atha ṣaṣṭho vimarśaḥ |
ahamānandaghanecchāghaṭiteśvaratonmiṣatsamastormiḥ |
ityullāsataraṅgitamamṛtormimahaṃ cidarṇavaṃ vande ||
smṛtijñānaśaktī vimṛśya tadubhayānugrāhiṇīmapohanaśaktiṃ
vitatya ślokaikadaśakena vimṛśati
ahaṃpratyavamarśa............................... |
ityādinā
................................ṣarvasya jīvataḥ |
ityantena | tatra pratyavamarśasya vikalpo viśeṣa iti ekena uktvā
śuddhehantāvimarśe apohanavyāpāro nirasyate ślokena | tato'smaddarśana
eva ayamapohanavyāpāra iti ślokena ucyate, dvayena
aśuddhāhaṃvimarśasya vikalpatā, anusandhānasya api vikalpatvameveti
ekena, evaṃvidhānusandhisvabhāvaiva sraṣṭṛtā bhagavataḥ iti ekena |
prakṛte cidātmani arthāvabhāsasattopasaṃhārāya ekaḥ ślokaḥ |
anubhavasmṛtyādāvarthāvabhāsa eva vicitraḥ,- iti dvayena ucyate,
etadabhidhānaṃ ca prakṛtasvātmarūpeśvarapratyabhijñāyāmupayujyate
iti ekena,- iti tātparyam | uktaṃ prāk
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ................... | (1|5|11)
iti | vimarśaśca abhilāpayojanayā, sa ca avaśyaṃ vikalpatvamāpādayati
[upapādayati ka. |], tacca sāṃsārikamāyāpadocitaṃ bhagavati kathaṃ
syāt,- ityāśaṅkāṃ śamayituṃ sūtram
ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ |
nāsau vikalpaḥ sahyukto dvayākṣepī viniścayaḥ || 1 ||
dehādisaṃkocaśūnyasya prakāśasya ya ātmā sārasvabhāvo'na-
(page 274)
nyavadanāvalokisvātantryaviśrāntimayaḥ [vadanāloki ga. |] paraḥ
pratiṣṭhātmā ahamiti pratyavamarśaḥ, asau vikalpo na bhavati | kutaḥ
punariyaṃ vikalpatvāśaṅkā | āha vāgvapurapi
śrotragrāhyarūpātiriktāntaravabhāasamānasaṃvidrūpāve-
śivācyādhyāsasatattvaśabdanātmakaśabdaśarīro'pi [vasāyamān ka. |],
- ityarthaḥ | kasmādasau na vikalpaḥ | āha sahi iti | vividhakalpanā
bhinnasyāpi guḍadadhimaricāderiva yojanā, ekasya api vaividhyena kalpanā
vividhasya ca śaṅkitasya rūpāntarasya kalpanaṃ vicchedanaṃ vibhajya
anyataścyavanaṃ pramātṛbuddhikośe praveśanena
dārḍhyāpādanaparyantaṃ paripālanaṃ vikalpa ucyate niścayaśca | atra ca
sarvatra avaśyaṃ tadatadrūpadvayena bhavitavyaṃ, anyathā kiṃ yojyate,
kiṃca vibhajyate, kiṃca śaṅkyate iti sūtrārthaḥ | ātmani yaḥ
pratyavamarśaḥ prakāśasya na nīlāderiva vedyasya idamiti, nāpi
śarīrāderiva vikalpitapramātṛbhāvasya ahamiti paratra pramātari; sa
evamucyate | ahamiti ātmani iti viṣayiṇi viṣaye ceti yojyam | evamiyatā
ahamityasya tattvaṃ darśayituṃ vṛttau ātmani iti vaiyadhikaraṇyena
sautrasāmānādhikaraṇyaparamārtho [aparārtho ka. |] vyākhyātaḥ |
paravāgrūpatvāt iti parārthabhāgena na vikalpaḥ ityatra ayaṃ hetuḥ,
uttarapadārthabhāgena sābhilāpatāyām | sahi iti vikalpaḥ |
niṣedhaśabdena nirasanaṃ [niranumānaṃ ga. |] vyācaṣṭe |
pratiyoginiṣedhapūrvatvādeva niścayaśabdavācyatā,- iti yojanīyam |
vikalpasya ekaprakāravyākhyānaṃ vṛttau prakārāntarāṇāṃ
tadanuviddhatvāt | atra iti viśuddhe prakāśe | iyatyā vṛttyā sūtrārtho
vyākhyātaḥ | enamavatārayati yadi iti | tasya iti pratyavamarśasya
śabdanātmatvapratipādanāt
(page 275)
iti paravāk iti vacasā prāptamiti | naca tat yuktamityāśayaḥ | iyatā
vāgvapurapi iti vyākhyātam | nirūpaṇāya iti uttarasūtrairyat
nirūpayiṣyate, tasya ayaṃ pīṭhabandhaḥ kriyate ityarthaḥ | tāvat iti
aśuddhasya tu vicāraḥ kariṣyate iti tātparyam | prakāśasya ityasya
vyāvartyamāha śarīrādeḥ iti | nanu śarīrādi na bhinnaṃ kiṃcit
prakāśāditi kathaṃ tat vyāvartyaṃ syāt,- ityāśaṅkya āha tacca iti |
prakāśasya śarīrādau vedyībhūte yo vimarśastaṃ vyāvartayituṃ yat
ātmani iti padaṃ, tadapi anenaiva granthena vyākhyātam | tacca iti tadapi
vyāvartitamātmanītipadena,- iti saṃbandhaḥ | nanu viśuddhe prakāśe
vācaḥ karaṇarūpāyāḥ kathaṃ saṃbhavo yena uktaṃ
vāgvapurityāśaṅkya brūte śabdanātmatvāt iti | vacanaṃ hi śabdanaṃ,
na vāgindriyajanyaḥ śabda ityarthaḥ | nanu evaṃ vṛttau paraśabdasya kiṃ
prayogaphalam | tatra āha kevalam iti | śrutigocarīkāryā yā śabdanakriyā
śabdotthāpikā kriyā-brūte jalpati vakti-ityevaṃ tasyā janyatvena
viṣayatāṃ yato na prāptā sā vākśaktiḥ sthūlaśabdabhūmikāṃ [śakti
ga. |] yato na svīkṛtavatī tatastajjananakaraṇatārūpaḥ sūkṣmaśabdātmā
na bhavatyasau pratyavamarśa iti saṃbandhaḥ | pratyavamarśa evahi
śabdātmā parabhūmau pramātuḥ sūkṣmabhuvi vāgindriyaṃ karaṇaṃ
sthūladaśāyāṃ [sūkṣmadaśāyāṃ ga. |] prameyarūpaḥ śabdaḥ,- iti
nirūpayiṣyate vitatya āgamādhikāre | nanu ca abhilāpinī pratītiḥ kalpaneti |
tatra śabdanātmatve kā vikalpatvaśaṅkā | āha śabdānāmevaca iti |
nanu na atra bhāve ghañ, apitu karaṇe, śabdanaṃ ca bhāvātmakamiti
codyaṃ yadyapi ityādinā āśaṅkya śamayati
(page 276)
tathāpi ityādinā | siddhatvena prameyasvabhāvo yaḥ śabdaḥ,
so'rthavadeva abhilapyamānaikasvabhāvaḥ kathaṃ karaṇabhāvamanubhavet
| tataśca [tathāca ka. ga. |] kartureva yat kriyātmakaṃ rūpaṃ, tadeva
savyāpārapratītatvāt pramāṇaṃ phalameva sat |
iti nyāyena karaṇatayā nirdiṣṭam | yena parispandena pramātā abhilapitā
sannabhilapati,- ityevaṃ vyavasthāpyate, so'bhilapanakriyātmā parispandaḥ
karaṇatayā
tadvaśāt tadvyavasthānāt......................... |
iti nayena apadiśyamāno'bhilāpa iti yāvat | abhilapane pramātuḥ kriyaiva
karaṇaṃ pramātṛkaraṇatvāt pramākriyāvaditi svabhāvaḥ | karaṇatvaṃ hi
sādhakatamatvena vyāptaṃ [prāptaṃ ka. |] tacca ananyāpekṣayā | tat yadi
pramātṛkriyāvyatiriktaṃ karaṇaṃ syāt, tadanapekṣāviruddhā
anyāpekṣā [vyāpekṣā ka. ga. |] āpatet,- iti vyāpakaviruddhopalabdhyā
vipakṣāt pracyavamāno vyāpyamapi nivartayati | tena vyāpakasya
anupalambhāt vyāpyaṃ nivartate, kāraṇaviruddhe'pi kāraṇābhāvāt
kāryamiti vyāptisiddhiḥ | tathā iti abhilāpaśabdena | tairapi iti baudhaiḥ |
nanu iyatā śabdasaṃsargayogyatāyāḥ śabdanaviṣayatā nāma tattvamiti
vyākhyātaṃ bhavati | tacca prāktanairna upagatam | yathāha
dharmottaropādhyāyaḥ-
saṃsṛṣṭapratibhāseti vaktavye yogyagrahaṇaṃ kimartham
ityupakramya
avyutpannasaṃketasyāpi pratyayo bhavati vikalpaḥ
iti samarthya upasaṃhṛtaṃ
(page 277)
viṣayavyāpāranirapekṣotpādatayā tu aniyatapratibhāsastataśca
śabdasaṃsargayogyābhāsaḥ |
iti | etadeva parasya anupapannam, asmākameva tu upapannam,- iti darśayati
nanu iti | tadeva hi iti aniyatapratibhāsatvaṃ parasya na yujyate | atra hetuḥ
nahi iti | jñānasya hi viṣayavyavasthātmakameva nijaṃ vapuḥ | tadasya
kathamavyavasthātmakatvaṃ syāt, avyavasthātmakatve vā
saṃśayarūpataiva syāt | etacca saṃbhāvanāmātreṇa ucyate | vastuto hi
saṃśayo'pi niyatapratibhāsa eva | sthāṇurevavā puruṣa evavā,- iti hi
vārthāliṅgitameva atra vastu prakāśate | vārthasya tu tatpṛṭha [taddṛṣta eva
ka. ga. |] eva bhavato vastuni vikalpakatvaṃ na saṃbhavati | nahi evamatra
pratipattiḥ- vastu vikalpate iti, apitu tadekameva | aṃśe tu viparyāsaḥ, so'pi
ekaniṣtha eveti na saṃvedanaṃ nāma viṣayaṃ prati avyavasthātmakaṃ
yuktam | yaśca adhyavasāyāpekṣaṃ prāmāṇyaṃ abhimanyate, tasya
adhyavasāyaśca [avyavasāyaḥ ka. ga. |] aniyatapratibhāsaśca,- iti kā
bhāṣā | darśanāyante vikalpāḥ iti codyamāne sutarāmayaṃ bhagno
vādaḥ | svapakṣe tu etadupapattimāha pamātuḥ punaḥ iti | etaduktaṃ
bhavati- yasya arthaprādhānyāt tadbalopapannaṃ darśanaṃ
tadrūpānukāri ca vikalpa iti darśanaṃ; tasya arthe niyate sarvametat
niyatarūpameva | asmākaṃ tu pramātā pradhānatvena prapatati, natu artho
varākaḥ kaścidasti | tadasau pramātā yāvantamābhāsaṃ svātantryāt
vimṛśati, tāvati asau vikalpaḥ; natu ābhāsāntare,- iti
ābhāsanikurumbharūpatvāsparśādaniyatapratibhāsa ucyatāṃ nāma,
atadvyāvṛttibhedakalpanamapi
sarvatonirāśaṃsarūpasvalakṣaṇaniyantritatve
(page 278)
kathaṃ syāditi, tadapi pramātaryeva āyatate tadetatsaṃskārasya
atatsamāropasya atadvyāvṛtteśca pramātradhīnatvāt,- iti arthasya vyaktaye
sphuṭatvāya upayogino ye ābhāsā deśakālādayaḥ, tān yadā pramātā
na ādriyate svavyāpāre, ghaṭabhāsamātravimarśe tu viśrāntimādriyate;
tadā yuktamaniyatapratibhāsatvam | nanu śabdo viṣayapakṣe sphuratu nāma,
śabdanaṃ tu nāma kim | etadāha śabdanaṃ ca iti |
śvetaguṇasattāśabdāśca pramātṛbhūmipatitāḥ pramātrā
vimṛśyamānā vimarśe lolībhūtāḥ pūrvāparībhūtena vimarśarūpeṇa
upabṛṃhitāḥ śvetate- bhavati- brūte- ityādikriyārūpabhājaḥ |
siddharūpa evahi padārtho vimarśabalena pūrvāparībhūtarūpatāpatitaḥ
kriyārūpe nimagno bhāti putrīyatāviva putraḥ | vācyakarmāṇo'pi iti
vācyaṃ śabdalakṣaṇaṃ karma nirvartyamarthalakṣaṇaṃ ca prāpyaṃ
yeṣāṃ, tathāvidhā api śabdārthāḥ śabdakriyāśca uktāḥ | yadihi
śabdaḥ kriyārūpatāṃ na āśrayet, kathamīpsitatamaṃ dhātorvācyaṃ
syāt | nahi karoterghaṭo'rtho, gamervā grāmaḥ | nanu vṛttau yaduktaṃ
svabhāvabhūtaḥ iti pratyavamarśaviśeṣaṇaṃ, tasya kiṃ vyāvartyaṃ;
nahi prakāśasya asvabhāvabhūtaḥ kaścana vimarśo'sti | asti,- ityāha ata
eva iti | ghaṭaniṣṭho yaḥ prakāśaḥ- ghaṭaḥ prakāśate- iti
ghaṭaniṣṭhīkṛta eva māyāśaktyā tasya prakāśasvabhāvasya api sato
vimarśaḥ paratvena anātmabhāvena api śakyate vaktum | kutaḥ | āha ata eva
iti | viṣayarūpaśabdavailakṣaṇyena yadetannirūpaṇamasmābhiḥ kṛtaṃ
śabdasya, ata eva hetoḥ | yataḥ pramāturasau vyāpārastatastatraiva
pramātṛtve viśrāntaḥ prameyasya anātmabhūto bhavati | yadyapica
prakāśavimarśayoruktanayena anyonyamavyabhicārastathāpi
māyāśaktyā prakāśasya pṛthagavabhāsanāt ghaṭo'yamiti vimarśo na
ātmabhūtaḥ,
(page 279)
svātmani tu viṣayaniṣṭhatāmaspṛśati, prakāśasya sadyaḥpramātṛlakṣaṇe
vapuṣi yo vimarśo'hamiti so'nātmabhūtatvena anabhiśaṅkyaḥ,- iti
pratipādayituṃ viśeṣaṇam | nanu prakāśasya kathamiyaṃ
prameyarūpaspṛktā,- ityāśaṅkāmapāsyati māyāśaktyā tu iti |
evamiyatā api vāgvapuḥ ityasya arthaṃ vyākhyāya nāsau ityādi vivṛṇoti
śabdanarūpatvāt iti | vimarśarūpatā yadyapi sāmānyarūpā, tathāpi
vikalpatānibandhanabhūtarūpāntaraśūnyo yo vimarśavyaktiviśeṣaḥ, sa
vikalpavyaktervibhinna eva,- ityabhiprāyeṇa tadubhayānuyāyi
śabdanātmakasāmānyalakṣaṇamityāha artha iti | natu
tucchamakiñcidrūpaṃ prakāśakalayāpi aspṛṣṭaṃ pratiyogi bhavatīti
yāvat | tasya iti atadrūpasya | tadātmani iti atadrūpaviparīte pāramārthike
na sārvātmyena śaṅkyamānatvamasti, tadasāvapasāraṇīyaḥ, anyathā sa
na niścitaḥ syāt | nanu etadapasāraṇe pratyuta apūrṇo'sau [apūrvosau ka.
ga. |] niścitaḥ | satyaṃ, tathaivatu sa upayogī māyāpade iti darśayati
bhedamaya iti | pramātṛsvabhāva iti pramāṇātiriktaḥ pramātureva asau
pramitiśabdavācyo vyāpāro yena pramātā svatantro vyapadiśyate ityarthaḥ
| atra iti vṛttigataṃ vyācaṣṭe viśuddhe iti viśeṣaṇaṃ
māyāpramāturvyavacchedāya | prakāśātmani iti, anena
pratiyogyasaṃbhava eva āsūtritaḥ | aprakāśamāno hi na pratiyogīti
darśitam | prakāśamānaśca prakāśatādātmyavṛttiḥ prakāśasya
pratiyogī,- iti ucyamānameva trapākaramiti || 1 ||
nanu ghaṭe pratiyogī saṃbhavati, na prakāśe iti kutaḥ |
nañarthāliṅgito
(page 280)
hi aghaṭa iva ghaṭe pakāśe'pi aprakāśo bhavedeva,- ityāśaṅkya sūtraṃ
bhinnayoravabhāso hi syād ghaṭāghaṭayordvayoḥ |
prakāśasyeva nānyasya bhedinastvavabhāsanam || 2 ||
māyāpade hi ghaṭāghaṭau bhinnau prakāśete | tataśca atra
pratiyogisaṃbhavaḥ | śaṅkyate hi ghaṭākrānte yogyadeśe
taddeśākramaṇaśīlo vijñānajanakaḥ svakāraṇopanataḥ paṭādiraghaṭaḥ
| dehādisaṅkocakalāvikale satyaprakāśe tu yo'prakāśaḥ śaṅkyate, tasya
prakāśādavabhāsanamucitam | avabhāsena hi aprakāśatvahāniḥ | hiriti
hetau | yata evaṃ, tato yuktaṃ nāsau vikalpaḥ iti,- iti sūtrārthaḥ | hiśabsya
arthaṃ tathāhi ityanena vṛttikṛt vyācaṣṭe vṛttiṃ vṛttyantareṇa
saṃgamayitum | ata eva vṛttau punarhiśabdārtho na vyākhyātaḥ | evaṃ
tathāca iti bhāvisūtragataṃ hiśabdavyākhyānaṃ smartavyam | tena
naiṣā sūtrasaṃgatiriti na bhramitavyam | sūtrārthamavatārayati nahi iti
ityevaṃbhūtaṃ pratipakṣāsaṃbhavaṃ yuktyā hetunirūpaṇena
hiśabdadyotitena nidarśayitumāha | kasmāt punaratra yuktirucyate ityāha
āśaṅkyamānam iti | pratipakṣāsaṃbhavo hi na niḥśaṅko'prakāśasya
pratipakṣasya vacanārhatvāt | yuktyā kīdṛśyā | āha tathāhi ityanena
vṛttivākyena upakramya iti prathamata eva dyotitayeti śeṣaḥ |
tathāhītyanena upakramaṇīyayā yuktyeti vā karmadhārayaḥ |
etatsūtrārthasya pūrvasūtrārthe hetutvamiti
............................ḍvayāpekṣī viniścayaḥ |
ityevaṃ bhāgamiha vyācaṣṭe | vikalpasya ityādi | krameṇa atra
hetuhetumadbhāvaḥ pūrvagrahaṇamapohanaṃ pratiṣedhanaṃ
tāvanmātrameva ca, na niścayaḥ prakāśarūpatayā vidhau viśrāntatvāt
niścayasya,-
(page 281)
ityāha nīlameva iti hi evārthadyotitaparāpasāraṇapratilabdhaniyamaviśiṣṭe
[niyamaḥ ka. ga. |] nīla eva vidhirūpe viśrāntiranyasya
prakṛtanīlāpekṣayā atallakṣaṇasya pratiyogino
nīlapracyāvāvinābhūtasya pītāderākṣepāt | ubhayaviṣayatayā iti
niṣedhabhāgasya hi atadrūpaṃ viṣayo, vidhibhāgasya tu tadrūpam,
vividhaṃ hi kalpanaṃ vidhīyamānaniṣidhyamānatayeti vikalpanam | nanu na
atra samuccaya iva tadatadrūpadvayaṃ viṣayastat kathamubhayaviṣayatā,- iti
codyaṃ pariharati yadyapi iti | yata eva dvandvapadārthavailakṣaṇyena
ubhayaviṣayatā, ata eva samuccayavailakṣaṇyaṃ
niścayavikalpanasaṃgītīnām [saṃgītānāṃ ka. |] | etadāha yatrāpi ca iti
| vikalpa iti niścayavyatirikto vibhāṣaṇātmā vā ātmarūpaḥ | nanu āsāṃ
samuccayādastu vailakṣaṇyamuktanītyā, parasparatastu
kathamekaparyavasānasya ubhayāpekṣe(kṣepe)'pi aviśeṣāt | āha kevalam
iti | niścayarūpe vikalpe ghaṭa itipratītisvīkṛtameva ekatāparyavasānam,
ekamevahi tatra anubhavena pratītamāropaṇamātrāyātaṃ tu
aparamapasāritam | vikalpanasaṃśayostu pratītaṃ dvayameva
dolāyamānatvāt | pratīte tarhi ekaparyavasānaṃ kathamuktaṃ, kaśca
anayorviśeṣaḥ | ucyate aparatra iti niścayavyatirikte śābde
pramātṛrucerekatāparyavasānaṃ [ekatraparyavasānaṃ tathā hi ga. |]; tayā
hi pramāturvrīhiyavādi yadyadeva abhipretaṃ, tatraiva
pratītimanuṣṭhānahetuṃ viśrāmayati svanahasorvā (3|3|62) ityapi ghañi
vā | nanu receraniyantritatvāt dvaye'pi jātu kathaṃ tāvat viśramayedityata
āha samuccaye ya iti virodhopapāditavārthamahimnā hi niyantritā
pramātṛruciriti kathamaniyantritā
(page 282)
asau | saṃśaye ca iti ekatāparyavasānam iti saṃbandhaḥ |
caśabdastuśabdadyotitaṃ pūrvoktaṃ niścayāt vailakṣaṇyaṃ samuccinoti |
tata eva vibhāṣyamāṇasaṃśayayoḥ sāmānyena niścayāt
vailakṣaṇyamupasaṃharati natu ityādinā viśeṣa ityantena | tuśabdārthe
vā vartamāno vikalpanāt vailakṣaṇyaṃ saṃśayasya dyotayati |
prakaraṇāpanna eka eva iha niścaya iti tu abhidhātuṃ
tadvailakṣaṇyamātramubhayoraviśeṣeṇa upasaṃhṛtamiti yojyam |
pratītiprabhāvāt iti | pratītirhi atra ubhayatra pratyuta dvayālambanā |
imāveva iti ubhayasvīkāra ekaparyavasānamityetattu tulyaṃ tritaye'pi,- iti
vārthasyaiva ayaṃ prakārabhedaḥ,- iti vārthānugamāt
vikalpavācoyuktirniścayena na yukteti evakāraḥ | evaṃ vikalpasvarūpaṃ
pūrvasūtropajīvitamupasaṃhāreṇa tadevam ityādinā pradarśya
satsaptamyā avaśyāṅgīkartavya eṣo'rtha iti nirūpayantyā prakṛte
etadupayojayaṃstadvailakṣaṇyamahaṃpratyavamarśasya darśayituṃ
yaduktaṃ prakāśasyeva ityādi, tat vyākartuṃ prakramate cidātmana
ityādi | vimarśagata iti vimarśaviśrāntervimarśasthāne eva vikalpatā
saṃbhāvyate, natu avabhāsasthāne iti tatraiva sā parākartavyā,-
ityabhiprāyaḥ | tādātmyena prati tatsthānāpattyeti yāvat | avabhāsa iti
saṃbhāvyamāna iti śeṣaḥ | dvitīyasya ityuktau [ukto ka. ga. |] vṛttau
bhinnapadasya ko'rtha ityata āha citprakāśa iti | svakalpanākalpitena
dvitīyena na pratiyogiparipūraṇaṃ kriyate | nahi nīlasya
kāraṇatvakāryatvakṣaṇikatvādi pratiyogipakṣe vartate, nahi tat pṛthak
kiñcit | svakalpanotthāpitaṃ ca citprakāśasya ghaṭādīti na pratiyogi |
pratiyogitvaṃ hi tatsthānāpannatvam | tacca pṛthaktayā
(page 283)
vastutvena
vyāptamavastunastadarthakriyākāristhānākramaṇasaṃbhāvanavaidhuryāt
| tadviruddhaṃ ca kalpyamānatvamiti viruddhopalabdhiḥ | nanu avastunaiva
tucchena svapracyāvanena nīlasya virodha iti, sa vā asya pratiyogī,
tadavinābhāvavantastu pītādayastanmukheneti manyate | maivaṃ,
parasparaṃ hi parihṛtya yadavasthānaṃ, sa eva upapādayiṣyate virodhaḥ |
naca tucchena saha parasparārthaḥ kaścit, parihārārtho vā | naca tucchasya
kiñcidavasthānamucitaṃ, tataḥ pītādyeva nīlasya vāstavī tucchatā;
vyavahāryaṃ tu tucchatārūpaṃ pramukhīkṛtya ucyate tucchamukhena
virodha iti | prakṛte tu tucchatā vyavahriyamāṇā vyavahārasya
prakhyopākhyāmayatvāt prakāśavimarśāveśinyeva,- iti kathaṃ
tanmayasya cittattvasya pratipakṣatāpakṣe prakṣeptuṃ sā kṣamyeta, tat
yuktamuktaṃ bhinnasya iti vṛttau padam | tathāpi iti | tasya ghaṭasya
māyāpade dvitīyasyāpi śuddhāt vimarśe'pohanaṃ na kartuṃ
śakyamarhaṃ yuktaṃ ceti saṃbandhaḥ | atra hetuḥ virodhābhāvāt |
atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ cidantaḥpraveśena iti | grāhyaśabdena
grāhakasya api ākṣepādatra ṇyartho'pi | tadayamarthaḥ [tato'yaṃ ka. |]
cidrūpe yadyantaḥ praviśati pramātrā ca yadyantaḥ praveśyate, tadā asya
yo māyāpramātrapekṣayāpi vyavasthāpyate grāhyabhāvaḥ; sa
upapanno'nyathā prakāśamānasya grāhyateti caitanyaprakāśena sākaṃ
kathaṃ ghaṭādeḥ prakāśamānasya sato virodhaḥ,
aprakāśamāna(tva)śaṅkāropāpasāraṇāni saṃvedanabalopanipatitāni
kathaṃ saheta | ata eva iti yato na yuktamapohanaṃ ghaṭādeḥ | vastutaḥ iti
nirvikalpakaprakāśaniṣṭhe'hamitivimarśe viśvamantarbhūtaṃ yāvat |
paratastu māyāprabhāvāt mānase vikalpe dehādisaṃkucita eva saṃvedane
ahamitivimarśo
(page 284)
vikalpatāyāmeva paryavasyati,- iti tatraiva viśrāntimabhimanyamānastāṃ
viśvaikātmatāṃ prakāśavimarśamayīmapi
aprakāśitavimṛṣṭimabhimanyate iti tātparyam | nanu iti
dvitīyatāmātrameva apohanasya prayojakamiti manyamānasya
ayamākṣepaḥ | tathāpi iti uttaram | naca tathā iti saṃbandho na viruddha
ityarthaḥ | vastuna evahi parasparaparihārārthaḥ | nanu kiṃ virodhacintayā,
pratiyogi hi apohanīyaḥ | satyaṃ, pratipakṣatayā yogī pratiyogī viruddhaḥ
evaṃ bhavati,- iti bhaṇati viruddhaśca iti viruddha eva pratiyogītyarthaḥ | sa
ca iti yasya apohanaṃ śaṅkyate parairityarthaḥ | vyapadeśa iti tucchena hi
atucchameva vyapadiśyate ityanena saṃjñāpadaṃ vyākhyātam |
evaṃbhūtamevaca vikalpanasya rūpamiti darśayituṃ sūtrasya
pūrvārdhaṃ yat, tat vṛttikṛtā prasiddhaspaṣṭārthamiti na vyākhyātam |
vṛttikārastu vivṛṇoti ghaṭo'yam iti | atra ca iti | apohanasya prasiddhamidaṃ
rūpaṃ tadrūpaśaṅkāpasāraṇāya prakṛte prameye'vaśyāpekṣamiti
prameyasamuccāyakaścaḥ | tasmin saṃbhāvyamānasya aghaṭasya apohane
[apohena kha. |] yo niścayaḥ, sa saṃbhāvyate | yatsthāne iti yasya ghaṭasya
sthāne yaḥ paṭādiḥ saṃbhāvyate, tasmin yogye deśe svakāraṇabalāt;
naca bhavati tasmin sthāne yato ghaṭena tatsthānamā samantāt krāntaṃ
svīkṛtaṃ, sa paṭādistasya ghaṭasya pratiyogyādivācoyukterāspadam | nanu
tatsthānākramaṇasaṃbhāvananirasanādi yaduktaṃ, tat
sahānavasthānavirodhe śitoṣṇādau spaṣṭamaparyantakāraṇasya bhavataḥ
anyabhāve'bhāvādvirodhagatiḥ [bhāve bhāvāt ka. |] iti nyāyena, natu
parasparaparihārasthitilakṣaṇake virodhe nyāyo'yaṃ spaṣṭena pathā
saṃgacchate [saṃgṛhyate ka. |] tat kathaṃ viruddhasya iyadeva lakṣaṇaṃ
darśitaṃ, kathaṃca prakṛte
(page 285)
anyonyaparihāre sahānavasthānanyāyayojanam | etadāśaṅkya ayameva
parasparaparihārātmā virodhaḥ sahānavasthānaṃ vadhyaghātakabhāvaṃ
ca vyāpnoti, natu etau tato'dhikāviti darśayati tatsthānākrāntirhi iti | hi
yasmādevaṃ, tasmādupapannametatsarvamityarthaḥ | kadācit iti yatra
prasiddhaḥ sahānavasthānavyavahāraḥ, kadācit iti yatra
anyonyaparihāravyavahāro lokasya | bhāvasya iti ghaṭasya kartari
saṃbandhitvena vivakṣite ṣaṣṭhī | tat ghaṭātmakabhāvakartṛkā
kalpitarūpā viparyayasthānasya aghaṭarūpatāyā yat sthānaṃ
saṃbhāvyate, tasya karmabhūtasya ākrāntiḥ | evamarthatattve
saṃbandhamātreṇa śabdasaṃskāraḥ, evamanyatrāpi avadheyam |
viparyayarūpatānupapatteḥ iti | nahi ghaṭasya sata eva
aghaṭarūpatvamupapadyate, tato hetoryā kalpitāyāḥ śaṅkyamānatvena
āropitāyā viparyayarūpatāyā nivṛttiḥ, sā svarasena svabhāvabalena
svahetuparamparopanatena yadyapi kṛtā; tathāpi tenaiva ghaṭena iva kṛteti
utprekṣyate pramātṛbhiḥ | pramātā hi evaṃ vicārabhūmipatita utprekṣate |
ghaṭasya ayaṃ svabhāvamahimā yadetadīyaṃ sthānaṃ na
kadācidaghaṭo'vaskandati | tadavaskande hi sa ghaṭa eva na syāt | naca iha na
bhavati ghaṭaḥ svakāraṇāt svapramāṇācca tasya yataḥ
siddhiravikampanīyeti [avikalpanīyā ga. |] | ato hetorbhāvakartṛkā
kalpitarūpā viparyayasthānasya ākrāntiriti saṃbandhaḥ | etat nidarśanena
spaṣṭayati yathā iti | tat iti tasya ghaṭasya saṃbandhinī tatkartṛkā
kalpitarūpā ghaṭābhāvasthānasya ākrāntiḥ, yadivā kalpitaṃ tat
ghaṭābhāvasthānaṃ kalpanayā tathā kṛtaṃ, tasya ghaṭena ākramaṇamiti
vyākhyā; pūrvatra api kalpitaṃ yat viparyayasthānaṃ, tasya ākrāntiriti |
(page 286)
etadupasaṃharati evaṃca iti ekātmatayā śaṅkyamānayā yo virodho nijena
viśeṣeṇa viśeṣāntarasya rodhanaṃ svātmani anaṅgīkaraṇaṃ, sa eva eko
virodhaḥ sarvatra yo'nyonyaparihāraḥ iti prasiddha iti ākūtam | sa tu iti
virodhaḥ | kalpitasya aghaṭa iva paṭasya akalpitasya uṣṇasthāna iva śītasya
yā nivṛttipratītiḥ kalpitākalpitayorvā nivṛttyoryā pratītistatpūrvikā
prathā yasya, tādṛśo'sau | kevalam iti bhedena | ākhyāyate iti
ākūtaśeṣaḥ | pratītiprathāśabdābhyāṃ kalpitākalpitabhāvo vastutaḥ
kvacidapi na upayujyate, navā hi svalakṣaṇātmāno'nyonyamātmānaṃ
miśrayanti vā virundhanti vā
saṃsṛjyante na bhidyante...................... |
itinyāyāt | pramātā tu vicārabhūmimadhiśayānaḥ prathānusārī
vyavaharati | evam iti | sā cedvirodhe tulyā, tarhi
vāstavāvāstavatvavicāraṇamakiṃcitkarameveti darśitam |
anyonyaparihārānanupraveśe tu śītoṣṇāderapi na virodha iti darśayan
uktameva nyāyaṃ draḍhayati tathāca iti | tathāhi saheti samānakālatayā
avasthānaṃ na bhavatyeveti naikāntikaṃ śītoṣṇaprabhṛteḥ
sahānavasthānam | svarūpameva deśastadavaṣṭambhācca
ākāśabhūtalādikamapi | badhyaghātakabhāve'pi uktacaraṃ saṃcārayati
nyāyam ahinakulasyāpi iti na kevalaṃ śitoṣṇāderiti apiśabdaḥ |
nakulasvarūpāvaṣṭabdhasya deśasya tena iti nakulena taddeśasya iti
ahideśasya tanmayatvamahivigrahāvaṣṭabdhatvamatanmayatvaṃ ca
nakulaśarīrāvaṣṭabdhatvena bhogibhogānavaṣṭabdhatvaṃ viparyayo vā |
etallakṣaṇayoḥ svarūpavirodho deśasya tatparyavasāyī,
tadekaparamārtho'hinakulasyāpi virodha iti saṃbandhaḥ | tata eva
deśayorvirodhe tatra taddeśatvamanyatra
(page 287)
anyadeśatvamiti viṣayabhedena yaḥ pariharati, na tena bauddhasya
kiṃcitkṛtamātmā tu vṛthā kheditaḥ | deśadvayadvārakameva hi
virodhamāha paraḥ, tasya tenaiva virodhe parihāra iti
samastavirodhāpadhvaṃsanamidamuttaraṃ nīlānīlayorapi virodhaṃ
nirundhīta | tatra nīle'nīlamanīle ca nīlaṃ, tadevaca tadviṣayabhedāditi tatra
taddeśamanyatra anyadeśaṃ, tadevaca tadviṣayabhedādityanayorhi
vākyārthayoḥ kiṃ vailakṣaṇyaṃ deśadvāreṇa svarūpadvāreṇa vā yo
virodhastasya tenaiva parihārāyogāt | etāvattu vācyaṃ-pratītibhedāt siddhe
svarūpabhede pratītisiddha evaca ādhārādheyabhāve te ekasya deśe
bahavaḥ kāraṇaṃ, yathā ekasya bahavo natu bahūni kāraṇāni yena
tatkāraṇakatvetaratvakṛto virodha ityatra bhaviṣyati etaditi alamavāntareṇa |
nanu yadāpi anyataradeśo na ākramyate anyatareṇa, tadāpi ucyate
ahinakulasya virodhaḥ; ataśca ucyate yadvyavahriyate yeṣāṃ ca virodhaḥ
śāśvatikaḥ (2|4|9) iti, tat kathaṃ sarvatra ayaṃ virodhaprakāra ityāśaṅkya
āha anyadā tu iti | evaṃ bhinnayoravabhāsaḥ ityapi vyākhyāya
prakṛtameva arthametadvaiparītyena ayatnasiddhamanubadhnāti evaṃca iti |
vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaṃ yojayati na saṃbhāvyate ghaṭo'hamitisthāne |
tasmāt iti tadekarūpatvaṃ hi prakāśasya asaṃbhāvyaṃ,
tanmātrasahatvaṃ tu sati prakāśarūpatve na apohyamityāha nāpi iti | tatra
iti prakāśe | asau iti ghaṭaḥ | ata iti yato na tatra saṃbhāvyate, svena
kevalena vapuṣā akevalena ca yato na nirasanārhastata ityarthaḥ | sa iti ghaṭaḥ
| tataḥ iti prakāśāt | kastarhi prakāśo viruddhatāyogyaḥ, āha kiṃ tarhi iti
| naca tādṛgstītyāha tulya iti | itaraśabdena iti vṛttau | nanu
(page 288)
prameyatāsthāne nīlasya yathā anīlaṃ saṃbhāvyate, bhavati ca tat tata
itarat; tathā pramātṛsthāne'pi cidrūpasya saṃbhāvyamānaṃ
vastvantaraṃ syāditi bhramaṃ bhinatti tāvanmātra iti mātrapadena |
prameyasya hi māyānirmitasya ābhāsanikurumbātmakatve
anekavaicitryasahatvaṃ na apūrvaṃ, śuddhaprakāśasya tu
pramātṛrūpāntaraṃ manāgapi na sahyam | anena iti prakāśetaratvāt na
syāt iti vṛttivākyena | abhyupagamena api āha tathāpica iti | deśakālasya
bhede'pi bhavantu prakāśāḥ svabhāvabhedenaiva bhinnāḥ, tathāpi
nīlamiti niścaye yathā na nīlāntarāṇi apohyāni, pratyuta
..........................ḍṛṣṭasaṃkalpanātmakam [kalanātmakaṃ ga. |] |
itinayena tāni yojayitavyāni, anyathā smaraṇādabhilāpeṇa
vyavahārāsiddherapitu pītādītyeva nīlābhāvānuprāṇitāni
vyāvartanīyāni; tadvat prakāśe niścetavya prakāśāntarāṇi
svasaṃvedanakakṣyābhāñji na apohanīyāni,- iti punarapi na
vikalpatāsiddhiḥ | nanu
nirvṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate |
itinītyā yata evāsau prakāśeta tena svabhāvo nābhāti, tata eva nitarāṃ
tadapoho bhaviṣyati | etadapāsyati pratiyogyanābhāse vā iti | hetorhi
vipakṣāt vyāvṛttirvastugatyā nirūpyate, sā ca vipakṣāsaṃbhave na
mlāyati iti śraddheyamadaḥ, iha tu na vastucintā vartate | kiṃ tarhi |
saṃvedanacarcā | pramātṛvyāpāro hi apohanam, tatra ca
āropaṇāderavaśyambhāvaḥ | tacca anābhātapūrve kathaṃ
vikalpotthāpitatve'pi āropaṇādervikalpanatayā vikalpasya
anubhavavāsanopajīvitvena atyantānābhāte'saṃbhavāt | etat paro na sahate
(page 289)
nanu iti | atra hi yadi aghaṭamābhāsamānaṃ vikalpayedāropayet
niṣedhecca, tadā kālabhedena bahvyaḥ saṃvittayo bhaveyuḥ,
itaretarāśrayacakrakānavasthānadoṣācca evamuktamiti anābhātasya nāsti
apohanamiti, tat pratyuta apohanamicchatānābhāsanameva tasya
apohanameṣaṇīyamiti ākūtaśeṣaḥ | etat pariharati uktamatra iti |
ākṣepavācoyuktyā hi sarvametatsamāhitamiti matvā ākṣepārthameva
[āpekṣārthamave ka. |] vyācaṣṭe nahyatra ityādinā | saṃvittihaṃsī
svamukhena yugapadeva heyaṃ ca jahāti, upādeyaṃ ca samādatte,- itīyati
tataḥ svātantryamasyā [mavāstava enāṃ ga. |] āste eva | enāṃ
hānasamādānanirvacanabhāginīṃ tadvido manyante | pratiyatī iti
pratipattirevaṃ yaddhi ātmanā viśvasyate iti yāvat | anyathā iti yadi
kathitanayena hānopādānamaya eko vyāpāro...........ṃalakṣaṇo na udiyāt
pramātuḥ | nanu ghaṭamarthayate khalu, tataḥ pravartate | satyamarthitā
pravartikā, natu kevalaiva sā pramāṇavyāpāraniyantritā
niyataviṣayonmukhāṃ pravṛttiṃ kuryāditi mātrapadam | arthitāyāṃ ca
pramāṇavyāpāranirapekṣāyāṃ pravṛttikāraṇatvena
upagamyamānāyāṃ duḥkhanivṛttyarthitāpi bhavantī tadaiva
nivṛttihetustato yadaiva pravṛttiryatra, tadaiva tato nivṛttiriti mahadvaiśasam |
tadāha aniṣṭaśaṅkayā iti | śaṅkāmātrādeva
niścayānapekṣādarthitve sati pravṛttiriti hi prakrāntam | etacca nivṛttāvapi
tulyam | evamupapādya upasaṃharati tasmāt iti rahi...........ḥitādayo hi
śabdā antarlīnīkṛtapratiyogyabhāvaviśiṣṭavidhipradhānavastuniṣṭhā eva
yathā, tathaiva ghaṭādayaḥ sarve śabdā iti darśayati evam iti | parasya api
etat saṃmatamityāha eka iti | ekasya nīlasya
(page 290)
yāvadeva pratyavamarśatvena ākhyātaṃ vijñānaṃ, tāvadeva tatra ekatra
viśrāntaḥ pramātā svayaṃ svenaiva pramātṛtāmahimnā
tatkāryatatkārirāśidvitayasaṃskāravānatatkārivargāt heyāt
tatkārivargamupādeyatvena vibhajati, tata eva pramātṛvyāpārarūpeṇa
upādeyābhimukhatayā hātavyamavāṅ kurvan vimarśaḥ pratyavamarśa iti
ucyate | paṭhitavākyārthaṃ prakṛte yojayituṃ vākyasya tātparyamāha
anena iti | tadayaṃ prayogaḥ- sarvā prameyeṣu
pratipattirapohyābhāsāropaniṣedhavyāpārāntaḥkāriṇī
niścayapratītirūpatvāt kevalaṃ vivikta ityādipratītivaditi svabhāvaḥ |
vipakṣāddhi heturvyāvartate svabhāvaviruddhopalabdhibhayāt | yadi hi na
etāvadantaḥkurvīta, seyamaniścayarūpataiva bhavet | upapāditaṃ ca
idānīmeva etat | etat prakṛte prameye yojayan prakṛtamupasaṃharati tadevam
iti | ahamiti śuddhacidvimarśo na vikalpaḥ
pratiyogyābhāsanādyanupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ,
vyāpyavyāpakabhāvaśca vitatya nirṇīta eva | etadevaca prakṛtamiha
prameyamiti vṛttikāreṇa sākṣāt sūtrasya uttaramardhaṃ vartitaṃ
[pravartitaṃ ka. |], pūrvaṃ tu gamyamānārthatvena || 2 ||
sūtramāśaṅkāpūrvakamavatārayati
tadatatpratibhāabhājā mātraivātadvyapohanāt |
tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || 3 ||
nanu iti | darśane yadavabhātaṃ viṣayastanniṣṭhaśca
vyāpārastadeva ubhayaṃ vikalpasya viṣayo vyavaharaṇīyatvena | darśane ca
ubhayaṃ bhāti ghaṭo ghaṭasaṃvedanaṃ ca, natu aghaṭatanniṣedhane tatra
avabhāte, ananyatrabhāva iha viṣayārthaḥ |
yuktinidarśanatāheturniścīyamānākāratā hiśabdena yā dhyotitā sūtre,
saiva tathāca ityanena vṛttipadena
(page 291)
upakrāntā | tasya ghaṭasya atasya ca aghaṭasya ca yā pratibhā tāṃ yo
bhajate antargarbhīkaroti, tādṛśena pramātraiva
viṣayataddarśanādipāratantyamujjhatā svatantreṇaiva atatkārivargaṃ
vyapohatā tatkāriṇo yat niścayanaṃ ghaṭa ityevamākāramayamasau
vikalpa uktaḥ | hi iti yasmādevaṃ vikalpastasmādahaṃpratyavamarśo na
vikalpaḥ- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | yadivā yasmātpramātraiva itthaṃ
tanniścayanaṃ kriyate, tasmāduktacodyānavatarāt tanniścayanātmā ghaṭa
iti vikalpo garbhīkṛtātadvyāhananena upapadyate,- iti saṃbandhaḥ iti
sūtrārthaḥ | evakāraḥ iti vṛttau | vṛttivyākhyāne ca
vivṛtestatkramavikāsarūpāyāḥ prādhānyamityabhiprāyeṇa sūtre'pi iti
uktam | nanu sarvasyaiva pramātuḥ kimevaṃrūpatā, na ityāha īśvara iti |
ahamiti sāmānādhikaraṇyena yato vartate viśuddhāhantā ca sarvaṃsahā,
tato na bhinnaḥ saṃvedanāt prameyāntarācca aṅgabhūtaśca avayavatulyaḥ
idamiti pṛthagbhāvena unmeṣāt, evaṃbhūto yaḥ
prameyavargādekadeśo'pi īśvarapramātari, sa na
apohanavyāpāramādriyate aciradhyutivadasya unmiṣato'pi aprarohāt | kva
tarhi asya prarohaḥ | āha māyīyau iti | punaḥ iti īśvarāvasthāto
viśeṣakaḥ | tatra iti evaṃsthite | nanu tatrāpi cakṣurvyāpṛtau
nirvikalpatvaṃ satyapi vimarśe tadānīṃ hi aiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti
sārvātmyamuktam, etadāśaṅkitaṃ sarvātmakatve'pi ityanena | kadā
tarhi viśrāntirapohane | āha vikalpa iti | paryavasānam iti gāḍhatvena
pratiṣṭhā | anena nirvikalpadaśāyāmapi asti saṃskārayogena māyīyatā,
natu sarvathā nāsti; īśvaratāyā eva hi nairmalye viṣayatvenaiva kathaṃ
samanantaravikalpodayaniyamo bhavediti darśitam | tadā iti vikalpakāle |
vimarśanena
(page 292)
iti vikalpanaṃ gateneti bhāvaḥ | etadevaca sphuṭayati sahi iti | tathā iti
māyīyaḥ | tasya iti māyīyasya api | pramātṛtāmayo yaḥ saṃvillakṣaṇaḥ
svabhāvastasya yat māhātmyaṃ mahātmatā sarvātmatā, tato hetoḥ |
apohyamāna iti yasya apohaḥ kariṣyate iti bhāvaḥ | svabhāvasya
māyīyatvasya ca yo mahimā bhedakatvena iti paramātmani
māyāpramātrantare prameyāntare ca parasparaṃ vartamānatvena
ṣaṭprakāra ekayaiva vṛttyā
vidagdhādaśanadaṣṭavicitrākṛtibhāgitāmbūlīdalaviṣayakhaṇḍana-
vyāpārasamānacchedanavyāpārastanmāhātmyādapohyamānaḥ san
pramātuḥ prameyāntarācca vicchidyamānaḥ sthita eva | anyat iti yena
itaretarāśrayādidūṣaṇānavakāśo bhavet | tata eva āha pūrvabhāvi iti |
tatkālodite hi nimitte nimittāntarānveṣaṇamavaśyabhāvīti syādeva
anavasthādidūṣaṇam | nanu aghaṭa iti ghaṭavyatirikto viśvaḥ
padārtharāśirapohyoṣau pṛthak svālakṣaṇyena avabhāsate | naca tatra
aghaṭatvaṃ sāmānyamasti, sadbhāve'pivā tasya na saṃvedanamasti,- iti yo
muhyet, taṃ prabodhayati ghaṭaviparyaya iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ |
ghaṭaviparyayaḥ sāmānyarūpaḥ | sa yadyapi ekaghaṭārthinā
tadavabhāsanavaśena anupalakṣaṇādapratīta ityabhimānena
utprekṣitastathāpi vastutaḥ pratīta eva | sāmānyarūpatāyāṃ tāvat
hetumāha niyata iti | nanu mā bhūdasya [arthasya ka. |] viśiṣṭaṃ niyataṃ
rūpaṃ, paṭādīnāṃ tu kathaṃ tatsāmānyam | ucyate paṭādirūpaṃ
yatastena avaṣṭabdhamanugamena āliṅgitaṃ, naca sthūṇayeva
vaṃśacakravālam, apitu tadekarūpatvena āropādabhedena adhyavasāyāt |
patītatve hetumāha ukta iti | anyathā hi na niyataṃ pravṛttyādi bhavediti
(page 293)
upapāditaṃ yataḥ | ubhayatra prasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha dṛśye svalakṣaṇe
yadā sāmānyātmā vikalpa ākāro
niyataghaṭarūpābhāvādityādiyuktibhirasti, yathāca
pṛthaganavadhārito'pi vastuto'vadhārita [vastunaḥ ga. |] eva, ta(dva)cca
ayamapi | nahi atra viśeṣo vidhipratītāveva sāmānyena bhavitavyaṃ, natu
niṣedhapratītāviti | ābhāsavastutāvādo hi ayaṃ, tataśca kaṇādaprakriyā
na avaśyamatra pramāṇīkartavyā abhāve cetsāmānyaṃ samaveyāt
[samavāyāt ga. |] bāvarūpatā asya prasajyeta ityādiḥ | taduktaṃ
tatrabhavatā
vyāpāralakṣaṇā yasmātpadārthāḥ samavasthitāḥ |
(vā. pa. 3|1|11)
iti | ubhayātmatābhāse tarhi saṃśayāt niścayaḥ kathaṃ bhidyeteti codyaṃ
samādhātuṃ yā vṛttiḥ atadapohanena iti, tāṃ tātparyato vyācaṣṭe
sphuṭena dṛṣṭāntena ubhaya ityādinā | niṣidhyamānatvena hi dvitīyo'tra
bhāti, na tulyakakṣyatayā dolāyamānatvena yena saṃśayarūpatā
śaṅkyeteti manyate | saṃśayasya api
taddolāspadavastudvayetaravyapohanayogāt niścayarūpatvena vikalpataiva
nāma | śabdena iti vikalpanaṃ vikalpa iti | dhātuvācyā kriyā iti
kriyātvenaiva atra prasiddhiriti yāvat | ukta iti vṛttikāreṇa vyākhyāte
viśabdārthanirvacanamahimnā || 3 ||
nanu ahamiti pratyavamarśo na vikalpa ityuktaṃ, tataśca śarīre
gauro'hamiti, dhiyi sukhyahamiti, prāṇe kṣudhito'haṃ tṛṣito'hamiti,
śūnye vītasamastabāhyābhyantararūpo'hamiti yo vimarśastatrāpi
vikalpatvābhāve'nyo na apohyate iti teṣāṃ [teṣāṃ ca ka. |] paraspareṇa
pramātrantaraiḥ prameyaiśca bahuśākhaḥ saṃkaraḥ prasajyate iti
svaparapravibhāgabhaṅga
(page 294)
āpadyate | atra āha ślokadvayena uttaraṃ
cittattvaṃ māyayā hitvā bhinna evāvabhāti yaḥ |
dehe buddhāvatha prāṇe kalpite nabhasīva vā || 4 ||
pramātṛtvenāhamiti vimarśo'nyavyapohanāt |
vikalpa eva sa parapratiyogyavabhāsajaḥ || 5 ||
ahamiti vimarśaścittattvameva yadyapi ālambate
yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || (aja. pra. si. 20)
itinyāyena, tathāpi tat vihāya anādṛtya ullaṃghya dehādau
bhedite'bhimānakalpitena nīlādiviṣayapramātṛtābhiṣekayogena, natu
saṃketamātraprabhāvena [prabhavena ka. |] yo'hamiti vimarśo'vatīrṇaḥ,
sa nirvikalpakabhuvi yā śuddhā vimarśarūpatā tāṃ tiraskāreṇa vidhūya
vikalpāvasthāyāṃ vikalpatāmeva svīkurute yataḥ pratiyoginaḥ parasya
vastubhūtasya avabhāsānantaraṃ jātastasya vyapohanamavalambya |
ullaṃghanabhedena avataraṇī tiraskaraṇīyeṣu ca ukteṣu māyāśaktireva
bhagavataḥ saṃbandhinī hetuḥ, natu yathāhurapare
anityāśuciduḥkhānātmasu ityanena anātmani ātmābhimānasya
avidyāmātrahetutām | sūtre māyayā iti sarveṣvaṃśeṣu
saṃbandhanīyam | vṛttāvapyevaṃ, vimarśo vikalpa eveti dūreṇa
saṃbandhaḥ | avidyādi iti ādigrahaṇādadṛṣṭaviśeṣa
ekasāmagryadhīnatādi ca cidanimittāntaram ? | svatantrasya bhagavato yā
paramabhūmāvicchā aiśvaryaśaktirucyate, saiva
śrīsadāśiveśvaradaśāyāṃ parāparabhuvi prasṛtya vibhāgena jñānaṃ
kriyā ca
(page 295)
iti bhedābhedaniṣṭhena vapuṣā vijṛmbhate, aparabhūmau tu te eva
bhedaparyavasite māyāśaktitvena nirūpyete iti darśayati jñāna ityādinā |
na sāmayikamātramahamiti śarīre'pitu jñeye kārye ca
jñātṛkartṛtāmayasvātantryātmakaparāmarśayojanametat, aparathā
gacchāmi- calāmi- tiṣṭhāmi,- iti svātantryāmarśanamavicchedaprāṇaṃ
kathaṃ dehe saṃkrāmet | nahi anyasya svātantryamanyasya kriyāyai bhavet |
vicchedavimarśe hi syādetat- ayaṃ calatu- iti | avicchedena tu
gacchāmītyādivimarśaḥ | etat darśayati hetvantaraṃ vadan indriya iti | dehe
iti vyākhyāya buddhau iti vyācaṣṭe sukhādyātmana iti
traiguṇyātmakatvāt | grāhakāveśāt iti
saṃvedanatādātmyagamanādityarthaḥ | yadāha
idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātasaṃvedanam [sātaṃ ga. |] |
iti | nanu nīlādivat vedyameva sukhādi ataścaiva yat prameyasya jaḍasyaiva
dharma iti buddhitattvavādinā upagataṃ taditi yo brūyat, taṃ pratibrūte
anyathā iti ahamitivimarśābhāve | tata eva cicchāyoparāgavatyāṃ
sukhādyākārāyāṃ buddhāvahaṃkāraḥ saṃvitsukhādirūpe avivekena
abhimanyamāno vyavahartā san prītiparitāpotthāpako'bhyupagataḥ |
prītiparitāpau hi na bāhyavastuno rūpam,- ityadhyavasīyate kevalaṃ tat |
prītiparitāpātmakasukhādijanakatvena satkāryavādopapattyā bāhyasya api
tadrūpatvaṃ vyavasthāpyate | prāṇe iti vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ āntare
vā sparśe iti tāṃ vyācaṣṭe prāṇasya iti | sparśa iti
sparśanendriyagamya iti āśayaḥ | anyathā dehe cakṣurādigamye
buddhivṛttau ca antaḥkaraṇagamyāyāmastu ahantābhimānaḥ, āntare
[āntaraṃ ga. |] punarvāyau kena adhigate tathābhimāna iti śaṅkyate |
śarīrasya
(page 296)
ca aviṣayībhūtasya [ca viṣayī ga. |] asatyāṃ bhogaṃ prati ādhāratāyāṃ
ahamiti bhoktṛtvamāropitaṃ, buddhestu satyāṃ bhogaṃ prati karaṇatāyām
| tadvadeva āntarasya sparśasya karaṇatāyāmeva satyāṃ
bhoktṛtvamāropitamiti nirūpayati na cātra iti | asti(sthi)śūle hi vāyunā
asthno'bhighātajanitastīvratamasparśo [tapaḥ ka. ga. |] duḥkhavedanādāyī
yena tatra karaṇatāsparśaḥ | āntaratvam iti abāhyatvam | yāvat iti
antaraṅgatvādapi āntaratvamiti āśayaḥ | sarvāṇi indriyādhiṣṭhānāni
vyāpnoti, tata eva tvageva ekamindriyamavyatirekāditi manyante | tato'yaṃ
prāṇaḥ sarvato dehāderutkṛṣṭaḥ sakalakaraṇamārgādhiṣṭhānāt | ata eva
iti ahamiti yataḥ pramātṛrasena ayamabhiṣiktastato [abhiśiṣṭaḥ ka. |] hetorna
āntaro vāyurnāsikāmukhābhyāṃ praveśaniḥsaraṇadharmā yaḥ, sa eva
prāṇa ityucyate, apitu tatra adhikaṃ rūpamasti,- iti apiśabdaḥ |
jīvatītyevaṃ jīvanaśabdavācyo yat pramāturjñasya sato vyāpārātmā,
sā prāṇanakriyā lakṣaṇoktā prāṇākhye pramātari asti | kīdṛśī asau
kriyā | āha- sarvābhirindriyaśaktibhiranusyūtaṃ yat puryaṣṭakaṃ, tasya
saṃbandhinī | atra ca viśeṣyadvāreṇa viśeṣaṇaṃ boddhavyam |
tadanuvedhakatvena [tadanubodhaka ka. ga. |]
vartamānānāmindriyaśaktīnāṃ saṃbandhinī sādhāraṇā āntarī
yā'sau vṛttiḥ
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | (sāṃ. kā. 29)
iti nirūpitā, sā yasmin prakṛtā phalatvena prastutā | ata eva [eva vā ga. |] iti
yata evaṃrūpo'sau vyāpārastata āntaratvaṃ sarvānuvedhakamapi
abhimatam | yataḥ pramātuḥ śaktirūpāṇi yāni
(page 297)
indriyāṇi pramākaraṇāni yadyogāt pramātā, teṣāṃ yā
bhūmirantarmukharūpaṃ; tatra avasthito'sau vyāpāraḥ | tena
abahīrūpatvādantaraṅgatvāt sarvānuvedhakatvācca āntaratvaṃ
prāṇasya,- iti tātparyam | prāṇe iti vicārya kalpite nabhasi ivavā iti
vyācaṣṭe athavā iti | sarvo ya
evaṃsaṃvedyo'ntaḥkaraṇabahiṣkaraṇagamyatvena prasiddho
buddhidehaprāṇalakṣaṇo'rthastasya yo niṣedhaḥ
tathā hi vedyate yadyat tanmadhye'haṃ na kaścana |
apitvetadvivikto'smi .................................................... ||
itinayena, tadabhāvamātraṃ na antaḥkaraṇasya sukhādivastuvat, na
bahiṣkaraṇasya nīlādyarthavat viṣayo'viṣayatvādevaca kalpito
vikalpanamātraparamārthastathaiva vastubhūtastatra yogino'hamitivimarśaḥ
| śūnye ca vedyīkṛte śūnyāntarameva yoginaḥ pramātṛ, tatrāpi anyaditi
yāvadayaṃ bhedagrahaḥ, tāvat kalpanā na viramati, naca anavasthā |
śuddhaprakāśasyaiva [prakāśataiva hi ka. |] hi vastutaḥ pramatṛtā,
dehādau tu tathābhimānamātraṃ, paryante ca saṃkocamātrameva
cidrūpaṃ śūnyam | śūnyatvam iti ca tucchaṃ rūpaṃ tat ityatraiva
saṃbandhanīyam tasya iti akṣasaṃvittyabhāvasya sphuṭīkaraṇāya |
ākāśaṃ hi na sarvathā tucchaṃ tadvādināṃ mate | tadevaca iti
śūnyatvam | ata eva ca iti yato na sarvātmanā tucchaṃ [tucchāt ga. |]
tadābhāsamānatvādābhāsasyaiva ca vastutvāt, tataḥ | asya iti śūnyasya |
vastutā iti na kevalaṃ vastutvamākāśasāmyena uktaṃ, yāvadvyāpitā
ceti vyāpitvamapi uktam | nanu śūnyasya kiṃ vyāpakatvam | nabhaso hi
sarvasaṃyogisaṃyogāśrayatvameva vaibhavaṃ, naca śūnyasya tadasti
(page 298)
adravyatvāt | atra āha mahāviṣayatā iti | sā ca [sāpi ga. |] katham | ucyate
sarvo'rtho yato vedyarūpastatra niṣedhyastato niṣedhasya mahānviṣayo, na
tādṛgasti yattena mahāniṣedhena na spṛṣṭam | yathoktaṃ
yadyat saṃvedyate kiṃcit naca tadrūpamiṣyate |
iti vīpsayā hi sarvamatra niṣedhyamiti darśitam [darśita ka. |] |
mahāviṣayataivaca prātītikaṃ vyāpakatvaṃ, nabhaso'pi hi tadeva
vaibhavaṃ svaprakriyopārohaṇāya tu
sarvasaṃyogisaṃyogādhāratvamityevamuktam | naca asya
vyāpakatvamapūrvamiti darśayati etāvadevaca [etadeva ca ga. |] iti na
tairadhikaṃ dṛṣṭam | saṃyamātmāno neti neti hi vīpsayā
sarvaniṣedhasvabhāvatvādeva bṛhattvena abhāvameva brahma manyante
kecana |
śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā |
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet || (gī. 6|26)
iti | atra hi sakalacintyaviviktataiva tāvadātmatattvamiti
upapāditamadharabhūmikāparityāgaṃ tāvadādriyantāmityāśayena
[amyāyena ka. |] natu tadeva paraṃ tattvam | idameva darśayituṃ
śrīspandaśāstre
nābhāvo bhāvyatāmeti.................... | (12)
ityādinā
abhāvaṃ bhāvayettāvadyāvattanmayatāṃ brajet |
iti abhāvabrahmavādimataṃ dūṣitam | yat kila smaryate, tat kālāliṅgitaṃ
vedyaṃ ca śūnyaṃ ca evaṃbhūto'hamakiñcidrūpa āsamiti
dehādipramātṛtāvataraṇe smaryamāṇatvena | tathā iti vedyameva tat
vedakīkṛtaṃ dehādivadeva, ahaṃprakāśastu satatānastamitaḥ svato
nirvicchedatvāt na smaraṇārhaḥ ityupapāditamādisiddhasūtre [ādisūtre
ga. |]- pramātṛśūnyatā
(page 299)
na kadāciducitā- iti upapādayatā śāstrakāreṇa | etadupasaṃharati evam
iti | tasmin tasmin nijaniyatarūpe śarīrādau yāvadābhāsamānatvaṃ,
tāvadeva tasya śarīrāderavaśyaṃ pratiyoginaḥ sakāśādapohaḥ kriyate,-
iti yo vṛttyarthaḥ, sa niyamitaśabdena vivṛtaḥ | ghaṭo'yamitivat ityanena
vyāptiruktā vṛttau, dehādāvahamitivimarśo vikalpaḥ
pratiyogivyavacchedaprāṇatvāt, vikalpasya hi tāvanmātralakṣaṇakatvaṃ
vyāpakamiti vitatya prasādhitamiti svabhāvahetuḥ |
pratiyogyapohanakaraṇāt iti yā vṛttistāṃ tattvato vicārayati eṣāṃ ca
ityādinā | tathāhi pratiyogī dehasya yathā ghaṭādiḥ, tathā
buddhiprāṇaśūnyānyapi | naca śarīrapramātṛtābhimānasamaye
buddhiprāṇādīnāmapohanaṃ saṃvedyate, kāmaṃ śūnyasya
saṃvedyate, buddhiprāṇayostu tadekatāveśo lakṣyate pratyuta ya eva ahaṃ
sthūlaḥ, sa eva sukhī kṣudhita iti pratyayāt | tadayaṃ pratiyogyapoho
vimarśanīya iti śaṅkāyāmayaṃ granthaḥ | eṣāṃ ca iti nirdhāraṇe
ṣaṣṭhī | śarīramatyantamananuvartamānamiti pramātṛtā tatrāpi nikṛṣṭā,
- ityāśayena pāryantikīkṛtam | nanu yadi uttaraṃ pūrvāviyogi, tarhi
pṛthagbhūtaṃ tat pūrvamuttarasmāt pramāturiti kathaṃ sidhyet | atra āha
pūrvaḥ pūrvaḥ punaḥ iti ekatomukhe'pi ca vyabhicāre
nabhaḥpavanayoriva siddha eva pṛthagbhāva iti bhāvaḥ | avyabhicāraṃ
vyabhicāraṃ ca grahaṇakavākyadvayadarśitaṃ krameṇa vibhajati tathāhi
iti | nanu pṛthaktve vāstave sati kasmādevamityāha ayameva iti | hi
yasmādanātmani vedye yadātmābhiniveśasya
pramātṛtvagāḍhābhimānasya svarasavāhino vivekamātreṇa [niveśa ka. |]
apasārayitumaśakyasya
avataraṇamavarohaṇamūrdhvarūpaśuddhasaṃvedanabhūmityāgena
(page 300)
vol M00021 · chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana · lines via source.start/end