na ucitastathā ihāpi, kevalamasya arthasya anupapattau satyāmanupapannāvabhāsanakāriṇī māyākhyā śaktiḥ svaprakāśe bhagavati prakāśavapuṣi paramaśive tadāgamavimarśaprabhāvitā abhyupagamyeti bhāvaḥ | nanu evamāropitasya prakāśavimarśanaḥ(taḥ)kathaṃ tadarthakriyākāritvamucitamityata āha vastutaḥ iti | natu ghaṭaḥ paṭasvabhāvo māyāpade śuddhapade'pivā, tadāpi saṃvideva viśvarūpā; natu ghaṭaḥ kaścit svatantraḥ | nanu evamasminnaśuddhe māyāpade kālavibhāgastāvadunmiṣitaḥ,- iti tadapekṣayā bhagavatyapi sa prāpnoti | yāvaddhi purā māyāpadamaśuddhaṃ nollāsitaṃ tata ullasitamiti vyavahāro yathoktam anantarameva śuddhasargādanantaraṃ yadā ityādi, tāvadupanipatito (page 321) yuktyā kālavibhāgaḥ,- iti mohamapahartumāha atra ca iti māyāpade, ādiśabdāt miśradaśā | bhavedayaṃ doṣo, yadi ca parameśvarāpekṣayā yadeti anantaramityādi ca syāt; yāvatā māyīyavibhāgānubhavābhāsādhivāsitāsmādṛśadṛṣṭyapekṣayā etadityuktaṃ, bhagavati tu kena nāma na rūpeṇa bhāsate.................... | ityetāvatparamārthaprakāśe idānīṃ bhāti prāgabhāsīt bhāsyati ityādikamapi śuddhabhāsanamātraparamārthaṃ svaśaktivijṛmbhitaṃ darpaṇa iva vitatāvitatadeśatādi tat kevalaṃ svacchatāvijṛmbhitamiti paramaśivāpekṣayā na śuddhamiśrāśuddhatayā bhedavyavahāraḥ kaścit tatprakāśaikaparamārthatvāt sarvasya, citrabodhāpekṣayā nīlapītāditayā yathā iti | yadihi tadapekṣayā bhedavyavahāraḥ, sa tarhi teṣāṃ na prakāśo bhavet ghaṭa iva paṭāderniyamataśca sa eva teṣaṃ prakāśo'nyānupapatteriti niyamasya vyāpakasya anupalabdhilakṣaṇaprasaṅgasaṃtrastahetuvipakṣāt pracyutastatprakāśaikaparamārthatvalakṣaṇo heturbhedavyavahāraviparītābhedavyavahāreṇa vyāpyate iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | nanu evaṃ kathamuktaṃ pūrvaṃ pūrvapramātṛdaśāyāmuttaro nāsti,- iti | etatpariharati tadānīṃ kevalam iti | viśvapramātṛtāpadalakṣaṇe tasmin kāle kathaṃ dehaprāṇādermātṛtā | sā hi saṃkocavatī tasyā udreke sati asaṃkucitāyā viśvapramātṛtāyā eva ayogāpatteḥ | etaduktaṃ bhavati- śarīrasya vedyarūpasya sata eva vibhinne vedyavedakarūpeṇa yā pramātṛtā, sā prāṇaṃ buddhiṃ śūnyaṃ paramaśivaprakāśaṃ ca pramātṛtvena apekṣamāṇaiva jhaṭiti sphurati | yathoktam apitvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet | (spa. kā. 8) iti | bhagavataḥ punarvedakaikasvabhāvasya pramātṛtā svabhāva eva | (page 322) abhinnavedya iti tathā śarīrāderbhāsamānasya api paraśivaprakāśābhinnatvena na vedakatā kācit | nanu śarīraprabhṛteḥ pramātṛtā parimitatvena bhāvānāmabhito bhedamābhāsayati, paramaśivasya tu mātṛtā [prakāśātmatā ka. |] sarvamabhinnamabhito, naca ekadā ghaṭāderbhedābhedāvucitāviti parasya bhramaṃ bhinatti māyā iti | evamaśuddhaṃ sargamuktvā tasyaiva śeṣabhūtaṃ vyāvahārikaṃ sargaṃ...........ḍaparaṃ sūtrārthamunmīlayati tat iti | śuddhacidātmana ityādinā tasya viśvanirmāṇecchoḥ ityādinā śuddhavyāmiśrarūpanirūpaṇapūrvakaṃ māyīyasargarūpaṃ yadā saṃsāracikīrṣā ityādinā yaduktaṃ, tadeva vaktuṃ tathāhi ityupakrameṇa viśvavartina ityādinā śuddhamabhinnaṃ vidyāmayaṃ bhinnābhinnasvarūpaṃ smārayati | īśvarasya iti bhagavataḥ śivasya | parasparāpekṣayā iti īśvarāpekṣayā tu parasparamapi na bhinnāḥ, saṃvidekarūpaparamārthā hi te, tadapekṣayā tadāhamityeva te bhāseran; natu sarvamiti idantāprāṇitena sarvaśabdena vyapadeśyatayā | īśvarasya iti bhagavataḥ śivasya sadāśiveśvarapade evaṃbhūtaprakāśasvabhāvatā | etacca śrīśivasadāśiveśvararūpatvamantaranuprāṇakatvena prakhyopākhyārūpapratipattipratipādanātmake vyavahāre'pi pūrvabhāvitvena sphurati | viśvasṛṣṭāviva iti punaḥ smāraṇena sūcayati | tataśca ityādinā ādisargasvarūpaṃ yat vyavahārakāle lokayātrālakṣaṇe'pi atidiṣṭaṃ, tat spaṣṭayati | teṣāmeva iti viśvavartināmarthānāṃ daśātritayabhāktvena darśitānām | vāyvādiḥ iti | śūnyena bhūyasā [śūnye'nubhūyamānavyavahārā ka. |] vyavahārābhāvāt prāṇabuddhidehapramātṛtaiva uktā | ye pūrvaṃ sadāśivabhūmau, te idānīmantaḥkaraṇasya viṣayāḥ (page 323) santaḥ sāmānyātmāno mandaprakāśāḥ; ye tu īśvarabhuvi, te idānīṃ bahiṣkaraṇagocarāḥ sphuṭaprakāśā viśeṣātmānaḥ | tadāha iti vṛttigataṃ kramapadamiyatā śuddhamiśrāśuddhadaśāvyākhyānena vivṛtamiti darśayati | kartṛśaktyā iti vṛttipadena sautramicchāpadaṃ vaicitryeṇa vartitam | ātmatayā dehāderāveśe saiva icchā māyāśaktirucyate, bāhyāvabhāsane tu bhedanirmāṇabhāsanarūpatayā aśuddhakalāvidyāśaktirūpeti | nanu māyāśaktyā yāvadanātmani ātmatā dattā, tāvat kartṛtvajñatve tatra aviśuddhe datte eva | tat kimaparaṃ kalāvidyābhyāṃ kṛtyam | atra brūte māyāśaktyā hi iti | saṃkucitā pramātṛtā māyāśaktyā kāyaprabhṛteḥ satyavedakatāpaharaṇavedyarūpaviśrāṇanasamaya eva yadyapi vilabdhā, yat nareśvaravivekaḥ tena māyābhidhā śaktiḥ sahaiva kurute dvayam | vedyānsadasataḥ sarvānkāṃścidvedyāṃśca vedakān || iti, tathāpi tāvatā asau svātmanyeva prakāśavimarśayogādahamiti jaḍakuḍyādivilakṣaṇatayā sphuret, na punariyataiva bhinnasya nīlasukhādeḥ pramātā saṃpadyate | yadi pramātṛtāmātrāyattaṃ nīlādyavabhāsanaṃ bhavet, tat suṣuptaturyādipadaṃ na prakalpeta pramātṛtāmātrasya jaḍavailakṣaṇyena tatrāpi sadbhāve tadākṣiptanīlādisaṃvedanāvaikalyena jāgratsvapnānyataratāpattiprasaṅgāt | tataśca yatsaṃbhave'pi yat na bhavati, na tat tāvanmātrādhīnaṃ bījamātrasaṃbhave'pi aṅkura iva; tathāca pramātṛtāmātrasaṃbhave'pi bhinnavedyasaṃvedanamiti vyāpakānupalabdhiḥ | tāvanmātrādhīnatvasya hi vyāpakaṃ tatsaṃbhave sati avaśyambhāvitam, anavaśyambhāvitve nirvivādasya tadvyāpakāntarasya anapekṣatvasya viruddhaṃ sāpekṣatvaṃ prasajyate yatastasmānmāyātiriktena (page 324) apekṣaṇīyena bhāvyameva | tat darśayati kalā iti āgamasiddhayā bhāṣayā vidyāmapi svīkaroti, tathāhi āgame kalodbalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ | (sva. 11|98) iti paṭhyate, udbalitaṃ udbalanaṃ balotkarṣaṃ nītaṃ bāhyakāryaviṣayatāmadhigamitaṃ caitanyaṃ kartṛśaktirūpaṃ yasya, vidyayā ca darśito viṣayo nīlādiryasyeti | evaṃ bhinne yat karaṇaṃ, tatra kalāyāḥ sāmānyena vyāpāraḥ paṅgorapi gamanodyamadarśanāt, viśeṣeṇa tu tatparipūraṇe karmendriyāṇām; yattu bhinne vedanaṃ, tatra sāmānyena vidyāyā andhasyāpi rasaviviktatayā rūpāvagamāt; viśeṣeṇa tu tatparipūraṇe buddhīndriyāṇām | rāgakālaniyatayastu jñatvakartṛtvayorupādhitvena sthitāḥ, natu utthāpakatvena sthitāḥ,- iti iha prasaṅgena nirūpitāḥ | nanu sargādau bhāsanaṃ nirmāṇarūpaṃ vyavahārakāle tu saṃvedanarūpaṃ pūrvameva nirmitatvāt, tat kathamaviśeṣeṇa darśitam ādisarge vā vyavahārakāle'pivā bhāsayati ityāśaṅkya yā vṛttiḥ tathābhāsanameva utpādanam iti, tāṃ vivṛṇoti yadevaca iti | etadeva sphuṭayati ākṣepapratisamādhānābhyāṃ nanu ityādinā | bhinnāvabhāsanam iti pratirūḍhamiti śeṣaḥ | parimitatvāt iti vedyatvena anyataḥ saṃkucitatvāt | dvaitadarśanāt iti svarūpeṇa aparimitatve'pi vyāpārapārimityādaṇutvameṣāmiti āśayaḥ | teṣāmeṣām iti yathāyogamāgamataḥ pramāṇāntarācca siddhānāṃ, saṣṭhī nirdhāraṇe | nityameva iti sarvajñā hi te pūrvapūrvatarāśca pramātāraḥ, tato na teṣāṃ kadācidapi apūrvabhāvāvabhāsanam | nanu mantreśvarādīnāmapi svādhikāraparikṣaye mokṣāvasthāyāṃ kathaṃ pramātṛtvaṃ, tataśca nityameva iti asaṅgatam | etadāśaṅkāśāntaye
vol M00021 · chunkV2-M-sastho-vimarsa-k6-7 · lines via source.start/end