chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
iti hi nirūpitam | tatra saṃketasya smaraṇaṃ
saṃskārādhānasaṃskāraprabodhayorāyattam, tau ca nirvikalpakena
kartumaśakyau | uktaṃ hi anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte,
tādṛśadarśanādasya prabodhaḥ iti | paṭīyastāṃ ca anubhavasya na
aparāṃ kāṃcana manmahe ṛte vimarśaviśrānteḥ | yadapi bhaṭṭena
nirūpitaṃ
praroho'syāḥ paṭīyastvam .......................... |
(page 221)
iti | tatrāpi prarohasya pramātṛviśrāntimahamitthameva bhāse-
ityevaṃbhūtavimarśarūpāṃ tāṃ kimutānyadrūpāmutpaśyāmaḥ |
tādṛśatvamapi darśanasya prarūḍhataiveti vimarśarūpatvābhāve kathaṃ
saṃskārasya ādhānaṃ prabodhanaṃ vā syāt | yat punaḥ
prāmāṇyaparīkṣāyai bhaṭṭena uktaṃ
vyaktaḥ [vyarthaḥ prakāśaḥ ga. |] prakāśaḥ svārthārthaṃ
[svārthārthasaṃ kha. |] saṃskārapratibodhakaḥ |
nānyathā syādvikalpe'pi tatpravṛttirapīṣyatām ||
iti | tatra yadi vyaktiḥ prakāśasya yathāvyākṛtaprarohapaṭīyastvādirūpā
na iṣyate, tadā na kiṃcit | apaṭīyaso'pi ca saṃskāraprabodhakatvāpattīḥ |
paṭīyānitiviśeṣaṇānarthakyaṃ kīrtigranthe | yaśca tatra viniścayaḥ
saṃvāditaḥ
taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinā |
ityādiḥ, tatra saṃvidaḥ sāmarthyamasāmarthyavilakṣaṇamastyeveti alaṃ
bhūyasā | etadeva krameṇa nidarśayati nahi iti | agnitvameva hi
dhūmahetutvamiti dṛṣṭe vahnau tat dṛṣṭameveti nālikeradvīpavāsino'pi
tathā saṃskārādhānāt bhavet smaraṇam | dhūmaheturayamiti
smaraṇalakṣaṇakāryābhāve ca kāryaikānumeyaḥ saṃskāra āhita iti
kathaṃ bhavet | evaṃ saṃskārasya ādhānaṃ vimarśaśūnyo bodho na
karotīti nidarśya prabodhanamapi na karotīti nidarśayati nāpi dhūmaḥ iti |
nanu kāraṇatvamarthasya paropādhikatvena vyavahāraparaṃ [hāryaṃ
paraṃ ga. pāṭhaḥ |] na
sākṣātkāramanupādhikasvalakṣaṇaprakāśanamātrasvabhāvamupā-
roḍhumalaṃ, tat kāraṇatvaṃ dṛṣṭameva netyāśaṅkya nidarśanāntaraṃ
darśayati mārgagamana iti | nacāpi iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | svātmani
iti ādhānābhāvasya udāharaṇam, sahacāri ityādi prabodhanābhāvasya |
evamupasaṃharati tataśca iti | vimarśarūpatātmakakāraṇābhāvāt
(page 222)
tatkāryasaṃskārādhānaprabodhanābhidhānakāraṇābhāve kāryasya
smaraṇasya abhāvāt tatkāraṇānupalabdhau saṃkalanaṃ nāma
vikalpanameva na bhavet | na kevalaṃ kāraṇābhāvena, svarūpeṇa apica
dṛṣṭasaṃkalanaṃ na upapadyate iti darśayati naca iti | dṛṣṭaṃ hi
svalakṣaṇadvayaṃ | tacca kathaṃ saṃkalyeta saṃkalanāvikalpasya
tadaviṣayatvāt, aviṣayasya apica saṃkalane'tiprasaṅgaḥ | tena
saṃketasmaraṇopāyam......................... | (pra. vā. 3|174)
ityādi pratipadaṃ dūṣitam | yacca viniścaye tat na
indriyajñānamarthasaṃyojanānāṃ kalpanāmāviśati,- iti upasaṃhṛtam |
tadeva yujyate yadi jātiguṇakriyādravyasaṃyojanātmakameva vikalpasya
svarūpaṃ syāt, naca evamiti upakramate nacāpi iti | nanu bhavatu vikalpasya
smaraṇātmakaṃ rūpāntaraṃ, tattu na parākartavyaṃ pratyakṣe tasya
anāśaṅkanīyatvāt | idantāgrāhitvaspaṣṭatvādisākṣātkāradharmāva-
bhāsabhāvitavibhramāṇāmayaṃ gauḥ śuklaścalati viṣāṇīti tu vikalpane
saṃbhāvyate adhyakṣarūpateti tadeva vikalpanaṃ
pratyakṣarūpādapakraṣṭavyam, smaraṇasya tu tāvatā vikalpatve ko doṣaḥ
ityāśaṅkya siddhāntī svābhiprāyamācaṣṭe tacca ityādinā |
smaryamāṇasya pratibhāsanavikalpane kramike, akramike veti vikalpadvaye
prathamaṃ parākaroti tatra iti | naca evam iti nīladarśanaṃ
tato'dhyavasāyaḥ iti yathā darśanānantarabhāvī vikalpo bhāti, na evaṃ
nirdagdhapitṛsmaraṇe dagdhapitṛdarśanaṃ; tato'sya vikalpanamiti rūpaṃ
saṃvedyate | tathābhāve hi sphuṭamadhyakṣatvameva syāt, na smaraṇatvaṃ
smaraṇatvavyāpakasa-itiparāmarśaviruddhāyamitiparāmarśaprasaṅgāt,-
ityāśayaḥ | ādyaṃ vikalpaṃ parākṛtya, aparaṃ svadarśanapātitvena
yojayati atha iti | kim iti | asti hi saṃbhavo yatpratibhāsanasamakālatvaṃ
vikalpanasya aviruddhamiti | tat sākṣātkāro'pi
(page 223)
pratibhāsanasamakālavikalpanasvabhāvo'rthe kiṃ na sahyate | etat paro na
mṛṣyate athāpi iti | smṛtāvadhyavasāye vā pratibhāsamānasya yadi
vikalpanaṃ syāt, tat codyeta [taccocyeta kha. |] nāma
pratibhāsanavikalpanayoḥ kramākramayogastṛtīyaprakārābhāvāt |
yāvatā na pratibhāsamānasya atra vikalpanam | pratibhāsate hi tatra
svātmākāro vā vijñānadṛśi asanvā buddhito [buddhirno na kha. |] na
bahiḥ iti nyāyena vaibhāṣikadṛśi | sa ca na vikalpayituṃ śakyate, sahi
prakāśyate param | vikalpyate tu yaḥ, adhyavasīyate sa eva | naca
pratibhāsamāno'dhyavasīyate | atra āha tat iti | bhavatā yadidamavādi,
tadeva vicārayitumidametatsūtrābhidheyaṃ vastu prakrāntam |
pratibhāsamāna eva asti vimarśa iti hi vayaṃ brūmaḥ | tatra kathaṃ pareṇa
nāsti pratibhāsamāne vimarśa itīyat pratijānānena jīyate |
svasaṃvedanasvopagamaviruddhā ca iyaṃ pratijñā,- iti darśayati
svābhāsaḥ [svapratibhāsaḥ ka. ga. |] iti | svapratibhāso'rthatvena
adhyavasīyate iti hi vacaḥ svapratibhāsasya adhyavaseyatāṃ brūte | saivaca
vikalpanīyateti svābhāsa eva vikalpya iti pratibhāsamānasya
vikalpyatāyāṃ yuktaḥ kramākramavicāra iti tātparyam | yuktibādhā iti
saṃketasmaraṇopāyam................. | (pra. vā. 3|174)
iti,
...............'rthasya sāmarthyena samudbhavāt |
ityādikā | sā tu yuktibādhā evam iti uktavakṣyamāṇanītyā atraiva sūtre
niṣidhyate, sūtrāntareṣu ca agne niṣetsyate | tasyāṃ ca apasāritāyāṃ
svapratibhāsasyaiva nirvādaṃ vikalpyatve saṃvedanamiti
pratibhāsanavimarśanayorna kālabhedaḥ kaścit | nanu vimarśanaṃ
śabdayojanayā,
(page 224)
sā ca saṃketasmaraṇataḥ, tadapi saṃskāraprabodhāt, so'pi tādṛśadṛśaḥ,
atastasyāṃ prapitāmahakalpāyāṃ kathaṃ vimarśanaṃ bhavet,-
ityāśa'nkāśamanāya abhilāpayojanāyāṃ saṃskāramahimnā
siddhāyāṃ saṃketasmaraṇavighnaṃ pareṇaiva apasāryamāṇaṃ kartuṃ
paraṃ prati praśnagarbhamiva āha naca iti | saṃskārajatve'pi iti
saṃskārajanmatayā sarvametat siddham, natu tadupari
śabdasaṃketasmaraṇaṃ dvitīyaṃ kalpanīyamiti apiśabdaḥ | antarā iti
pratibhāsanavikalpanayormadhye | nanu madhye mā bhūt, tatsmaraṇāt
pūrvameva tu bhaviṣyati | etadapi niṣedhati naca iti | sahasotpadyamānataiva
atra hetuḥ | anubhavasaṃskāra iti yena nīlaprakāśa eva punaḥ
pratyujjivatīveti | viśiṣṭaśabda iti vikalpānantarameva hi smṛtibījasya
ādhānamiti uktam | yataḥ svakāraṇāt iti
vikalpaparyantatādṛśadarśanaprabodhitāt saṃskāradvayātmana ityarthaḥ |
parataḥ iti dvitīyamityarthaḥ | etadevaca yuktam, anyathā tu anavastheti
darśayati saṃketasmaraṇamapica iti | anena sarvatra abhilāpayojanāyāṃ
saṃketasmaraṇasyaiva kāraṇatāyāṃ vikalpo'pi na kaścidutpadyeteti
darśayan vikalpotpattereva kāraṇāntarajā api asti śabdayojanā,- ityāha |
evamabhilāpayojanāprāṇe'pi smaraṇe saṃketasmaraṇāntaravighnaḥ
pareṇa apasārito yena prakāreṇa, tameva anubhave'pi abhilāpayojanātmani
samīkartumāha tataḥ iti bhavaduktādeva kāraṇavaiśiṣṭyādityarthaḥ | tat
darśayati svaśabda ityādinā | so'pi iti anubhavaḥ | tasya iti arthasya |
anyathā vā iti janakatvaikasāmagrīkatvādinā, tena
......................'rthasya sāmarthyena samudbhavāt |
iti aprayojako hetuḥ | nahi arthagatāt svabhāvādabhilāpavattāmanubhavasya
(page 225)
ācakṣmahe viṣayapakṣe abhilāpabhāgasya asphuraṇāt
ghaṭo'yamityadhyavasā........................ | (1|5|20)
iti bhāvinyāyena, api tu manaskāramāhātmyāditi ākūtaśeṣaḥ | nanu
ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yattu tanmanaḥ |
iti samanantarabodha eva manaskāro yathā nīlabodhasya pītabodhaḥ, naca
pītabodho [bobo ka. |] nīlaśabdābhilāpayoga ityāśaṅkāṃ śamayati
idameva hi iti | indriyasya sādguṇyamiva [ṣādguṇyaṃ kha. |], ālokasya
amandatā iva, viṣayasya yogyadeśatvamiva, manaso'pi avahitatvaṃ nāma
yat kāraśabdena adhikena uktaṃ, tadapekṣaṇīyam | avadhānaṃ ca idameva
ucyate- yat kila didṛkṣitavastuvācakaśabdasaṃskāraprabodhakatvaṃ;
[śabdapra ka. | prabodhavattvaṃ ga. |] tathāpi abhidharmikaireva [dharmakaiḥ
ka. |] uktaṃ manaskāraścittābhoga iti, ābhogaśca
vimarśanonmukhatvameva ucyate | taiḥ iti boddhaiḥ bodharūpatā
samanantarapratyayāt iti vadadbhiḥ | tena kāraṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya
kāraṇāṃśabalādutpadyamāno viśeṣo na apareṇa
kāraṇāṃśāntarajanmanā viśeṣeṇa virudhyate ghaṭasya iva
mṛdrūpatayā saṃniveśaḥ | tathāca bodhasya vimarśarūpatā
manovadhānātmakakāraṇāṃśabalopanateti na
arthātmakakāraṇāntarajanmayā viṣayavattayā virudhyate | virodhasya hi
sahānavasthitirūpasya kāraṇaṃ kāraṇāntarāsaṃbhavo nāma mṛtpiṇḍe
viśiṣṭasaṃniveśābhāvāt | tadviruddhaśca kāraṇāntarasaṃbhavaḥ iti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tadāha tato yathā iti | janayati iti manaskāraḥ
iti saṃbandhaḥ | avadhānasya tu tāratamyena kramika eva sphuṭabhāvena
(page 226)
prasara iti prathamamantaraṅgasvabhāve ahamātmani rūpe vimarśabalena
svīkāraḥ, tata idamityahaṃbhāvasāmānādhikaraṇyena
sadāśivabhūmyadhiṣṭhānaṃ, tato'pi idamityeva bhedamātreṇa, tato'pi
ghaṭa ityādiviśeṣeṇa,- iti | naca atra viśeṣāṇāṃ pariniṣṭhā kācit,
kevalaṃ yata eva pramātā viramati, sa eva pāścāttyo viśeṣa iti
tadvimarśata eva viśrāntaḥ pramātā bhavati,- iti tatparyantameva smaraṇam
| tata eva āha sūkṣmaḥ iti | uttarottaraprasarāpekṣayā
pūrvapūrvaniṣṭhaṃ saukṣmyaṃ yataḥ | tadāha tatrabhavān bhartṛhariḥ
pratisaṃhṛtakramāntaḥ satyapyabhede samāviṣṭakramaśaktiḥ
paśyantī | sā acalā ca calā pratilabdhāsamādhānā ca,
saṃvinniṣṭhajñeyākārāpratilīnākārā nirākārā ca,
paricchinnārthapratyavabhāsā saṃsṛṣṭārthapratyavabhāsā ca
sarvārthapratyavabhāsā praśāntapratyavabhāsā ca | iti | anena hi
aparimāṇabhedatvena ahantedantayorvicitratā uktā | tathāca
mārgagatāvidantāvimarśata eva pramāturuparama iti tāvati eva smaraṇam,
uttarottarāpekṣayā ca pūrvapūrvasya
saṃvartitaśabdabhāvanārūpatvādavikalpatvamucyate satyapi
vimarśaviśeṣātmakavikalparūpatve | ādyaṃ tu yat- ahamiti, ahamidamiti ca
rūpadvayaṃ, tatra kevalaṃ śuddhaiva vimarśarūpatā, natu
vikalpātmakatvamiti nirṇāyiṣyate anantara eva āhnike | nanu ca
samanantarapratyayarūpasya manasaḥ kuto'yamavadhānaśabdavācyo
bhavadupakalpito'bhilāpasaṃskārayoga ityāśaṅkya āha yathā iti |
samanantaraḥ pūrvo janakakṣaṇāpekṣayā yaḥ kṣaṇastatra | anyonyam iti |
nahi atra apavarakapraveśavat kālāntarapratīkṣā saṃvedyate | saha iti, natu
pṛthak | pūrvaṃ te indriyādayo tathābhūtā
vimarśajananaśaktamanaskārātmasāmarthyavihīnāḥ, paścāttu
svakāraṇabalāt tathābhūtasaṃskāravantaḥ,
(page 227)
natu tathābhūtānāṃ tathābhāve upādānasahakāripratyayāḥ paryante
vopasarpaṇapratyayā hetutvena santi,- iti darśayati athābhipāte'pi iti |
nanu na saṃvedyante tādṛṃśi kāraṇāni | atra ucyate viśvavartinām iti |
merurapi himavataḥ sthitau ghaṭasya vā janmani nākāraṇameva tasmin
yathādeśakālamāsīne tatsthityutpādādi nirvighnaṃ yataḥ | tathāca
abhidharmaḥ
svato'nye kāraṇahetuḥ.......................... | (a. kośa 2|50)
iti kāryavyatiriktasya hetoḥ kāraṇatāmavocat | amunaiva [neva kha. |]
āśayena āryaprajñākaragupto bhāvino'pi svakālāvasthānena
kāraṇatāmavocat [t iti kha. |] | evaṃ paramatamanubhāṣya enameva
nyāyaṃ svapakṣasiddhaye yojayati evamapi tata eva iti | etadeva dṛḍhīkaroti
avaśyam iti | pratyakṣaṃ tāvat svabhāvataḥ parāmarśaśūnyaṃ bālasya
| eṣa hi bhavatāṃ pakṣaḥ | pūrvaṃ yat saṃketadarśanaṃ tadāhito yaḥ
saṃskārastasya prabodhanena ca smṛtyanantaraṃ parāmarśakriyayā
bhavitavyaṃ, bālasya tu pūrvadarśanābhāvāt saṃskāra eva nāsti,- iti
parāmarśaśūnyametadīyaṃ pratyakṣaṃ sarvam | naca aparāmṛṣṭe
saṃketopapattiriti vitatya darśayati tathāhi iti | śravaṇamātraṃ
darśanamātram iti
parasparasaṃparkāyogyaśabdārthasvalakṣaṇadvayaniṣṭhaṃ
jñānadvayamityarthaḥ | na caivam iti prasaṅgānantaraṃ tadviparyayaṃ
darśayati | na aparāmarśakaṃ bālasya ādyaṃ vedanaṃ
saṃketagrahaṇotthāpakatvāt, aparāmarśakatāyā viruddhaṃ yat
parāmarśakatvaṃ, tena vyāptaṃ saṃketotthāpanam, tasya hi
vyāpakāntaraṃ śabdārthayoḥ parasparādhyāsalakṣaṇena anuṣaṅgena
grahaṇam, tadviruddhaṃ ca ananuṣaktagrahaṇam | parāmārśakatvaṃ
[aparā ga. |] tadvyāpakaviruddhopalabdhitrastaṃ
saṃketotthāpanaparāmarśakāt nivṛttaṃ
(page 228)
parāmarśakatvena vyāpyate iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | ādyatve cāpi
śabdāntaraparāmṛṣṭa eva apūrvaśabdasya saṃketagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ
kokilaparāmṛśye pikaśabdasya iva | tat paryantavartinā samayānapekṣiṇā
saṃvedanabalāyātena śabdanena [śabdena ka. |] vinā
sāṃketikaśabdayojanaiva na upapadyeta | sarvaśabdavācyatā hi sarvasya
arthasyeti antato varṇamātrātmanā api huṃkārāṃśena asāmayika [asama
kha. |] eva parāmarśaḥ, punarvyavahāraniyamāya niyataḥ śabdaḥ
saṃketyate, tasyāpi pramātṛsāttve anya iti hi saṃketaparamārthaḥ | tasya iti
sa parāmarśo'rthālocanasya svabhāva eva kiṃ na upeyeta | tathopagame hi
saṃketasmaraṇaṃ dūṣaṇaṃ yathoktaṃ
saṃketasmaraṇopāyam..................... | (pra. vā. 3|174)
ityādi
arthopayoge'pi punaḥ smārthaṃ śabdānuyojanam |
ityādi ca | yathā saṃketanam iti pṛthagbhāve'pi hi upagate
darśanavikalpanayoḥ saṃvedanabalāyātaṃ tādātmyaṃ samarthanīyam |
yathoktaṃ
vikalpā hi pratyakṣāyante |
iti
abhraṣṭadarśanasaṃskārasya |
ityādi ca | tato yuktyā paraṃ tayoḥ pṛthaktā vācyā | tasyāṃ ca
saṃketasmaraṇameva vijṛmbhate | tadvighnāpahastane ca kṛte
abādhitasaṃvitsiddhamavaśyābhyupagantavyam, anyathā na
kiṃcidabhyupagamyaṃ [dapyupagamyaṃ kha. |] syāditi vyavahārasiddhaye
svabhāvahetuḥ | nanu bālasya pūrvadarśanasaṃskāro nāstīti asiddhamiti
paramataṃ niṣedhati bālasya
(page 229)
ityādinā | yat kila bālye smaryate yatra na tathā antaḥkaraṇapāṭavaṃ, tat
yauvane na smaryate iti kaḥ śraddhadhīta, yauvane ca tat smaraṇe smaryeta,
anyathā dhātrīmapi na smarediti kāryābhāvāt tat nāstīti | nanu uktaṃ
pratyakṣasādhana eva indriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ
saṃhṛtya sarvataścintāṃ stimitenāntarātmanā |
sthito'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sākṣajā matiḥ ||
punarvikalpayan kiṃcidāsīnme kalpanedṛśī |
iti vetti na pūrvoktāvasthāyāmindriyādgatau ||
iti | satyamuktaṃ, tattu na parāmarśābhāvasādhanāya alam | tathāhi
sarvacintāsaṃhāre tatsamanantaraṃ tāvadadhyavasāyena na utpattavyaṃ
tadutpattau stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāt, adhyavasāyānutpattau sā ca
daśā asti,- iti kathamavyavaharaṇīyatvāt | smaraṇena vyavahariṣyate
[vyavahāriṣyate kha. |] iti cet tadanupapattiṃ svadarśane tāvadāha
darśanasmaraṇayorhi iti pūrvaṃ hi smaraṇāhnike
sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā...................... | (1|4|1)
ityādinā idamupapāditam- yatkila darśanasya smaraṇasya ca
yadyekamantarmukhaṃ parāmarśamayaṃ cittattvaṃ, tadā bhavati
abhīnnaviṣayatvaṃ; na anyathā | draṣṭuśca saṃvidrūpasya iyameva
draṣṭṛtā- yadidantāvimarśe bhittisthānatayā pratiṣṭhāpadatvena
ahaṃvimarśamayatvamiti stimitatā api vimarśamayī eveti pareṇa api
etadavaśyābhyupetyamityāha vāstava iti | pramātā iti |
ahamitthamidānīṃ nirbhāse itivikalpajīvitaḥ santānasvabhāvaśca
asāvityāha tadaikyaṃ ca iti | ata [ata eva ka. |] eva pravahadrūpatvena
udayāt yugapadubhau vikalpāve-
(page 230)
katvaśarīraprāṇasantānena avatiṣṭhete | tato'pi uktaṃ tadaikyaṃ ca iti |
atra upapattiṃ ghaṭayati tathāhi iti | anubhavajaḥ saṃskāro vikalparūpe
pramātari viśrāmyati | uktaṃ hi nāvimṛṣṭaṃ smṛtibījamādhatte iti | na
iṣṭam iti | saṃbandhasiddhirapi
tatrāpi yaḥ parāmarśaviṣayo laukikasya saḥ |
cidabhedāprathārūpabhedasārasya vedituḥ |
vyāpāro'nena ruddho'sau na vikalpāntaraṃ vrajet |
vikalpāntarasaṃsparśe mātṛbhedaprasaṅgataḥ || (9, 10)
iti | evaṃca vikalpānudaye vyavahāryataiva na syāt staimityasya | naca
samanantarameva vikalpodayo yuktaḥ stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāditi
uktam | nanu tadanantaraṃ yadyapi na vikalpa udeti, tathāpi kālāntare
smaraṇasya utpatsyamānatākṣaṇe sa udeṣyati | netyāha naca iti | teṣām iti
avāstavapramātṛvādinām | pramāturvikalpātmana utthānaṃ kasmāt na
yuktam | āha antara iti | stimitatāyāḥ smṛteśca madhye bhavan yo
vikalpastena yaḥ staimityadarśanasaṃskāravicchedo'yamiti
idānīntanakālāntarabhāvyapi ata eva saṃskāravicchedāt
hetornīlānubhavāntaratadvikalpanavichinnasaṃskāranirvikalpānubhava iva
stimitatānubhave'pi na syāt smaraṇam | yadivā vākyadvayametat | antara
ityādinā kālāntarabhāvinā api vikalpanasaṃbhedāt stimitataiva na syāditi
uktam | ata eva ityādinā tatra [tat ka. |] smaraṇaṃ na bhavet | darśitaṃ ca tat
punarvikalpayan iti vadatā iti āveditam | tadavaśyaṃ staimitye
vikalpanarūpeṇa pramātrā bhavitavyaṃ, naca tataḥ pṛthagbhūteneti
vimarśasya stimitadarśanatādātmyenaiva sthitiḥ
(page 231)
siddhā | tataśca pratyakṣasādhanatvena pratyuta kalpanātādātmyameva
sidhyati,- iti viruddho'yaṃ hetuḥ | nanu kālāntarabhāvī vikalpo na
stimitānubhavaṃ saṃbhettuṃ prabhavati, tat kathaṃ tatsaṃskāro vicchidyeta
| samanantaravartī hi vikalpo nairantaryāt pṛthagalakṣyamāṇaḥ kāmaṃ
nirvikalpakasaṃskāraṃ vicchindyāt | tat kālāntarodite vikalpalakṣaṇe
pramātari na staimityasya bhādhaḥ kaścit, nāpi tatsmaraṇasya,-
ityāśaṅkya āha vikalpo'pica iti co vyākyātaśaṅkāsūcakaḥ | smārtaḥ
iti gṛhītagrahaṇarūpatvāt sarvo vikalpaḥ smṛtisvabhāva eva, kevalaṃ
kadācidanubhavacchāyānurāgādayamiti udyan [udyat ka. |] sa iti amunā
vapuṣā na avabhāsate | smaraṇaṃ [ṇaṃ ca |] nāma darśanena saha
viṣayaikye bhavati | viṣayaikyaṃ pramātṛviśrāntyāyattam | sāpi sati
pramātari | so'pi vikalpamayaḥ | vikalpa evaca idānīmuttiṣṭhati,- iti
cakrakam | smṛtireva smārtaḥ, iti svārthikaḥ pratyayaḥ | svārthikatve'pica
prakṛtito liṅgātivṛttirupagatā śamīra aupayikamityādivat | smṛtiśabdo vā
jātau, bahuvacanānto vā varge | tato bhave taddhita iti smṛtijātīyatvaṃ
smṛtivargīṇatvaṃ vā uktam | athavā śabdasaṃketasmṛterāyatto vikalpa iti
smārtaḥ sa smṛtyabhāve kathaṃ bhavet | smṛtiśca
pramātrutthānamantareṇa na yukteti vimarśasvabhāve
pramātṛmaye'nubhave'nabhyupagamyamāne na syādeva vikalpaḥ
kaścidanubhavānantaraṃ kālāntare'pi veti asati parāmarśe na vikalpaḥ
smṛterabhāvāditi kāraṇānupalabdhiḥ, asati parāmarśe na
smṛtirviṣayaikyāyogāditi vyāpakānupalabdhiḥ | tadiyatā granthena
staimityasya abhāva [āśraya kha. |] eva darśitaḥ | nanu anubhūyate
staimityasya smṛtirabādhitā, sā tasminnasati kathaṃ syādityāśaṅkya
(page 232)
savimarśatve'pi staimityasamarthanaṃ pakṣāntaraṃ gṛhṇāti saṃskṛta iti |
vimarśasaṃbhavasya staimityasya ca na kaścit virodhaḥ | tathāhi
avahitamanaskāramahimnā bhavannapi dṛśyamānapadārthaviṣayo
vimarśabhāgaḥ prakāśāṃśādabhinnaḥ kṣaṇamātrabhāvī
kṣaṇāntaravikalpābhyāsena sūḍhatāṃ na nīta iti na kālāntare smaryate |
nanu prakāśāṃśo'pi evamiti so'pi prakāśabhāgagato vimarśo na
smaryate | maivam, prakāśabhāgasya hi svasaṃvidviśrāntilakṣaṇo'pi
vimarśaḥ so'ntaraṅgatvāt [tvādādarapratyayamayo nityameva
kṣaṇamātrabhāvyapi antaraṅgatvāt kha. |] dṛḍharūḍhimayatvena
paṭīyāneveti tena avaśyādheyaḥ saṃskārastadasau prakāśāṃśaniṣṭha
eva smaryate | arthabhāgastu pramāturbahiraṅga iti tanniṣṭho vimarśaḥ
punarvikalpaparamparābhyasta eva prarohamabhyeti, na anyatheti sarvaṃ
sustham | tadāha iti tat sarvatra samarthitaṃ vimarśamayatvamāhetyarthaḥ |
anena saptamyantasya pūrveṇa saṃbandha ityāha tvarita iti | hetupadaṃ
kriyāgrahaṇasya dhāvanādisautrapadavyākhyānāya kṛtasya
vyāvartyamāha jñānaṃ hi iti | svakāraṇādhīnaṃ iti kākākṣivat
pūrvottaraviśeṣaṇatvena yojyam | yadāhuḥ
ghaṭādau mīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ nahi na paśyati |
iti |
smaraṇādabhilāpena.......................... |
iti | atha dhāvanasya ādipadasya ca prakārārthasya vyākhyānāya yat
śīghrapadaṃ, tasya vyāvartyamāha kriyāpi iti śayanāsanādikā
niranusandhānatṛṇatroṭanādikā vā | saṃskāravaśāt iti
prathamecchajanitāt | ata eva tatra tatra punaḥpunardarśanāni na upayujyante |
icchāvimarśena iti punarantarālāntaropanatam | syāt iti na
asaṃbhāvyametadityarthaḥ | anyat deśarūpaṃ
(page 233)
yat dravyaṃ, ādipadena śuklapītādilakṣaṇo guṇaḥ; yadivā
anyadeśamanyasvabhāvaṃ ca yat dravyādi, tadviṣayā | tadāha iti etadvastu
dṛśyamānaśabdena āhetyarthaḥ | anusandhānaśabdaṃ vivṛṇoti
tādṛgicchāyojanena iti lakṣaṇe tṛtīyā | idamiṣṭamidamiṣyate, idaṃ ca
eṣaṇīyamiti hānopādānecchānāmanusandhānena upalakṣitaṃ
yadeṣaṇīyatvaṃ, tena vinā tat iti hānamupādānaṃ ca pratikṣaṇaṃ yad,
tat na upapadyate iti saṃbandhaḥ | vācanaṃ tvaritapaṭhanodgrāhaṇāderiha
upalakṣaṇamiti vivṛṇoti tvaritapāṭhe'pi iti | sthānaṃ mūrdhatālvādi,
karaṇaṃ jihvāgrādi, tayoḥ parasparaṃ sparśe sati varṇaniṣpattiryataḥ
spṛṣṭatādyudaya iti spraṣṭavyapadam | nanu sūtre kva etadasti yat vṛttau
darśitam | āha tadartham iti | nanu iyatā prabandhena darśanalakṣaṇasya
lolībhāvena vartamānā icchā ātmabhūteti upapāditam | etacca aprakṛtam |
vimarśo'sya ātmeti hi upapādanīyam | satyaṃ, tadeva tu itthamuktamiti
darśayati icchāyāśca iti | vimarśaviśeṣa eva hi icchā, tatra avaśyaṃ
sāmānyarūpeṇa api eṣaṇīyasparśinā tadidamitivimarśena bhavitavyam,
tasyāṃ ca daśāyāmicchājñānakriyāśaktibhiḥ
saṃvedanānandamayaprakāśatādātmyavṛttibhiravasthīyate eva | yaduktaṃ
śrīparameṣṭhipādaiḥ
praharṣāvedasamaye............................. | (1|9)
ityādi upakramya
............................ vācane dhāvane tathā |
eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā || (1|11)
iti | darśanasya ātmā iti vigrahaḥ | nanu darśanasya ātmabhūtā
(page 234)
icchā vimarśaviśeṣarūpetyetadeva na siddham, darśanānantaraṃ hi icchā |
etat pariharati naca iti | evaṃ hi sati mantharakriyātastvaritatāyāḥ ko
viśeṣaḥ | nanu
saṃketasmaraṇopāyam ................... | (pra. vā. 3|174)
iti nirūpitayuktikrameṇa vimarśātmatvaṃ darśanasya
bādhitamityāśaṅkāṃ parāsyan smārayati uktaṃ ca iti | nanu
icchātādātmyameva astu tvaritatānyathānupapattyā darśanasya kimanena
tadidamitivimarśatādātmyāṅgīkāreṇa | atra āha naca iti | tadayaṃ
prayogaḥ- tvaritadhāvanavācanādau darśanapṛthagbhūtā na icchā
tvaritatvasya [tvaritatvopa kha. |] upalabdheḥ | pṛthagbhāve hi atvaritatvameva
kramikasvarūpabhūyastvāpatitakālabhedopanataṃ bhavet,- iti
apṛthagbhāvena viruddhena vyāptaṃ tvaritatvamiti
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tataśca tatraiva darśanaṃ
vimarśātmaśūnyaṃ na bhavati icchāmayatvāt | vimarśaśūnyatve yadi
bhavedicchā, mārgagamane'pi tṛṇādiviṣayā bhavediti niyatā na syāt | ato
niyamānyathānupapattyā vimarśa icchāyā vyāpaka iti
viruddhavyāptopalabdhiḥ | nanu sākṣātkāri jñānaṃ
viṣayabalādutpānnaṃ, naca viṣayasya śabdaḥ svarūpaṃ, naca
anyabalotpannaṃ jñānamanyasya prakāśakaṃ bhavati, naca anyabalotpanne
jñāne anyasya pratibhāso [bhāsena yuktaḥ ka. |] yuktaḥ | yathoktaṃ
taddhyrthasāmarthyena utpadyamānaṃ tadrūpameva anukuryāt |
ityādi | indriyabalācca utpannaṃ vijñānam, naca cākṣuṣeṇa jñānena
śabdasya pratibhāso yuktaḥ, nāpi śabdasya
cākṣuṣajñānajananasāmarthyamupalabdham | yadāha sato'pi vā
tadātmana indriyāntarajñānotpattāvasāmarthyāt ityādi | etat
pariharati
(page 235)
naca iti | naca vaktavyam iti saṃbandhaḥ | yadi hi
viṣayatābalādindriyabalācca ghaṭe bhāsamāne paṭa iva rūpādau
bhāsamāne śabdo bhāsate iti pratyajñāsyāmahi, tat
satyamupālapsyāmahi; natu evaṃ dvayamapi upagatamasmābhiḥ | vācako hi
ayaṃ śabdo, naca svalakṣaṇasya niyatākṣagamyasya viṣayasya sato
vācakatvamiti bhavatu eva | nanu yadi na aindriyiko bhāti ayaṃ, (kathaṃ) tarhi
avabhāti | āha svasaṃvidviṣaya iti | etena idamapi pratyuktaṃ
yaduktamāryeṇa
na cāyamarthāsaṃsparśī saṃvedanadharmo'rtheṣu tanniyojanāt |
iti | nahi arthe kācana śabdayojanā vikalpasamaye saṃvedyate | yadapi idaṃ
sāmānādhikaraṇyaṃ- ayaṃ gauriti, tadapi
vimarśadvayayojanāmātralakṣaṇaṃ vimarśāntarameva, natu
śabdārthayorbāhyasvalakṣaṇarūpayoranyonyamatra melanamavabhāti
kiṃcit | yastu śabdasya arthe adhyāso vakṣyate, sa bodhabhūmāveva
bodhābhedāt tayorvastuta iti vakṣyate | nanu yadi sa śabdaḥ svalakṣaṇātmā
na bhavati [tmā bhavati ka. |], kastarhi asau | ucyate sāmānya iti | kutastyaḥ
khalu asāviti cet, āha manaskāra iti | nanu manaskārasya
bodhatāsaṃpādanamātre vyāpāro yaducyate samanantarapratyayāt
bodharūpatā iti | rūpādeśca saviṣayatāṃ bodhasya saṃpādayituṃ
sāmarthyam | tataśca tadbodhādhikaśabdanaśaktiviśrāṇane kasya
vyāpāra ityāśaṅkāśamanamantarāgūrya brūte naca iti | ayaṃ ca atra
bhāvaḥ- yathā nīle dṛśyamāne nīladarśanaṃ sukhādyātmakaṃ
[tatsukhā kha. |] tāvat saṃvedyate, tatra saviṣayatā tāvat nīlena kṛtā,
manaskāreṇa bodhatā; sukharūpatā tu keneti cintyam | na tāvat viṣayeṇa na
(page 236)
artharūpāḥ sukhādaya ityupagamāt | na manaskāreṇa tasya bodhatāmātre
sāmarthyāt | athaca bhāti sā | tadasyāṃ manaskāragataḥ saṃskāraviśeṣo
bhāvanātmā nimittatvena abhidhātavyaḥ | yathoktaṃ bhavadbhireva
....................... viśeṣātprītitāpayoḥ |
bhāvanāyā viśeṣeṇa..................... ||
iti | tathaiva śabdanarūpatve'pi nirbhāsamāne manaskāragata eva
saṃskāro'vahitatvalakṣaṇaviśeṣasvabhāvo vyāpāro jñātaḥ,- iti kimatra
prathāsamarthanīyam | arthamātrasya iti | mātrapadasya ayamāśayaḥ-
yadyapi asmanmate artharūpatvaṃ sukhādīnāṃ, tadāpi niyatā bhāvanā
sahakāritvena tannirbhāse vyāpriyate; na śuddho'rthaḥ | prakṛte'pi
ayameva vidhiḥ | tathāhi- prakāśamayatvādarthasya prakāśasya ca
vimarśajīvitatvāt, vimarśātmakatve'pi arthasya
apratiniyataśabdamelanaparighaṭitaśabdanātmakavimarśaviśeṣaprabodhe
saṃketagrahaṇapaṭīyaḥsvāhitamanaskārasaṃskārasahitaḥ so'rtho
vyāpriyate; na śuddhaḥ | apratiniyate tu māyīye
vimarśe'ṅguliśironirdeśaprakhyedantālakṣaṇe
viśiṣṭekāradakārādisaṃbhedamabhajamāne māyāśaktereva vyāpāraḥ |
amāyīyatve tu ahantātmani satatodite na kāraṇacintā kācit | nanu
svalakṣaṇasya avyavahāryatvāt na saṃketaviṣayatā, sāmānyaṃ ca
apāramārthikaṃ na indriyagrāhyam | tat kathaṃ svalakṣaṇe dṛṣṭe
viśiṣṭaśabdanopapattirityāśaṅkya ābhāsanikurumbātmakaṃ
svalakṣaṇamābhāsamātraṃ ca deśakālābhāsāsaṃkucitaṃ
sāmānyaṃ paramārthasadeva, tadevaca pramāṇena viṣayīkriyate
pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpārāt vakṣyamāṇāditi hṛdaye gṛhītvā
nirūpayati ramaṇīyatā iti | tatra iti nīle dṛśyamāne
ramaṇīyābhāsaviśrāntameva
(page 237)
yathā sukharūapatvaṃ sukhajanakarūpatvaṃ vā, tathā
nīlābhāsaviśrāntaṃ nīlaśabdanarūpatvaṃ nīlaśabdanajanakatvaṃ vā
bhaviṣyati,- iti na kiṃcana vaiṣamyam | tadetadābhāsamātraviśrāntatvaṃ
samarthayitumāha anyadāpi iti | etatprakṛte yojayati tadvat iti |
svalakṣaṇamanāvartamānaṃ kā tatra bhāvanetyāśaṅkāyāmidameva
uktaṃ ramaṇīyatā ityādi | nanu
apūrvaghanasāraparimalaprabhṛtisvalakṣaṇajanyaṃ viśiṣṭameva
sukhamasti, śrutapūrve'pi vā gītādau punaḥ śrūyamāṇe tātkālikaṃ
yat sukhaṃ tat tātkālikenaiva svalakṣaṇena kartavyam | ata eva idamiti | tadeva
gītaṃ ramaṇīyam iti ramaṇīyatā yā arthapakṣe, sā svalakṣaṇasthānena |
nanu artharūpavikalpyatāsāre sāmānye yo nikṣepo'dhyāsastasya yaḥ
paryantastadviśrāntilakṣaṇastena prāpitaṃ śrotṛhṛdaye viśramitaṃ
viśiṣṭaṃ tat sukharūpatvamiti tatra kathaṃ bhāvanopayogaḥ | bhāvanā hi
vikalpābhyāvartanasvabhāvā vikalpātīte kathaṃ svalakṣaṇe syāt | etadapi
saṃgamayati viśiṣṭa iti | tādṛkṣe'pi bhāvanā tāvadavaśyamupayoginī |
gītadhvanau hi na sṛgālo rajyati mālatīparimale vā madhukara iva hariṇa iva
veti | tatrāpi anekajanmābhyastavāsanānubandhaḥ
vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3|1|25)
pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya [jātaharṣa kha. |]
harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | (nyā. sū. 3|1|19)
iti | tatastadvipākānuguṇānāmeva abhivyaktirvāsanānāṃ
tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt jātideśakālavyavahitānāmapi
ānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt
(page 238)
iti ca nayena avaśyābhyupetyo manaskāraniṣṭho yasya
prabandhapravṛttakāraṇamahimopanataprabodhasya manaskāreṇa
vitīrṇabodhatāke arthena dattasārūpye bodhe saukhyātmatāṃ vitarituṃ
prabhaviṣṇubhāvaḥ | artharūpā na sukhādaya iti ca vaḥ [yaḥ ka. |] pakṣaḥ,
tatra ca
bhāvanāyā viśeṣeṇa................... |
ityasminnavaśyasamarthye hetau samasto'yamartho bhavadbhirapi yatnena
avalambanīyaḥ | asmaddṛśi api arthapakṣe tāvat yo nikṣepa idaṃ ramyamiti,
tasya yaḥ paryanto buddhau saṃvedanacchāyādhāriṇyāṃ
sajātīyārthagatasukhasaṃbandhaprabuddhasukhāyāṃ ca viśramastena
prāpitamahaṅkāreṇa ahaṃ sukhī- iti vyavahṛtaṃ yatsaṃvedane
sukharūpatvaṃ, tadbhāvanāmuktayuktyā sahakāritvena apekṣata eva | etat
saṃkṣepeṇa nigamayati iti yuktyaiva ityādinā | tatra evaṃ yojanā-
āntarasya vācakarūpasya abhijalpātmatvena, natu viṣayarūpatayā,
abhilāpasya yojanā yuktaiva prathamadarśanalakṣaṇe'pi bodhe, natu
abhilāpayojanā, tata āha- saṃskṛtaṃ yat svopādānaṃ
samanantarapratyayarūpaṃ manaskārākhyaṃ tena upapāditaḥ
svasaṃvedanasiddhatvādanapahnavanīyaḥ śabdanaṃ nirūpaṇaṃ
nirdeśanamiti prasiddho yaḥ pramāturdraṣṭurdarśanātirikto
vyāpārastadāśrayā [śrayāt ka. |] tena avaśyaṃbhāvinā sā balādeva
ānītā | nanu uktamatra paraiḥ
śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāvapratibhāsanāt |
arthasya dṛṣṭāviva tadanirdeśyasya vedakam [śyavadekakam ka. |]
iti | etatpariharati arthasahakārisahita iti | saṃskṛtāt manaskārādarthaṃ
sahakāritvena apekṣamāṇāt yā abhilāpayojanā
(page 239)
bodhe, yā ca tamanapekṣamāṇāt; sā kathamekarūpā bhavet, arthe hi
sahakāriṇi bodho viṣayasvalakṣaṇasarūpaḥ san savimarśaḥ
avyāpṛtākṣasya tadabhāve nirviṣaya ātmaviṣayo'sadviṣayaḥ
sāmānyaviṣayo vā bhavan savimarśa iti kimatra ayuktam | asau iti
pūrvoktā
na so'sti pratyayaḥ .......................... | (vā. pa. 1|124)
ityādinā ca darśanāntareṣu api śataśaḥ samarthitā | nanu idānīmidamiti
sarvatra nīlādibodhe śabdanaṃ cet, tarhi na kiṃcit nirvikalpakam | astu evaṃ
paradṛśi, kiṃ no vighaṭitam | nanu bhavatāmapi kathaṃ nirvikalpakatā, yā
avaśyaṃ [śya sama kha. |] samarthanīyā | taduktavanto bhavantaḥ tasyāṃ
hi nirvikalpakadaśāyāmaiśvaro [lpada ka. |] bhāvaḥ paśorapi iti |
tatra [atrāha kha. |] āha asmākaṃ tu iti | tuḥ paradarśanāt viśeṣakaḥ |
idameva adhunaiva, raktaḥ san, jānāmi, karomi saṃkucitasvarūpaḥ,-
ityevaṃ
niyatikālarāgāśuddhavidyākalāmāyārūpakañcukaṣaṭkaparivṛta-
prakāśasvabhāvo yaḥ puruṣo nāma māyāpramātā, tasya samastaṃ-
paśyāmīti- prabhṛti buddhindriyaviśeṣavṛttivarge yadanuyāyi
vedmītivṛttirūpaṃ, tatra yat karaṇaṃ
sāmānyarūpamaśuddhavidyātattvaṃ; tacca na svatantraṃ kiṃcit, apitu
parameśvarasyaiva śaktiḥ, tatastasya yāni viśeṣarūpāṇi cakṣurādīni-
rūpaṃ vedmi, sparśaṃ vedmi- ityādivṛttiviśeṣabhāñji, tairabhivyakto
māyāśaktisaṃkocāpasārito'pi īṣat [īśaḥ puru...........kāśo kha. |]
punararpitaḥ prakāśo yasmin nīlādau vedye tādṛśe jhaṭiti dṛśyamāne
prakāśasya svābhāvikāt parāmarśamayatvāt yadahamiti vimarśanaṃ,
tadgocarībhāvaṃ prāpte idantayā pramātṛpra-
(page 240)
meyāntarabhāvāpohanaprāṇayā nirdeśyatvaṃ vikalpyamānatvaṃ nāsti,
tāvati yato manasaḥ saṃbandhī
pramātṛprameyabhedotthāpako'nuvyavasāyātmā vikalpanavyāpāro na
udita ityasmanmate na asaṃbhāvyametat | tatra ca idantā nirdeśyatvābhāve
nīlādimātraviṣayā bhedaprathanamātrarūpā māyāsaṃskārasya tatrāpi
bhāvāt, natu sarvathā pūrṇā īśvaratā | pramāṇatā ca (vakṣyate)
pramāṇalakṣaṇe
idametādṛk................................. | (2|3|1)
ityādau, tadā ca māyāpramātṛbhāvasya saṃvṛtasyaiva avasthānam, udite
tu vikalpanavyāpāre so'pāvṛto vartate iti tatkṛtāt dvaitārambhāt
pramātṛprameyayorbhedakaḥ prameyaviśrāntaḥ idamitinirdeśo bhavan
pūrvāpekṣayā prasāritarūpaḥ svayaṃvikalpanātmā svāpekṣayā
pūrvatra nirvikalpakatāṃ vyavahārayati | saṃvṛtā hi śabdabhāvanā
prasāritāṃ śabdabhāvanāṃ vividhakalpanārūpāmapekṣya
tathābhūtavaividhyakalpanavaikalyāt nirvikalpeti [lpaka iti kha. |] ucyate | yadi
evaṃ vikalpa eva idantānirdeśyatā bhavanmate, sa ca na vastusparśīti
cakṣurādigrāhye vastuni na idantāvimarśaḥ syāt | tatra tu
ahamitivimarśo'stu, naca tena vyavahāra idaṃ nīlaṃ dṛśyamānaṃ
gṛhṇāmīti vyavahārāt | etat pratikṣipati sa ca iti idantānirdeśaḥ |
vikalpo'pi hi na atyantāya avastuviṣaya iti nirṇītaṃ prāk
bhrāntitve cāvasāyasya........................ | (1|3|5)
ityādau, vakṣyate ca
taddvayālambanā.................................... | (2|2|3)
ityādau || 19 ||
(page 241)
nanu prakāśasya jīvitaṃ vimarśa iti sāmānyena uktam | tacca katham
| sūkṣmo hi asau bhavatu tathā, yastu sthūlo yatra sphuṭā vikalpatā, tatra
yadidaṃ śabdanaṃ sthūlaṃ śabdātma nīlamidamiti, taditi vā; sa
māyāpadocito vimarśo māyāpramātṛprakāśasya kathaṃ jīvitamiti yaḥ
śaṅkate, tasya mohaṃ śamayituṃ na asmākaṃ sthūlaḥ śabdo'rthavadeva
pṛthak prakāśate; yo viṣayasvabhāvaḥ, sa prakāśajīvitamiti vimarśa iti vā
saṃmata [smaryate ka. |] ititātparyābhidhāyi; tathā vimarśo'dhyavasāyaḥ,
saca buddherdharmo no [na citaḥ kha. |] citaḥ prakāśarūpāyā iti yo manyate
sāṃkhyastasya etadviparyayaśamanapradhānaṃ; tathā
śabdārthavyatirekeṇa tāvat na aparaṃ saṃvedyate, tat kiṃ vimarśasya anyat
vapuriti yasya ajñānaṃ, tasya saṃbodhādhāyi sūtraṃ
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
pareśaśaktirātmeva bhāsate natvidantayā || 20 ||
nāma ghaṭa iti rūpaṃ pṛthubudhnodarākāraḥ; tathā nāma ayamiti
rūpaṃ kaṭhinamiti viśeṣasāmānyavibhāgena yojyam | ata eva
vṛttāvitiśabdadvayaṃ tadadhyavaseyaviṣayādhyavasāyaniṣṭhaṃ
prayuktam | tadetadubhayamapi adhyavaseyam, tadviṣayastu
vimarśo'dhyavasāyaḥ | tābhyāmatirekī yo na kadācididantāviṣayaḥ,
apitu ātmavadahamityeva bhāsate; yo'dhyavasāyo
māyāpramātṛprakāśasya jīvitamiti asmākaṃ pakṣaḥ, natu śabda eva
adhyavasāyaḥ | tena ādyaṃ codyaṃ parihṛtam | pareśasya
parameśvarasyaiva prakāśavapuṣaḥ paramārthataḥ sā śaktiḥ | sa evahi
[eva kha. |] paśupramātṛrūpatayā adhyavasyati smarati jānātīti, natu
jaḍasya buddhitattvasya etat prātisvikaṃ kiṃcana vapuḥ | etacca uktaṃ
(page 242)
.............................. jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7)
ityatra | tena dvitīyo'pi vyāmoho'pasāritaḥ | nāmarūpātirekī ca
adhyavasāyaḥ prakāśate ahamityātmeva | tataśca
idantānirdeśyatvābhāve'pi anapahnavanīya eva so'pīti tṛtīyasya api
dattamuttaram | ghaṭo'yamiti iti adhyavasāyaśabdena nāmarūpaśabdena ca
yojanīyam | vṛttāvapi evamiti sūtrārthaḥ | enamavatārayati idantā iti |
idantayā parāmṛśyaṃ yat bhinnaṃ ghaṭa iti nāmādhyāsena vartamānaṃ
ghaṭarūpaṃ, tadadhyavaseyatvena viṣayo'dhyavasāyasya; natu tasya
svayamidaṃbhāvāvamṛśyateti prathamaṃ codyaṃ parihṛtam, natu
śuddha ityādinā dvitīyam | nanu adhyavasāyasya iha
prākṛtatvamāgamādhikāre vakṣyate | āha satyaṃ, sāṃkhyavattu na
tatraiva viśrāntirasya paramārthataḥ | athavā iti natu ityanena yojyam natu
nāstyeva iti | anena tṛtīyāśaṅkānirāsatātparyaṃ darśitam | nāma
tāvadvibhāgato vyācaṣṭe kadācit iti | ekasminnapi svalakṣaṇe
asphuṭāvabhāse sāmānyanāma [nyaṃ nāma kha. |] tasminneva
sphuṭāvabhāse viśeṣanāmeti avabhāsabhedāt parāmarśabhedo
vyākhyātaḥ | atha prameyabhedādapi asau bhavatīti vyācaṣṭe athavā iti |
svalakṣaṇe pratyakṣaviṣaye viśeṣaparāmarśaḥ,
ātmarūpamātradarśane'pi hi kaścidayamanyatamo viśeṣa iti parāmarśena
viśeṣa ekatamaḥ svīkṛta eva | pratyakṣaviṣayatvābhāve tu yat vikalpanaṃ,
tat yadātadetidarśanānantarasamayaviśeṣānapekṣam | tasmin
yadātadāvikalpane sāmānyena parāmarśaḥ | viśeṣo'pi hi tatra
avamṛśyamānaḥ paramārthataḥ sāmānyātmaiva saṃpadyate | nanu ghaṭa
iti viśeṣaḥ kiṃ vikalpanenaiva sphurati, sphurato'pivā asya ayamiti
(page 243)
paramārthatve ghaṭaḥ paṭa iti vikalpanayorna vaicitryaprasaṅgaḥ | atra ucyate
ghaṭa iti viśeṣarūpatāṃ
sarvatonirākāṅkṣāsaṃpūrṇavākyārthavikalpasamucitāmayamiti
sāmānyarūpatāṃ padārthavikalpocitāmupalakṣayati | nanu
darśanānantarabhāvino niścayasya api adhyavasāyatvaṃ
māyāśaktyā..................................... | (1|5|18)
ityatra sūtre nirdiṣṭaṃ, tat smaraṇavikalpanādeḥ parāmarśasya kathaṃ
prathanamiti iha na vicāritameva bhavedityāśaṅkya āha
adhyavasāyaśabdena atra iti | pūrvasūtre govalīvardavat viśeṣe vṛttirasya
| anena ca adhyavasāyasya iha sāmānyarūpatāvyākhyānena uttarasūtre'pi
śaṅkāparihāraḥ kṛto bhavatīti darśayati tathāca iti | tenaiva
parihāraprakāreṇa uttaratra evaṃ vakṣyate iti saṃbandhaḥ, anyathā tu
niścayarūpe'dhyavasāye ātmatvena bhāsanamiti ukte ātmani
kālaśaktyabhāvāt sakramatvena pratibhāso na yukta iti tatraiva
tatsamarthanaṃ karyaṃ syāt, natu smṛtyādau tasya prakaraṇānārūḍhasya
akramatvaśaṅkāyā eva ayogāditi yojanā | athavā sūtrakārasya ayameva
artho'bhipretaḥ, natu ṭīkākāropakramameva iyaṃ vyākhyetyarthaḥ |
sarvanāmaśabdena parāmarśaśabdena ca vivṛtikāro ghaṭo'yamityasya
bhāgasya nāmarūpaśabdena [nāpi avasāyaśabdena ca kha. |]
adhyavasāśabdena ca saṃbandhamāha | vācyavācakasaṃvedanāni ghaṭa
iti, ayamiti ca tulyaṃ nirbhāsante | yathāha paramaguruḥ
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṃkaraḥ | (yo. sū. 3|17)
iti | mīmāṃsakapravaro'pi
gaurityeva hi nirdeśo vācyatadbuddhivādinām | (ślo vā. 4|182)
(page 244)
iti | etadeva sphūṭayati tatra iti nirbhāsamānatvādanapahnavīye | vācakaḥ
śabdaḥ śrotragrāhyasvalakṣaṇarūpatātyāgena buddhinirgrāhyaṃ
sphoṭarūpaṃ sāmānyarūpaṃ vā śabdaṃ darśayati | vācyam iti
pratyakṣatocitāṃ svalakṣaṇatāṃ śabdācca vācakāt pṛthagbhāvamasya
nirasyan buddhigrāhyameva niraṃśaṃ sphoṭātmānaṃ
sāmānyalakṣaṇaṃ tadvanmātraṃ vā rūpaṃ nirūpayati |
parāmarśaśca iti vikalpanavyāpārarūpaḥ | nanu vācyavācakāveva
parāmṛśyete, na tṛtīyaḥ parāmarśaḥ kaścit | aho svoktimeva na cetayate
mahābhāgaḥ | parāmṛśyate iti yaducyate, sa eva ayaṃ parāmarśastṛtīyaḥ
ukta eva bhavati | tadetadāha nāmarūpamadhya eva iti | parāmarśābhāve
hi tāvaparāmṛṣṭau vyomakusumakalpau bhavetām | nanu astu parāmarśaḥ,
sa tu prakāśate iti kutaśca na uktaṃ tritayaṃ prakāśate iti | idantayā
bhātīti hi bhavata eva anabhimatam | āha avabhāti ca iti | parāmarśasya
anavabhāse parāmṛṣṭasya api aparāmṛṣtakalpatvamiti hi uktaṃ, vakṣyate
ca | nanu avabhāti ca, naca idantayā, tat tṛtīyagatyabhāvādahantayeti
upanatam | ahamiti ca ātmaiva ayam | tat ko'paro'dhyavasāyo
nāmetyāśaṅkya āha eṣa ca iti
kevalaṃ bhinnasaṃvedya......................... | (1|5|21)
iti samanantarasūtre jñeye jñeyena uparāgo vakṣyate tadvaśāt
sakramatvena yato'vabhāti, tata ātmano niṣkramādatirikta iva vastutaśca
anatiriktaḥ, ata eva ātmano dharmaḥ śaktirityevaṃvyavaharaṇayogyaḥ |
tadetadatiriktānatiriktarūpatvaṃ sūtre ivaśabdena atādrūpye
tādrūpyādhyavasāyadyotakena darśitaṃ, vṛttau ca mayaśabdena |
prakṛtavacane hi mayaṭ | sa yadatra prakṛtaṃ tatpratyayārtharūpaṃ
prakṛtyarthāt bhedena abhidadhat prakṛtyarthasya ca prakṛte pratyayārthe
saṃbhedakatāṃ gamayannatirekānatirekau
(page 245)
prakāśayati | tataśca dehādisaṃkucito yo'haṃbhāvaḥ, so'nyaṃ
saṃkocamanaṅgīkurvannadhyavasātā pramātā ca ucyate | tatpṛṣṭha eva tu
yat bahirvikalpanīyena saṃkocāntaraṃ, tadyuktaṃ yadahamitirūpaṃ;
so'dhyavasāya iti tātparyam | nāma api idantayā bhātīti yaduktaṃ, tat
vyākhyātuṃ codyena upakramate nanu nāmno'pi iti | rūpasya astu
vicchedāvabhāsanaṃ, nāmno'pitu yadupagataṃ, tadasaditi
apiśabdārtho'yaṃ ghaṭo lohita iti idantāparāmarśāt | nāmno'pica yadi
tathā syāt, tat vācakasya api tasya idantayā avabhāso bhavet vyavahārakāle
| naca asti asau | kumbho'yamujjvala iti hi
sāmānādhikaraṇyamidaṃśabdasaṃbhedena ābhāti | naca vācakasya
lauhityaṃ saṃbhavatīti idantāvabhāse
tatsamānādhikaraṇadharmāntarayogo vyāpakaḥ, tadviruddhaśca tadayoga iti
vyāpakaviruddhopalabdhyā na idantāparāmṛśyo vācakaḥ [kaśca śabdaḥ
kha. |] śabdastathābhāvābhāvācca na vicchinnāvabhāsaḥ |
vicchinnābhāsasya hi vyāpaka idantāmarśa iti vyāpakānupalambha iti
pūrvapakṣārthaḥ | etat dūṣayati tatra ucyate iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha
ayamidamiti nirbhāsaḥ kiṃ pṛthaktayā bhavan
pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ saṃmato bhavataḥ | naca evaṃ
bhramitavyam- evaṃ hi sati ayaṃ śuklaḥ paṭaścala iti paṭasyaiva iha
pṛthagidantayā parāmarśo, na śuklaguṇacalanayostvaduktādeva tayoḥ
sāmānādhikaraṇyābhāvāt | tataśca śuklo guṇaścalanaṃ ceti
guṇakarmaṇī pramāturavicchinne syātām, ahamiti ca tadā
nirabhāsiṣyetām | tathāca paṭena idantākakṣyāpatitena anayoḥ
saṃbandhābhāvo bhinnakakṣyatvāt | atha ucyate- śuklatvacalanayoridameva
rūpaṃ yat paṭādipāratantryaprāṇatvaṃ,
(page 246)
tat paṭagataiva idantā tayorapi svena vapuṣā bhavatyeva naugateva
gatirnauparavaśyatārham ? pṛthagidantāparāmarśo na
pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ, apitu idantāparāmarśamātram |
tacca vācake'pi vidyate | tathāhi ayaṃ ghaṭa iti ghaṭaśabdena
vācakarūpeṇa ekīkṛtasyaiva adhyāsabalāt tadāveśabhājo'rthātmano ya
idantāparāmarśaḥ, sa tasya vācakarūpasya api bhavatyeva, anyathā
ghaṭaśabdasya api uktena nayena ahamitinirbhāsa ityādiḥ prasaṅgaḥ
pratītiviruddho bhavet | tasmādastyeva idantāvabhāsa iti pūrvapakṣahetū
dvāvapi ayuktau | pṛthakprarāmarśe tu vācakarūpatā
guṇakarmādirūpatā ca pratyuta na parāmṛṣṭā bhavet | vācakasya
adhyāsena, guṇakarmaṇośca atyantaṃ [ntasaṃsa kha. |] saṃsargeṇa
vastupāratantryameva prāṇitaṃ yataḥ | yadi hi ayaṃ ghaṭaśabda iti bhavet,
tat viśeṣasvabhāvo'sau vācyarūpa eva parāmṛṣṭaḥ syāt, na vācakaḥ |
tatrāpi ca tatsāmānyarūpaṃ svarūpaśabdābhidheyaṃ yat vācakatvena
prasiddhaṃ, tasya api idantāparāmarśastatsaṃbhedādapṛthagbhāvena
bhavatyeva yathāyaṃ śuklo guṇa iti guṇo dravyātmaiva parāmṛṣṭo
bhavati, na guṇātmā | tatrāpi tu tatpāratantryeṇa pratīyamānaṃ
guṇasāmānyameva pāratantryaprāṇamapṛthagbhāvena idantayā
parāmṛṣṭaṃ bhavatīti | idaṃ śuklatvamiyaṃ śuklajātiriti sāmānyasya
api dravyībhāve guṇasya viśeṣaṇatayaiva idaṃbhāvaḥ, na pradhānatayā;
pradhānatayā tu idaṃbhāve dharmāntarasahiṣṇutāpādanāt dravyībhāva
eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena
vol M00021 · chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20 · lines via source.start/end