atha saptamo vimarśaḥ |
svaprasarapreṅkhitavilasadūrmisaṃkṣubhitacidrasāpūram |
amṛtasyandanasāraṃ bhairavasaṃvinmahārṇavaṃ vande ||
evamamunā vimarśatrayeṇa jñānasmaraṇāpohanaśaktayaḥ
prādhānyena nirṇītāḥ, śaktimatsvarūpaṃ tu yadatra spṛṣṭamiva, tat
tāsāmeva svātantryāpasāraṇena śaktitvameva samarthayitum | idānīṃ tu
tacchaktyāśrayo'sti, sa ca
tacchaktisaṃyojanaviyojanaviśramaṇatiraskaraṇaprathanādisvācchandya-
sāratayā maheśvararūpo, natu
dahanapacanāsvedanādiśaktyāśrayajaḍaprayahutavahasthānīyaḥ,- iti
yadubhayaṃ
na cedantaḥkṛtā...................... | (1|3|7)
ityatra sūtre sūcitaṃ, tat nirṇetavyam | tatra āśrayamātraṃ tāvadasti,- iti
nirṇayāya
yā caiṣā pratibhā................. |
ityādi
.........................vyavahāro'nubhūyate |
ityantaṃ ślokacaturdaśakam | tatra ekena āśrayasya svarūpamātreṇa
abhidhānam | tato'pi dvayena sati ekatra āśraye vyavahāra upapadyate, na
asati,- iti krameṇa anvayavyatirekopapādanam | vyavahāraśca
pramātṛniṣṭho'pi bhavan bhāvarūpatāviśrāntiḥ
kāryakāraṇabhāvātmā ślokena uktaḥ, pramātṛviśrāntiparamārtha eva
tu yaḥ smaraṇalakṣaṇaḥ, so'pi ekena; sarvavyavahārānuyāyī tu
satyāsatyapravibhāgalakṣaṇo vyavahāraḥ ślokāṣṭakena; ekena
piṇḍārthasya nigamanamiti | atha pratisūtramartho nirūpyate | yaduktaṃ-
sarvasya
(page 339)
jīvato jñānakriye siddhe iti, tat katham, jñānakriyayorāśrayo hi
vaiśeṣikadarśane dūṣita eva
tato bhinneṣu dharmeṣu.................. | (1|2|6)
ityatrāntareva, tadāśaṅkya svadarśanānusāreṇa
tamekamāśrayamupapādayiṣyan svarūpatastāvadupakṣipati
yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā |
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || 1 ||
pratibhāti ghaṭa iti yadyapi viṣayamupaśliṣyantī iyaṃ kriyā lakṣyate,
tathāpi na asya tat svajyotiḥ; kintu saṃvedanameva tat tathā bhāti māṃ prati
bhātīti pramātṛniṣṭhatayaiva sphuraṇāt | yacchrutiḥ
tameva bhāntamanubhāti sarvam | (ka. u. 5|15)
ityādi | tata eva bhaṭṭacandrānandena
paśyato rūpamālekhādbhāto bhānānuṣaṅgi yat |
pratīpabhānaṃ pratibhā bhāvānām..................... ||
iti bhāvadharmatvena abhidhāya api ātmasaṃśrayā iti
saṃvidviśrāntataiva uktā, kevalaṃ viṣayollekhānuṣaṅgāt
saṃvedanarūpameva tatpratibhānaṃ bahiḥ sakramatvādidharmādhāratāṃ
dhatte | ataśca sa sa iti kramākramādicitrarūpo yaḥ padārthānāṃ
vastūnāmaiśvarasvātantryarūpadeśakālaśaktyutthāpitaḥ kramo
deśakālaparipāṭī, tena rūṣitā upahitā
kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21)
iti kathitanītyā yā pratibhā eṣā iti sarvasya sadaiva svaprakāśā
vastutaśca antarmukhena vapuṣā deśakālakalanāvaikalyāt
(page 340)
akramā sa eva bhagavān anantacidrūpaḥ
deśakālādiparicchedavirahitasaṃvitsvabhāvaḥ pramāṇapramitisamūhasya
yathārucisaṃyojanādikaraṇasvātantryayuktaḥ
śuddhāhaṃpratyavamarśamayaḥ kalpiteśvarāṇāṃ
brahmaviṣṇvādīnāṃ svāṃśābhiṣekopakalpitaiśvaryo maheśvaraḥ
pramātā | sā ca pratibhā anapahnavanīyā,- iti antarmukhena vapuṣā
āśrayaḥ siddha eva | na atra yatnāntaramāstheyamiti cena dyotayati |
sūtrārthamavatārayati yāvacca iti | cārtho vyākhyātaḥ | yat
kiñcidābhāsate, tasya antarmukhaṃ yadavabhāsanaṃ; sa ātmā pramātā,
sa evaca svabhāvaḥ, tadevaca aiśvaryamiti saṃbandhaḥ | cārthameva
pūrvavastusiddhāvasya ayatnasiddhatvamityevaṃvidhasamuccayalakṣaṇaṃ
nirūpayituṃ pūrvoktamanubhāṣate saṃkṣepanigamanena tadevam iti | tatra
iti evamupapādite sati | kramapadenaiva bāhyatā ākṣiptā | sā ca
ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ | (2|4|4)
ityatra māyāpramātṛkaraṇagocaratvābhimānabhūmitvameva,- iti vakṣyate
| tat darśayati buddhyakṣa iti | buddhyakṣaśabdena antaḥkaraṇamapi
draṣṭavyaṃ, manogocaro'pihi bāhya eva | ata eva iti etadeva bāhyatvaṃ
pratipādyatvena abhisandhāya ābhāsaśabdena uktam | kathaṃ tadanuktau tat
pratīyate | āha bahīrūpatvādeva arthatāpradhānatvamevetyato
hetorābhāsatāsvīkāre tat pratīyate iti yuktam | yā pratibhā iti upakrame
seti vaktavye puṃnirdeśasya ka āśaya iti bāhyāvabhāsa iti | cittattvasya
yā antarakramābhāsatā, sā lokasya [loke'sya ka. |]
māyāśaktivimohabalāt na siddheti vidhīyate siddhaṃ kramikaṃ
bāhyāvabhāsamanūdya yā
(page 341)
ityanena | naca tāvatmātrataiva vidhīyate yena seti bhavet, kintu pramātā
maheśvaraḥ sā [sā ca ka. |] pratibhā iti
pramātṛtvamāheśvaryābhyāmupacitā labdhaparipoṣā, tata eva
upacayabalādeva ucitaḥ puṃstvanirdeśaḥ | vṛttau tu iti phalanirūpaṇaṃ
vṛttau kṛtamiti na yacchabdo
vidhāsyamānadharmādhāratādyotako'nuvādakatvena upāttaḥ, nāpi
dharmādhāratābhisandhānapātrīkṛtapūrvarūpaniṣṭhavivakṣita-
dharmāntarādhāratādyotako vidhāyakatvena tacchabdaḥ | naca sarvathā
sautrau vidhyanuvādau spaṣṭāvityāha [na spaṣṭau eva ga. |] evakāreṇa iti |
sa eva ātmeti hi ukte anyaḥ kaścidātmeti śaṅkā yāvat galati, tāvat
vidhānaṃ phalakṛtameva bhavatīti | ābhāsa eva ātmā iti vṛttigranthaṃ
saṃgamayati āśaṅkāṃ śamayan yadyapi ityādinā | nanu antarmukhatvāt
yasya na kālayogaḥ, sa kathaṃ sarvasaṃvitkālavyāpī iti uktaḥ | atra āha
athaca iti | uktam iti vṛttau sūtre ca | nanu yadi sa eva itthaṃ sphurati
tacchaktivikāso viśvamiti, tarhi alaṃ tatpratyabhijñāmupadiśya | atra āha
kevalam iti | evaṃbhūtaṃ yadarthānāṃ krameṇa
kintu naisargikaḥ............................ | (1|6|9)
ityādisūtradvayadṛṣṭyā avabhāsanaṃ, tasyeti samastaṃ padam || 1 ||
evaṃ pratijñātaṃ śaktimatsvarūpamupapattyā
upapādayitumanvayaṃ tāvadāha sūtreṇa
tattadvibhinnasaṃvittimukhairekapramātari |
pratitiṣṭhatsu bhāveṣu jñāteyamupapadyate || 2 ||
saṃvinniṣṭhā viṣayāṇāṃ vyavasthitayaḥ |
(page 342)
iti yat ghoṣyate, na tat bhinnāsu saṃvidrūpāsu pramāsu viśramaṇamātraṃ
mantavyam, tāvatā hi na sidhyati vyavahāraḥ, apitu tāstā
nīlasukhādiviṣayeṣu vibhinnā yāḥ saṃvido niścayāntāḥ, tānyeva
mukhāni upāyāstairnadīsrotaḥsthānīyairnenīyamānā [unniyamānā ka.
|] haṭhavāhenaiva ahamityekamahāsaṃvitsamudre yadā ābhimukhyena
viśrāntiṃ yānti, tadā eṣāṃ jñāteyaṃ parasparaṃ
svasvāmitākāryakāraṇabhāvādiḥ samanvayo vyavahārātmā upapattyā
ghaṭate | jñātīnāṃ bhāvo jñāteyam, karma ca eṣāṃ parasparaṃ
jānīyuriti, tadeṣāmanyonyayogakṣemodvahanena [tadānyonya ga. |]
samanvayo lakṣyate, paramārthataścidrūpatāprāṇa eva ayaṃ yukta iti
nirūpayituṃ gamyamānavyatirekamukhena sūtramavatārayati yāvat iti |
nipātāvetau yaditi [yadīti ga. |] taditi cārthe | athavā
kālaviśeṣāvadhinirūpaṇāya parimāṇaśabdau |
evaṃvidhābhyupagamakālāvadhi na samanvayavyavasthānaṃ
samarthayituṃ śakyamiti aikadhyam iti pramātṛrucitaḥ katipaye kecideva
kadāciditi bhāvaḥ | samānajātīyatvāt iti | anena sāṃkhyādīnāṃ
bhinnavyāpakacinmātrapuruṣavādināṃ mokṣāvasthāyāṃ
kathaṃkāraṃ bhidyeran puruṣāḥ svarūpadeśakālavaicitryāsaṃbhave
sati,- iti āveditam | anyonyamelanaṃ pramātṝṇāṃ prameyānāṃ ca
bahuśākham | vyavahāro vyavahārāntarānubandhī,- iti
viśeṣābhiprāyeṇa saptamīsamāsaḥ, sāmānyarūpatāśrayeṇa
abhedāśayena karmadhārayo vivṛtaḥ | naca ābhāsajīvitabhāvavāde
vyavahārasya avastutvamābhāsamānatvādeveti darśayati tataḥ iti || 2 ||
nanu sarva eva samanvayaḥ kāryakāraṇabhāve viśrāntaḥ, sa ca
bhinnānāmeva bījāṅkurāgnidhūmādīnāmityāśaṅkya sūtreṇa
prāguktamanvayavyatirekābhidhānadvāreṇa
(page 343)
prasaṅgadiśā prasaṅgaviparyayalābho bhaviṣyati,- iti upodbalayati
deśakālakramajuṣāmarthānāṃ svasamāpinām |
sakṛdābhāsasādhyo'sāvanyathā kaḥ samanvayaḥ || 3 ||
anyathā iti yadi ekapramātṛviśrāntirna upagamyate, tadā arthānāṃ
nīlasukhādīnāṃ tajjñānānāṃ tanniścayānāṃ ca deśataḥ kālataśca
krameṇa bhinnānāṃ svarūpamātrapariniṣṭhitānāṃ ca kaḥ samanvayaḥ |
naiva kaścit | sahi samanvayaḥ sakṛdābhāsena [ābhāsane ga. |]
deśakālasvarūpābhāsayojanaikyābhāsena sādhayituṃ saṃpādayituṃ
jñāpayituṃ śakyaḥ, na anyathā | sakṛcchabdo bhedaniṣedhatātparye
prayuktaḥ | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa upakṣipati paurvāparyādinā iti |
kathamiva syāt samanvayaḥ, na kathaṃciditi | anna ayaṃ hetuḥ-
kramavattvalakṣaṇāt paurvāparyapathāt
deśakālabhedādādipadākṣiptācca svarūpabhedāt | etacca na
asiddhameṣāmiti vyākartuṃ sūtrānusāraṃ punaḥ sāmānādhikaraṇyena
vivṛṇoti deśa ityādinā | evaṃ vyācakṣāṇaḥ sūtrapadānāmapi
ubhayathā yojanā kartavyeti śikṣayati | yadivā paurvāparyaṃ
kāryakāraṇabhāvaḥ, ādiśabdaḥ prādhānyavācī | tadayamarthaḥ-
kāryakāraṇabhāvaprādhānyena yaḥ saṃbandhaḥ iti ucyate, tatra
saṃgatyā bandhanamanyonyāparityāgaḥ ityayameva artho na ghaṭate | yadi
ityādinā na anyathā iti sautraṃ vivṛṇoti tadā iti vyavahārakāle |
ābhāsasāraṃ yāvadābhāsaṃ bhāvānāṃ tattadrūpamiti hi uktamasakṛt
| vyavahārāpekṣayā iti yaduktam, tadeva sphuṭayati
pramātṛvyāpāratvena iti | bhāvavācinyā iti kriyāvācinyā |
(page 344)
bhāvaśabdena parispandamānasādhyasādhanavyāpārarūpatāmapi āha |
nanu kimarthamayaṃ vṛttau bhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ | āha svarūpa iti
svarūpe ābhāsane prakāśananiścayanarūpe yat bhedapratipādanaṃ,
tadāśaṅkāśamanāya | nanu evamapi deśakālabhedāt samanvayo
bhaviṣyati, kimekapramātṛviśrāntyā,- ityāśaṅkāyāmāha avabhāsa iti
| nanu etāvatā svasamāpinām iti vyākhyātaṃ vṛttikṛtā, natu prakhyaḥ ?
pādaḥ na na vartita ityāha avabhāsabhedādevaca iti | vakṣyate iti
kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4)
ityatra | abhedamayaḥ iti svarūpataḥ | abhedāvabhāsa iti saṃvedanataḥ |
svarūpābhedaprāṇo deśābhedaḥ iti | etadeva sphuṭayati svarūpameva hi
iti | tadavaṣṭambhayogāt tu ādhāro'pi deśa iti vyavahriyate |
bhedābhedamaya eva tarhi artho'ṅgīkriyatām, naitaditi brūte naca iti | tat iti
pūrvavākyārtharūpaṃ virodhādayuktatvam | ekapramātṛmayatvam iti
kartṛpadam | agre iti kāryakāraṇabhāvasmaraṇabhādhādisamarthanā-
vasare | so'bhinna ityādivṛttiḥ kaṃ sūtrāṃśaṃ vartayati,- iti nirūpayati
etacca iti | anyena prakāreṇa kaḥ samanvayaḥ iti yat sautraṃ, tatra
anyaśabdena yaḥ prakṛtaḥ prakāra ākṣiptaḥ; so'nena vṛttigranthena vartita
ityarthaḥ || 3 ||
kaḥ samanvaya ityuktaṃ, tatra bahuvyāpī kāryakāraṇabhāva eva
tāvat parīkṣyate sūtreṇa
pratyakṣānupalambhānāṃ tattadbhinnāṃśapātinām |
kāryakāraṇatāsiddhihetutaikapramātṛjā || 4 ||
iha agneranupalambhe dhūmasya anupalambhaḥ, tato'gneḥ
pratyakṣatayā
(page 345)
upalambhe'pi tatkāla eva anupalabdhasya dhūmasya anantarakṣaṇe
pratyakṣībhāvādupalambha ityevaṃ pratyakṣadvayamanupalambhatrayaṃ
ca,- iti pratyakṣānupalambhapañcakaṃ prasādhya
anvayavyatirekasiddhiparamārthāṃ kāryakāraṇabhāvasya
prasiddhimabhimanyante | tacca eṣāṃ manorathamātram | tathāca
agnipratyakṣeṇa agnirasti,- iti niścīyatāṃ, dhumapratyakṣeṇa api dhūmaḥ,
anupalambhairapi dvayābhāvo dhūmābhāvaśca,- iti vyavahriyate | tadete
pratyakṣānupalambhā vahnirdhūmo vahnyabhāvo dhūmābhāvaḥ ityevaṃ
prātipadikārthamātraniścayaniṣṭhā ghaṭaḥ paṭaḥ iti yathā | tadete
tasmiṃstasmin bhinne aṃśe bhāge nipatanaśīlāḥ, sati agnau dhūmo,
vahnyabhāve dhūmābhāvaḥ,-
ityevaṃbhūtasaptamyarthasvabhāvamapekṣālakṣaṇaṃ
kāryakāraṇabhāvamanvayavyatirekasatattvaṃ kathaṃ niścinuyuḥ |
asmaddarśane tu uktapratyakṣānupalambhasroto'nusāreṇa tāni tāni
prameyāṇi ekacitsindhusaṃdhukṣaṇasakṣaṇāni yatastataḥ ekībhūtāni
pramātṛsvātantryotthāpitāpekṣālakṣaṇasvarūpavailakṣaṇyāni, natu
dvandvapadārthasadṝṃśi pramātrā bhāsyante | tathābhāsyamānataiva
kāryatā, kāraṇatā ca tathābhāsanam | kāryatāṃ vṛttau pūrvaṃ
vyācaṣṭe; paratastu tattat ityādisūcitāṃ paradarśane tadanupapattim,- iti
tātparyaṃ vṛtteḥ | padārthaṃ tu vivṛtikṛdeva yojanāpakṣe [pekṣaṃ ka. |]
yojayiṣyati bahutaravyāpitvaṃ sūcayituṃ, avatāraṇe'pi- śabdo
bhinnagrahaṇena idamāha- yadeva ekaṃ sādhayitumanviṣyate pramāṇaṃ
pratyakṣādi, tadeva kramikaṃ svayaṃ bhinnaṃ bhavadekaprameyasiddhiṃ
kathaṃ vidadhīta viruddhatvāt,- iti tasya aikyāpādane yatanīyaṃ,
pramātṛtattvamevaca tāvataḥ pratyakṣāderekamantarmukhaṃ
svasaṃvedanarūpaṃ bhavadutsahate vihantumanekatām | utpattiḥ kāryatā,
(page 346)
utpādanaṃ kāraṇatā, tadubhayamapi bhāvasya bhāvarūpatāṃ muktvā
na abhyadhikaṃ kiṃcit sattāyāṃ veti vakṣyate
yadasat tadasat............................. | (2|4|3)
ityatra prakaraṇe
naca yuktaṃ jaḍasyaivam......................... | (2|4|19)
ityantena granthena | āpādya prāpya iti pratyakṣādīnāmeva kartṛtvam |
parapakṣe tu anupapattirasya arthasyetyāha yadā tu iti | svaviṣayābhāsam
iti | svaṃ vyavahārayati iti tadvyavahārakaṃ vikalpamutthāpayatītyarthaḥ |
evakāraḥ kiṃ punaḥ iti vakṣyamāṇāt dūrāpetatāṃ
buddhāvunmeṣayati, agnyabhāve hi asti tāvat
nāmagrahaṇamagnerityāśayaḥ | tadā iti agnyabhāvavyavahārakālasya
sūcanaṃ, natu tatparāmarśanaṃ, tathāhi sati dāpratyayayogo na yujyeta |
atra bauddhiyaṃ siddhāntamāśaṅkate atha ityādinā kṣatiḥ kācit
ityantena | na kāryakāraṇabhāvaḥ kaścideko'sti yaṃ prasādhayituṃ
pratyakṣānupalambhā ekapramāṇīkartavyā yatneneti tātparyam | ata eva iti
yato yathādṛṣṭo'vasīyate, tata ityarthaḥ | yathādṛṣṭaḥ iti supsupā (2|1|4)
iti samāsaḥ | vikalpena aneko'pi artho yata itthamavasīyate,- ityato hetoḥ, tena
kāryakāraṇatā avasitaiva bhavatīti saṃbandhaḥ | nanu evamavasāyādeva
kathaṃ sā avasitā bhavet,- iti bhramaṃ hetunirūpaṇena śamayati yasya hi
iti agneḥ | yadīyasattām iti dhūmasattām | nanu agniśca dṛṣṭo,
dhūmaśca; prayojyaprayojakabhāvastu kva viśrāntaḥ | āha evam iti |
tasmāt iti yataḥ paścāttanaṃ na prayojakaṃ, nāpi samānakālaṃ; tasmāt
| yathādṛṣṭam iti avyayībhāvo'tra
(page 347)
darśanānatikrameṇetyāha | nanu kṛttikodayaḥ pūrvaṃ niyamena, tato'pi
rohiṇyudayaḥ ityādau syāt kāryakāraṇatā | atra samādhiḥ notpattiḥ iti |
āgamāt hi nakṣatrarāśicakraṃ dhruvanābhipratibaddhaṃ sthitameveti
avagataṃ, tadunnataparvatasadbhāvāsadbhāvayośca tirodhānātirodhāne ca
candrārkatārāderupalabhyate eva | nanu anavabhātamapi upapattyā
sādhanīyamindriyādṛṣṭādikamevetyata āha upapadyate vā iti |
anupapadyamānamapi upapatteḥ kaṃcitkālamalābhāt
jñātabhāditārthakriyākaṃ satyamaṅgīkriyate, iha tu na tathā,- iti brūte
upayujyate vā iti anālocitopapattikamanavalokitārthakriyākamapi
dākṣiṇātyasya iva karabhacakramabādhitānubhavasiddhi na na śraddheyam,
atratu naiṣa vidhiriti darśitam | avabhāti iti, avabhāsamānasya upari
bādhakabhāvalakṣaṇopapattiḥ sadbhāvasthairyaprasādhako vā
upayogo'bhidhānīyaḥ ityāśayaṃ vaktum avabhāti ityatra
uttarasamānakaṣyatāsaṃbhāvanāṃ bhaṅktuṃ vāgrahaṇaṃ na kṛtam,
anyathā trīṇi vā vāgrahaṇāni ekameva vā,- iti yuktaṃ syāt | nanu
dhūmaśca agniśca bhinnāveva dṛṣṭau, tayorvikalpe'pi [vikalpopi ka. ga. |]
bhinnarūpatāmeva vyavaharatu nāma | ekaṃ [evaṃ tu ka. |] tu
kāryakāraṇabhāvaṃ kathaṅkāraṃ vyavaharet vikalpasya punaḥ iti
arthabalotpannaṃ darśanaṃ kāmameva na kuryāt,- iti punaḥśabdena
viśeṣadyotakena sphuṭayati | yadi bhaviṣyadvākyārtharūpaṃ
vibhaktānāṃ daṇḍapuruṣādīnāṃ saṃśleṣeṇa yojanaṃ,
avibhaktānāṃ ca guṇaguṇyādīnāṃ vibhāgena yojanaṃ parāmṛśati
svabhāvavattāvidhānāya ayamiti vikalpaḥ ekābhilāpa iti
kāryakāraṇabhāvo'nayoḥ,- iti
(page 348)
saṃketakalpitena ekena abhilāpena tāveva dvāvarthau yataḥ parāmṛśyete,
tata eva tathāparāmarśāt bhrāntinimittāduditabhramāḥ saṃbandhamekaṃ
vastusantamabhimānabalena kalpayanti | nanu na atra vanapratyaye gavādaya
iva agnau dhūma iti agnidhūmādayo'nyonyanirapekṣā eva bhānti, apitu
parasparamapekṣamāṇatvamapi teṣāmatra bhātyeva, tata eva
prātipadikārthavilakṣaṇa eva atra saptamyartharūpaḥ eko'rtho bhāti, tat
kathamuktam anekaṃ dṛṣṭapūrvam iti | etat nirasyati yāpica iti ityādinā |
lakṣyate iti anantaramivaśabdena tasyā aparamārthasattvamāha
abhimānabalopakalpitameva tallakṣaṇaṃ yataḥ | yathoktaṃ
............................ṣo'san kathamapekṣate |
ityādi | sāpi iti lakṣyamāṇākāreti yojyam | ete iti vikalpāḥ |
pratītimātraṃ pratyayaśūnyasāramasyā [śūnyaṃ sāmarasyā ga. |]
buddheḥ, tato'syāḥ pratyayaḥ pratibhāsanakāla eva uttiṣṭhati, tata eva
satyeva pratibhāse vastuni bhāsate param |
iti pratibhāsadharmo'yam kutaścit iti
bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ |
iti nītyā prasiddhaśirorūpatāpratipādanāya rāhoḥ śira iti
ekārthakriyākāritvapratipādanāya ca gaurgauriti | nanu yadi vikalpitāt
tathābhūtāt prayojanaṃ kiṃcit sidhyati, tarhi artha eva asau | atra
siddhāntayati tathābhūte iti | taimirikadṛśyamāno'ruṇo'pi dīpo nijenaiva
vapuṣā arthakriyāṃ vidhatte, natu bhramotthāpitena; tadvadihāpīti | nanu
avasāyaviśrāntāḥ sarve pramāṇavyāpārāḥ, avasāyaśca
vikalpanasvabhāvo'rthanirapekṣajanmā
(page 349)
na vastutattvaspṛgiti tanmukhena avisaṃvādakatvaṃ nāma
yatnasamarthitamapi gajasnānīkṛtaṃ syāditi parāśaṅkāmamunaiva
śamayati tathābhūta iti | prāpakaṃ hi pramāṇaṃ, tadapi
prāptiyogyavastuviṣayapravṛttisaṃpattyupayogipratītisvabhāvameva ucyate |
tataśca avasāyo yadyapi upaplutaḥ, tathāpi prāptiyogye vastvaṃśe avasite
pramāṇasya prameyasya vyavahārasya ca
viṣayaviṣayibhāvasmaraṇādabhilaṣitapravṛttervastuprāptiparya-
vasāyinyāṃ pravṛttau kartavyāyāṃ na kācit khaṇḍanā antarālavartini
pravṛtteḥ pūrvabhāvini pramāṇavyāpāravyavahāritvācca
pradhānabhūte satyapi upaplutasvabhāve vyavasāye | atra ucyate iti
sidhāntaḥ | atra ca idaṃ tātparyam- iha prakāśasya vimarśāviyuktasyaiva
prāmāṇyāt vimarśabalena sarvameva pramāṇamanyasaṃbaddhameva
prameyaṃ paricchinatti, na śuddhamiti saṃbandhaḥ | na avabhāti iti
asaṃbaddhaṃ vacaḥ | tathāhi- kvacit prameyaṃ tajjātīyena, kvacit
vijātīyena prameyāntareṇa saṃvalitameva bhāti | sarvatra ca
pramātṛrūpasaṃvalanā nirbhāsate eva | naca sā abhedaḥ, abhede hi kaḥ
saṃvalanārthaḥ; naca bheda eva saṃvidbhūmāvabhedasmaraṇāt |
ekāntabhede'pihi kaḥ saṃvalanārthaḥ | ato bāhyādrūpādārabhya
pramātṛviśrāntiparyantaṃ yat bhāvasya vapuḥ, tatra asya bhinnatā
avabhāti, tadvaśādaṃśenaivaca [taśādaṃśenaiva ca ga. |] abhinnatā,
saivaca saṃbandharūpatā, tadasau bhātyeva, tathaivaca pramāṇena āveditā
arthyate ca pramātṛbhiḥ | evameva bhāvatattvam iti, yat yathā bhāsate, tat
tathā paramārtha iti hi vitatya āveditam, āvedayiṣyate ca |
yāvacchabdo'nyatra ayatnasiddhaṃ sādhyamiti upakṣipati | etadeva
nirvyūḍhamiti dyotayituṃ yatra punaḥ
(page 350)
iti | nipātasamudāyena amumeva arthaṃ spaṣṭayiṣyati | ukte'sminprameye
balādeva idamāgacchatīti | prameyasamuccaye caḥ | sakalo ya
idaṃśabdavācyatāyogyo niyatadeśakālākārarūpaḥ, tena saha
yadabhinnatvaṃ; tadupalakṣitā eva avasīyante idamityavasāye ghaṭa
ityavasāye [avyavasāye ga. |] ca sakalapṛthubudhnādyabhedena | yaduktaṃ
niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite |
sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate ||
iti apohatattvavicāre | nahi tadānīṃ bheda eva bhāti | bhedo hi
itthamābhāseta yadi dṛśyābhimatasvalakṣaṇāpekṣayā yāni
svalakṣaṇāntarāṇi, tāni svālakṣaṇyena tadā bhāseran, yadivā
tiraskriyeran, tattiraskāre dṛśyasyaiva avabhāsanāt, naca bhānti tāni, nāpi
tiraskṛtānīti tadṛśyasādbhūtānyeva | atraiva upapattimāha anyathā iti
yatsaṃketakaraṇakāle yat na ābhātaṃ, tat tacchabdāt na avasīyate
[anumīyate ka. |] gauriva ghaṭaśabdāt, avasīyante ca idaṃśabdātsakalāḥ
puraḥsthitaniyatavyaktayo ghaṭaśabdācca pṛthubudhnodarākāravyaktayaḥ,-
iti tatsaṃketakaraṇāvasare eva na na bhānti | tadanavabhāsanasya hi
viruddhaṃ yat tadavabhāsanaṃ, tasya yat kāryaṃ pāramparyeṇa tataḥ
śabdāt tadarthādhyavasānaṃ; tadiha upalabhyamānaṃ
svakāraṇaviruddhasya niṣedhakamiti svabhāvaviruddhakāryopalabdhiḥ |
evamekākiparāmarśe'pi sāmānyata idamiti madhyamarūpato ghaṭa iti
ativiśeṣarūpata īdṛśo'yaṃ ghaṭa iti tridhāpi sthite
saṃbandhāvabhāsamupapādya prakṛte tamayatnasiddhatayaiva darśayati,
yatra punaḥ iti upakrameṇa tatra iti padena yasyāṃ tattvacintāyāṃ
kriyamāṇāyāmasaṃbhāvyamapi idamupanataṃ tasyāṃ satyāṃ
(page 351)
sakalaprasiddhaṃ prasiddhameva bhavatīti yojanā |
punaḥśabdo'saṃbhāvanātmānamiha viśeṣaṃ dyotayati |
ekaparāmarśa ityanena ābhāsānāṃ ca melanaṃ,
svalakṣaṇāntarāṇāṃ ceti bahuśākho.yaṃ saṃbandha eva nirbhāsate iti
sphuṭayati | tata eva āha saṃbandhasiddhau
bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
lokayātrākṛtiryasya................................................. || (ślo. 1)
iti | vāda iti kathanamātrametat
sarve bhāvāḥ svabhāvena............................... |
ityādīti yāvat | evaṃ siddhāntamupakrame abhidhāya, pūrvapakṣaṃ
yadyapi ityādinā anubhāṣya tathāpi ityādinā pratikṣipati [upakṣipati ka.
|] | pratibhāvikāsagrahaṇena āntaro'sāvabhedāvabhāso, māyīyo
bhedāvabhāsaḥ iti bhinnaviṣayau bhedābhedāvavirodhināviti brūte |
ubhayam iti dhūmamagniṃ ca | na anyathā iti saṃbandhapratibhāvikāsena
hi vinā tacca tacceti syāt, natu ṣaṣṭhyarthaḥ | cārtho'pivā na
bhavedekajñānāveśe'pi pṛthageva anyonyāpohanasya bahuśākhasya
unmīlanena niścayāt | avabhāti ceti, ghaṭa iti, bhāvānāmiti, upapadyate ceti
| samarthayate pramātṛlīna iti pramātṛlagnatvena yadabhinna rūpaṃ, tasya
aprakāśe bheda eva na pratitiṣṭhet,- iti na ayamabhedo bhedena virudhyate iti
yāvat | etadeva vastuvyatireke prādhānyena upayujyate cetyatra hetūkaroti
yāvaddhi iti | pūrṇo bhāvaḥ prathāyāḥ, prathamānasya bhāvasya
pramātṛparyantaṃ rūpaṃ, prathāyāśca saṃvedanarūpaṃ
bhāvatādātmyena vartamānaṃ vimarśasvātantryabṛṃhitaṃ ca pūrṇaṃ
rūpam,
(page 352)
anyathā kevalādeva prakāśāt sati vyavahāre [vyāhāre ga. pāṭhāntaram
|] alamadhyavasāyeneti kṣaṇikatvamapi vyavahriyate, avasāyāt vyavahāre
prakāśarūpatvābhāvāt jaḍo'pi vyavahāraheturbhavediti alaṃ
saṃvedanena | dvābhyāṃ vyavahāraḥ iti cet, na dvayoryugapadabhāvāt |
prakāśacchāyayā uparakto'dhyavasāyastathetyapi asat,- sa hi
prakāśakāryaṃ cet kuryāt, tarhi prakāśa eva asau; kā cchāyā |
prakāśarūpatāyāṃ ca tadeva prakāśarūpamadhyavasāyamayaṃ ceti
prakāśa eva vimarśātmā,- iti āyātam | prakāśo'dhyavasāyena
vyavahṛto vyavahāraheturiti cet jñānamabhidhānaṃ ca vyavahāraḥ | naca
prathamaprakāśo'dhyavasāyasya jñeyaḥ | sa hi svaprakāśa eva
paraprakāśatve anavasthāderuktatvāt | abhidhānamapi vikalpanam | tadapi
prakāśanarūpaṃ cet, punarapi tadeva āvartyam; aprakāśanarūpatāyāṃ
ca jāḍyamiti uktam; abhimāno'pi tathaiva vikalpyaḥ,- iti alamanena
kṣaṇikatvavyañjanamiśrīkaraṇakalpitasvacarvaṇayogyatākena
śuṣkasāṃkhyocchiṣṭena | yat yāvatā hi yuktamarthakriyākāri, tat
tāvadrūpaṃ nīlamiva nīlatvena | kāryatvakāraṇatābhimānarūpaṃ
[bhirūpaṃ ka. |] pramātṛviśramaparyantena vapuṣā sarvamarthakriyākāri |
evamanupagatau na kasyacit kiṃcidrūpaṃ syāt | etacca pade pade
nirūpitamapi saṃkṣepeṇa avismaraṇāya uktam | nanu tadanavadhāraṇe na
kiṃcididaṃ prakāśeteti uktam | satyam, na anavadhāritamapitu
avadhīritamanādareṇa apahastitaṃ bhagavanmāyopakalpitenaiva |
yadvakṣyati
itthaṃ svasaṃvittimapahnuvānaiḥ..................... |
iti | yattat iti anyonyāsaṃbaddhaṃ [saṃbandhaṃ ga. |] viśvaṃ svaṃ ca
vacanaracanaṃ yadevaca kiṃcit vyākṣepasātmatayā sphuritaṃ, yadevaca
vicāramantareṇa
(page 353)
vibhramavikṣobhāderjihvāpatitaṃ; tadeveti | dhīraśabdo vṛttiviṣaye
bhāvapradhānaḥ | dhairyeṇa ekatra grahikatvādakampatvena [grāhakatvāt
ka. |] yadavadhūtaṃ, yasya vā dhairyamavadhṛtaṃ; avadhīritamucyate tat |
nanu bādhakamatra asti,- iti parasya bhramāvakāśaṃ niravakāśayati naca
iti | agre iti
kriyāsaṃbandha................................ | (2|2|1)
iti prakaraṇe | evaṃ pramātrā saha tāvadaikyaṃ sarvatra, dhūmāgnyādau
tu prameyayorapi asti,- iti upapādya anyatra api tadupapādayati paraspara iti |
abhinnaḥ śabdo dvandvavṛttimayaḥ | pratyayaśca tadutthāpitā tadutthāpikā
vā pratītiḥ | aikyamayāḥ aikyaṃ prakṛtaṃ prastutaṃ
viśrāntidhāmatvena yeṣu, tathābhūtā eva santaḥ tathā iti bhinnā iti
padāntarasamarpaṇīyena bhedena prathante | nanu dvandvavṛtterayaṃ
prabhāvaḥ............ vinā bhede'bhidhitsite kā bhavedabhedasaṃbhāvanā |
atrāpi āha yadāpi iti | pañcamyā tāvat saṃbandhaḥ sūcita eva |
tadabhāve'pi bhidyamānatvalakṣaṇakriyātmani līnatayā sthitameva
aikyamiti sarve'rthā vyavahriyamāṇā na saṃbandhadhurāmanadhirūḍhā
vyavahāravartanīṃ kāmapi nirvāhayeyuḥ | nanu evaṃ bhāvāḥ kiṃ
kadācidapi na asaṃbaddhā bhavanti | bhavanti,- ityāha kevalam iti |
unmattānāṃ ye pralāpāḥ śabdā asaṃbaddhāḥ, tathā cetāṃsi
jñānāni, tata eva vyavahārāya sādhūni bhavanti, teṣāmabhidheyatvena
jñeyatvena ca viṣayāste krameṇa yataḥ pratibhānti, tataḥ
parasparamananuṣaktāḥ, jñānena tu pramātṛrūpeṇa anuṣaktā eva,
yugapacca jñāne tadekapramātranuṣaṅgamukhena anyonyamapi anuṣaktā
eveti bhāvaḥ | nanu evamanuṣaktatvaṃ
(page 354)
teṣāṃ kena vyavaharaṇīyaṃ, yadi tenaiva unmattena, tarhi
ananuṣaṅgātmani ekatra te'pi anuṣaktā bhaveyuḥ | sa ca na unmattaḥ syāt |
atra nirūpayati te'pica iti unmatto hi na vyavaharteti bhāvaḥ | nāpara iti
parasparaprāptireva vyavaharaṇamiti hi uktam | tatra saṃbandhasya
rūpaśleṣādi yat lakṣaṇaṃ dūṣitaṃ pareṇa
rūpaśleṣo hi saṃbandho dvitve sa ca kathaṃ bhavet |
iti bruvatā, tat samarthitameva bhavatīti darśayati tataśca iti | yataḥ
parasparaprāptireva vyavahārārthaḥ, tataḥ pramātari śliṣṭarūpāḥ
padārthā bahavo'pi yāvadaikadhyamāpannā bhavantīti | sarvo hi pramātā
arthakriyārthī svayaṃ vartamāno nivartamāno vā paraṃ pravartayan
nivartayan vā vyavahartā tāvat bhavati, natu bhūtādhiṣṭhita iva kaścit
kadācidāste | tasya vyavaharaṇaikaśīlasya vyavahartumicchā iyamucyate yā
gamanāgamanayornānopāyaparighaṭanasaṃpādyayoḥ svayaṃ pravartituṃ
nivartituṃ vā, paraṃ pravartayituṃ nivartayituṃ vā, arthitā
sukhaprāptīcchayā duḥkhaparihārecchayā vā bhavati, labdhe sukhe
rakṣāprāptīcchaiva, evaṃ duḥkhābhāve | yā ca asau
sukhaprāptyādāvicchā pravṛttinivṛttyoḥ svaparagatayorhetubhāvena
prārambhe vartamānā, tasyāṃ sa sarvaḥ padārthavargo
vibhāgamavadhūya avatiṣṭhate, yo'sau gamanāgamanayoḥ pravṛttau
nivṛttau vā upayujyamāno vicitraṃ vibhāgaṃ pratipatsyate | sā ca
sukhaprāptyādīcchā yāvajjīvaṃ saṃsāripramāturanusyūtaiva āste |
tataḥ prāpte'pi gamanādisādhye vastuni labdhe'pi sukhaprāptyādau no
viramatyeva sā | tata eva kāmamaya eva ayaṃ puruṣo dātā ca pratigrahītā
ca śrutyā nirūpitaḥ | āha ca
śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ.................. | (bha. gī. 17|3)
(page 355)
iti | eṣa tu viśeṣaḥ- prathamakoṭau sāmānyataḥ pūrṇāpi kenacit
prakārāntareṇa [pūrakāntareṇa ka. |] pūraṇīyatvena āste, idamidaṃ me
amunā upāyatadupāyādikrameṇa bhavatāditi, caramaṃ tu tāvati [tāviti
ga. |] kiyatāpi pūrṇatvena iyamicchā mama amunā krameṇa pūrṇeti | saiva
tu bhāvāntarajanyasukhādisaṃpādanābhiprāyeṇa
pūrayiṣyamāṇatvādapūrṇāpi syāt | yadāgamaḥ
lelihānā sadā devī sadāpūrṇā ca sā vibhoḥ |
ūrmiricchātmikā sā syādātmanaḥ sā taraṅgiṇī ||
iti | nanu vividhaḥ padārthasārthastasyāmavibhāgena vartate iti kutaḥ | ucyate
sā hi iti | yasmādevaṃ tasmāt yuktā asau sarvasya avibhāgabhūmiriti
pūrveṇa saṃgatiḥ | sā kāmanā tāvat pramātrā unmeṣyate, satyeva
viṣayalālasātmanā abhivyajyate; tataśca na andhapadanyāyena uttarottaraṃ
padamanusarati, paramapi utthāpyamānā satī
dīrghadṛṣṭipuruṣapadabandhanyāyena [baddha ga. |] yamabhisandhāya
utthāpitā, tāvantaṃ bahutaramavalihantī ābhogena sarabhasaṃ svīkurvatī
prathamāvasthāyāmuttiṣṭhati sphuṭībhavati, caramāvasthāyāṃ ca
tādṛśyeva satī pūrṇā viśrāntarūpā bhavati | yathoktaṃ
uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ (aja. pra. 23)
iti | abhisandhīyamānamarthamupādeyamapekṣaṇīyaṃ heyaṃ ca krameṇa
udāharati vahneḥ ityādinā | cāndanādagneḥ sugandhidhūmaḥ
utpadyatām,- iti yā pravṛttirabhisaṃhitā, rājasvāmikaḥ kaḥ puruṣaḥ iti
niścīyatāṃ mayeti yā pravṛttiḥ samīhitā yatra avasāyamātrapravṛttyaiva
upekṣaṇīyatā, kaṇṭakabhujagādimān mā me bhūt deśa iti ca yā tato
nivṛttirabhisaṃhitā, tayā utthāpyamānā sā
(page 356)
kāmanā | yadivā vākyaprayogadvāreṇa parasya svātmavyatiriktasya [tmā
ga. |] vineyasya pravṛttimupādeye vā, upekṣāmavasātavyamātre vā,
nivṛttiṃ vā heyaviṣaye saṃpādayituṃ yo'bhisandhiḥ; tena sā
utthāpyamānā | evaṃca tadabhisandhisamaye yat yadunmiṣitaṃ sāmānyato
viśeṣataśca, tattat tasyāṃ kāmanāyāṃ śrīsadāśiveśvaradaśocitena
avibhāgena sphuratyeva | anabhisaṃhitaṃ tu
pṛthagullāsakalāmaspṛśadahamityeva-śivataucityena sphurati, naca
śrīsadāśiveśvarabhūmau paurvāparyaṃ kiṃciditi uktaṃ pūrvameva |
tata eva pūrṇākārā sadaiva asau prathamā caramā ca
koṭiraprabuddhānāmapi tathātvena nirbhātīti [nirbhāsati ga. |] |
...................ṭadādyante parasya tu | (spa. kā. 17)
aprabuddhasyeti uktam | suprabuddhasya tu prathamamadhyamacaramātmani
padatraye'pi prakāśamātramakhaṇḍitameva sphurati-iti
śrīmatpurāṇaguravo manyante | madhya eva utthāpyamānagrahaṇaṃ
vākyaprayogāt para ityatra pūrvarūpatrayopajīvanārtham, anyathā
samakakṣyatvena vāśabdaprayoge pūrvarūpānuṣaṅgo na atra pratīyeta
svatantratvādarthāntarasya | avalehapūrṇaśabdābhyāmāgamamanusarati |
etat prakṛte yojayatirājapuruṣādi dhūmāgnyādi bhujagakaṇṭakādi yat
parasparāpekṣayā vicitraṃ sādhanabhāvasvabhāva(ma)vasāyamātrasya
vā, sukhasya vā duḥkhasya vā; tacca sarvamakhilaṃ tathā
vyaktiviśeṣānādarādanekarājapuruṣādivyaktimayaṃ tatsādhyā
tatsaṃpādanaprayojanoddeśena pravṛttā yā viśiṣṭākārā
prāptavyavastvaucityena vicitrā pravṛttirubhayaviṣayā pra(ni)vṛttikriyā ca
heyaikaviṣayā svasaṃpādyatayā parasaṃpādyatvena vā saṃmatā
tasyāṃ viśiṣṭāyāṃ kriyāyāṃ yā icchā tayā yāvadasau
vicitrasādhanaphalasvīkāraśavalā
(page 357)
kriyā viśiṣṭā viṣayīkṛtā, tāvat tatkriyāviśeṣaśavalīkārakaḥ
kārakaprayojanavaiśvarūpyayogaḥ spṛṣṭa eva bhavati | sa ca [sarvastasyā
ka. |] tasyāmicchāyāṃ rūpeṇa śliṣṭo bhavannapi manobhūmau
bāhyendriyabhūmau vā saṃkucitamāyāpramātṛprakāśāpekṣayā
bahīrūpāyāṃ yo vibhāgastaṃ na ujjhatyeva, tata eva
bhedābhedasvabhāvatvāt saṃbandha ucyate | nanu evaṃ
vibhāgāvabhāsanaṃ cedāyātaṃ, tarhi dvitve sadā kathaṃ bhavediti | atra
āha vibhāgenāpi iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ | evaṃ
svarūpamātrāpekṣayā rūpaśleṣaḥ, yatastu te
anyonyamayaḥśalākākalpā na iṣyante, apitu kriyāṃ pratikārakatvena
viśeṣaṇatvena saṃbandhitayā vā parasparamapi
kevalarūpavilakṣaṇātmakaṃ rūpamutthāpayantastadā
icchāmajaḍāmanupraviśya te'pi ajaḍāyamānāḥ parasparamapekṣanta iti
apekṣāpi na na upapannā, tataśca
....................... so'san.......................... |
iti abhyupagamanāhatamadaḥ;
saṃstu sarvanirāśaṃsa............................ |
iti tu śuddhabāhyarūpatāyāṃ [śuddhe ga. |] bhavet, natu
antaścitpraveśāpekṣayā,- iti apekṣālakṣaṇo'pi saṃbandhaḥ | tathā
atraiva apekṣāyāṃ bhūtabhavyasamuccāraṇe iti nyāyena
guṇapradhānabhāvānupraveśādupakāryādupakārakaṃ
[praveśādupakārakaṃ ka. |] pradhānena saṃbadhyate tatparatantraṃ
bhavati,- iti pāratantryalakṣaṇo'pi nyāyya eva saṃbandhaḥ | tataśca
..............................ṣiddhe kā paratantratā |
iti yat saṃvedanānapekṣasvatantrabāhyavādadhairyeṇa ucyate,
tadapahastitaṃ bhavati | nahi bhāvasya tapasvinaḥ svayaṃ kācit
(page 358)
siddhirasiddhirvā
prakāśācāryopadiṣṭāvabhāsavratacaryānaṅgīkaraṇena,- iti
upakāryopakārakabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa ca avaśyopagamyo'nyathā
yugapadiṣyamāṇatābhāsanamarthitā ca kathaṃ syāt, sa ca
īśvaraniyataśaktimukhaprekṣīti uktameva | nanu bahūnāṃ dviśa eva
saṃbandha iti saṃbandhasiddhiḥ, sa ca saṃbandho dvayoreva, na bahūnāṃ;
tathāhi yadi ekaikasya anekasaṃkhyairekaparāmarśaviṣayai [eva ka. |]
rājñaḥ puruṣaśca, rathaścāśvaśca,- iti, tadāpi rājāderaśrutena
gamyamānena vā hastisaṃbandhakāraḥ punaḥ parāmarśapadavīṃ [rśā
ga. |] nīyate iti yāvanto hastyādiṣu parāmarśāstāvanta eva rājño'pi,- iti
ekasya ekena saṃbandha iti | tat kathamiva uktaṃ sarve te rūpaśleṣeṇa iti
saṃbandhasteṣāṃ syāt iti ca | satyametat, etadeva tu iha abhisaṃhitaṃ,
parasparasaṃbandho dviśa eva bahuśākho bhavan melitānumelananyāyena
ekaṃ [ekaḥ ka. |] sahamelanākhyaṃ saṃbandhamutthāpayati,- iti
sadāśiveśvarabhūrahamidamiti mahāsaṃbandhabhūmiḥ | tasyāṃ
bhūmāvapahastite viśeṣāṃśaprakāśe idamiti-
ekaparāmarśamātrasārabhāvasāmānyasāmānādhikaraṇyāpannāhaṃ-
bhāvamātramatra pūrṇatvaparisphuraṇameva hi tadā bhavet,- iti
māyāpramātṛgatasadāśivādipadaṃ tadā tat bhavet | tata eva
bhagavadapekṣayā saṃbandha eva paramārthataḥ prakāśate | sa hi jānāti
smarati,- iti nyāyena paśupramātṛtāpadaṃ spṛśannapi
sadāśivādipadaniṣṭho bhavanneva hi bhagavānahamiti
viśvāvabhāsamayaḥ parisphurati | tatsaṃbandhāpoddhṛtastu
tanniyatiśaktyaiva mitasaṃbandhamayo bhāvarāśiḥ prakāśate |
etaduktadvitvadaśāsparśasiddhyarthameva sādhyasādhanagrahaṇaṃ
parasparagrahaṇaṃ ca |
bhinnā apyekatāṃ yānti...................... |
(page 359)
iti tu phalaṃ prati ādarāt bahuvacanaprayogaḥ | tadatra ayaṃ pramāṇārthaḥ
- bhāvānāṃ saṃbandho na avāstavaṃ rūpaṃ tena vinā kadācidapi
aprakāśanāt | yadi asya na avāstavaṃ vapuḥ, tat tena vināpi prakāśeta
śaṅkha iva pītatvena vinā,- iti avāstavatvasya vyāpakaṃ tena vinā
prakāśamānatvaṃ, anyathā niyatameva avāstavaṃ na bhavediti,
tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | hetuśca
yatnena prasādhita eva | sarvasya bhedābhedāvabhāsamantareṇa
prakāśanānupapatteriti hi uktam | sa evaca saṃbandhaḥ ityapi vitatameva |
bhūyaḥprameyapravāhāpavāhitaṃ hṛdayaṃ śiṣyāṇāmavalambituṃ
prakṛtasūtrārthopasaṃhāramadhikāvāpasiddhaye darśayati tadevam iti |
pramāṇapadena karaṇatāmeṣāṃ sūcayati | nahi karaṇasya
ityādivakṣyamāṇaprameyāvakāśadarśanāya bahuvacanaṃ
bahubhiranekaviṣayairakaprameyasiddhiḥ kathaṃ syāt iti dhvanati |
pramāturyo vyāpāro vyavasthākāritvaṃ nāma, tadanujīvitayā
tadvyāpāravaśīkṛtāni,- iti yāvat | nahi iti tathāhi [ca ka. |] sati
svātantryāt karaṇataiva na bhavet svātantryapāratantryayorvirodhāt
pāratantryaprāṇatvācca karaṇādikārakakalāpasya | khaḍgo hi
dṛḍhamuṣṭinipīḍanābhinītakartṛvyāyāmakriyāveśaśchinatti | nanu
pramāṇameva asti, na anyaḥ kartā nāma kaścidityāśaṅkya āha na ca iti |
pramāṇameva pramātrā vinā na pravartakaṃ na prāpakamiti
prāptiparyantaḥ pravṛttyaṅgabhāvopagamanasadyaḥpradarśanamukhaḥ
[sādhyaḥ ka. |] pramāṇasya svabhāvaḥ prāmāṇyalakṣaṇo'stamiyādeva |
atra hetuḥ tadupadarśite hi iti | pramāṇairnopadarśite hi arthe yā
upādeyatā heyatā ca, sā
(page 360)
smaraṇādabhilāṣeṇa........................ |
itinyāyena udbhavantī pravṛtteḥ kāraṇaṃ yayā prāpakatvaṃ nāma
samucitaheyopādeyaviṣayahānādānasaṃpādanalakṣaṇaṃ niṣpadyate; sā
ca na akṣavijñāne saṃbhavati avikalpatvādeveti kathaṃ prāpakaṃ
pramāṇamucyeta | atha tadanantarabhāvī vikalpa eva kuryāditi ucyate, tadapi
asat | vikalpo hi dṛṣṭamarthaṃ paśyāmīti paraṃ vikalpayet [yat ka. |], natu
iṣṭāniṣṭavibhāgamasau kuryāt smaraṇāt pūrvānubhavavāsanotthāpitāt
| abhilāṣātmā icchālakṣaṇo vikalpastathākārīti cet, pūrvānubhavenāpi
yadi viṣayākāravāsanāmātrasamarpaṇaṃ kṛtaṃ, tadā
sukhaduḥkhaprakāśāsmaraṇe kathamicchodayaḥ | sukhādivāsanāpi tatra
arpitā, tatsmaraṇādicchā,- iti cet, nanu nīle dṛṣṭe tasyāḥ kathaṃ
prabodhaḥ, nīlaṃ sukhādīnāṃ kāraṇaṃ tatastaddarśanāt
tatkāryaviṣayaṃ smaraṇam | yadāha
taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu smaraṇāt........................ |
iti | tarhi kāryakāraṇabhāvo'pi ekapramātṛtattve viśrāntaḥ [ntaṃ ka. |]
pratyakṣānupalambhavibhāvanīya iti kathitamanantarameva | kiṃca tadeva
vastu kadācit sukhaṃ, kadācit duḥkhamakārṣīt, tataśca aśaṅkitameva
tadvastudarśanamātrāt kā vāsanā prabudhyatām,- ityatrāpi pramātureva
svatantrasya anantapūrvānubhavavikalpanādisvasaṃvedana-
tādātmyamayasya saṃbandhi yat svātantryaṃ
niyatatadrūpapraṇidhānābhogabhāvakaṃ, tadeva vijṛmbhate | tadetadāha
pramātradhīnaiva iti | etacca sarvasya saṃvitparīkṣānipuṇasya
saṃmatamevetyāha bauddhairapi iti pramātāramapahnuvānairapi
so'vaśyamaṅgīkṛtyaḥ iti bhāvaḥ, anyathā bāhyārthābhāve
svasaṃvedanameva pramāṇaphalamiti yuktaṃ
(page 361)
sati tu bāhye'rthe bāhyaniṣṭha eva prakāśaḥ pramāṇaphalamiti yuktaṃ
vaktum | yadā tu bāhyaniṣṭhādeva prakāśāt svatantrāṃ
svasaṃvedanabhūmimanadhirūḍhāt na iṣṭatādivyavasthā, tayā vinā na
pravṛttistadabhāve na prāptiriti nayena prāpakatvaṃ prāmāṇyaṃ
svasaṃvedanāyattaṃ, tadā svasaṃvideva pramāṇaphalamukthaṃ taiḥ |
nanu astu itthaṃ, tathāpi pramātā taiḥ kathamiyatā aṅgīkṛtaḥ | āha
svasaṃvedanamevaca iti | evakāreṇa svarūpadeśakālabhedo na [bhedo'tra
saṃ ka. |] saṃbhavati,- iti darśitam | tathāhi deśakālau
bāhyakakṣyādhirohiṇau na antarmukhe saṃvedane yojayituṃ śakyāviti
uktaṃ prāk | saugatairapi svasaṃvedye jñānasukhādau
vikalparūpatāpākṛtaye
aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī ||
ityatra bhinnakakṣyeṇa grāhyabhāvabhāginā śabdena antarmukhasya
saṃvedanasukhādirūpasya yojanā na saṃbhavati,- iti darśitameva | tataśca
yat yato bhinnakakṣyaṃ, tat tena na yojyate saṃvedanamiva śabdena, tathāca
deśakālābhyāṃ saṃvedanamiti | yojanaṃ hi tadupādhitayā
tadātmīkaraṇaṃ, tacca kvacideva bhavanniyamavattayā vyāptaṃ, yadica
bhinnakakṣye'pi bhavet, aniyamastarhi vyāpakaviruddhaḥ prasajati, tato
bhinnakṣyāt vyāvṛttaṃ yojanaṃ tadanyena vyāpyate, tadviruddhaṃ ca
bhinnakakṣyatvam,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | svarūpabhede'pi
aprakāśarūpatāprasaṅgaḥ iti asakṛduktam | tasmāt
svasaṃvedanamaṅgīkurvadbhiḥ pramātṛtattvamaṅgīkṛtameva tasyaiva
nityavyāpakaikarūpatvākṣepeṇa siddherityalaṃ bahunā | pramāṇajātaṃ
pratyakṣānupalambhādi, prameyajātaṃ kāryakāraṇādi; kāryasya
dhūmādeḥ kāraṇasya agnyādeḥ
(page 362)
saṃbandhino ye bhāvarūpāḥ aṃśāḥ sati vahnāvasti dhūmaḥ
ityādayo'bhāvarūpāśca asati tasmin nāsti ityādayasteṣāṃ prameyasya
pramāṇadvāreṇa pramātari viśrāntiḥ, natu svamukhena,- iti darśayituṃ
vyākhyāntaramāha athavā iti | naca sarvathā sā nāsti yena avacanārhā
bhavediti prathayati sūcanāya iti vadan | prathamaṃ ślokārdhaṃ
vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ samanvitā ityādikā, tāṃ vivṛṇoti yadi punaḥ
ityādinā | nanu svarūpameva tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ ityāśaṅkya āha
naca iti | svarūpaṃ hi na anyaniṣṭhaṃ bhavitumarhatīti uktamasakṛt | nanu na
dhūmamarthayamāno vahniniṣṭhaṃ dhūmarūpamabhimanya vahnau
pravartate yena paraniṣṭhatā parasya āpadyeta, apitu vahneranantarabhāvī
yato niyamena dhūmo dṛṣṭo'munā, tato dhūmārthī vahnau pravartate,- iti
ko virodhaḥ | etadanubhāṣya dūṣayati vahnāvityādinā iti | yat pareṇa
ucyate, etat tadā syāt yadi vahnirdhūmāt pūrvabhāvīti dhūmajñānena
dṛśyena,- iti saṃbandhaḥ | nahi vahnau dhūmadarśanena pūrvabhāvini
aniścite vahnyanantaratā nāma dhūmarūpatātiriktā dhūmasya kācit
gṛhītā bhavet | evaṃ vahnerapi dhūmapūrvabhāvitvaṃ vācyam, tataḥ
kāraṇatā kāryatā ca svarūpagrāhiṇaiva gṛhīteti anṛtamadaḥ |
svarūpasyaivaca tathābhāve dvitīyamaspṛṣṭavato'pi ekapratyaye
tathāpratītiprasaṅgo'tyantamasaṃbhāvanīyasamarthanatvaṃ
paradṛśikāryakāraṇabhāvasya nirūpayituṃ patitapārṣṇiprahāraṃ karoti
| tadāpivā iti sitaghaṭapītapaṭābhāsadvayayukte'pi jñāne svarūpeṇa
kevalatadrūpagrāhibhyāṃ jñānābhyāṃ paraṃ vailakṣaṇyamastu, natu
tajjñānābhāsyayorviṣayayoḥ kācidapekṣā sidhyati; tadvat
pūrvabhāvitāviśeṣaṇaṃ vahniṃ, dhūmaṃ ca
anantarabhāvitāviśiṣṭaṃ samakālamapi
(page 363)
gṛhṇat vijñānamekatadrūpagrāhibhyāṃ jñānāntarābhyāṃ bāḍhaṃ
vilakṣaṇaṃ, natu tadābhāsyayorviṣayayoḥ kiṃcidanyonyāpekṣātmakaṃ
rūpaṃ tataḥ sidhyati | etadapica asaṃbhāvanīyamiti svadarśanacchāyayā
upapattimatyā darśayati jñānamapivā iti | tataśca dvāvābhāsau
pramātari viśrāntāviti jñānadvayameva tat syāt, na ekaṃ jñānam |
evaṃ svakañcukapraveśitatvena dūṣitaḥ saugataḥ siddhāntavādinā
svātmanaḥ prajñāprakarṣaṃ darśayitumetat tāvayuktamuktaṃ bhavatā,-
iti nirūpayannāśaṅkate atheti iti | yadi para āha-bhavatāṃ
tāvadabhimatasiddhānte na ābhāso nāma kaścit svatantraḥ, apitu
ābhāsanakriyāyāmasau āyattaḥ | sā ca pramātṛvyāpārarūpā | tato
yadā parasparaviviktavastudvayaviṣayamābhāsanaṃ, tadā vastunī dve;
ābhāsanakriyā ca ekā,- iti kathaṃ tvayā svakañcukapraveśanena
ābhāsadvayayogi na sahyate ekaṃ jñānam | tato'pi iti evamucyamānādapi
idaṃ syāt kiṃ tajjñānaviśeṣamābhāsadvayayuktamarthayamānaḥ
prayateta tathā yena [prayateta tena ka. |] ekaikābhāsavat jñānadvayaṃ
parihṛtya tadeva āsādayet | yato jñānasyaiva svarūpabhedaḥ
pradhānībhūto, na viṣayayoḥ kaścit, tato viṣayāntaraṃ dhūmaṃ prepsuḥ
kasmādakasmādeva vahnikāṣṭhādisāmagrīṃ ḍhaukayet | nahi ghaṭārthī
bījapaṭakuvindādisāmagrīṃ ghaṭena saha kadācidavalokitāmapi
saṃbibharti [saṃvibhāntīti ga. |],- iti dṛṣṭam | tadiyatā sthitametat-
tathābhāsadvayayuktaṃ jñānameva sidhyet
prativiṣayamābhāsaparyavasānāditi | tadapi [tadapi ca ka. |] jñānamatra
ubhayābhāsaṃ nāsti vahnijñānena dhūmasya anantaratayā,
dhūmapratyayena ca vahneḥ pūrvatayā anavabodhanāditi [dhāt ga. |]
(page 364)
pūrvoktameva dūṣaṇaṃ prapatati-etat tadā syāt, yadi vahniḥ
pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścīyeteti | tata
etatprameyalagnatayaiva prameyāntaramāśaṅkate atha tatsaṃskāra iti |
agnidhūmajñānābhyāmeko vikalpo yo jātaḥ, tatra yaugapadyena te dve
vijñāne sphurantī viṣayayoḥ kāryakāraṇabhāvaṃ
sakṛdābhāsasādhyaṃ vyavasthāpayataḥ; tadāhi yugapatsattāsamāviṣṭe
jāte jñānadvaye vahniḥ pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścita eva
bhavatīti | etat dūṣayati tadapi iti | nahi tadānīṃ te jñāne kecit
vikalpalakṣaṇe tayornaṣṭatvāt, tat kathaṃ te vyavasthāpayataḥ | nanu
tatsaṃskārajanmanā tadbhṛtyena vikalpena tathā vyavasthāpyate,
tadvyavasthāpitaṃ ca tābhyāṃ vyavasthāpitamucyate ityāśaṅkya āha
vikalpo hi iti | yadi tāvat tadīyarūpopajīvanamādriyamāṇo vikalpaḥ
pramāṇayitumīhate, tarhi na anena
pūrvāparabhāvastadvijñānadvayaspṛṣṭaḥ sthāpyate; atha sthāpyate, tarhi
apramāṇena yadamunā sthāpitaṃ, tat paramārthapadāt davīyasi
avasthāpitaṃ bhavati | evaṃhi iti vayaṃ tu vikalpasyāpi
vastuspṛktvamicchāmaḥ [vastva ka. |] ityanyadetat | yadi tāveva pratibhāsau
vikalpībhūtāvevaṃ kariṣyataḥ iti ucyate, tarhi asmaddarśanānupraveśaḥ
iti darśayati atha iti | yadyevamucyate sādhayiṣyataḥ ityantam, tat iti
tasmāducyamānāt hetoḥ | etat iti samanantarocyamānam ityantaṃ
siddham | katham | evam iti vakṣyamāṇena tatrāpihi ityādinā
nyāyaprakāreṇa iti,- vākyasamanvayaḥ | nanu ābhāsāveva
vikalpatāpannāvevaṃ kurutaḥ ityukte ahaṃpratyavamṛśya eka ātmā
tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ
vol M00021 · chunkV2-O-saptamo-vimarsa · lines via source.start/end