chunkV2-O-saptamo-vimarsa

IPVV · M00021
atha saptamo vimarśaḥ | svaprasarapreṅkhitavilasadūrmisaṃkṣubhitacidrasāpūram | amṛtasyandanasāraṃ bhairavasaṃvinmahārṇavaṃ vande || evamamunā vimarśatrayeṇa jñānasmaraṇāpohanaśaktayaḥ prādhānyena nirṇītāḥ, śaktimatsvarūpaṃ tu yadatra spṛṣṭamiva, tat tāsāmeva svātantryāpasāraṇena śaktitvameva samarthayitum | idānīṃ tu tacchaktyāśrayo'sti, sa ca tacchaktisaṃyojanaviyojanaviśramaṇatiraskaraṇaprathanādisvācchandya- sāratayā maheśvararūpo, natu dahanapacanāsvedanādiśaktyāśrayajaḍaprayahutavahasthānīyaḥ,- iti yadubhayaṃ na cedantaḥkṛtā...................... | (1|3|7) ityatra sūtre sūcitaṃ, tat nirṇetavyam | tatra āśrayamātraṃ tāvadasti,- iti nirṇayāya yā caiṣā pratibhā................. | ityādi .........................vyavahāro'nubhūyate | ityantaṃ ślokacaturdaśakam | tatra ekena āśrayasya svarūpamātreṇa abhidhānam | tato'pi dvayena sati ekatra āśraye vyavahāra upapadyate, na asati,- iti krameṇa anvayavyatirekopapādanam | vyavahāraśca pramātṛniṣṭho'pi bhavan bhāvarūpatāviśrāntiḥ kāryakāraṇabhāvātmā ślokena uktaḥ, pramātṛviśrāntiparamārtha eva tu yaḥ smaraṇalakṣaṇaḥ, so'pi ekena; sarvavyavahārānuyāyī tu satyāsatyapravibhāgalakṣaṇo vyavahāraḥ ślokāṣṭakena; ekena piṇḍārthasya nigamanamiti | atha pratisūtramartho nirūpyate | yaduktaṃ- sarvasya (page 339) jīvato jñānakriye siddhe iti, tat katham, jñānakriyayorāśrayo hi vaiśeṣikadarśane dūṣita eva tato bhinneṣu dharmeṣu.................. | (1|2|6) ityatrāntareva, tadāśaṅkya svadarśanānusāreṇa tamekamāśrayamupapādayiṣyan svarūpatastāvadupakṣipati yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā | akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || 1 || pratibhāti ghaṭa iti yadyapi viṣayamupaśliṣyantī iyaṃ kriyā lakṣyate, tathāpi na asya tat svajyotiḥ; kintu saṃvedanameva tat tathā bhāti māṃ prati bhātīti pramātṛniṣṭhatayaiva sphuraṇāt | yacchrutiḥ tameva bhāntamanubhāti sarvam | (ka. u. 5|15) ityādi | tata eva bhaṭṭacandrānandena paśyato rūpamālekhādbhāto bhānānuṣaṅgi yat | pratīpabhānaṃ pratibhā bhāvānām..................... || iti bhāvadharmatvena abhidhāya api ātmasaṃśrayā iti saṃvidviśrāntataiva uktā, kevalaṃ viṣayollekhānuṣaṅgāt saṃvedanarūpameva tatpratibhānaṃ bahiḥ sakramatvādidharmādhāratāṃ dhatte | ataśca sa sa iti kramākramādicitrarūpo yaḥ padārthānāṃ vastūnāmaiśvarasvātantryarūpadeśakālaśaktyutthāpitaḥ kramo deśakālaparipāṭī, tena rūṣitā upahitā kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21) iti kathitanītyā yā pratibhā eṣā iti sarvasya sadaiva svaprakāśā vastutaśca antarmukhena vapuṣā deśakālakalanāvaikalyāt (page 340) akramā sa eva bhagavān anantacidrūpaḥ deśakālādiparicchedavirahitasaṃvitsvabhāvaḥ pramāṇapramitisamūhasya yathārucisaṃyojanādikaraṇasvātantryayuktaḥ śuddhāhaṃpratyavamarśamayaḥ kalpiteśvarāṇāṃ brahmaviṣṇvādīnāṃ svāṃśābhiṣekopakalpitaiśvaryo maheśvaraḥ pramātā | sā ca pratibhā anapahnavanīyā,- iti antarmukhena vapuṣā āśrayaḥ siddha eva | na atra yatnāntaramāstheyamiti cena dyotayati | sūtrārthamavatārayati yāvacca iti | cārtho vyākhyātaḥ | yat kiñcidābhāsate, tasya antarmukhaṃ yadavabhāsanaṃ; sa ātmā pramātā, sa evaca svabhāvaḥ, tadevaca aiśvaryamiti saṃbandhaḥ | cārthameva pūrvavastusiddhāvasya ayatnasiddhatvamityevaṃvidhasamuccayalakṣaṇaṃ nirūpayituṃ pūrvoktamanubhāṣate saṃkṣepanigamanena tadevam iti | tatra iti evamupapādite sati | kramapadenaiva bāhyatā ākṣiptā | sā ca ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ | (2|4|4) ityatra māyāpramātṛkaraṇagocaratvābhimānabhūmitvameva,- iti vakṣyate | tat darśayati buddhyakṣa iti | buddhyakṣaśabdena antaḥkaraṇamapi draṣṭavyaṃ, manogocaro'pihi bāhya eva | ata eva iti etadeva bāhyatvaṃ pratipādyatvena abhisandhāya ābhāsaśabdena uktam | kathaṃ tadanuktau tat pratīyate | āha bahīrūpatvādeva arthatāpradhānatvamevetyato hetorābhāsatāsvīkāre tat pratīyate iti yuktam | yā pratibhā iti upakrame seti vaktavye puṃnirdeśasya ka āśaya iti bāhyāvabhāsa iti | cittattvasya yā antarakramābhāsatā, sā lokasya [loke'sya ka. |] māyāśaktivimohabalāt na siddheti vidhīyate siddhaṃ kramikaṃ bāhyāvabhāsamanūdya yā (page 341) ityanena | naca tāvatmātrataiva vidhīyate yena seti bhavet, kintu pramātā maheśvaraḥ sā [sā ca ka. |] pratibhā iti pramātṛtvamāheśvaryābhyāmupacitā labdhaparipoṣā, tata eva upacayabalādeva ucitaḥ puṃstvanirdeśaḥ | vṛttau tu iti phalanirūpaṇaṃ vṛttau kṛtamiti na yacchabdo vidhāsyamānadharmādhāratādyotako'nuvādakatvena upāttaḥ, nāpi dharmādhāratābhisandhānapātrīkṛtapūrvarūpaniṣṭhavivakṣita- dharmāntarādhāratādyotako vidhāyakatvena tacchabdaḥ | naca sarvathā sautrau vidhyanuvādau spaṣṭāvityāha [na spaṣṭau eva ga. |] evakāreṇa iti | sa eva ātmeti hi ukte anyaḥ kaścidātmeti śaṅkā yāvat galati, tāvat vidhānaṃ phalakṛtameva bhavatīti | ābhāsa eva ātmā iti vṛttigranthaṃ saṃgamayati āśaṅkāṃ śamayan yadyapi ityādinā | nanu antarmukhatvāt yasya na kālayogaḥ, sa kathaṃ sarvasaṃvitkālavyāpī iti uktaḥ | atra āha athaca iti | uktam iti vṛttau sūtre ca | nanu yadi sa eva itthaṃ sphurati tacchaktivikāso viśvamiti, tarhi alaṃ tatpratyabhijñāmupadiśya | atra āha kevalam iti | evaṃbhūtaṃ yadarthānāṃ krameṇa kintu naisargikaḥ............................ | (1|6|9) ityādisūtradvayadṛṣṭyā avabhāsanaṃ, tasyeti samastaṃ padam || 1 || evaṃ pratijñātaṃ śaktimatsvarūpamupapattyā upapādayitumanvayaṃ tāvadāha sūtreṇa tattadvibhinnasaṃvittimukhairekapramātari | pratitiṣṭhatsu bhāveṣu jñāteyamupapadyate || 2 || saṃvinniṣṭhā viṣayāṇāṃ vyavasthitayaḥ | (page 342) iti yat ghoṣyate, na tat bhinnāsu saṃvidrūpāsu pramāsu viśramaṇamātraṃ mantavyam, tāvatā hi na sidhyati vyavahāraḥ, apitu tāstā nīlasukhādiviṣayeṣu vibhinnā yāḥ saṃvido niścayāntāḥ, tānyeva mukhāni upāyāstairnadīsrotaḥsthānīyairnenīyamānā [unniyamānā ka. |] haṭhavāhenaiva ahamityekamahāsaṃvitsamudre yadā ābhimukhyena viśrāntiṃ yānti, tadā eṣāṃ jñāteyaṃ parasparaṃ svasvāmitākāryakāraṇabhāvādiḥ samanvayo vyavahārātmā upapattyā ghaṭate | jñātīnāṃ bhāvo jñāteyam, karma ca eṣāṃ parasparaṃ jānīyuriti, tadeṣāmanyonyayogakṣemodvahanena [tadānyonya ga. |] samanvayo lakṣyate, paramārthataścidrūpatāprāṇa eva ayaṃ yukta iti nirūpayituṃ gamyamānavyatirekamukhena sūtramavatārayati yāvat iti | nipātāvetau yaditi [yadīti ga. |] taditi cārthe | athavā kālaviśeṣāvadhinirūpaṇāya parimāṇaśabdau | evaṃvidhābhyupagamakālāvadhi na samanvayavyavasthānaṃ samarthayituṃ śakyamiti aikadhyam iti pramātṛrucitaḥ katipaye kecideva kadāciditi bhāvaḥ | samānajātīyatvāt iti | anena sāṃkhyādīnāṃ bhinnavyāpakacinmātrapuruṣavādināṃ mokṣāvasthāyāṃ kathaṃkāraṃ bhidyeran puruṣāḥ svarūpadeśakālavaicitryāsaṃbhave sati,- iti āveditam | anyonyamelanaṃ pramātṝṇāṃ prameyānāṃ ca bahuśākham | vyavahāro vyavahārāntarānubandhī,- iti viśeṣābhiprāyeṇa saptamīsamāsaḥ, sāmānyarūpatāśrayeṇa abhedāśayena karmadhārayo vivṛtaḥ | naca ābhāsajīvitabhāvavāde vyavahārasya avastutvamābhāsamānatvādeveti darśayati tataḥ iti || 2 || nanu sarva eva samanvayaḥ kāryakāraṇabhāve viśrāntaḥ, sa ca bhinnānāmeva bījāṅkurāgnidhūmādīnāmityāśaṅkya sūtreṇa prāguktamanvayavyatirekābhidhānadvāreṇa (page 343) prasaṅgadiśā prasaṅgaviparyayalābho bhaviṣyati,- iti upodbalayati deśakālakramajuṣāmarthānāṃ svasamāpinām | sakṛdābhāsasādhyo'sāvanyathā kaḥ samanvayaḥ || 3 || anyathā iti yadi ekapramātṛviśrāntirna upagamyate, tadā arthānāṃ nīlasukhādīnāṃ tajjñānānāṃ tanniścayānāṃ ca deśataḥ kālataśca krameṇa bhinnānāṃ svarūpamātrapariniṣṭhitānāṃ ca kaḥ samanvayaḥ | naiva kaścit | sahi samanvayaḥ sakṛdābhāsena [ābhāsane ga. |] deśakālasvarūpābhāsayojanaikyābhāsena sādhayituṃ saṃpādayituṃ jñāpayituṃ śakyaḥ, na anyathā | sakṛcchabdo bhedaniṣedhatātparye prayuktaḥ | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa upakṣipati paurvāparyādinā iti | kathamiva syāt samanvayaḥ, na kathaṃciditi | anna ayaṃ hetuḥ- kramavattvalakṣaṇāt paurvāparyapathāt deśakālabhedādādipadākṣiptācca svarūpabhedāt | etacca na asiddhameṣāmiti vyākartuṃ sūtrānusāraṃ punaḥ sāmānādhikaraṇyena vivṛṇoti deśa ityādinā | evaṃ vyācakṣāṇaḥ sūtrapadānāmapi ubhayathā yojanā kartavyeti śikṣayati | yadivā paurvāparyaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ, ādiśabdaḥ prādhānyavācī | tadayamarthaḥ- kāryakāraṇabhāvaprādhānyena yaḥ saṃbandhaḥ iti ucyate, tatra saṃgatyā bandhanamanyonyāparityāgaḥ ityayameva artho na ghaṭate | yadi ityādinā na anyathā iti sautraṃ vivṛṇoti tadā iti vyavahārakāle | ābhāsasāraṃ yāvadābhāsaṃ bhāvānāṃ tattadrūpamiti hi uktamasakṛt | vyavahārāpekṣayā iti yaduktam, tadeva sphuṭayati pramātṛvyāpāratvena iti | bhāvavācinyā iti kriyāvācinyā | (page 344) bhāvaśabdena parispandamānasādhyasādhanavyāpārarūpatāmapi āha | nanu kimarthamayaṃ vṛttau bhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ | āha svarūpa iti svarūpe ābhāsane prakāśananiścayanarūpe yat bhedapratipādanaṃ, tadāśaṅkāśamanāya | nanu evamapi deśakālabhedāt samanvayo bhaviṣyati, kimekapramātṛviśrāntyā,- ityāśaṅkāyāmāha avabhāsa iti | nanu etāvatā svasamāpinām iti vyākhyātaṃ vṛttikṛtā, natu prakhyaḥ ? pādaḥ na na vartita ityāha avabhāsabhedādevaca iti | vakṣyate iti kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4) ityatra | abhedamayaḥ iti svarūpataḥ | abhedāvabhāsa iti saṃvedanataḥ | svarūpābhedaprāṇo deśābhedaḥ iti | etadeva sphuṭayati svarūpameva hi iti | tadavaṣṭambhayogāt tu ādhāro'pi deśa iti vyavahriyate | bhedābhedamaya eva tarhi artho'ṅgīkriyatām, naitaditi brūte naca iti | tat iti pūrvavākyārtharūpaṃ virodhādayuktatvam | ekapramātṛmayatvam iti kartṛpadam | agre iti kāryakāraṇabhāvasmaraṇabhādhādisamarthanā- vasare | so'bhinna ityādivṛttiḥ kaṃ sūtrāṃśaṃ vartayati,- iti nirūpayati etacca iti | anyena prakāreṇa kaḥ samanvayaḥ iti yat sautraṃ, tatra anyaśabdena yaḥ prakṛtaḥ prakāra ākṣiptaḥ; so'nena vṛttigranthena vartita ityarthaḥ || 3 || kaḥ samanvaya ityuktaṃ, tatra bahuvyāpī kāryakāraṇabhāva eva tāvat parīkṣyate sūtreṇa pratyakṣānupalambhānāṃ tattadbhinnāṃśapātinām | kāryakāraṇatāsiddhihetutaikapramātṛjā || 4 || iha agneranupalambhe dhūmasya anupalambhaḥ, tato'gneḥ pratyakṣatayā (page 345) upalambhe'pi tatkāla eva anupalabdhasya dhūmasya anantarakṣaṇe pratyakṣībhāvādupalambha ityevaṃ pratyakṣadvayamanupalambhatrayaṃ ca,- iti pratyakṣānupalambhapañcakaṃ prasādhya anvayavyatirekasiddhiparamārthāṃ kāryakāraṇabhāvasya prasiddhimabhimanyante | tacca eṣāṃ manorathamātram | tathāca agnipratyakṣeṇa agnirasti,- iti niścīyatāṃ, dhumapratyakṣeṇa api dhūmaḥ, anupalambhairapi dvayābhāvo dhūmābhāvaśca,- iti vyavahriyate | tadete pratyakṣānupalambhā vahnirdhūmo vahnyabhāvo dhūmābhāvaḥ ityevaṃ prātipadikārthamātraniścayaniṣṭhā ghaṭaḥ paṭaḥ iti yathā | tadete tasmiṃstasmin bhinne aṃśe bhāge nipatanaśīlāḥ, sati agnau dhūmo, vahnyabhāve dhūmābhāvaḥ,- ityevaṃbhūtasaptamyarthasvabhāvamapekṣālakṣaṇaṃ kāryakāraṇabhāvamanvayavyatirekasatattvaṃ kathaṃ niścinuyuḥ | asmaddarśane tu uktapratyakṣānupalambhasroto'nusāreṇa tāni tāni prameyāṇi ekacitsindhusaṃdhukṣaṇasakṣaṇāni yatastataḥ ekībhūtāni pramātṛsvātantryotthāpitāpekṣālakṣaṇasvarūpavailakṣaṇyāni, natu dvandvapadārthasadṝṃśi pramātrā bhāsyante | tathābhāsyamānataiva kāryatā, kāraṇatā ca tathābhāsanam | kāryatāṃ vṛttau pūrvaṃ vyācaṣṭe; paratastu tattat ityādisūcitāṃ paradarśane tadanupapattim,- iti tātparyaṃ vṛtteḥ | padārthaṃ tu vivṛtikṛdeva yojanāpakṣe [pekṣaṃ ka. |] yojayiṣyati bahutaravyāpitvaṃ sūcayituṃ, avatāraṇe'pi- śabdo bhinnagrahaṇena idamāha- yadeva ekaṃ sādhayitumanviṣyate pramāṇaṃ pratyakṣādi, tadeva kramikaṃ svayaṃ bhinnaṃ bhavadekaprameyasiddhiṃ kathaṃ vidadhīta viruddhatvāt,- iti tasya aikyāpādane yatanīyaṃ, pramātṛtattvamevaca tāvataḥ pratyakṣāderekamantarmukhaṃ svasaṃvedanarūpaṃ bhavadutsahate vihantumanekatām | utpattiḥ kāryatā, (page 346) utpādanaṃ kāraṇatā, tadubhayamapi bhāvasya bhāvarūpatāṃ muktvā na abhyadhikaṃ kiṃcit sattāyāṃ veti vakṣyate yadasat tadasat............................. | (2|4|3) ityatra prakaraṇe naca yuktaṃ jaḍasyaivam......................... | (2|4|19) ityantena granthena | āpādya prāpya iti pratyakṣādīnāmeva kartṛtvam | parapakṣe tu anupapattirasya arthasyetyāha yadā tu iti | svaviṣayābhāsam iti | svaṃ vyavahārayati iti tadvyavahārakaṃ vikalpamutthāpayatītyarthaḥ | evakāraḥ kiṃ punaḥ iti vakṣyamāṇāt dūrāpetatāṃ buddhāvunmeṣayati, agnyabhāve hi asti tāvat nāmagrahaṇamagnerityāśayaḥ | tadā iti agnyabhāvavyavahārakālasya sūcanaṃ, natu tatparāmarśanaṃ, tathāhi sati dāpratyayayogo na yujyeta | atra bauddhiyaṃ siddhāntamāśaṅkate atha ityādinā kṣatiḥ kācit ityantena | na kāryakāraṇabhāvaḥ kaścideko'sti yaṃ prasādhayituṃ pratyakṣānupalambhā ekapramāṇīkartavyā yatneneti tātparyam | ata eva iti yato yathādṛṣṭo'vasīyate, tata ityarthaḥ | yathādṛṣṭaḥ iti supsupā (2|1|4) iti samāsaḥ | vikalpena aneko'pi artho yata itthamavasīyate,- ityato hetoḥ, tena kāryakāraṇatā avasitaiva bhavatīti saṃbandhaḥ | nanu evamavasāyādeva kathaṃ sā avasitā bhavet,- iti bhramaṃ hetunirūpaṇena śamayati yasya hi iti agneḥ | yadīyasattām iti dhūmasattām | nanu agniśca dṛṣṭo, dhūmaśca; prayojyaprayojakabhāvastu kva viśrāntaḥ | āha evam iti | tasmāt iti yataḥ paścāttanaṃ na prayojakaṃ, nāpi samānakālaṃ; tasmāt | yathādṛṣṭam iti avyayībhāvo'tra (page 347) darśanānatikrameṇetyāha | nanu kṛttikodayaḥ pūrvaṃ niyamena, tato'pi rohiṇyudayaḥ ityādau syāt kāryakāraṇatā | atra samādhiḥ notpattiḥ iti | āgamāt hi nakṣatrarāśicakraṃ dhruvanābhipratibaddhaṃ sthitameveti avagataṃ, tadunnataparvatasadbhāvāsadbhāvayośca tirodhānātirodhāne ca candrārkatārāderupalabhyate eva | nanu anavabhātamapi upapattyā sādhanīyamindriyādṛṣṭādikamevetyata āha upapadyate vā iti | anupapadyamānamapi upapatteḥ kaṃcitkālamalābhāt jñātabhāditārthakriyākaṃ satyamaṅgīkriyate, iha tu na tathā,- iti brūte upayujyate vā iti anālocitopapattikamanavalokitārthakriyākamapi dākṣiṇātyasya iva karabhacakramabādhitānubhavasiddhi na na śraddheyam, atratu naiṣa vidhiriti darśitam | avabhāti iti, avabhāsamānasya upari bādhakabhāvalakṣaṇopapattiḥ sadbhāvasthairyaprasādhako vā upayogo'bhidhānīyaḥ ityāśayaṃ vaktum avabhāti ityatra uttarasamānakaṣyatāsaṃbhāvanāṃ bhaṅktuṃ vāgrahaṇaṃ na kṛtam, anyathā trīṇi vā vāgrahaṇāni ekameva vā,- iti yuktaṃ syāt | nanu dhūmaśca agniśca bhinnāveva dṛṣṭau, tayorvikalpe'pi [vikalpopi ka. ga. |] bhinnarūpatāmeva vyavaharatu nāma | ekaṃ [evaṃ tu ka. |] tu kāryakāraṇabhāvaṃ kathaṅkāraṃ vyavaharet vikalpasya punaḥ iti arthabalotpannaṃ darśanaṃ kāmameva na kuryāt,- iti punaḥśabdena viśeṣadyotakena sphuṭayati | yadi bhaviṣyadvākyārtharūpaṃ vibhaktānāṃ daṇḍapuruṣādīnāṃ saṃśleṣeṇa yojanaṃ, avibhaktānāṃ ca guṇaguṇyādīnāṃ vibhāgena yojanaṃ parāmṛśati svabhāvavattāvidhānāya ayamiti vikalpaḥ ekābhilāpa iti kāryakāraṇabhāvo'nayoḥ,- iti (page 348) saṃketakalpitena ekena abhilāpena tāveva dvāvarthau yataḥ parāmṛśyete, tata eva tathāparāmarśāt bhrāntinimittāduditabhramāḥ saṃbandhamekaṃ vastusantamabhimānabalena kalpayanti | nanu na atra vanapratyaye gavādaya iva agnau dhūma iti agnidhūmādayo'nyonyanirapekṣā eva bhānti, apitu parasparamapekṣamāṇatvamapi teṣāmatra bhātyeva, tata eva prātipadikārthavilakṣaṇa eva atra saptamyartharūpaḥ eko'rtho bhāti, tat kathamuktam anekaṃ dṛṣṭapūrvam iti | etat nirasyati yāpica iti ityādinā | lakṣyate iti anantaramivaśabdena tasyā aparamārthasattvamāha abhimānabalopakalpitameva tallakṣaṇaṃ yataḥ | yathoktaṃ ............................ṣo'san kathamapekṣate | ityādi | sāpi iti lakṣyamāṇākāreti yojyam | ete iti vikalpāḥ | pratītimātraṃ pratyayaśūnyasāramasyā [śūnyaṃ sāmarasyā ga. |] buddheḥ, tato'syāḥ pratyayaḥ pratibhāsanakāla eva uttiṣṭhati, tata eva satyeva pratibhāse vastuni bhāsate param | iti pratibhāsadharmo'yam kutaścit iti bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ | iti nītyā prasiddhaśirorūpatāpratipādanāya rāhoḥ śira iti ekārthakriyākāritvapratipādanāya ca gaurgauriti | nanu yadi vikalpitāt tathābhūtāt prayojanaṃ kiṃcit sidhyati, tarhi artha eva asau | atra siddhāntayati tathābhūte iti | taimirikadṛśyamāno'ruṇo'pi dīpo nijenaiva vapuṣā arthakriyāṃ vidhatte, natu bhramotthāpitena; tadvadihāpīti | nanu avasāyaviśrāntāḥ sarve pramāṇavyāpārāḥ, avasāyaśca vikalpanasvabhāvo'rthanirapekṣajanmā (page 349) na vastutattvaspṛgiti tanmukhena avisaṃvādakatvaṃ nāma yatnasamarthitamapi gajasnānīkṛtaṃ syāditi parāśaṅkāmamunaiva śamayati tathābhūta iti | prāpakaṃ hi pramāṇaṃ, tadapi prāptiyogyavastuviṣayapravṛttisaṃpattyupayogipratītisvabhāvameva ucyate | tataśca avasāyo yadyapi upaplutaḥ, tathāpi prāptiyogye vastvaṃśe avasite pramāṇasya prameyasya vyavahārasya ca viṣayaviṣayibhāvasmaraṇādabhilaṣitapravṛttervastuprāptiparya- vasāyinyāṃ pravṛttau kartavyāyāṃ na kācit khaṇḍanā antarālavartini pravṛtteḥ pūrvabhāvini pramāṇavyāpāravyavahāritvācca pradhānabhūte satyapi upaplutasvabhāve vyavasāye | atra ucyate iti sidhāntaḥ | atra ca idaṃ tātparyam- iha prakāśasya vimarśāviyuktasyaiva prāmāṇyāt vimarśabalena sarvameva pramāṇamanyasaṃbaddhameva prameyaṃ paricchinatti, na śuddhamiti saṃbandhaḥ | na avabhāti iti asaṃbaddhaṃ vacaḥ | tathāhi- kvacit prameyaṃ tajjātīyena, kvacit vijātīyena prameyāntareṇa saṃvalitameva bhāti | sarvatra ca pramātṛrūpasaṃvalanā nirbhāsate eva | naca sā abhedaḥ, abhede hi kaḥ saṃvalanārthaḥ; naca bheda eva saṃvidbhūmāvabhedasmaraṇāt | ekāntabhede'pihi kaḥ saṃvalanārthaḥ | ato bāhyādrūpādārabhya pramātṛviśrāntiparyantaṃ yat bhāvasya vapuḥ, tatra asya bhinnatā avabhāti, tadvaśādaṃśenaivaca [taśādaṃśenaiva ca ga. |] abhinnatā, saivaca saṃbandharūpatā, tadasau bhātyeva, tathaivaca pramāṇena āveditā arthyate ca pramātṛbhiḥ | evameva bhāvatattvam iti, yat yathā bhāsate, tat tathā paramārtha iti hi vitatya āveditam, āvedayiṣyate ca | yāvacchabdo'nyatra ayatnasiddhaṃ sādhyamiti upakṣipati | etadeva nirvyūḍhamiti dyotayituṃ yatra punaḥ (page 350) iti | nipātasamudāyena amumeva arthaṃ spaṣṭayiṣyati | ukte'sminprameye balādeva idamāgacchatīti | prameyasamuccaye caḥ | sakalo ya idaṃśabdavācyatāyogyo niyatadeśakālākārarūpaḥ, tena saha yadabhinnatvaṃ; tadupalakṣitā eva avasīyante idamityavasāye ghaṭa ityavasāye [avyavasāye ga. |] ca sakalapṛthubudhnādyabhedena | yaduktaṃ niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite | sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate || iti apohatattvavicāre | nahi tadānīṃ bheda eva bhāti | bhedo hi itthamābhāseta yadi dṛśyābhimatasvalakṣaṇāpekṣayā yāni svalakṣaṇāntarāṇi, tāni svālakṣaṇyena tadā bhāseran, yadivā tiraskriyeran, tattiraskāre dṛśyasyaiva avabhāsanāt, naca bhānti tāni, nāpi tiraskṛtānīti tadṛśyasādbhūtānyeva | atraiva upapattimāha anyathā iti yatsaṃketakaraṇakāle yat na ābhātaṃ, tat tacchabdāt na avasīyate [anumīyate ka. |] gauriva ghaṭaśabdāt, avasīyante ca idaṃśabdātsakalāḥ puraḥsthitaniyatavyaktayo ghaṭaśabdācca pṛthubudhnodarākāravyaktayaḥ,- iti tatsaṃketakaraṇāvasare eva na na bhānti | tadanavabhāsanasya hi viruddhaṃ yat tadavabhāsanaṃ, tasya yat kāryaṃ pāramparyeṇa tataḥ śabdāt tadarthādhyavasānaṃ; tadiha upalabhyamānaṃ svakāraṇaviruddhasya niṣedhakamiti svabhāvaviruddhakāryopalabdhiḥ | evamekākiparāmarśe'pi sāmānyata idamiti madhyamarūpato ghaṭa iti ativiśeṣarūpata īdṛśo'yaṃ ghaṭa iti tridhāpi sthite saṃbandhāvabhāsamupapādya prakṛte tamayatnasiddhatayaiva darśayati, yatra punaḥ iti upakrameṇa tatra iti padena yasyāṃ tattvacintāyāṃ kriyamāṇāyāmasaṃbhāvyamapi idamupanataṃ tasyāṃ satyāṃ (page 351) sakalaprasiddhaṃ prasiddhameva bhavatīti yojanā | punaḥśabdo'saṃbhāvanātmānamiha viśeṣaṃ dyotayati | ekaparāmarśa ityanena ābhāsānāṃ ca melanaṃ, svalakṣaṇāntarāṇāṃ ceti bahuśākho.yaṃ saṃbandha eva nirbhāsate iti sphuṭayati | tata eva āha saṃbandhasiddhau bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā | lokayātrākṛtiryasya................................................. || (ślo. 1) iti | vāda iti kathanamātrametat sarve bhāvāḥ svabhāvena............................... | ityādīti yāvat | evaṃ siddhāntamupakrame abhidhāya, pūrvapakṣaṃ yadyapi ityādinā anubhāṣya tathāpi ityādinā pratikṣipati [upakṣipati ka. |] | pratibhāvikāsagrahaṇena āntaro'sāvabhedāvabhāso, māyīyo bhedāvabhāsaḥ iti bhinnaviṣayau bhedābhedāvavirodhināviti brūte | ubhayam iti dhūmamagniṃ ca | na anyathā iti saṃbandhapratibhāvikāsena hi vinā tacca tacceti syāt, natu ṣaṣṭhyarthaḥ | cārtho'pivā na bhavedekajñānāveśe'pi pṛthageva anyonyāpohanasya bahuśākhasya unmīlanena niścayāt | avabhāti ceti, ghaṭa iti, bhāvānāmiti, upapadyate ceti | samarthayate pramātṛlīna iti pramātṛlagnatvena yadabhinna rūpaṃ, tasya aprakāśe bheda eva na pratitiṣṭhet,- iti na ayamabhedo bhedena virudhyate iti yāvat | etadeva vastuvyatireke prādhānyena upayujyate cetyatra hetūkaroti yāvaddhi iti | pūrṇo bhāvaḥ prathāyāḥ, prathamānasya bhāvasya pramātṛparyantaṃ rūpaṃ, prathāyāśca saṃvedanarūpaṃ bhāvatādātmyena vartamānaṃ vimarśasvātantryabṛṃhitaṃ ca pūrṇaṃ rūpam, (page 352) anyathā kevalādeva prakāśāt sati vyavahāre [vyāhāre ga. pāṭhāntaram |] alamadhyavasāyeneti kṣaṇikatvamapi vyavahriyate, avasāyāt vyavahāre prakāśarūpatvābhāvāt jaḍo'pi vyavahāraheturbhavediti alaṃ saṃvedanena | dvābhyāṃ vyavahāraḥ iti cet, na dvayoryugapadabhāvāt | prakāśacchāyayā uparakto'dhyavasāyastathetyapi asat,- sa hi prakāśakāryaṃ cet kuryāt, tarhi prakāśa eva asau; kā cchāyā | prakāśarūpatāyāṃ ca tadeva prakāśarūpamadhyavasāyamayaṃ ceti prakāśa eva vimarśātmā,- iti āyātam | prakāśo'dhyavasāyena vyavahṛto vyavahāraheturiti cet jñānamabhidhānaṃ ca vyavahāraḥ | naca prathamaprakāśo'dhyavasāyasya jñeyaḥ | sa hi svaprakāśa eva paraprakāśatve anavasthāderuktatvāt | abhidhānamapi vikalpanam | tadapi prakāśanarūpaṃ cet, punarapi tadeva āvartyam; aprakāśanarūpatāyāṃ ca jāḍyamiti uktam; abhimāno'pi tathaiva vikalpyaḥ,- iti alamanena kṣaṇikatvavyañjanamiśrīkaraṇakalpitasvacarvaṇayogyatākena śuṣkasāṃkhyocchiṣṭena | yat yāvatā hi yuktamarthakriyākāri, tat tāvadrūpaṃ nīlamiva nīlatvena | kāryatvakāraṇatābhimānarūpaṃ [bhirūpaṃ ka. |] pramātṛviśramaparyantena vapuṣā sarvamarthakriyākāri | evamanupagatau na kasyacit kiṃcidrūpaṃ syāt | etacca pade pade nirūpitamapi saṃkṣepeṇa avismaraṇāya uktam | nanu tadanavadhāraṇe na kiṃcididaṃ prakāśeteti uktam | satyam, na anavadhāritamapitu avadhīritamanādareṇa apahastitaṃ bhagavanmāyopakalpitenaiva | yadvakṣyati itthaṃ svasaṃvittimapahnuvānaiḥ..................... | iti | yattat iti anyonyāsaṃbaddhaṃ [saṃbandhaṃ ga. |] viśvaṃ svaṃ ca vacanaracanaṃ yadevaca kiṃcit vyākṣepasātmatayā sphuritaṃ, yadevaca vicāramantareṇa (page 353) vibhramavikṣobhāderjihvāpatitaṃ; tadeveti | dhīraśabdo vṛttiviṣaye bhāvapradhānaḥ | dhairyeṇa ekatra grahikatvādakampatvena [grāhakatvāt ka. |] yadavadhūtaṃ, yasya vā dhairyamavadhṛtaṃ; avadhīritamucyate tat | nanu bādhakamatra asti,- iti parasya bhramāvakāśaṃ niravakāśayati naca iti | agre iti kriyāsaṃbandha................................ | (2|2|1) iti prakaraṇe | evaṃ pramātrā saha tāvadaikyaṃ sarvatra, dhūmāgnyādau tu prameyayorapi asti,- iti upapādya anyatra api tadupapādayati paraspara iti | abhinnaḥ śabdo dvandvavṛttimayaḥ | pratyayaśca tadutthāpitā tadutthāpikā vā pratītiḥ | aikyamayāḥ aikyaṃ prakṛtaṃ prastutaṃ viśrāntidhāmatvena yeṣu, tathābhūtā eva santaḥ tathā iti bhinnā iti padāntarasamarpaṇīyena bhedena prathante | nanu dvandvavṛtterayaṃ prabhāvaḥ............ vinā bhede'bhidhitsite kā bhavedabhedasaṃbhāvanā | atrāpi āha yadāpi iti | pañcamyā tāvat saṃbandhaḥ sūcita eva | tadabhāve'pi bhidyamānatvalakṣaṇakriyātmani līnatayā sthitameva aikyamiti sarve'rthā vyavahriyamāṇā na saṃbandhadhurāmanadhirūḍhā vyavahāravartanīṃ kāmapi nirvāhayeyuḥ | nanu evaṃ bhāvāḥ kiṃ kadācidapi na asaṃbaddhā bhavanti | bhavanti,- ityāha kevalam iti | unmattānāṃ ye pralāpāḥ śabdā asaṃbaddhāḥ, tathā cetāṃsi jñānāni, tata eva vyavahārāya sādhūni bhavanti, teṣāmabhidheyatvena jñeyatvena ca viṣayāste krameṇa yataḥ pratibhānti, tataḥ parasparamananuṣaktāḥ, jñānena tu pramātṛrūpeṇa anuṣaktā eva, yugapacca jñāne tadekapramātranuṣaṅgamukhena anyonyamapi anuṣaktā eveti bhāvaḥ | nanu evamanuṣaktatvaṃ (page 354) teṣāṃ kena vyavaharaṇīyaṃ, yadi tenaiva unmattena, tarhi ananuṣaṅgātmani ekatra te'pi anuṣaktā bhaveyuḥ | sa ca na unmattaḥ syāt | atra nirūpayati te'pica iti unmatto hi na vyavaharteti bhāvaḥ | nāpara iti parasparaprāptireva vyavaharaṇamiti hi uktam | tatra saṃbandhasya rūpaśleṣādi yat lakṣaṇaṃ dūṣitaṃ pareṇa rūpaśleṣo hi saṃbandho dvitve sa ca kathaṃ bhavet | iti bruvatā, tat samarthitameva bhavatīti darśayati tataśca iti | yataḥ parasparaprāptireva vyavahārārthaḥ, tataḥ pramātari śliṣṭarūpāḥ padārthā bahavo'pi yāvadaikadhyamāpannā bhavantīti | sarvo hi pramātā arthakriyārthī svayaṃ vartamāno nivartamāno vā paraṃ pravartayan nivartayan vā vyavahartā tāvat bhavati, natu bhūtādhiṣṭhita iva kaścit kadācidāste | tasya vyavaharaṇaikaśīlasya vyavahartumicchā iyamucyate yā gamanāgamanayornānopāyaparighaṭanasaṃpādyayoḥ svayaṃ pravartituṃ nivartituṃ vā, paraṃ pravartayituṃ nivartayituṃ vā, arthitā sukhaprāptīcchayā duḥkhaparihārecchayā vā bhavati, labdhe sukhe rakṣāprāptīcchaiva, evaṃ duḥkhābhāve | yā ca asau sukhaprāptyādāvicchā pravṛttinivṛttyoḥ svaparagatayorhetubhāvena prārambhe vartamānā, tasyāṃ sa sarvaḥ padārthavargo vibhāgamavadhūya avatiṣṭhate, yo'sau gamanāgamanayoḥ pravṛttau nivṛttau vā upayujyamāno vicitraṃ vibhāgaṃ pratipatsyate | sā ca sukhaprāptyādīcchā yāvajjīvaṃ saṃsāripramāturanusyūtaiva āste | tataḥ prāpte'pi gamanādisādhye vastuni labdhe'pi sukhaprāptyādau no viramatyeva sā | tata eva kāmamaya eva ayaṃ puruṣo dātā ca pratigrahītā ca śrutyā nirūpitaḥ | āha ca śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ.................. | (bha. gī. 17|3) (page 355) iti | eṣa tu viśeṣaḥ- prathamakoṭau sāmānyataḥ pūrṇāpi kenacit prakārāntareṇa [pūrakāntareṇa ka. |] pūraṇīyatvena āste, idamidaṃ me amunā upāyatadupāyādikrameṇa bhavatāditi, caramaṃ tu tāvati [tāviti ga. |] kiyatāpi pūrṇatvena iyamicchā mama amunā krameṇa pūrṇeti | saiva tu bhāvāntarajanyasukhādisaṃpādanābhiprāyeṇa pūrayiṣyamāṇatvādapūrṇāpi syāt | yadāgamaḥ lelihānā sadā devī sadāpūrṇā ca sā vibhoḥ | ūrmiricchātmikā sā syādātmanaḥ sā taraṅgiṇī || iti | nanu vividhaḥ padārthasārthastasyāmavibhāgena vartate iti kutaḥ | ucyate sā hi iti | yasmādevaṃ tasmāt yuktā asau sarvasya avibhāgabhūmiriti pūrveṇa saṃgatiḥ | sā kāmanā tāvat pramātrā unmeṣyate, satyeva viṣayalālasātmanā abhivyajyate; tataśca na andhapadanyāyena uttarottaraṃ padamanusarati, paramapi utthāpyamānā satī dīrghadṛṣṭipuruṣapadabandhanyāyena [baddha ga. |] yamabhisandhāya utthāpitā, tāvantaṃ bahutaramavalihantī ābhogena sarabhasaṃ svīkurvatī prathamāvasthāyāmuttiṣṭhati sphuṭībhavati, caramāvasthāyāṃ ca tādṛśyeva satī pūrṇā viśrāntarūpā bhavati | yathoktaṃ uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ (aja. pra. 23) iti | abhisandhīyamānamarthamupādeyamapekṣaṇīyaṃ heyaṃ ca krameṇa udāharati vahneḥ ityādinā | cāndanādagneḥ sugandhidhūmaḥ utpadyatām,- iti yā pravṛttirabhisaṃhitā, rājasvāmikaḥ kaḥ puruṣaḥ iti niścīyatāṃ mayeti yā pravṛttiḥ samīhitā yatra avasāyamātrapravṛttyaiva upekṣaṇīyatā, kaṇṭakabhujagādimān mā me bhūt deśa iti ca yā tato nivṛttirabhisaṃhitā, tayā utthāpyamānā sā (page 356) kāmanā | yadivā vākyaprayogadvāreṇa parasya svātmavyatiriktasya [tmā ga. |] vineyasya pravṛttimupādeye vā, upekṣāmavasātavyamātre vā, nivṛttiṃ vā heyaviṣaye saṃpādayituṃ yo'bhisandhiḥ; tena sā utthāpyamānā | evaṃca tadabhisandhisamaye yat yadunmiṣitaṃ sāmānyato viśeṣataśca, tattat tasyāṃ kāmanāyāṃ śrīsadāśiveśvaradaśocitena avibhāgena sphuratyeva | anabhisaṃhitaṃ tu pṛthagullāsakalāmaspṛśadahamityeva-śivataucityena sphurati, naca śrīsadāśiveśvarabhūmau paurvāparyaṃ kiṃciditi uktaṃ pūrvameva | tata eva pūrṇākārā sadaiva asau prathamā caramā ca koṭiraprabuddhānāmapi tathātvena nirbhātīti [nirbhāsati ga. |] | ...................ṭadādyante parasya tu | (spa. kā. 17) aprabuddhasyeti uktam | suprabuddhasya tu prathamamadhyamacaramātmani padatraye'pi prakāśamātramakhaṇḍitameva sphurati-iti śrīmatpurāṇaguravo manyante | madhya eva utthāpyamānagrahaṇaṃ vākyaprayogāt para ityatra pūrvarūpatrayopajīvanārtham, anyathā samakakṣyatvena vāśabdaprayoge pūrvarūpānuṣaṅgo na atra pratīyeta svatantratvādarthāntarasya | avalehapūrṇaśabdābhyāmāgamamanusarati | etat prakṛte yojayatirājapuruṣādi dhūmāgnyādi bhujagakaṇṭakādi yat parasparāpekṣayā vicitraṃ sādhanabhāvasvabhāva(ma)vasāyamātrasya vā, sukhasya vā duḥkhasya vā; tacca sarvamakhilaṃ tathā vyaktiviśeṣānādarādanekarājapuruṣādivyaktimayaṃ tatsādhyā tatsaṃpādanaprayojanoddeśena pravṛttā yā viśiṣṭākārā prāptavyavastvaucityena vicitrā pravṛttirubhayaviṣayā pra(ni)vṛttikriyā ca heyaikaviṣayā svasaṃpādyatayā parasaṃpādyatvena vā saṃmatā tasyāṃ viśiṣṭāyāṃ kriyāyāṃ yā icchā tayā yāvadasau vicitrasādhanaphalasvīkāraśavalā (page 357) kriyā viśiṣṭā viṣayīkṛtā, tāvat tatkriyāviśeṣaśavalīkārakaḥ kārakaprayojanavaiśvarūpyayogaḥ spṛṣṭa eva bhavati | sa ca [sarvastasyā ka. |] tasyāmicchāyāṃ rūpeṇa śliṣṭo bhavannapi manobhūmau bāhyendriyabhūmau vā saṃkucitamāyāpramātṛprakāśāpekṣayā bahīrūpāyāṃ yo vibhāgastaṃ na ujjhatyeva, tata eva bhedābhedasvabhāvatvāt saṃbandha ucyate | nanu evaṃ vibhāgāvabhāsanaṃ cedāyātaṃ, tarhi dvitve sadā kathaṃ bhavediti | atra āha vibhāgenāpi iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ | evaṃ svarūpamātrāpekṣayā rūpaśleṣaḥ, yatastu te anyonyamayaḥśalākākalpā na iṣyante, apitu kriyāṃ pratikārakatvena viśeṣaṇatvena saṃbandhitayā vā parasparamapi kevalarūpavilakṣaṇātmakaṃ rūpamutthāpayantastadā icchāmajaḍāmanupraviśya te'pi ajaḍāyamānāḥ parasparamapekṣanta iti apekṣāpi na na upapannā, tataśca ....................... so'san.......................... | iti abhyupagamanāhatamadaḥ; saṃstu sarvanirāśaṃsa............................ | iti tu śuddhabāhyarūpatāyāṃ [śuddhe ga. |] bhavet, natu antaścitpraveśāpekṣayā,- iti apekṣālakṣaṇo'pi saṃbandhaḥ | tathā atraiva apekṣāyāṃ bhūtabhavyasamuccāraṇe iti nyāyena guṇapradhānabhāvānupraveśādupakāryādupakārakaṃ [praveśādupakārakaṃ ka. |] pradhānena saṃbadhyate tatparatantraṃ bhavati,- iti pāratantryalakṣaṇo'pi nyāyya eva saṃbandhaḥ | tataśca ..............................ṣiddhe kā paratantratā | iti yat saṃvedanānapekṣasvatantrabāhyavādadhairyeṇa ucyate, tadapahastitaṃ bhavati | nahi bhāvasya tapasvinaḥ svayaṃ kācit (page 358) siddhirasiddhirvā prakāśācāryopadiṣṭāvabhāsavratacaryānaṅgīkaraṇena,- iti upakāryopakārakabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa ca avaśyopagamyo'nyathā yugapadiṣyamāṇatābhāsanamarthitā ca kathaṃ syāt, sa ca īśvaraniyataśaktimukhaprekṣīti uktameva | nanu bahūnāṃ dviśa eva saṃbandha iti saṃbandhasiddhiḥ, sa ca saṃbandho dvayoreva, na bahūnāṃ; tathāhi yadi ekaikasya anekasaṃkhyairekaparāmarśaviṣayai [eva ka. |] rājñaḥ puruṣaśca, rathaścāśvaśca,- iti, tadāpi rājāderaśrutena gamyamānena vā hastisaṃbandhakāraḥ punaḥ parāmarśapadavīṃ [rśā ga. |] nīyate iti yāvanto hastyādiṣu parāmarśāstāvanta eva rājño'pi,- iti ekasya ekena saṃbandha iti | tat kathamiva uktaṃ sarve te rūpaśleṣeṇa iti saṃbandhasteṣāṃ syāt iti ca | satyametat, etadeva tu iha abhisaṃhitaṃ, parasparasaṃbandho dviśa eva bahuśākho bhavan melitānumelananyāyena ekaṃ [ekaḥ ka. |] sahamelanākhyaṃ saṃbandhamutthāpayati,- iti sadāśiveśvarabhūrahamidamiti mahāsaṃbandhabhūmiḥ | tasyāṃ bhūmāvapahastite viśeṣāṃśaprakāśe idamiti- ekaparāmarśamātrasārabhāvasāmānyasāmānādhikaraṇyāpannāhaṃ- bhāvamātramatra pūrṇatvaparisphuraṇameva hi tadā bhavet,- iti māyāpramātṛgatasadāśivādipadaṃ tadā tat bhavet | tata eva bhagavadapekṣayā saṃbandha eva paramārthataḥ prakāśate | sa hi jānāti smarati,- iti nyāyena paśupramātṛtāpadaṃ spṛśannapi sadāśivādipadaniṣṭho bhavanneva hi bhagavānahamiti viśvāvabhāsamayaḥ parisphurati | tatsaṃbandhāpoddhṛtastu tanniyatiśaktyaiva mitasaṃbandhamayo bhāvarāśiḥ prakāśate | etaduktadvitvadaśāsparśasiddhyarthameva sādhyasādhanagrahaṇaṃ parasparagrahaṇaṃ ca | bhinnā apyekatāṃ yānti...................... | (page 359) iti tu phalaṃ prati ādarāt bahuvacanaprayogaḥ | tadatra ayaṃ pramāṇārthaḥ - bhāvānāṃ saṃbandho na avāstavaṃ rūpaṃ tena vinā kadācidapi aprakāśanāt | yadi asya na avāstavaṃ vapuḥ, tat tena vināpi prakāśeta śaṅkha iva pītatvena vinā,- iti avāstavatvasya vyāpakaṃ tena vinā prakāśamānatvaṃ, anyathā niyatameva avāstavaṃ na bhavediti, tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | hetuśca yatnena prasādhita eva | sarvasya bhedābhedāvabhāsamantareṇa prakāśanānupapatteriti hi uktam | sa evaca saṃbandhaḥ ityapi vitatameva | bhūyaḥprameyapravāhāpavāhitaṃ hṛdayaṃ śiṣyāṇāmavalambituṃ prakṛtasūtrārthopasaṃhāramadhikāvāpasiddhaye darśayati tadevam iti | pramāṇapadena karaṇatāmeṣāṃ sūcayati | nahi karaṇasya ityādivakṣyamāṇaprameyāvakāśadarśanāya bahuvacanaṃ bahubhiranekaviṣayairakaprameyasiddhiḥ kathaṃ syāt iti dhvanati | pramāturyo vyāpāro vyavasthākāritvaṃ nāma, tadanujīvitayā tadvyāpāravaśīkṛtāni,- iti yāvat | nahi iti tathāhi [ca ka. |] sati svātantryāt karaṇataiva na bhavet svātantryapāratantryayorvirodhāt pāratantryaprāṇatvācca karaṇādikārakakalāpasya | khaḍgo hi dṛḍhamuṣṭinipīḍanābhinītakartṛvyāyāmakriyāveśaśchinatti | nanu pramāṇameva asti, na anyaḥ kartā nāma kaścidityāśaṅkya āha na ca iti | pramāṇameva pramātrā vinā na pravartakaṃ na prāpakamiti prāptiparyantaḥ pravṛttyaṅgabhāvopagamanasadyaḥpradarśanamukhaḥ [sādhyaḥ ka. |] pramāṇasya svabhāvaḥ prāmāṇyalakṣaṇo'stamiyādeva | atra hetuḥ tadupadarśite hi iti | pramāṇairnopadarśite hi arthe yā upādeyatā heyatā ca, sā (page 360) smaraṇādabhilāṣeṇa........................ | itinyāyena udbhavantī pravṛtteḥ kāraṇaṃ yayā prāpakatvaṃ nāma samucitaheyopādeyaviṣayahānādānasaṃpādanalakṣaṇaṃ niṣpadyate; sā ca na akṣavijñāne saṃbhavati avikalpatvādeveti kathaṃ prāpakaṃ pramāṇamucyeta | atha tadanantarabhāvī vikalpa eva kuryāditi ucyate, tadapi asat | vikalpo hi dṛṣṭamarthaṃ paśyāmīti paraṃ vikalpayet [yat ka. |], natu iṣṭāniṣṭavibhāgamasau kuryāt smaraṇāt pūrvānubhavavāsanotthāpitāt | abhilāṣātmā icchālakṣaṇo vikalpastathākārīti cet, pūrvānubhavenāpi yadi viṣayākāravāsanāmātrasamarpaṇaṃ kṛtaṃ, tadā sukhaduḥkhaprakāśāsmaraṇe kathamicchodayaḥ | sukhādivāsanāpi tatra arpitā, tatsmaraṇādicchā,- iti cet, nanu nīle dṛṣṭe tasyāḥ kathaṃ prabodhaḥ, nīlaṃ sukhādīnāṃ kāraṇaṃ tatastaddarśanāt tatkāryaviṣayaṃ smaraṇam | yadāha taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu smaraṇāt........................ | iti | tarhi kāryakāraṇabhāvo'pi ekapramātṛtattve viśrāntaḥ [ntaṃ ka. |] pratyakṣānupalambhavibhāvanīya iti kathitamanantarameva | kiṃca tadeva vastu kadācit sukhaṃ, kadācit duḥkhamakārṣīt, tataśca aśaṅkitameva tadvastudarśanamātrāt kā vāsanā prabudhyatām,- ityatrāpi pramātureva svatantrasya anantapūrvānubhavavikalpanādisvasaṃvedana- tādātmyamayasya saṃbandhi yat svātantryaṃ niyatatadrūpapraṇidhānābhogabhāvakaṃ, tadeva vijṛmbhate | tadetadāha pramātradhīnaiva iti | etacca sarvasya saṃvitparīkṣānipuṇasya saṃmatamevetyāha bauddhairapi iti pramātāramapahnuvānairapi so'vaśyamaṅgīkṛtyaḥ iti bhāvaḥ, anyathā bāhyārthābhāve svasaṃvedanameva pramāṇaphalamiti yuktaṃ (page 361) sati tu bāhye'rthe bāhyaniṣṭha eva prakāśaḥ pramāṇaphalamiti yuktaṃ vaktum | yadā tu bāhyaniṣṭhādeva prakāśāt svatantrāṃ svasaṃvedanabhūmimanadhirūḍhāt na iṣṭatādivyavasthā, tayā vinā na pravṛttistadabhāve na prāptiriti nayena prāpakatvaṃ prāmāṇyaṃ svasaṃvedanāyattaṃ, tadā svasaṃvideva pramāṇaphalamukthaṃ taiḥ | nanu astu itthaṃ, tathāpi pramātā taiḥ kathamiyatā aṅgīkṛtaḥ | āha svasaṃvedanamevaca iti | evakāreṇa svarūpadeśakālabhedo na [bhedo'tra saṃ ka. |] saṃbhavati,- iti darśitam | tathāhi deśakālau bāhyakakṣyādhirohiṇau na antarmukhe saṃvedane yojayituṃ śakyāviti uktaṃ prāk | saugatairapi svasaṃvedye jñānasukhādau vikalparūpatāpākṛtaye aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk | teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī || ityatra bhinnakakṣyeṇa grāhyabhāvabhāginā śabdena antarmukhasya saṃvedanasukhādirūpasya yojanā na saṃbhavati,- iti darśitameva | tataśca yat yato bhinnakakṣyaṃ, tat tena na yojyate saṃvedanamiva śabdena, tathāca deśakālābhyāṃ saṃvedanamiti | yojanaṃ hi tadupādhitayā tadātmīkaraṇaṃ, tacca kvacideva bhavanniyamavattayā vyāptaṃ, yadica bhinnakakṣye'pi bhavet, aniyamastarhi vyāpakaviruddhaḥ prasajati, tato bhinnakṣyāt vyāvṛttaṃ yojanaṃ tadanyena vyāpyate, tadviruddhaṃ ca bhinnakakṣyatvam,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | svarūpabhede'pi aprakāśarūpatāprasaṅgaḥ iti asakṛduktam | tasmāt svasaṃvedanamaṅgīkurvadbhiḥ pramātṛtattvamaṅgīkṛtameva tasyaiva nityavyāpakaikarūpatvākṣepeṇa siddherityalaṃ bahunā | pramāṇajātaṃ pratyakṣānupalambhādi, prameyajātaṃ kāryakāraṇādi; kāryasya dhūmādeḥ kāraṇasya agnyādeḥ (page 362) saṃbandhino ye bhāvarūpāḥ aṃśāḥ sati vahnāvasti dhūmaḥ ityādayo'bhāvarūpāśca asati tasmin nāsti ityādayasteṣāṃ prameyasya pramāṇadvāreṇa pramātari viśrāntiḥ, natu svamukhena,- iti darśayituṃ vyākhyāntaramāha athavā iti | naca sarvathā sā nāsti yena avacanārhā bhavediti prathayati sūcanāya iti vadan | prathamaṃ ślokārdhaṃ vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ samanvitā ityādikā, tāṃ vivṛṇoti yadi punaḥ ityādinā | nanu svarūpameva tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ ityāśaṅkya āha naca iti | svarūpaṃ hi na anyaniṣṭhaṃ bhavitumarhatīti uktamasakṛt | nanu na dhūmamarthayamāno vahniniṣṭhaṃ dhūmarūpamabhimanya vahnau pravartate yena paraniṣṭhatā parasya āpadyeta, apitu vahneranantarabhāvī yato niyamena dhūmo dṛṣṭo'munā, tato dhūmārthī vahnau pravartate,- iti ko virodhaḥ | etadanubhāṣya dūṣayati vahnāvityādinā iti | yat pareṇa ucyate, etat tadā syāt yadi vahnirdhūmāt pūrvabhāvīti dhūmajñānena dṛśyena,- iti saṃbandhaḥ | nahi vahnau dhūmadarśanena pūrvabhāvini aniścite vahnyanantaratā nāma dhūmarūpatātiriktā dhūmasya kācit gṛhītā bhavet | evaṃ vahnerapi dhūmapūrvabhāvitvaṃ vācyam, tataḥ kāraṇatā kāryatā ca svarūpagrāhiṇaiva gṛhīteti anṛtamadaḥ | svarūpasyaivaca tathābhāve dvitīyamaspṛṣṭavato'pi ekapratyaye tathāpratītiprasaṅgo'tyantamasaṃbhāvanīyasamarthanatvaṃ paradṛśikāryakāraṇabhāvasya nirūpayituṃ patitapārṣṇiprahāraṃ karoti | tadāpivā iti sitaghaṭapītapaṭābhāsadvayayukte'pi jñāne svarūpeṇa kevalatadrūpagrāhibhyāṃ jñānābhyāṃ paraṃ vailakṣaṇyamastu, natu tajjñānābhāsyayorviṣayayoḥ kācidapekṣā sidhyati; tadvat pūrvabhāvitāviśeṣaṇaṃ vahniṃ, dhūmaṃ ca anantarabhāvitāviśiṣṭaṃ samakālamapi (page 363) gṛhṇat vijñānamekatadrūpagrāhibhyāṃ jñānāntarābhyāṃ bāḍhaṃ vilakṣaṇaṃ, natu tadābhāsyayorviṣayayoḥ kiṃcidanyonyāpekṣātmakaṃ rūpaṃ tataḥ sidhyati | etadapica asaṃbhāvanīyamiti svadarśanacchāyayā upapattimatyā darśayati jñānamapivā iti | tataśca dvāvābhāsau pramātari viśrāntāviti jñānadvayameva tat syāt, na ekaṃ jñānam | evaṃ svakañcukapraveśitatvena dūṣitaḥ saugataḥ siddhāntavādinā svātmanaḥ prajñāprakarṣaṃ darśayitumetat tāvayuktamuktaṃ bhavatā,- iti nirūpayannāśaṅkate atheti iti | yadi para āha-bhavatāṃ tāvadabhimatasiddhānte na ābhāso nāma kaścit svatantraḥ, apitu ābhāsanakriyāyāmasau āyattaḥ | sā ca pramātṛvyāpārarūpā | tato yadā parasparaviviktavastudvayaviṣayamābhāsanaṃ, tadā vastunī dve; ābhāsanakriyā ca ekā,- iti kathaṃ tvayā svakañcukapraveśanena ābhāsadvayayogi na sahyate ekaṃ jñānam | tato'pi iti evamucyamānādapi idaṃ syāt kiṃ tajjñānaviśeṣamābhāsadvayayuktamarthayamānaḥ prayateta tathā yena [prayateta tena ka. |] ekaikābhāsavat jñānadvayaṃ parihṛtya tadeva āsādayet | yato jñānasyaiva svarūpabhedaḥ pradhānībhūto, na viṣayayoḥ kaścit, tato viṣayāntaraṃ dhūmaṃ prepsuḥ kasmādakasmādeva vahnikāṣṭhādisāmagrīṃ ḍhaukayet | nahi ghaṭārthī bījapaṭakuvindādisāmagrīṃ ghaṭena saha kadācidavalokitāmapi saṃbibharti [saṃvibhāntīti ga. |],- iti dṛṣṭam | tadiyatā sthitametat- tathābhāsadvayayuktaṃ jñānameva sidhyet prativiṣayamābhāsaparyavasānāditi | tadapi [tadapi ca ka. |] jñānamatra ubhayābhāsaṃ nāsti vahnijñānena dhūmasya anantaratayā, dhūmapratyayena ca vahneḥ pūrvatayā anavabodhanāditi [dhāt ga. |] (page 364) pūrvoktameva dūṣaṇaṃ prapatati-etat tadā syāt, yadi vahniḥ pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścīyeteti | tata etatprameyalagnatayaiva prameyāntaramāśaṅkate atha tatsaṃskāra iti | agnidhūmajñānābhyāmeko vikalpo yo jātaḥ, tatra yaugapadyena te dve vijñāne sphurantī viṣayayoḥ kāryakāraṇabhāvaṃ sakṛdābhāsasādhyaṃ vyavasthāpayataḥ; tadāhi yugapatsattāsamāviṣṭe jāte jñānadvaye vahniḥ pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścita eva bhavatīti | etat dūṣayati tadapi iti | nahi tadānīṃ te jñāne kecit vikalpalakṣaṇe tayornaṣṭatvāt, tat kathaṃ te vyavasthāpayataḥ | nanu tatsaṃskārajanmanā tadbhṛtyena vikalpena tathā vyavasthāpyate, tadvyavasthāpitaṃ ca tābhyāṃ vyavasthāpitamucyate ityāśaṅkya āha vikalpo hi iti | yadi tāvat tadīyarūpopajīvanamādriyamāṇo vikalpaḥ pramāṇayitumīhate, tarhi na anena pūrvāparabhāvastadvijñānadvayaspṛṣṭaḥ sthāpyate; atha sthāpyate, tarhi apramāṇena yadamunā sthāpitaṃ, tat paramārthapadāt davīyasi avasthāpitaṃ bhavati | evaṃhi iti vayaṃ tu vikalpasyāpi vastuspṛktvamicchāmaḥ [vastva ka. |] ityanyadetat | yadi tāveva pratibhāsau vikalpībhūtāvevaṃ kariṣyataḥ iti ucyate, tarhi asmaddarśanānupraveśaḥ iti darśayati atha iti | yadyevamucyate sādhayiṣyataḥ ityantam, tat iti tasmāducyamānāt hetoḥ | etat iti samanantarocyamānam ityantaṃ siddham | katham | evam iti vakṣyamāṇena tatrāpihi ityādinā nyāyaprakāreṇa iti,- vākyasamanvayaḥ | nanu ābhāsāveva vikalpatāpannāvevaṃ kurutaḥ ityukte ahaṃpratyavamṛśya eka ātmā tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ
vol M00021 · chunkV2-O-saptamo-vimarsa · lines via source.start/end