chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana

IPVV · M00021
atha ṣaṣṭho vimarśaḥ | ahamānandaghanecchāghaṭiteśvaratonmiṣatsamastormiḥ | ityullāsataraṅgitamamṛtormimahaṃ cidarṇavaṃ vande || smṛtijñānaśaktī vimṛśya tadubhayānugrāhiṇīmapohanaśaktiṃ vitatya ślokaikadaśakena vimṛśati ahaṃpratyavamarśa............................... | ityādinā ................................ṣarvasya jīvataḥ | ityantena | tatra pratyavamarśasya vikalpo viśeṣa iti ekena uktvā śuddhehantāvimarśe apohanavyāpāro nirasyate ślokena | tato'smaddarśana eva ayamapohanavyāpāra iti ślokena ucyate, dvayena aśuddhāhaṃvimarśasya vikalpatā, anusandhānasya api vikalpatvameveti ekena, evaṃvidhānusandhisvabhāvaiva sraṣṭṛtā bhagavataḥ iti ekena | prakṛte cidātmani arthāvabhāsasattopasaṃhārāya ekaḥ ślokaḥ | anubhavasmṛtyādāvarthāvabhāsa eva vicitraḥ,- iti dvayena ucyate, etadabhidhānaṃ ca prakṛtasvātmarūpeśvarapratyabhijñāyāmupayujyate iti ekena,- iti tātparyam | uktaṃ prāk svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ................... | (1|5|11) iti | vimarśaśca abhilāpayojanayā, sa ca avaśyaṃ vikalpatvamāpādayati [upapādayati ka. |], tacca sāṃsārikamāyāpadocitaṃ bhagavati kathaṃ syāt,- ityāśaṅkāṃ śamayituṃ sūtram ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ | nāsau vikalpaḥ sahyukto dvayākṣepī viniścayaḥ || 1 || dehādisaṃkocaśūnyasya prakāśasya ya ātmā sārasvabhāvo'na- (page 274) nyavadanāvalokisvātantryaviśrāntimayaḥ [vadanāloki ga. |] paraḥ pratiṣṭhātmā ahamiti pratyavamarśaḥ, asau vikalpo na bhavati | kutaḥ punariyaṃ vikalpatvāśaṅkā | āha vāgvapurapi śrotragrāhyarūpātiriktāntaravabhāasamānasaṃvidrūpāve- śivācyādhyāsasatattvaśabdanātmakaśabdaśarīro'pi [vasāyamān ka. |], - ityarthaḥ | kasmādasau na vikalpaḥ | āha sahi iti | vividhakalpanā bhinnasyāpi guḍadadhimaricāderiva yojanā, ekasya api vaividhyena kalpanā vividhasya ca śaṅkitasya rūpāntarasya kalpanaṃ vicchedanaṃ vibhajya anyataścyavanaṃ pramātṛbuddhikośe praveśanena dārḍhyāpādanaparyantaṃ paripālanaṃ vikalpa ucyate niścayaśca | atra ca sarvatra avaśyaṃ tadatadrūpadvayena bhavitavyaṃ, anyathā kiṃ yojyate, kiṃca vibhajyate, kiṃca śaṅkyate iti sūtrārthaḥ | ātmani yaḥ pratyavamarśaḥ prakāśasya na nīlāderiva vedyasya idamiti, nāpi śarīrāderiva vikalpitapramātṛbhāvasya ahamiti paratra pramātari; sa evamucyate | ahamiti ātmani iti viṣayiṇi viṣaye ceti yojyam | evamiyatā ahamityasya tattvaṃ darśayituṃ vṛttau ātmani iti vaiyadhikaraṇyena sautrasāmānādhikaraṇyaparamārtho [aparārtho ka. |] vyākhyātaḥ | paravāgrūpatvāt iti parārthabhāgena na vikalpaḥ ityatra ayaṃ hetuḥ, uttarapadārthabhāgena sābhilāpatāyām | sahi iti vikalpaḥ | niṣedhaśabdena nirasanaṃ [niranumānaṃ ga. |] vyācaṣṭe | pratiyoginiṣedhapūrvatvādeva niścayaśabdavācyatā,- iti yojanīyam | vikalpasya ekaprakāravyākhyānaṃ vṛttau prakārāntarāṇāṃ tadanuviddhatvāt | atra iti viśuddhe prakāśe | iyatyā vṛttyā sūtrārtho vyākhyātaḥ | enamavatārayati yadi iti | tasya iti pratyavamarśasya śabdanātmatvapratipādanāt (page 275) iti paravāk iti vacasā prāptamiti | naca tat yuktamityāśayaḥ | iyatā vāgvapurapi iti vyākhyātam | nirūpaṇāya iti uttarasūtrairyat nirūpayiṣyate, tasya ayaṃ pīṭhabandhaḥ kriyate ityarthaḥ | tāvat iti aśuddhasya tu vicāraḥ kariṣyate iti tātparyam | prakāśasya ityasya vyāvartyamāha śarīrādeḥ iti | nanu śarīrādi na bhinnaṃ kiṃcit prakāśāditi kathaṃ tat vyāvartyaṃ syāt,- ityāśaṅkya āha tacca iti | prakāśasya śarīrādau vedyībhūte yo vimarśastaṃ vyāvartayituṃ yat ātmani iti padaṃ, tadapi anenaiva granthena vyākhyātam | tacca iti tadapi vyāvartitamātmanītipadena,- iti saṃbandhaḥ | nanu viśuddhe prakāśe vācaḥ karaṇarūpāyāḥ kathaṃ saṃbhavo yena uktaṃ vāgvapurityāśaṅkya brūte śabdanātmatvāt iti | vacanaṃ hi śabdanaṃ, na vāgindriyajanyaḥ śabda ityarthaḥ | nanu evaṃ vṛttau paraśabdasya kiṃ prayogaphalam | tatra āha kevalam iti | śrutigocarīkāryā yā śabdanakriyā śabdotthāpikā kriyā-brūte jalpati vakti-ityevaṃ tasyā janyatvena viṣayatāṃ yato na prāptā sā vākśaktiḥ sthūlaśabdabhūmikāṃ [śakti ga. |] yato na svīkṛtavatī tatastajjananakaraṇatārūpaḥ sūkṣmaśabdātmā na bhavatyasau pratyavamarśa iti saṃbandhaḥ | pratyavamarśa evahi śabdātmā parabhūmau pramātuḥ sūkṣmabhuvi vāgindriyaṃ karaṇaṃ sthūladaśāyāṃ [sūkṣmadaśāyāṃ ga. |] prameyarūpaḥ śabdaḥ,- iti nirūpayiṣyate vitatya āgamādhikāre | nanu ca abhilāpinī pratītiḥ kalpaneti | tatra śabdanātmatve kā vikalpatvaśaṅkā | āha śabdānāmevaca iti | nanu na atra bhāve ghañ, apitu karaṇe, śabdanaṃ ca bhāvātmakamiti codyaṃ yadyapi ityādinā āśaṅkya śamayati (page 276) tathāpi ityādinā | siddhatvena prameyasvabhāvo yaḥ śabdaḥ, so'rthavadeva abhilapyamānaikasvabhāvaḥ kathaṃ karaṇabhāvamanubhavet | tataśca [tathāca ka. ga. |] kartureva yat kriyātmakaṃ rūpaṃ, tadeva savyāpārapratītatvāt pramāṇaṃ phalameva sat | iti nyāyena karaṇatayā nirdiṣṭam | yena parispandena pramātā abhilapitā sannabhilapati,- ityevaṃ vyavasthāpyate, so'bhilapanakriyātmā parispandaḥ karaṇatayā tadvaśāt tadvyavasthānāt......................... | iti nayena apadiśyamāno'bhilāpa iti yāvat | abhilapane pramātuḥ kriyaiva karaṇaṃ pramātṛkaraṇatvāt pramākriyāvaditi svabhāvaḥ | karaṇatvaṃ hi sādhakatamatvena vyāptaṃ [prāptaṃ ka. |] tacca ananyāpekṣayā | tat yadi pramātṛkriyāvyatiriktaṃ karaṇaṃ syāt, tadanapekṣāviruddhā anyāpekṣā [vyāpekṣā ka. ga. |] āpatet,- iti vyāpakaviruddhopalabdhyā vipakṣāt pracyavamāno vyāpyamapi nivartayati | tena vyāpakasya anupalambhāt vyāpyaṃ nivartate, kāraṇaviruddhe'pi kāraṇābhāvāt kāryamiti vyāptisiddhiḥ | tathā iti abhilāpaśabdena | tairapi iti baudhaiḥ | nanu iyatā śabdasaṃsargayogyatāyāḥ śabdanaviṣayatā nāma tattvamiti vyākhyātaṃ bhavati | tacca prāktanairna upagatam | yathāha dharmottaropādhyāyaḥ- saṃsṛṣṭapratibhāseti vaktavye yogyagrahaṇaṃ kimartham ityupakramya avyutpannasaṃketasyāpi pratyayo bhavati vikalpaḥ iti samarthya upasaṃhṛtaṃ (page 277) viṣayavyāpāranirapekṣotpādatayā tu aniyatapratibhāsastataśca śabdasaṃsargayogyābhāsaḥ | iti | etadeva parasya anupapannam, asmākameva tu upapannam,- iti darśayati nanu iti | tadeva hi iti aniyatapratibhāsatvaṃ parasya na yujyate | atra hetuḥ nahi iti | jñānasya hi viṣayavyavasthātmakameva nijaṃ vapuḥ | tadasya kathamavyavasthātmakatvaṃ syāt, avyavasthātmakatve vā saṃśayarūpataiva syāt | etacca saṃbhāvanāmātreṇa ucyate | vastuto hi saṃśayo'pi niyatapratibhāsa eva | sthāṇurevavā puruṣa evavā,- iti hi vārthāliṅgitameva atra vastu prakāśate | vārthasya tu tatpṛṭha [taddṛṣta eva ka. ga. |] eva bhavato vastuni vikalpakatvaṃ na saṃbhavati | nahi evamatra pratipattiḥ- vastu vikalpate iti, apitu tadekameva | aṃśe tu viparyāsaḥ, so'pi ekaniṣtha eveti na saṃvedanaṃ nāma viṣayaṃ prati avyavasthātmakaṃ yuktam | yaśca adhyavasāyāpekṣaṃ prāmāṇyaṃ abhimanyate, tasya adhyavasāyaśca [avyavasāyaḥ ka. ga. |] aniyatapratibhāsaśca,- iti kā bhāṣā | darśanāyante vikalpāḥ iti codyamāne sutarāmayaṃ bhagno vādaḥ | svapakṣe tu etadupapattimāha pamātuḥ punaḥ iti | etaduktaṃ bhavati- yasya arthaprādhānyāt tadbalopapannaṃ darśanaṃ tadrūpānukāri ca vikalpa iti darśanaṃ; tasya arthe niyate sarvametat niyatarūpameva | asmākaṃ tu pramātā pradhānatvena prapatati, natu artho varākaḥ kaścidasti | tadasau pramātā yāvantamābhāsaṃ svātantryāt vimṛśati, tāvati asau vikalpaḥ; natu ābhāsāntare,- iti ābhāsanikurumbharūpatvāsparśādaniyatapratibhāsa ucyatāṃ nāma, atadvyāvṛttibhedakalpanamapi sarvatonirāśaṃsarūpasvalakṣaṇaniyantritatve (page 278) kathaṃ syāditi, tadapi pramātaryeva āyatate tadetatsaṃskārasya atatsamāropasya atadvyāvṛtteśca pramātradhīnatvāt,- iti arthasya vyaktaye sphuṭatvāya upayogino ye ābhāsā deśakālādayaḥ, tān yadā pramātā na ādriyate svavyāpāre, ghaṭabhāsamātravimarśe tu viśrāntimādriyate; tadā yuktamaniyatapratibhāsatvam | nanu śabdo viṣayapakṣe sphuratu nāma, śabdanaṃ tu nāma kim | etadāha śabdanaṃ ca iti | śvetaguṇasattāśabdāśca pramātṛbhūmipatitāḥ pramātrā vimṛśyamānā vimarśe lolībhūtāḥ pūrvāparībhūtena vimarśarūpeṇa upabṛṃhitāḥ śvetate- bhavati- brūte- ityādikriyārūpabhājaḥ | siddharūpa evahi padārtho vimarśabalena pūrvāparībhūtarūpatāpatitaḥ kriyārūpe nimagno bhāti putrīyatāviva putraḥ | vācyakarmāṇo'pi iti vācyaṃ śabdalakṣaṇaṃ karma nirvartyamarthalakṣaṇaṃ ca prāpyaṃ yeṣāṃ, tathāvidhā api śabdārthāḥ śabdakriyāśca uktāḥ | yadihi śabdaḥ kriyārūpatāṃ na āśrayet, kathamīpsitatamaṃ dhātorvācyaṃ syāt | nahi karoterghaṭo'rtho, gamervā grāmaḥ | nanu vṛttau yaduktaṃ svabhāvabhūtaḥ iti pratyavamarśaviśeṣaṇaṃ, tasya kiṃ vyāvartyaṃ; nahi prakāśasya asvabhāvabhūtaḥ kaścana vimarśo'sti | asti,- ityāha ata eva iti | ghaṭaniṣṭho yaḥ prakāśaḥ- ghaṭaḥ prakāśate- iti ghaṭaniṣṭhīkṛta eva māyāśaktyā tasya prakāśasvabhāvasya api sato vimarśaḥ paratvena anātmabhāvena api śakyate vaktum | kutaḥ | āha ata eva iti | viṣayarūpaśabdavailakṣaṇyena yadetannirūpaṇamasmābhiḥ kṛtaṃ śabdasya, ata eva hetoḥ | yataḥ pramāturasau vyāpārastatastatraiva pramātṛtve viśrāntaḥ prameyasya anātmabhūto bhavati | yadyapica prakāśavimarśayoruktanayena anyonyamavyabhicārastathāpi māyāśaktyā prakāśasya pṛthagavabhāsanāt ghaṭo'yamiti vimarśo na ātmabhūtaḥ, (page 279) svātmani tu viṣayaniṣṭhatāmaspṛśati, prakāśasya sadyaḥpramātṛlakṣaṇe vapuṣi yo vimarśo'hamiti so'nātmabhūtatvena anabhiśaṅkyaḥ,- iti pratipādayituṃ viśeṣaṇam | nanu prakāśasya kathamiyaṃ prameyarūpaspṛktā,- ityāśaṅkāmapāsyati māyāśaktyā tu iti | evamiyatā api vāgvapuḥ ityasya arthaṃ vyākhyāya nāsau ityādi vivṛṇoti śabdanarūpatvāt iti | vimarśarūpatā yadyapi sāmānyarūpā, tathāpi vikalpatānibandhanabhūtarūpāntaraśūnyo yo vimarśavyaktiviśeṣaḥ, sa vikalpavyaktervibhinna eva,- ityabhiprāyeṇa tadubhayānuyāyi śabdanātmakasāmānyalakṣaṇamityāha artha iti | natu tucchamakiñcidrūpaṃ prakāśakalayāpi aspṛṣṭaṃ pratiyogi bhavatīti yāvat | tasya iti atadrūpasya | tadātmani iti atadrūpaviparīte pāramārthike na sārvātmyena śaṅkyamānatvamasti, tadasāvapasāraṇīyaḥ, anyathā sa na niścitaḥ syāt | nanu etadapasāraṇe pratyuta apūrṇo'sau [apūrvosau ka. ga. |] niścitaḥ | satyaṃ, tathaivatu sa upayogī māyāpade iti darśayati bhedamaya iti | pramātṛsvabhāva iti pramāṇātiriktaḥ pramātureva asau pramitiśabdavācyo vyāpāro yena pramātā svatantro vyapadiśyate ityarthaḥ | atra iti vṛttigataṃ vyācaṣṭe viśuddhe iti viśeṣaṇaṃ māyāpramāturvyavacchedāya | prakāśātmani iti, anena pratiyogyasaṃbhava eva āsūtritaḥ | aprakāśamāno hi na pratiyogīti darśitam | prakāśamānaśca prakāśatādātmyavṛttiḥ prakāśasya pratiyogī,- iti ucyamānameva trapākaramiti || 1 || nanu ghaṭe pratiyogī saṃbhavati, na prakāśe iti kutaḥ | nañarthāliṅgito (page 280) hi aghaṭa iva ghaṭe pakāśe'pi aprakāśo bhavedeva,- ityāśaṅkya sūtraṃ bhinnayoravabhāso hi syād ghaṭāghaṭayordvayoḥ | prakāśasyeva nānyasya bhedinastvavabhāsanam || 2 || māyāpade hi ghaṭāghaṭau bhinnau prakāśete | tataśca atra pratiyogisaṃbhavaḥ | śaṅkyate hi ghaṭākrānte yogyadeśe taddeśākramaṇaśīlo vijñānajanakaḥ svakāraṇopanataḥ paṭādiraghaṭaḥ | dehādisaṅkocakalāvikale satyaprakāśe tu yo'prakāśaḥ śaṅkyate, tasya prakāśādavabhāsanamucitam | avabhāsena hi aprakāśatvahāniḥ | hiriti hetau | yata evaṃ, tato yuktaṃ nāsau vikalpaḥ iti,- iti sūtrārthaḥ | hiśabsya arthaṃ tathāhi ityanena vṛttikṛt vyācaṣṭe vṛttiṃ vṛttyantareṇa saṃgamayitum | ata eva vṛttau punarhiśabdārtho na vyākhyātaḥ | evaṃ tathāca iti bhāvisūtragataṃ hiśabdavyākhyānaṃ smartavyam | tena naiṣā sūtrasaṃgatiriti na bhramitavyam | sūtrārthamavatārayati nahi iti ityevaṃbhūtaṃ pratipakṣāsaṃbhavaṃ yuktyā hetunirūpaṇena hiśabdadyotitena nidarśayitumāha | kasmāt punaratra yuktirucyate ityāha āśaṅkyamānam iti | pratipakṣāsaṃbhavo hi na niḥśaṅko'prakāśasya pratipakṣasya vacanārhatvāt | yuktyā kīdṛśyā | āha tathāhi ityanena vṛttivākyena upakramya iti prathamata eva dyotitayeti śeṣaḥ | tathāhītyanena upakramaṇīyayā yuktyeti vā karmadhārayaḥ | etatsūtrārthasya pūrvasūtrārthe hetutvamiti ............................ḍvayāpekṣī viniścayaḥ | ityevaṃ bhāgamiha vyācaṣṭe | vikalpasya ityādi | krameṇa atra hetuhetumadbhāvaḥ pūrvagrahaṇamapohanaṃ pratiṣedhanaṃ tāvanmātrameva ca, na niścayaḥ prakāśarūpatayā vidhau viśrāntatvāt niścayasya,- (page 281) ityāha nīlameva iti hi evārthadyotitaparāpasāraṇapratilabdhaniyamaviśiṣṭe [niyamaḥ ka. ga. |] nīla eva vidhirūpe viśrāntiranyasya prakṛtanīlāpekṣayā atallakṣaṇasya pratiyogino nīlapracyāvāvinābhūtasya pītāderākṣepāt | ubhayaviṣayatayā iti niṣedhabhāgasya hi atadrūpaṃ viṣayo, vidhibhāgasya tu tadrūpam, vividhaṃ hi kalpanaṃ vidhīyamānaniṣidhyamānatayeti vikalpanam | nanu na atra samuccaya iva tadatadrūpadvayaṃ viṣayastat kathamubhayaviṣayatā,- iti codyaṃ pariharati yadyapi iti | yata eva dvandvapadārthavailakṣaṇyena ubhayaviṣayatā, ata eva samuccayavailakṣaṇyaṃ niścayavikalpanasaṃgītīnām [saṃgītānāṃ ka. |] | etadāha yatrāpi ca iti | vikalpa iti niścayavyatirikto vibhāṣaṇātmā vā ātmarūpaḥ | nanu āsāṃ samuccayādastu vailakṣaṇyamuktanītyā, parasparatastu kathamekaparyavasānasya ubhayāpekṣe(kṣepe)'pi aviśeṣāt | āha kevalam iti | niścayarūpe vikalpe ghaṭa itipratītisvīkṛtameva ekatāparyavasānam, ekamevahi tatra anubhavena pratītamāropaṇamātrāyātaṃ tu aparamapasāritam | vikalpanasaṃśayostu pratītaṃ dvayameva dolāyamānatvāt | pratīte tarhi ekaparyavasānaṃ kathamuktaṃ, kaśca anayorviśeṣaḥ | ucyate aparatra iti niścayavyatirikte śābde pramātṛrucerekatāparyavasānaṃ [ekatraparyavasānaṃ tathā hi ga. |]; tayā hi pramāturvrīhiyavādi yadyadeva abhipretaṃ, tatraiva pratītimanuṣṭhānahetuṃ viśrāmayati svanahasorvā (3|3|62) ityapi ghañi vā | nanu receraniyantritatvāt dvaye'pi jātu kathaṃ tāvat viśramayedityata āha samuccaye ya iti virodhopapāditavārthamahimnā hi niyantritā pramātṛruciriti kathamaniyantritā (page 282) asau | saṃśaye ca iti ekatāparyavasānam iti saṃbandhaḥ | caśabdastuśabdadyotitaṃ pūrvoktaṃ niścayāt vailakṣaṇyaṃ samuccinoti | tata eva vibhāṣyamāṇasaṃśayayoḥ sāmānyena niścayāt vailakṣaṇyamupasaṃharati natu ityādinā viśeṣa ityantena | tuśabdārthe vā vartamāno vikalpanāt vailakṣaṇyaṃ saṃśayasya dyotayati | prakaraṇāpanna eka eva iha niścaya iti tu abhidhātuṃ tadvailakṣaṇyamātramubhayoraviśeṣeṇa upasaṃhṛtamiti yojyam | pratītiprabhāvāt iti | pratītirhi atra ubhayatra pratyuta dvayālambanā | imāveva iti ubhayasvīkāra ekaparyavasānamityetattu tulyaṃ tritaye'pi,- iti vārthasyaiva ayaṃ prakārabhedaḥ,- iti vārthānugamāt vikalpavācoyuktirniścayena na yukteti evakāraḥ | evaṃ vikalpasvarūpaṃ pūrvasūtropajīvitamupasaṃhāreṇa tadevam ityādinā pradarśya satsaptamyā avaśyāṅgīkartavya eṣo'rtha iti nirūpayantyā prakṛte etadupayojayaṃstadvailakṣaṇyamahaṃpratyavamarśasya darśayituṃ yaduktaṃ prakāśasyeva ityādi, tat vyākartuṃ prakramate cidātmana ityādi | vimarśagata iti vimarśaviśrāntervimarśasthāne eva vikalpatā saṃbhāvyate, natu avabhāsasthāne iti tatraiva sā parākartavyā,- ityabhiprāyaḥ | tādātmyena prati tatsthānāpattyeti yāvat | avabhāsa iti saṃbhāvyamāna iti śeṣaḥ | dvitīyasya ityuktau [ukto ka. ga. |] vṛttau bhinnapadasya ko'rtha ityata āha citprakāśa iti | svakalpanākalpitena dvitīyena na pratiyogiparipūraṇaṃ kriyate | nahi nīlasya kāraṇatvakāryatvakṣaṇikatvādi pratiyogipakṣe vartate, nahi tat pṛthak kiñcit | svakalpanotthāpitaṃ ca citprakāśasya ghaṭādīti na pratiyogi | pratiyogitvaṃ hi tatsthānāpannatvam | tacca pṛthaktayā (page 283) vastutvena vyāptamavastunastadarthakriyākāristhānākramaṇasaṃbhāvanavaidhuryāt | tadviruddhaṃ ca kalpyamānatvamiti viruddhopalabdhiḥ | nanu avastunaiva tucchena svapracyāvanena nīlasya virodha iti, sa vā asya pratiyogī, tadavinābhāvavantastu pītādayastanmukheneti manyate | maivaṃ, parasparaṃ hi parihṛtya yadavasthānaṃ, sa eva upapādayiṣyate virodhaḥ | naca tucchena saha parasparārthaḥ kaścit, parihārārtho vā | naca tucchasya kiñcidavasthānamucitaṃ, tataḥ pītādyeva nīlasya vāstavī tucchatā; vyavahāryaṃ tu tucchatārūpaṃ pramukhīkṛtya ucyate tucchamukhena virodha iti | prakṛte tu tucchatā vyavahriyamāṇā vyavahārasya prakhyopākhyāmayatvāt prakāśavimarśāveśinyeva,- iti kathaṃ tanmayasya cittattvasya pratipakṣatāpakṣe prakṣeptuṃ sā kṣamyeta, tat yuktamuktaṃ bhinnasya iti vṛttau padam | tathāpi iti | tasya ghaṭasya māyāpade dvitīyasyāpi śuddhāt vimarśe'pohanaṃ na kartuṃ śakyamarhaṃ yuktaṃ ceti saṃbandhaḥ | atra hetuḥ virodhābhāvāt | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ cidantaḥpraveśena iti | grāhyaśabdena grāhakasya api ākṣepādatra ṇyartho'pi | tadayamarthaḥ [tato'yaṃ ka. |] cidrūpe yadyantaḥ praviśati pramātrā ca yadyantaḥ praveśyate, tadā asya yo māyāpramātrapekṣayāpi vyavasthāpyate grāhyabhāvaḥ; sa upapanno'nyathā prakāśamānasya grāhyateti caitanyaprakāśena sākaṃ kathaṃ ghaṭādeḥ prakāśamānasya sato virodhaḥ, aprakāśamāna(tva)śaṅkāropāpasāraṇāni saṃvedanabalopanipatitāni kathaṃ saheta | ata eva iti yato na yuktamapohanaṃ ghaṭādeḥ | vastutaḥ iti nirvikalpakaprakāśaniṣṭhe'hamitivimarśe viśvamantarbhūtaṃ yāvat | paratastu māyāprabhāvāt mānase vikalpe dehādisaṃkucita eva saṃvedane ahamitivimarśo (page 284) vikalpatāyāmeva paryavasyati,- iti tatraiva viśrāntimabhimanyamānastāṃ viśvaikātmatāṃ prakāśavimarśamayīmapi aprakāśitavimṛṣṭimabhimanyate iti tātparyam | nanu iti dvitīyatāmātrameva apohanasya prayojakamiti manyamānasya ayamākṣepaḥ | tathāpi iti uttaram | naca tathā iti saṃbandho na viruddha ityarthaḥ | vastuna evahi parasparaparihārārthaḥ | nanu kiṃ virodhacintayā, pratiyogi hi apohanīyaḥ | satyaṃ, pratipakṣatayā yogī pratiyogī viruddhaḥ evaṃ bhavati,- iti bhaṇati viruddhaśca iti viruddha eva pratiyogītyarthaḥ | sa ca iti yasya apohanaṃ śaṅkyate parairityarthaḥ | vyapadeśa iti tucchena hi atucchameva vyapadiśyate ityanena saṃjñāpadaṃ vyākhyātam | evaṃbhūtamevaca vikalpanasya rūpamiti darśayituṃ sūtrasya pūrvārdhaṃ yat, tat vṛttikṛtā prasiddhaspaṣṭārthamiti na vyākhyātam | vṛttikārastu vivṛṇoti ghaṭo'yam iti | atra ca iti | apohanasya prasiddhamidaṃ rūpaṃ tadrūpaśaṅkāpasāraṇāya prakṛte prameye'vaśyāpekṣamiti prameyasamuccāyakaścaḥ | tasmin saṃbhāvyamānasya aghaṭasya apohane [apohena kha. |] yo niścayaḥ, sa saṃbhāvyate | yatsthāne iti yasya ghaṭasya sthāne yaḥ paṭādiḥ saṃbhāvyate, tasmin yogye deśe svakāraṇabalāt; naca bhavati tasmin sthāne yato ghaṭena tatsthānamā samantāt krāntaṃ svīkṛtaṃ, sa paṭādistasya ghaṭasya pratiyogyādivācoyukterāspadam | nanu tatsthānākramaṇasaṃbhāvananirasanādi yaduktaṃ, tat sahānavasthānavirodhe śitoṣṇādau spaṣṭamaparyantakāraṇasya bhavataḥ anyabhāve'bhāvādvirodhagatiḥ [bhāve bhāvāt ka. |] iti nyāyena, natu parasparaparihārasthitilakṣaṇake virodhe nyāyo'yaṃ spaṣṭena pathā saṃgacchate [saṃgṛhyate ka. |] tat kathaṃ viruddhasya iyadeva lakṣaṇaṃ darśitaṃ, kathaṃca prakṛte (page 285) anyonyaparihāre sahānavasthānanyāyayojanam | etadāśaṅkya ayameva parasparaparihārātmā virodhaḥ sahānavasthānaṃ vadhyaghātakabhāvaṃ ca vyāpnoti, natu etau tato'dhikāviti darśayati tatsthānākrāntirhi iti | hi yasmādevaṃ, tasmādupapannametatsarvamityarthaḥ | kadācit iti yatra prasiddhaḥ sahānavasthānavyavahāraḥ, kadācit iti yatra anyonyaparihāravyavahāro lokasya | bhāvasya iti ghaṭasya kartari saṃbandhitvena vivakṣite ṣaṣṭhī | tat ghaṭātmakabhāvakartṛkā kalpitarūpā viparyayasthānasya aghaṭarūpatāyā yat sthānaṃ saṃbhāvyate, tasya karmabhūtasya ākrāntiḥ | evamarthatattve saṃbandhamātreṇa śabdasaṃskāraḥ, evamanyatrāpi avadheyam | viparyayarūpatānupapatteḥ iti | nahi ghaṭasya sata eva aghaṭarūpatvamupapadyate, tato hetoryā kalpitāyāḥ śaṅkyamānatvena āropitāyā viparyayarūpatāyā nivṛttiḥ, sā svarasena svabhāvabalena svahetuparamparopanatena yadyapi kṛtā; tathāpi tenaiva ghaṭena iva kṛteti utprekṣyate pramātṛbhiḥ | pramātā hi evaṃ vicārabhūmipatita utprekṣate | ghaṭasya ayaṃ svabhāvamahimā yadetadīyaṃ sthānaṃ na kadācidaghaṭo'vaskandati | tadavaskande hi sa ghaṭa eva na syāt | naca iha na bhavati ghaṭaḥ svakāraṇāt svapramāṇācca tasya yataḥ siddhiravikampanīyeti [avikalpanīyā ga. |] | ato hetorbhāvakartṛkā kalpitarūpā viparyayasthānasya ākrāntiriti saṃbandhaḥ | etat nidarśanena spaṣṭayati yathā iti | tat iti tasya ghaṭasya saṃbandhinī tatkartṛkā kalpitarūpā ghaṭābhāvasthānasya ākrāntiḥ, yadivā kalpitaṃ tat ghaṭābhāvasthānaṃ kalpanayā tathā kṛtaṃ, tasya ghaṭena ākramaṇamiti vyākhyā; pūrvatra api kalpitaṃ yat viparyayasthānaṃ, tasya ākrāntiriti | (page 286) etadupasaṃharati evaṃca iti ekātmatayā śaṅkyamānayā yo virodho nijena viśeṣeṇa viśeṣāntarasya rodhanaṃ svātmani anaṅgīkaraṇaṃ, sa eva eko virodhaḥ sarvatra yo'nyonyaparihāraḥ iti prasiddha iti ākūtam | sa tu iti virodhaḥ | kalpitasya aghaṭa iva paṭasya akalpitasya uṣṇasthāna iva śītasya yā nivṛttipratītiḥ kalpitākalpitayorvā nivṛttyoryā pratītistatpūrvikā prathā yasya, tādṛśo'sau | kevalam iti bhedena | ākhyāyate iti ākūtaśeṣaḥ | pratītiprathāśabdābhyāṃ kalpitākalpitabhāvo vastutaḥ kvacidapi na upayujyate, navā hi svalakṣaṇātmāno'nyonyamātmānaṃ miśrayanti vā virundhanti vā saṃsṛjyante na bhidyante...................... | itinyāyāt | pramātā tu vicārabhūmimadhiśayānaḥ prathānusārī vyavaharati | evam iti | sā cedvirodhe tulyā, tarhi vāstavāvāstavatvavicāraṇamakiṃcitkarameveti darśitam | anyonyaparihārānanupraveśe tu śītoṣṇāderapi na virodha iti darśayan uktameva nyāyaṃ draḍhayati tathāca iti | tathāhi saheti samānakālatayā avasthānaṃ na bhavatyeveti naikāntikaṃ śītoṣṇaprabhṛteḥ sahānavasthānam | svarūpameva deśastadavaṣṭambhācca ākāśabhūtalādikamapi | badhyaghātakabhāve'pi uktacaraṃ saṃcārayati nyāyam ahinakulasyāpi iti na kevalaṃ śitoṣṇāderiti apiśabdaḥ | nakulasvarūpāvaṣṭabdhasya deśasya tena iti nakulena taddeśasya iti ahideśasya tanmayatvamahivigrahāvaṣṭabdhatvamatanmayatvaṃ ca nakulaśarīrāvaṣṭabdhatvena bhogibhogānavaṣṭabdhatvaṃ viparyayo vā | etallakṣaṇayoḥ svarūpavirodho deśasya tatparyavasāyī, tadekaparamārtho'hinakulasyāpi virodha iti saṃbandhaḥ | tata eva deśayorvirodhe tatra taddeśatvamanyatra (page 287) anyadeśatvamiti viṣayabhedena yaḥ pariharati, na tena bauddhasya kiṃcitkṛtamātmā tu vṛthā kheditaḥ | deśadvayadvārakameva hi virodhamāha paraḥ, tasya tenaiva virodhe parihāra iti samastavirodhāpadhvaṃsanamidamuttaraṃ nīlānīlayorapi virodhaṃ nirundhīta | tatra nīle'nīlamanīle ca nīlaṃ, tadevaca tadviṣayabhedāditi tatra taddeśamanyatra anyadeśaṃ, tadevaca tadviṣayabhedādityanayorhi vākyārthayoḥ kiṃ vailakṣaṇyaṃ deśadvāreṇa svarūpadvāreṇa vā yo virodhastasya tenaiva parihārāyogāt | etāvattu vācyaṃ-pratītibhedāt siddhe svarūpabhede pratītisiddha evaca ādhārādheyabhāve te ekasya deśe bahavaḥ kāraṇaṃ, yathā ekasya bahavo natu bahūni kāraṇāni yena tatkāraṇakatvetaratvakṛto virodha ityatra bhaviṣyati etaditi alamavāntareṇa | nanu yadāpi anyataradeśo na ākramyate anyatareṇa, tadāpi ucyate ahinakulasya virodhaḥ; ataśca ucyate yadvyavahriyate yeṣāṃ ca virodhaḥ śāśvatikaḥ (2|4|9) iti, tat kathaṃ sarvatra ayaṃ virodhaprakāra ityāśaṅkya āha anyadā tu iti | evaṃ bhinnayoravabhāsaḥ ityapi vyākhyāya prakṛtameva arthametadvaiparītyena ayatnasiddhamanubadhnāti evaṃca iti | vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaṃ yojayati na saṃbhāvyate ghaṭo'hamitisthāne | tasmāt iti tadekarūpatvaṃ hi prakāśasya asaṃbhāvyaṃ, tanmātrasahatvaṃ tu sati prakāśarūpatve na apohyamityāha nāpi iti | tatra iti prakāśe | asau iti ghaṭaḥ | ata iti yato na tatra saṃbhāvyate, svena kevalena vapuṣā akevalena ca yato na nirasanārhastata ityarthaḥ | sa iti ghaṭaḥ | tataḥ iti prakāśāt | kastarhi prakāśo viruddhatāyogyaḥ, āha kiṃ tarhi iti | naca tādṛgstītyāha tulya iti | itaraśabdena iti vṛttau | nanu (page 288) prameyatāsthāne nīlasya yathā anīlaṃ saṃbhāvyate, bhavati ca tat tata itarat; tathā pramātṛsthāne'pi cidrūpasya saṃbhāvyamānaṃ vastvantaraṃ syāditi bhramaṃ bhinatti tāvanmātra iti mātrapadena | prameyasya hi māyānirmitasya ābhāsanikurumbātmakatve anekavaicitryasahatvaṃ na apūrvaṃ, śuddhaprakāśasya tu pramātṛrūpāntaraṃ manāgapi na sahyam | anena iti prakāśetaratvāt na syāt iti vṛttivākyena | abhyupagamena api āha tathāpica iti | deśakālasya bhede'pi bhavantu prakāśāḥ svabhāvabhedenaiva bhinnāḥ, tathāpi nīlamiti niścaye yathā na nīlāntarāṇi apohyāni, pratyuta ..........................ḍṛṣṭasaṃkalpanātmakam [kalanātmakaṃ ga. |] | itinayena tāni yojayitavyāni, anyathā smaraṇādabhilāpeṇa vyavahārāsiddherapitu pītādītyeva nīlābhāvānuprāṇitāni vyāvartanīyāni; tadvat prakāśe niścetavya prakāśāntarāṇi svasaṃvedanakakṣyābhāñji na apohanīyāni,- iti punarapi na vikalpatāsiddhiḥ | nanu nirvṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate | itinītyā yata evāsau prakāśeta tena svabhāvo nābhāti, tata eva nitarāṃ tadapoho bhaviṣyati | etadapāsyati pratiyogyanābhāse vā iti | hetorhi vipakṣāt vyāvṛttirvastugatyā nirūpyate, sā ca vipakṣāsaṃbhave na mlāyati iti śraddheyamadaḥ, iha tu na vastucintā vartate | kiṃ tarhi | saṃvedanacarcā | pramātṛvyāpāro hi apohanam, tatra ca āropaṇāderavaśyambhāvaḥ | tacca anābhātapūrve kathaṃ vikalpotthāpitatve'pi āropaṇādervikalpanatayā vikalpasya anubhavavāsanopajīvitvena atyantānābhāte'saṃbhavāt | etat paro na sahate (page 289) nanu iti | atra hi yadi aghaṭamābhāsamānaṃ vikalpayedāropayet niṣedhecca, tadā kālabhedena bahvyaḥ saṃvittayo bhaveyuḥ, itaretarāśrayacakrakānavasthānadoṣācca evamuktamiti anābhātasya nāsti apohanamiti, tat pratyuta apohanamicchatānābhāsanameva tasya apohanameṣaṇīyamiti ākūtaśeṣaḥ | etat pariharati uktamatra iti | ākṣepavācoyuktyā hi sarvametatsamāhitamiti matvā ākṣepārthameva [āpekṣārthamave ka. |] vyācaṣṭe nahyatra ityādinā | saṃvittihaṃsī svamukhena yugapadeva heyaṃ ca jahāti, upādeyaṃ ca samādatte,- itīyati tataḥ svātantryamasyā [mavāstava enāṃ ga. |] āste eva | enāṃ hānasamādānanirvacanabhāginīṃ tadvido manyante | pratiyatī iti pratipattirevaṃ yaddhi ātmanā viśvasyate iti yāvat | anyathā iti yadi kathitanayena hānopādānamaya eko vyāpāro...........ṃalakṣaṇo na udiyāt pramātuḥ | nanu ghaṭamarthayate khalu, tataḥ pravartate | satyamarthitā pravartikā, natu kevalaiva sā pramāṇavyāpāraniyantritā niyataviṣayonmukhāṃ pravṛttiṃ kuryāditi mātrapadam | arthitāyāṃ ca pramāṇavyāpāranirapekṣāyāṃ pravṛttikāraṇatvena upagamyamānāyāṃ duḥkhanivṛttyarthitāpi bhavantī tadaiva nivṛttihetustato yadaiva pravṛttiryatra, tadaiva tato nivṛttiriti mahadvaiśasam | tadāha aniṣṭaśaṅkayā iti | śaṅkāmātrādeva niścayānapekṣādarthitve sati pravṛttiriti hi prakrāntam | etacca nivṛttāvapi tulyam | evamupapādya upasaṃharati tasmāt iti rahi...........ḥitādayo hi śabdā antarlīnīkṛtapratiyogyabhāvaviśiṣṭavidhipradhānavastuniṣṭhā eva yathā, tathaiva ghaṭādayaḥ sarve śabdā iti darśayati evam iti | parasya api etat saṃmatamityāha eka iti | ekasya nīlasya (page 290) yāvadeva pratyavamarśatvena ākhyātaṃ vijñānaṃ, tāvadeva tatra ekatra viśrāntaḥ pramātā svayaṃ svenaiva pramātṛtāmahimnā tatkāryatatkārirāśidvitayasaṃskāravānatatkārivargāt heyāt tatkārivargamupādeyatvena vibhajati, tata eva pramātṛvyāpārarūpeṇa upādeyābhimukhatayā hātavyamavāṅ kurvan vimarśaḥ pratyavamarśa iti ucyate | paṭhitavākyārthaṃ prakṛte yojayituṃ vākyasya tātparyamāha anena iti | tadayaṃ prayogaḥ- sarvā prameyeṣu pratipattirapohyābhāsāropaniṣedhavyāpārāntaḥkāriṇī niścayapratītirūpatvāt kevalaṃ vivikta ityādipratītivaditi svabhāvaḥ | vipakṣāddhi heturvyāvartate svabhāvaviruddhopalabdhibhayāt | yadi hi na etāvadantaḥkurvīta, seyamaniścayarūpataiva bhavet | upapāditaṃ ca idānīmeva etat | etat prakṛte prameye yojayan prakṛtamupasaṃharati tadevam iti | ahamiti śuddhacidvimarśo na vikalpaḥ pratiyogyābhāsanādyanupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ, vyāpyavyāpakabhāvaśca vitatya nirṇīta eva | etadevaca prakṛtamiha prameyamiti vṛttikāreṇa sākṣāt sūtrasya uttaramardhaṃ vartitaṃ [pravartitaṃ ka. |], pūrvaṃ tu gamyamānārthatvena || 2 || sūtramāśaṅkāpūrvakamavatārayati tadatatpratibhāabhājā mātraivātadvyapohanāt | tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || 3 || nanu iti | darśane yadavabhātaṃ viṣayastanniṣṭhaśca vyāpārastadeva ubhayaṃ vikalpasya viṣayo vyavaharaṇīyatvena | darśane ca ubhayaṃ bhāti ghaṭo ghaṭasaṃvedanaṃ ca, natu aghaṭatanniṣedhane tatra avabhāte, ananyatrabhāva iha viṣayārthaḥ | yuktinidarśanatāheturniścīyamānākāratā hiśabdena yā dhyotitā sūtre, saiva tathāca ityanena vṛttipadena (page 291) upakrāntā | tasya ghaṭasya atasya ca aghaṭasya ca yā pratibhā tāṃ yo bhajate antargarbhīkaroti, tādṛśena pramātraiva viṣayataddarśanādipāratantyamujjhatā svatantreṇaiva atatkārivargaṃ vyapohatā tatkāriṇo yat niścayanaṃ ghaṭa ityevamākāramayamasau vikalpa uktaḥ | hi iti yasmādevaṃ vikalpastasmādahaṃpratyavamarśo na vikalpaḥ- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | yadivā yasmātpramātraiva itthaṃ tanniścayanaṃ kriyate, tasmāduktacodyānavatarāt tanniścayanātmā ghaṭa iti vikalpo garbhīkṛtātadvyāhananena upapadyate,- iti saṃbandhaḥ iti sūtrārthaḥ | evakāraḥ iti vṛttau | vṛttivyākhyāne ca vivṛtestatkramavikāsarūpāyāḥ prādhānyamityabhiprāyeṇa sūtre'pi iti uktam | nanu sarvasyaiva pramātuḥ kimevaṃrūpatā, na ityāha īśvara iti | ahamiti sāmānādhikaraṇyena yato vartate viśuddhāhantā ca sarvaṃsahā, tato na bhinnaḥ saṃvedanāt prameyāntarācca aṅgabhūtaśca avayavatulyaḥ idamiti pṛthagbhāvena unmeṣāt, evaṃbhūto yaḥ prameyavargādekadeśo'pi īśvarapramātari, sa na apohanavyāpāramādriyate aciradhyutivadasya unmiṣato'pi aprarohāt | kva tarhi asya prarohaḥ | āha māyīyau iti | punaḥ iti īśvarāvasthāto viśeṣakaḥ | tatra iti evaṃsthite | nanu tatrāpi cakṣurvyāpṛtau nirvikalpatvaṃ satyapi vimarśe tadānīṃ hi aiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti sārvātmyamuktam, etadāśaṅkitaṃ sarvātmakatve'pi ityanena | kadā tarhi viśrāntirapohane | āha vikalpa iti | paryavasānam iti gāḍhatvena pratiṣṭhā | anena nirvikalpadaśāyāmapi asti saṃskārayogena māyīyatā, natu sarvathā nāsti; īśvaratāyā eva hi nairmalye viṣayatvenaiva kathaṃ samanantaravikalpodayaniyamo bhavediti darśitam | tadā iti vikalpakāle | vimarśanena (page 292) iti vikalpanaṃ gateneti bhāvaḥ | etadevaca sphuṭayati sahi iti | tathā iti māyīyaḥ | tasya iti māyīyasya api | pramātṛtāmayo yaḥ saṃvillakṣaṇaḥ svabhāvastasya yat māhātmyaṃ mahātmatā sarvātmatā, tato hetoḥ | apohyamāna iti yasya apohaḥ kariṣyate iti bhāvaḥ | svabhāvasya māyīyatvasya ca yo mahimā bhedakatvena iti paramātmani māyāpramātrantare prameyāntare ca parasparaṃ vartamānatvena ṣaṭprakāra ekayaiva vṛttyā vidagdhādaśanadaṣṭavicitrākṛtibhāgitāmbūlīdalaviṣayakhaṇḍana- vyāpārasamānacchedanavyāpārastanmāhātmyādapohyamānaḥ san pramātuḥ prameyāntarācca vicchidyamānaḥ sthita eva | anyat iti yena itaretarāśrayādidūṣaṇānavakāśo bhavet | tata eva āha pūrvabhāvi iti | tatkālodite hi nimitte nimittāntarānveṣaṇamavaśyabhāvīti syādeva anavasthādidūṣaṇam | nanu aghaṭa iti ghaṭavyatirikto viśvaḥ padārtharāśirapohyoṣau pṛthak svālakṣaṇyena avabhāsate | naca tatra aghaṭatvaṃ sāmānyamasti, sadbhāve'pivā tasya na saṃvedanamasti,- iti yo muhyet, taṃ prabodhayati ghaṭaviparyaya iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ | ghaṭaviparyayaḥ sāmānyarūpaḥ | sa yadyapi ekaghaṭārthinā tadavabhāsanavaśena anupalakṣaṇādapratīta ityabhimānena utprekṣitastathāpi vastutaḥ pratīta eva | sāmānyarūpatāyāṃ tāvat hetumāha niyata iti | nanu mā bhūdasya [arthasya ka. |] viśiṣṭaṃ niyataṃ rūpaṃ, paṭādīnāṃ tu kathaṃ tatsāmānyam | ucyate paṭādirūpaṃ yatastena avaṣṭabdhamanugamena āliṅgitaṃ, naca sthūṇayeva vaṃśacakravālam, apitu tadekarūpatvena āropādabhedena adhyavasāyāt | patītatve hetumāha ukta iti | anyathā hi na niyataṃ pravṛttyādi bhavediti (page 293) upapāditaṃ yataḥ | ubhayatra prasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha dṛśye svalakṣaṇe yadā sāmānyātmā vikalpa ākāro niyataghaṭarūpābhāvādityādiyuktibhirasti, yathāca pṛthaganavadhārito'pi vastuto'vadhārita [vastunaḥ ga. |] eva, ta(dva)cca ayamapi | nahi atra viśeṣo vidhipratītāveva sāmānyena bhavitavyaṃ, natu niṣedhapratītāviti | ābhāsavastutāvādo hi ayaṃ, tataśca kaṇādaprakriyā na avaśyamatra pramāṇīkartavyā abhāve cetsāmānyaṃ samaveyāt [samavāyāt ga. |] bāvarūpatā asya prasajyeta ityādiḥ | taduktaṃ tatrabhavatā vyāpāralakṣaṇā yasmātpadārthāḥ samavasthitāḥ | (vā. pa. 3|1|11) iti | ubhayātmatābhāse tarhi saṃśayāt niścayaḥ kathaṃ bhidyeteti codyaṃ samādhātuṃ yā vṛttiḥ atadapohanena iti, tāṃ tātparyato vyācaṣṭe sphuṭena dṛṣṭāntena ubhaya ityādinā | niṣidhyamānatvena hi dvitīyo'tra bhāti, na tulyakakṣyatayā dolāyamānatvena yena saṃśayarūpatā śaṅkyeteti manyate | saṃśayasya api taddolāspadavastudvayetaravyapohanayogāt niścayarūpatvena vikalpataiva nāma | śabdena iti vikalpanaṃ vikalpa iti | dhātuvācyā kriyā iti kriyātvenaiva atra prasiddhiriti yāvat | ukta iti vṛttikāreṇa vyākhyāte viśabdārthanirvacanamahimnā || 3 || nanu ahamiti pratyavamarśo na vikalpa ityuktaṃ, tataśca śarīre gauro'hamiti, dhiyi sukhyahamiti, prāṇe kṣudhito'haṃ tṛṣito'hamiti, śūnye vītasamastabāhyābhyantararūpo'hamiti yo vimarśastatrāpi vikalpatvābhāve'nyo na apohyate iti teṣāṃ [teṣāṃ ca ka. |] paraspareṇa pramātrantaraiḥ prameyaiśca bahuśākhaḥ saṃkaraḥ prasajyate iti svaparapravibhāgabhaṅga (page 294) āpadyate | atra āha ślokadvayena uttaraṃ cittattvaṃ māyayā hitvā bhinna evāvabhāti yaḥ | dehe buddhāvatha prāṇe kalpite nabhasīva vā || 4 || pramātṛtvenāhamiti vimarśo'nyavyapohanāt | vikalpa eva sa parapratiyogyavabhāsajaḥ || 5 || ahamiti vimarśaścittattvameva yadyapi ālambate yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || (aja. pra. si. 20) itinyāyena, tathāpi tat vihāya anādṛtya ullaṃghya dehādau bhedite'bhimānakalpitena nīlādiviṣayapramātṛtābhiṣekayogena, natu saṃketamātraprabhāvena [prabhavena ka. |] yo'hamiti vimarśo'vatīrṇaḥ, sa nirvikalpakabhuvi yā śuddhā vimarśarūpatā tāṃ tiraskāreṇa vidhūya vikalpāvasthāyāṃ vikalpatāmeva svīkurute yataḥ pratiyoginaḥ parasya vastubhūtasya avabhāsānantaraṃ jātastasya vyapohanamavalambya | ullaṃghanabhedena avataraṇī tiraskaraṇīyeṣu ca ukteṣu māyāśaktireva bhagavataḥ saṃbandhinī hetuḥ, natu yathāhurapare anityāśuciduḥkhānātmasu ityanena anātmani ātmābhimānasya avidyāmātrahetutām | sūtre māyayā iti sarveṣvaṃśeṣu saṃbandhanīyam | vṛttāvapyevaṃ, vimarśo vikalpa eveti dūreṇa saṃbandhaḥ | avidyādi iti ādigrahaṇādadṛṣṭaviśeṣa ekasāmagryadhīnatādi ca cidanimittāntaram ? | svatantrasya bhagavato yā paramabhūmāvicchā aiśvaryaśaktirucyate, saiva śrīsadāśiveśvaradaśāyāṃ parāparabhuvi prasṛtya vibhāgena jñānaṃ kriyā ca (page 295) iti bhedābhedaniṣṭhena vapuṣā vijṛmbhate, aparabhūmau tu te eva bhedaparyavasite māyāśaktitvena nirūpyete iti darśayati jñāna ityādinā | na sāmayikamātramahamiti śarīre'pitu jñeye kārye ca jñātṛkartṛtāmayasvātantryātmakaparāmarśayojanametat, aparathā gacchāmi- calāmi- tiṣṭhāmi,- iti svātantryāmarśanamavicchedaprāṇaṃ kathaṃ dehe saṃkrāmet | nahi anyasya svātantryamanyasya kriyāyai bhavet | vicchedavimarśe hi syādetat- ayaṃ calatu- iti | avicchedena tu gacchāmītyādivimarśaḥ | etat darśayati hetvantaraṃ vadan indriya iti | dehe iti vyākhyāya buddhau iti vyācaṣṭe sukhādyātmana iti traiguṇyātmakatvāt | grāhakāveśāt iti saṃvedanatādātmyagamanādityarthaḥ | yadāha idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātasaṃvedanam [sātaṃ ga. |] | iti | nanu nīlādivat vedyameva sukhādi ataścaiva yat prameyasya jaḍasyaiva dharma iti buddhitattvavādinā upagataṃ taditi yo brūyat, taṃ pratibrūte anyathā iti ahamitivimarśābhāve | tata eva cicchāyoparāgavatyāṃ sukhādyākārāyāṃ buddhāvahaṃkāraḥ saṃvitsukhādirūpe avivekena abhimanyamāno vyavahartā san prītiparitāpotthāpako'bhyupagataḥ | prītiparitāpau hi na bāhyavastuno rūpam,- ityadhyavasīyate kevalaṃ tat | prītiparitāpātmakasukhādijanakatvena satkāryavādopapattyā bāhyasya api tadrūpatvaṃ vyavasthāpyate | prāṇe iti vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ āntare vā sparśe iti tāṃ vyācaṣṭe prāṇasya iti | sparśa iti sparśanendriyagamya iti āśayaḥ | anyathā dehe cakṣurādigamye buddhivṛttau ca antaḥkaraṇagamyāyāmastu ahantābhimānaḥ, āntare [āntaraṃ ga. |] punarvāyau kena adhigate tathābhimāna iti śaṅkyate | śarīrasya (page 296) ca aviṣayībhūtasya [ca viṣayī ga. |] asatyāṃ bhogaṃ prati ādhāratāyāṃ ahamiti bhoktṛtvamāropitaṃ, buddhestu satyāṃ bhogaṃ prati karaṇatāyām | tadvadeva āntarasya sparśasya karaṇatāyāmeva satyāṃ bhoktṛtvamāropitamiti nirūpayati na cātra iti | asti(sthi)śūle hi vāyunā asthno'bhighātajanitastīvratamasparśo [tapaḥ ka. ga. |] duḥkhavedanādāyī yena tatra karaṇatāsparśaḥ | āntaratvam iti abāhyatvam | yāvat iti antaraṅgatvādapi āntaratvamiti āśayaḥ | sarvāṇi indriyādhiṣṭhānāni vyāpnoti, tata eva tvageva ekamindriyamavyatirekāditi manyante | tato'yaṃ prāṇaḥ sarvato dehāderutkṛṣṭaḥ sakalakaraṇamārgādhiṣṭhānāt | ata eva iti ahamiti yataḥ pramātṛrasena ayamabhiṣiktastato [abhiśiṣṭaḥ ka. |] hetorna āntaro vāyurnāsikāmukhābhyāṃ praveśaniḥsaraṇadharmā yaḥ, sa eva prāṇa ityucyate, apitu tatra adhikaṃ rūpamasti,- iti apiśabdaḥ | jīvatītyevaṃ jīvanaśabdavācyo yat pramāturjñasya sato vyāpārātmā, sā prāṇanakriyā lakṣaṇoktā prāṇākhye pramātari asti | kīdṛśī asau kriyā | āha- sarvābhirindriyaśaktibhiranusyūtaṃ yat puryaṣṭakaṃ, tasya saṃbandhinī | atra ca viśeṣyadvāreṇa viśeṣaṇaṃ boddhavyam | tadanuvedhakatvena [tadanubodhaka ka. ga. |] vartamānānāmindriyaśaktīnāṃ saṃbandhinī sādhāraṇā āntarī yā'sau vṛttiḥ sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | (sāṃ. kā. 29) iti nirūpitā, sā yasmin prakṛtā phalatvena prastutā | ata eva [eva vā ga. |] iti yata evaṃrūpo'sau vyāpārastata āntaratvaṃ sarvānuvedhakamapi abhimatam | yataḥ pramātuḥ śaktirūpāṇi yāni (page 297) indriyāṇi pramākaraṇāni yadyogāt pramātā, teṣāṃ yā bhūmirantarmukharūpaṃ; tatra avasthito'sau vyāpāraḥ | tena abahīrūpatvādantaraṅgatvāt sarvānuvedhakatvācca āntaratvaṃ prāṇasya,- iti tātparyam | prāṇe iti vicārya kalpite nabhasi ivavā iti vyācaṣṭe athavā iti | sarvo ya evaṃsaṃvedyo'ntaḥkaraṇabahiṣkaraṇagamyatvena prasiddho buddhidehaprāṇalakṣaṇo'rthastasya yo niṣedhaḥ tathā hi vedyate yadyat tanmadhye'haṃ na kaścana | apitvetadvivikto'smi .................................................... || itinayena, tadabhāvamātraṃ na antaḥkaraṇasya sukhādivastuvat, na bahiṣkaraṇasya nīlādyarthavat viṣayo'viṣayatvādevaca kalpito vikalpanamātraparamārthastathaiva vastubhūtastatra yogino'hamitivimarśaḥ | śūnye ca vedyīkṛte śūnyāntarameva yoginaḥ pramātṛ, tatrāpi anyaditi yāvadayaṃ bhedagrahaḥ, tāvat kalpanā na viramati, naca anavasthā | śuddhaprakāśasyaiva [prakāśataiva hi ka. |] hi vastutaḥ pramatṛtā, dehādau tu tathābhimānamātraṃ, paryante ca saṃkocamātrameva cidrūpaṃ śūnyam | śūnyatvam iti ca tucchaṃ rūpaṃ tat ityatraiva saṃbandhanīyam tasya iti akṣasaṃvittyabhāvasya sphuṭīkaraṇāya | ākāśaṃ hi na sarvathā tucchaṃ tadvādināṃ mate | tadevaca iti śūnyatvam | ata eva ca iti yato na sarvātmanā tucchaṃ [tucchāt ga. |] tadābhāsamānatvādābhāsasyaiva ca vastutvāt, tataḥ | asya iti śūnyasya | vastutā iti na kevalaṃ vastutvamākāśasāmyena uktaṃ, yāvadvyāpitā ceti vyāpitvamapi uktam | nanu śūnyasya kiṃ vyāpakatvam | nabhaso hi sarvasaṃyogisaṃyogāśrayatvameva vaibhavaṃ, naca śūnyasya tadasti (page 298) adravyatvāt | atra āha mahāviṣayatā iti | sā ca [sāpi ga. |] katham | ucyate sarvo'rtho yato vedyarūpastatra niṣedhyastato niṣedhasya mahānviṣayo, na tādṛgasti yattena mahāniṣedhena na spṛṣṭam | yathoktaṃ yadyat saṃvedyate kiṃcit naca tadrūpamiṣyate | iti vīpsayā hi sarvamatra niṣedhyamiti darśitam [darśita ka. |] | mahāviṣayataivaca prātītikaṃ vyāpakatvaṃ, nabhaso'pi hi tadeva vaibhavaṃ svaprakriyopārohaṇāya tu sarvasaṃyogisaṃyogādhāratvamityevamuktam | naca asya vyāpakatvamapūrvamiti darśayati etāvadevaca [etadeva ca ga. |] iti na tairadhikaṃ dṛṣṭam | saṃyamātmāno neti neti hi vīpsayā sarvaniṣedhasvabhāvatvādeva bṛhattvena abhāvameva brahma manyante kecana | śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā | ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet || (gī. 6|26) iti | atra hi sakalacintyaviviktataiva tāvadātmatattvamiti upapāditamadharabhūmikāparityāgaṃ tāvadādriyantāmityāśayena [amyāyena ka. |] natu tadeva paraṃ tattvam | idameva darśayituṃ śrīspandaśāstre nābhāvo bhāvyatāmeti.................... | (12) ityādinā abhāvaṃ bhāvayettāvadyāvattanmayatāṃ brajet | iti abhāvabrahmavādimataṃ dūṣitam | yat kila smaryate, tat kālāliṅgitaṃ vedyaṃ ca śūnyaṃ ca evaṃbhūto'hamakiñcidrūpa āsamiti dehādipramātṛtāvataraṇe smaryamāṇatvena | tathā iti vedyameva tat vedakīkṛtaṃ dehādivadeva, ahaṃprakāśastu satatānastamitaḥ svato nirvicchedatvāt na smaraṇārhaḥ ityupapāditamādisiddhasūtre [ādisūtre ga. |]- pramātṛśūnyatā (page 299) na kadāciducitā- iti upapādayatā śāstrakāreṇa | etadupasaṃharati evam iti | tasmin tasmin nijaniyatarūpe śarīrādau yāvadābhāsamānatvaṃ, tāvadeva tasya śarīrāderavaśyaṃ pratiyoginaḥ sakāśādapohaḥ kriyate,- iti yo vṛttyarthaḥ, sa niyamitaśabdena vivṛtaḥ | ghaṭo'yamitivat ityanena vyāptiruktā vṛttau, dehādāvahamitivimarśo vikalpaḥ pratiyogivyavacchedaprāṇatvāt, vikalpasya hi tāvanmātralakṣaṇakatvaṃ vyāpakamiti vitatya prasādhitamiti svabhāvahetuḥ | pratiyogyapohanakaraṇāt iti yā vṛttistāṃ tattvato vicārayati eṣāṃ ca ityādinā | tathāhi pratiyogī dehasya yathā ghaṭādiḥ, tathā buddhiprāṇaśūnyānyapi | naca śarīrapramātṛtābhimānasamaye buddhiprāṇādīnāmapohanaṃ saṃvedyate, kāmaṃ śūnyasya saṃvedyate, buddhiprāṇayostu tadekatāveśo lakṣyate pratyuta ya eva ahaṃ sthūlaḥ, sa eva sukhī kṣudhita iti pratyayāt | tadayaṃ pratiyogyapoho vimarśanīya iti śaṅkāyāmayaṃ granthaḥ | eṣāṃ ca iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | śarīramatyantamananuvartamānamiti pramātṛtā tatrāpi nikṛṣṭā, - ityāśayena pāryantikīkṛtam | nanu yadi uttaraṃ pūrvāviyogi, tarhi pṛthagbhūtaṃ tat pūrvamuttarasmāt pramāturiti kathaṃ sidhyet | atra āha pūrvaḥ pūrvaḥ punaḥ iti ekatomukhe'pi ca vyabhicāre nabhaḥpavanayoriva siddha eva pṛthagbhāva iti bhāvaḥ | avyabhicāraṃ vyabhicāraṃ ca grahaṇakavākyadvayadarśitaṃ krameṇa vibhajati tathāhi iti | nanu pṛthaktve vāstave sati kasmādevamityāha ayameva iti | hi yasmādanātmani vedye yadātmābhiniveśasya pramātṛtvagāḍhābhimānasya svarasavāhino vivekamātreṇa [niveśa ka. |] apasārayitumaśakyasya avataraṇamavarohaṇamūrdhvarūpaśuddhasaṃvedanabhūmityāgena (page 300)
vol M00021 · chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana · lines via source.start/end