Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
iti hi nirūpitam | tatra saṃketasya smaraṇaṃ saṃskārādhānasaṃskāraprabodhayorāyattam, tau ca nirvikalpakena kartumaśakyau | uktaṃ hi anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, tādṛśadarśanādasya prabodhaḥ iti | paṭīyastāṃ ca anubhavasya na aparāṃ kāṃcana manmahe ṛte vimarśaviśrānteḥ | yadapi bhaṭṭena nirūpitaṃ praroho'syāḥ paṭīyastvam .......................... | (page 221) iti | tatrāpi prarohasya pramātṛviśrāntimahamitthameva bhāse- ityevaṃbhūtavimarśarūpāṃ tāṃ kimutānyadrūpāmutpaśyāmaḥ | tādṛśatvamapi darśanasya prarūḍhataiveti vimarśarūpatvābhāve kathaṃ saṃskārasya ādhānaṃ prabodhanaṃ vā syāt | yat punaḥ prāmāṇyaparīkṣāyai bhaṭṭena uktaṃ vyaktaḥ [vyarthaḥ prakāśaḥ ga. |] prakāśaḥ svārthārthaṃ [svārthārthasaṃ kha. |] saṃskārapratibodhakaḥ | nānyathā syādvikalpe'pi tatpravṛttirapīṣyatām || iti | tatra yadi vyaktiḥ prakāśasya yathāvyākṛtaprarohapaṭīyastvādirūpā na iṣyate, tadā na kiṃcit | apaṭīyaso'pi ca saṃskāraprabodhakatvāpattīḥ | paṭīyānitiviśeṣaṇānarthakyaṃ kīrtigranthe | yaśca tatra viniścayaḥ saṃvāditaḥ taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinā | ityādiḥ, tatra saṃvidaḥ sāmarthyamasāmarthyavilakṣaṇamastyeveti alaṃ bhūyasā | etadeva krameṇa nidarśayati nahi iti | agnitvameva hi dhūmahetutvamiti dṛṣṭe vahnau tat dṛṣṭameveti nālikeradvīpavāsino'pi tathā saṃskārādhānāt bhavet smaraṇam | dhūmaheturayamiti smaraṇalakṣaṇakāryābhāve ca kāryaikānumeyaḥ saṃskāra āhita iti kathaṃ bhavet | evaṃ saṃskārasya ādhānaṃ vimarśaśūnyo bodho na karotīti nidarśya prabodhanamapi na karotīti nidarśayati nāpi dhūmaḥ iti | nanu kāraṇatvamarthasya paropādhikatvena vyavahāraparaṃ [hāryaṃ paraṃ ga. pāṭhaḥ |] na sākṣātkāramanupādhikasvalakṣaṇaprakāśanamātrasvabhāvamupā- roḍhumalaṃ, tat kāraṇatvaṃ dṛṣṭameva netyāśaṅkya nidarśanāntaraṃ darśayati mārgagamana iti | nacāpi iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | svātmani iti ādhānābhāvasya udāharaṇam, sahacāri ityādi prabodhanābhāvasya | evamupasaṃharati tataśca iti | vimarśarūpatātmakakāraṇābhāvāt (page 222) tatkāryasaṃskārādhānaprabodhanābhidhānakāraṇābhāve kāryasya smaraṇasya abhāvāt tatkāraṇānupalabdhau saṃkalanaṃ nāma vikalpanameva na bhavet | na kevalaṃ kāraṇābhāvena, svarūpeṇa apica dṛṣṭasaṃkalanaṃ na upapadyate iti darśayati naca iti | dṛṣṭaṃ hi svalakṣaṇadvayaṃ | tacca kathaṃ saṃkalyeta saṃkalanāvikalpasya tadaviṣayatvāt, aviṣayasya apica saṃkalane'tiprasaṅgaḥ | tena saṃketasmaraṇopāyam......................... | (pra. vā. 3|174) ityādi pratipadaṃ dūṣitam | yacca viniścaye tat na indriyajñānamarthasaṃyojanānāṃ kalpanāmāviśati,- iti upasaṃhṛtam | tadeva yujyate yadi jātiguṇakriyādravyasaṃyojanātmakameva vikalpasya svarūpaṃ syāt, naca evamiti upakramate nacāpi iti | nanu bhavatu vikalpasya smaraṇātmakaṃ rūpāntaraṃ, tattu na parākartavyaṃ pratyakṣe tasya anāśaṅkanīyatvāt | idantāgrāhitvaspaṣṭatvādisākṣātkāradharmāva- bhāsabhāvitavibhramāṇāmayaṃ gauḥ śuklaścalati viṣāṇīti tu vikalpane saṃbhāvyate adhyakṣarūpateti tadeva vikalpanaṃ pratyakṣarūpādapakraṣṭavyam, smaraṇasya tu tāvatā vikalpatve ko doṣaḥ ityāśaṅkya siddhāntī svābhiprāyamācaṣṭe tacca ityādinā | smaryamāṇasya pratibhāsanavikalpane kramike, akramike veti vikalpadvaye prathamaṃ parākaroti tatra iti | naca evam iti nīladarśanaṃ tato'dhyavasāyaḥ iti yathā darśanānantarabhāvī vikalpo bhāti, na evaṃ nirdagdhapitṛsmaraṇe dagdhapitṛdarśanaṃ; tato'sya vikalpanamiti rūpaṃ saṃvedyate | tathābhāve hi sphuṭamadhyakṣatvameva syāt, na smaraṇatvaṃ smaraṇatvavyāpakasa-itiparāmarśaviruddhāyamitiparāmarśaprasaṅgāt,- ityāśayaḥ | ādyaṃ vikalpaṃ parākṛtya, aparaṃ svadarśanapātitvena yojayati atha iti | kim iti | asti hi saṃbhavo yatpratibhāsanasamakālatvaṃ vikalpanasya aviruddhamiti | tat sākṣātkāro'pi (page 223) pratibhāsanasamakālavikalpanasvabhāvo'rthe kiṃ na sahyate | etat paro na mṛṣyate athāpi iti | smṛtāvadhyavasāye vā pratibhāsamānasya yadi vikalpanaṃ syāt, tat codyeta [taccocyeta kha. |] nāma pratibhāsanavikalpanayoḥ kramākramayogastṛtīyaprakārābhāvāt | yāvatā na pratibhāsamānasya atra vikalpanam | pratibhāsate hi tatra svātmākāro vā vijñānadṛśi asanvā buddhito [buddhirno na kha. |] na bahiḥ iti nyāyena vaibhāṣikadṛśi | sa ca na vikalpayituṃ śakyate, sahi prakāśyate param | vikalpyate tu yaḥ, adhyavasīyate sa eva | naca pratibhāsamāno'dhyavasīyate | atra āha tat iti | bhavatā yadidamavādi, tadeva vicārayitumidametatsūtrābhidheyaṃ vastu prakrāntam | pratibhāsamāna eva asti vimarśa iti hi vayaṃ brūmaḥ | tatra kathaṃ pareṇa nāsti pratibhāsamāne vimarśa itīyat pratijānānena jīyate | svasaṃvedanasvopagamaviruddhā ca iyaṃ pratijñā,- iti darśayati svābhāsaḥ [svapratibhāsaḥ ka. ga. |] iti | svapratibhāso'rthatvena adhyavasīyate iti hi vacaḥ svapratibhāsasya adhyavaseyatāṃ brūte | saivaca vikalpanīyateti svābhāsa eva vikalpya iti pratibhāsamānasya vikalpyatāyāṃ yuktaḥ kramākramavicāra iti tātparyam | yuktibādhā iti saṃketasmaraṇopāyam................. | (pra. vā. 3|174) iti, ...............'rthasya sāmarthyena samudbhavāt | ityādikā | sā tu yuktibādhā evam iti uktavakṣyamāṇanītyā atraiva sūtre niṣidhyate, sūtrāntareṣu ca agne niṣetsyate | tasyāṃ ca apasāritāyāṃ svapratibhāsasyaiva nirvādaṃ vikalpyatve saṃvedanamiti pratibhāsanavimarśanayorna kālabhedaḥ kaścit | nanu vimarśanaṃ śabdayojanayā, (page 224) sā ca saṃketasmaraṇataḥ, tadapi saṃskāraprabodhāt, so'pi tādṛśadṛśaḥ, atastasyāṃ prapitāmahakalpāyāṃ kathaṃ vimarśanaṃ bhavet,- ityāśa'nkāśamanāya abhilāpayojanāyāṃ saṃskāramahimnā siddhāyāṃ saṃketasmaraṇavighnaṃ pareṇaiva apasāryamāṇaṃ kartuṃ paraṃ prati praśnagarbhamiva āha naca iti | saṃskārajatve'pi iti saṃskārajanmatayā sarvametat siddham, natu tadupari śabdasaṃketasmaraṇaṃ dvitīyaṃ kalpanīyamiti apiśabdaḥ | antarā iti pratibhāsanavikalpanayormadhye | nanu madhye mā bhūt, tatsmaraṇāt pūrvameva tu bhaviṣyati | etadapi niṣedhati naca iti | sahasotpadyamānataiva atra hetuḥ | anubhavasaṃskāra iti yena nīlaprakāśa eva punaḥ pratyujjivatīveti | viśiṣṭaśabda iti vikalpānantarameva hi smṛtibījasya ādhānamiti uktam | yataḥ svakāraṇāt iti vikalpaparyantatādṛśadarśanaprabodhitāt saṃskāradvayātmana ityarthaḥ | parataḥ iti dvitīyamityarthaḥ | etadevaca yuktam, anyathā tu anavastheti darśayati saṃketasmaraṇamapica iti | anena sarvatra abhilāpayojanāyāṃ saṃketasmaraṇasyaiva kāraṇatāyāṃ vikalpo'pi na kaścidutpadyeteti darśayan vikalpotpattereva kāraṇāntarajā api asti śabdayojanā,- ityāha | evamabhilāpayojanāprāṇe'pi smaraṇe saṃketasmaraṇāntaravighnaḥ pareṇa apasārito yena prakāreṇa, tameva anubhave'pi abhilāpayojanātmani samīkartumāha tataḥ iti bhavaduktādeva kāraṇavaiśiṣṭyādityarthaḥ | tat darśayati svaśabda ityādinā | so'pi iti anubhavaḥ | tasya iti arthasya | anyathā vā iti janakatvaikasāmagrīkatvādinā, tena ......................'rthasya sāmarthyena samudbhavāt | iti aprayojako hetuḥ | nahi arthagatāt svabhāvādabhilāpavattāmanubhavasya (page 225) ācakṣmahe viṣayapakṣe abhilāpabhāgasya asphuraṇāt ghaṭo'yamityadhyavasā........................ | (1|5|20) iti bhāvinyāyena, api tu manaskāramāhātmyāditi ākūtaśeṣaḥ | nanu ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yattu tanmanaḥ | iti samanantarabodha eva manaskāro yathā nīlabodhasya pītabodhaḥ, naca pītabodho [bobo ka. |] nīlaśabdābhilāpayoga ityāśaṅkāṃ śamayati idameva hi iti | indriyasya sādguṇyamiva [ṣādguṇyaṃ kha. |], ālokasya amandatā iva, viṣayasya yogyadeśatvamiva, manaso'pi avahitatvaṃ nāma yat kāraśabdena adhikena uktaṃ, tadapekṣaṇīyam | avadhānaṃ ca idameva ucyate- yat kila didṛkṣitavastuvācakaśabdasaṃskāraprabodhakatvaṃ; [śabdapra ka. | prabodhavattvaṃ ga. |] tathāpi abhidharmikaireva [dharmakaiḥ ka. |] uktaṃ manaskāraścittābhoga iti, ābhogaśca vimarśanonmukhatvameva ucyate | taiḥ iti boddhaiḥ bodharūpatā samanantarapratyayāt iti vadadbhiḥ | tena kāraṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya kāraṇāṃśabalādutpadyamāno viśeṣo na apareṇa kāraṇāṃśāntarajanmanā viśeṣeṇa virudhyate ghaṭasya iva mṛdrūpatayā saṃniveśaḥ | tathāca bodhasya vimarśarūpatā manovadhānātmakakāraṇāṃśabalopanateti na arthātmakakāraṇāntarajanmayā viṣayavattayā virudhyate | virodhasya hi sahānavasthitirūpasya kāraṇaṃ kāraṇāntarāsaṃbhavo nāma mṛtpiṇḍe viśiṣṭasaṃniveśābhāvāt | tadviruddhaśca kāraṇāntarasaṃbhavaḥ iti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tadāha tato yathā iti | janayati iti manaskāraḥ iti saṃbandhaḥ | avadhānasya tu tāratamyena kramika eva sphuṭabhāvena (page 226) prasara iti prathamamantaraṅgasvabhāve ahamātmani rūpe vimarśabalena svīkāraḥ, tata idamityahaṃbhāvasāmānādhikaraṇyena sadāśivabhūmyadhiṣṭhānaṃ, tato'pi idamityeva bhedamātreṇa, tato'pi ghaṭa ityādiviśeṣeṇa,- iti | naca atra viśeṣāṇāṃ pariniṣṭhā kācit, kevalaṃ yata eva pramātā viramati, sa eva pāścāttyo viśeṣa iti tadvimarśata eva viśrāntaḥ pramātā bhavati,- iti tatparyantameva smaraṇam | tata eva āha sūkṣmaḥ iti | uttarottaraprasarāpekṣayā pūrvapūrvaniṣṭhaṃ saukṣmyaṃ yataḥ | tadāha tatrabhavān bhartṛhariḥ pratisaṃhṛtakramāntaḥ satyapyabhede samāviṣṭakramaśaktiḥ paśyantī | sā acalā ca calā pratilabdhāsamādhānā ca, saṃvinniṣṭhajñeyākārāpratilīnākārā nirākārā ca, paricchinnārthapratyavabhāsā saṃsṛṣṭārthapratyavabhāsā ca sarvārthapratyavabhāsā praśāntapratyavabhāsā ca | iti | anena hi aparimāṇabhedatvena ahantedantayorvicitratā uktā | tathāca mārgagatāvidantāvimarśata eva pramāturuparama iti tāvati eva smaraṇam, uttarottarāpekṣayā ca pūrvapūrvasya saṃvartitaśabdabhāvanārūpatvādavikalpatvamucyate satyapi vimarśaviśeṣātmakavikalparūpatve | ādyaṃ tu yat- ahamiti, ahamidamiti ca rūpadvayaṃ, tatra kevalaṃ śuddhaiva vimarśarūpatā, natu vikalpātmakatvamiti nirṇāyiṣyate anantara eva āhnike | nanu ca samanantarapratyayarūpasya manasaḥ kuto'yamavadhānaśabdavācyo bhavadupakalpito'bhilāpasaṃskārayoga ityāśaṅkya āha yathā iti | samanantaraḥ pūrvo janakakṣaṇāpekṣayā yaḥ kṣaṇastatra | anyonyam iti | nahi atra apavarakapraveśavat kālāntarapratīkṣā saṃvedyate | saha iti, natu pṛthak | pūrvaṃ te indriyādayo tathābhūtā vimarśajananaśaktamanaskārātmasāmarthyavihīnāḥ, paścāttu svakāraṇabalāt tathābhūtasaṃskāravantaḥ, (page 227) natu tathābhūtānāṃ tathābhāve upādānasahakāripratyayāḥ paryante vopasarpaṇapratyayā hetutvena santi,- iti darśayati athābhipāte'pi iti | nanu na saṃvedyante tādṛṃśi kāraṇāni | atra ucyate viśvavartinām iti | merurapi himavataḥ sthitau ghaṭasya vā janmani nākāraṇameva tasmin yathādeśakālamāsīne tatsthityutpādādi nirvighnaṃ yataḥ | tathāca abhidharmaḥ svato'nye kāraṇahetuḥ.......................... | (a. kośa 2|50) iti kāryavyatiriktasya hetoḥ kāraṇatāmavocat | amunaiva [neva kha. |] āśayena āryaprajñākaragupto bhāvino'pi svakālāvasthānena kāraṇatāmavocat [t iti kha. |] | evaṃ paramatamanubhāṣya enameva nyāyaṃ svapakṣasiddhaye yojayati evamapi tata eva iti | etadeva dṛḍhīkaroti avaśyam iti | pratyakṣaṃ tāvat svabhāvataḥ parāmarśaśūnyaṃ bālasya | eṣa hi bhavatāṃ pakṣaḥ | pūrvaṃ yat saṃketadarśanaṃ tadāhito yaḥ saṃskārastasya prabodhanena ca smṛtyanantaraṃ parāmarśakriyayā bhavitavyaṃ, bālasya tu pūrvadarśanābhāvāt saṃskāra eva nāsti,- iti parāmarśaśūnyametadīyaṃ pratyakṣaṃ sarvam | naca aparāmṛṣṭe saṃketopapattiriti vitatya darśayati tathāhi iti | śravaṇamātraṃ darśanamātram iti parasparasaṃparkāyogyaśabdārthasvalakṣaṇadvayaniṣṭhaṃ jñānadvayamityarthaḥ | na caivam iti prasaṅgānantaraṃ tadviparyayaṃ darśayati | na aparāmarśakaṃ bālasya ādyaṃ vedanaṃ saṃketagrahaṇotthāpakatvāt, aparāmarśakatāyā viruddhaṃ yat parāmarśakatvaṃ, tena vyāptaṃ saṃketotthāpanam, tasya hi vyāpakāntaraṃ śabdārthayoḥ parasparādhyāsalakṣaṇena anuṣaṅgena grahaṇam, tadviruddhaṃ ca ananuṣaktagrahaṇam | parāmārśakatvaṃ [aparā ga. |] tadvyāpakaviruddhopalabdhitrastaṃ saṃketotthāpanaparāmarśakāt nivṛttaṃ (page 228) parāmarśakatvena vyāpyate iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | ādyatve cāpi śabdāntaraparāmṛṣṭa eva apūrvaśabdasya saṃketagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ kokilaparāmṛśye pikaśabdasya iva | tat paryantavartinā samayānapekṣiṇā saṃvedanabalāyātena śabdanena [śabdena ka. |] vinā sāṃketikaśabdayojanaiva na upapadyeta | sarvaśabdavācyatā hi sarvasya arthasyeti antato varṇamātrātmanā api huṃkārāṃśena asāmayika [asama kha. |] eva parāmarśaḥ, punarvyavahāraniyamāya niyataḥ śabdaḥ saṃketyate, tasyāpi pramātṛsāttve anya iti hi saṃketaparamārthaḥ | tasya iti sa parāmarśo'rthālocanasya svabhāva eva kiṃ na upeyeta | tathopagame hi saṃketasmaraṇaṃ dūṣaṇaṃ yathoktaṃ saṃketasmaraṇopāyam..................... | (pra. vā. 3|174) ityādi arthopayoge'pi punaḥ smārthaṃ śabdānuyojanam | ityādi ca | yathā saṃketanam iti pṛthagbhāve'pi hi upagate darśanavikalpanayoḥ saṃvedanabalāyātaṃ tādātmyaṃ samarthanīyam | yathoktaṃ vikalpā hi pratyakṣāyante | iti abhraṣṭadarśanasaṃskārasya | ityādi ca | tato yuktyā paraṃ tayoḥ pṛthaktā vācyā | tasyāṃ ca saṃketasmaraṇameva vijṛmbhate | tadvighnāpahastane ca kṛte abādhitasaṃvitsiddhamavaśyābhyupagantavyam, anyathā na kiṃcidabhyupagamyaṃ [dapyupagamyaṃ kha. |] syāditi vyavahārasiddhaye svabhāvahetuḥ | nanu bālasya pūrvadarśanasaṃskāro nāstīti asiddhamiti paramataṃ niṣedhati bālasya (page 229) ityādinā | yat kila bālye smaryate yatra na tathā antaḥkaraṇapāṭavaṃ, tat yauvane na smaryate iti kaḥ śraddhadhīta, yauvane ca tat smaraṇe smaryeta, anyathā dhātrīmapi na smarediti kāryābhāvāt tat nāstīti | nanu uktaṃ pratyakṣasādhana eva indriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ saṃhṛtya sarvataścintāṃ stimitenāntarātmanā | sthito'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sākṣajā matiḥ || punarvikalpayan kiṃcidāsīnme kalpanedṛśī | iti vetti na pūrvoktāvasthāyāmindriyādgatau || iti | satyamuktaṃ, tattu na parāmarśābhāvasādhanāya alam | tathāhi sarvacintāsaṃhāre tatsamanantaraṃ tāvadadhyavasāyena na utpattavyaṃ tadutpattau stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāt, adhyavasāyānutpattau sā ca daśā asti,- iti kathamavyavaharaṇīyatvāt | smaraṇena vyavahariṣyate [vyavahāriṣyate kha. |] iti cet tadanupapattiṃ svadarśane tāvadāha darśanasmaraṇayorhi iti pūrvaṃ hi smaraṇāhnike sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā...................... | (1|4|1) ityādinā idamupapāditam- yatkila darśanasya smaraṇasya ca yadyekamantarmukhaṃ parāmarśamayaṃ cittattvaṃ, tadā bhavati abhīnnaviṣayatvaṃ; na anyathā | draṣṭuśca saṃvidrūpasya iyameva draṣṭṛtā- yadidantāvimarśe bhittisthānatayā pratiṣṭhāpadatvena ahaṃvimarśamayatvamiti stimitatā api vimarśamayī eveti pareṇa api etadavaśyābhyupetyamityāha vāstava iti | pramātā iti | ahamitthamidānīṃ nirbhāse itivikalpajīvitaḥ santānasvabhāvaśca asāvityāha tadaikyaṃ ca iti | ata [ata eva ka. |] eva pravahadrūpatvena udayāt yugapadubhau vikalpāve- (page 230) katvaśarīraprāṇasantānena avatiṣṭhete | tato'pi uktaṃ tadaikyaṃ ca iti | atra upapattiṃ ghaṭayati tathāhi iti | anubhavajaḥ saṃskāro vikalparūpe pramātari viśrāmyati | uktaṃ hi nāvimṛṣṭaṃ smṛtibījamādhatte iti | na iṣṭam iti | saṃbandhasiddhirapi tatrāpi yaḥ parāmarśaviṣayo laukikasya saḥ | cidabhedāprathārūpabhedasārasya vedituḥ | vyāpāro'nena ruddho'sau na vikalpāntaraṃ vrajet | vikalpāntarasaṃsparśe mātṛbhedaprasaṅgataḥ || (9, 10) iti | evaṃca vikalpānudaye vyavahāryataiva na syāt staimityasya | naca samanantarameva vikalpodayo yuktaḥ stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāditi uktam | nanu tadanantaraṃ yadyapi na vikalpa udeti, tathāpi kālāntare smaraṇasya utpatsyamānatākṣaṇe sa udeṣyati | netyāha naca iti | teṣām iti avāstavapramātṛvādinām | pramāturvikalpātmana utthānaṃ kasmāt na yuktam | āha antara iti | stimitatāyāḥ smṛteśca madhye bhavan yo vikalpastena yaḥ staimityadarśanasaṃskāravicchedo'yamiti idānīntanakālāntarabhāvyapi ata eva saṃskāravicchedāt hetornīlānubhavāntaratadvikalpanavichinnasaṃskāranirvikalpānubhava iva stimitatānubhave'pi na syāt smaraṇam | yadivā vākyadvayametat | antara ityādinā kālāntarabhāvinā api vikalpanasaṃbhedāt stimitataiva na syāditi uktam | ata eva ityādinā tatra [tat ka. |] smaraṇaṃ na bhavet | darśitaṃ ca tat punarvikalpayan iti vadatā iti āveditam | tadavaśyaṃ staimitye vikalpanarūpeṇa pramātrā bhavitavyaṃ, naca tataḥ pṛthagbhūteneti vimarśasya stimitadarśanatādātmyenaiva sthitiḥ (page 231) siddhā | tataśca pratyakṣasādhanatvena pratyuta kalpanātādātmyameva sidhyati,- iti viruddho'yaṃ hetuḥ | nanu kālāntarabhāvī vikalpo na stimitānubhavaṃ saṃbhettuṃ prabhavati, tat kathaṃ tatsaṃskāro vicchidyeta | samanantaravartī hi vikalpo nairantaryāt pṛthagalakṣyamāṇaḥ kāmaṃ nirvikalpakasaṃskāraṃ vicchindyāt | tat kālāntarodite vikalpalakṣaṇe pramātari na staimityasya bhādhaḥ kaścit, nāpi tatsmaraṇasya,- ityāśaṅkya āha vikalpo'pica iti co vyākyātaśaṅkāsūcakaḥ | smārtaḥ iti gṛhītagrahaṇarūpatvāt sarvo vikalpaḥ smṛtisvabhāva eva, kevalaṃ kadācidanubhavacchāyānurāgādayamiti udyan [udyat ka. |] sa iti amunā vapuṣā na avabhāsate | smaraṇaṃ [ṇaṃ ca |] nāma darśanena saha viṣayaikye bhavati | viṣayaikyaṃ pramātṛviśrāntyāyattam | sāpi sati pramātari | so'pi vikalpamayaḥ | vikalpa evaca idānīmuttiṣṭhati,- iti cakrakam | smṛtireva smārtaḥ, iti svārthikaḥ pratyayaḥ | svārthikatve'pica prakṛtito liṅgātivṛttirupagatā śamīra aupayikamityādivat | smṛtiśabdo vā jātau, bahuvacanānto vā varge | tato bhave taddhita iti smṛtijātīyatvaṃ smṛtivargīṇatvaṃ vā uktam | athavā śabdasaṃketasmṛterāyatto vikalpa iti smārtaḥ sa smṛtyabhāve kathaṃ bhavet | smṛtiśca pramātrutthānamantareṇa na yukteti vimarśasvabhāve pramātṛmaye'nubhave'nabhyupagamyamāne na syādeva vikalpaḥ kaścidanubhavānantaraṃ kālāntare'pi veti asati parāmarśe na vikalpaḥ smṛterabhāvāditi kāraṇānupalabdhiḥ, asati parāmarśe na smṛtirviṣayaikyāyogāditi vyāpakānupalabdhiḥ | tadiyatā granthena staimityasya abhāva [āśraya kha. |] eva darśitaḥ | nanu anubhūyate staimityasya smṛtirabādhitā, sā tasminnasati kathaṃ syādityāśaṅkya (page 232) savimarśatve'pi staimityasamarthanaṃ pakṣāntaraṃ gṛhṇāti saṃskṛta iti | vimarśasaṃbhavasya staimityasya ca na kaścit virodhaḥ | tathāhi avahitamanaskāramahimnā bhavannapi dṛśyamānapadārthaviṣayo vimarśabhāgaḥ prakāśāṃśādabhinnaḥ kṣaṇamātrabhāvī kṣaṇāntaravikalpābhyāsena sūḍhatāṃ na nīta iti na kālāntare smaryate | nanu prakāśāṃśo'pi evamiti so'pi prakāśabhāgagato vimarśo na smaryate | maivam, prakāśabhāgasya hi svasaṃvidviśrāntilakṣaṇo'pi vimarśaḥ so'ntaraṅgatvāt [tvādādarapratyayamayo nityameva kṣaṇamātrabhāvyapi antaraṅgatvāt kha. |] dṛḍharūḍhimayatvena paṭīyāneveti tena avaśyādheyaḥ saṃskārastadasau prakāśāṃśaniṣṭha eva smaryate | arthabhāgastu pramāturbahiraṅga iti tanniṣṭho vimarśaḥ punarvikalpaparamparābhyasta eva prarohamabhyeti, na anyatheti sarvaṃ sustham | tadāha iti tat sarvatra samarthitaṃ vimarśamayatvamāhetyarthaḥ | anena saptamyantasya pūrveṇa saṃbandha ityāha tvarita iti | hetupadaṃ kriyāgrahaṇasya dhāvanādisautrapadavyākhyānāya kṛtasya vyāvartyamāha jñānaṃ hi iti | svakāraṇādhīnaṃ iti kākākṣivat pūrvottaraviśeṣaṇatvena yojyam | yadāhuḥ ghaṭādau mīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ nahi na paśyati | iti | smaraṇādabhilāpena.......................... | iti | atha dhāvanasya ādipadasya ca prakārārthasya vyākhyānāya yat śīghrapadaṃ, tasya vyāvartyamāha kriyāpi iti śayanāsanādikā niranusandhānatṛṇatroṭanādikā vā | saṃskāravaśāt iti prathamecchajanitāt | ata eva tatra tatra punaḥpunardarśanāni na upayujyante | icchāvimarśena iti punarantarālāntaropanatam | syāt iti na asaṃbhāvyametadityarthaḥ | anyat deśarūpaṃ (page 233) yat dravyaṃ, ādipadena śuklapītādilakṣaṇo guṇaḥ; yadivā anyadeśamanyasvabhāvaṃ ca yat dravyādi, tadviṣayā | tadāha iti etadvastu dṛśyamānaśabdena āhetyarthaḥ | anusandhānaśabdaṃ vivṛṇoti tādṛgicchāyojanena iti lakṣaṇe tṛtīyā | idamiṣṭamidamiṣyate, idaṃ ca eṣaṇīyamiti hānopādānecchānāmanusandhānena upalakṣitaṃ yadeṣaṇīyatvaṃ, tena vinā tat iti hānamupādānaṃ ca pratikṣaṇaṃ yad, tat na upapadyate iti saṃbandhaḥ | vācanaṃ tvaritapaṭhanodgrāhaṇāderiha upalakṣaṇamiti vivṛṇoti tvaritapāṭhe'pi iti | sthānaṃ mūrdhatālvādi, karaṇaṃ jihvāgrādi, tayoḥ parasparaṃ sparśe sati varṇaniṣpattiryataḥ spṛṣṭatādyudaya iti spraṣṭavyapadam | nanu sūtre kva etadasti yat vṛttau darśitam | āha tadartham iti | nanu iyatā prabandhena darśanalakṣaṇasya lolībhāvena vartamānā icchā ātmabhūteti upapāditam | etacca aprakṛtam | vimarśo'sya ātmeti hi upapādanīyam | satyaṃ, tadeva tu itthamuktamiti darśayati icchāyāśca iti | vimarśaviśeṣa eva hi icchā, tatra avaśyaṃ sāmānyarūpeṇa api eṣaṇīyasparśinā tadidamitivimarśena bhavitavyam, tasyāṃ ca daśāyāmicchājñānakriyāśaktibhiḥ saṃvedanānandamayaprakāśatādātmyavṛttibhiravasthīyate eva | yaduktaṃ śrīparameṣṭhipādaiḥ praharṣāvedasamaye............................. | (1|9) ityādi upakramya ............................ vācane dhāvane tathā | eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā || (1|11) iti | darśanasya ātmā iti vigrahaḥ | nanu darśanasya ātmabhūtā (page 234) icchā vimarśaviśeṣarūpetyetadeva na siddham, darśanānantaraṃ hi icchā | etat pariharati naca iti | evaṃ hi sati mantharakriyātastvaritatāyāḥ ko viśeṣaḥ | nanu saṃketasmaraṇopāyam ................... | (pra. vā. 3|174) iti nirūpitayuktikrameṇa vimarśātmatvaṃ darśanasya bādhitamityāśaṅkāṃ parāsyan smārayati uktaṃ ca iti | nanu icchātādātmyameva astu tvaritatānyathānupapattyā darśanasya kimanena tadidamitivimarśatādātmyāṅgīkāreṇa | atra āha naca iti | tadayaṃ prayogaḥ- tvaritadhāvanavācanādau darśanapṛthagbhūtā na icchā tvaritatvasya [tvaritatvopa kha. |] upalabdheḥ | pṛthagbhāve hi atvaritatvameva kramikasvarūpabhūyastvāpatitakālabhedopanataṃ bhavet,- iti apṛthagbhāvena viruddhena vyāptaṃ tvaritatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tataśca tatraiva darśanaṃ vimarśātmaśūnyaṃ na bhavati icchāmayatvāt | vimarśaśūnyatve yadi bhavedicchā, mārgagamane'pi tṛṇādiviṣayā bhavediti niyatā na syāt | ato niyamānyathānupapattyā vimarśa icchāyā vyāpaka iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | nanu sākṣātkāri jñānaṃ viṣayabalādutpānnaṃ, naca viṣayasya śabdaḥ svarūpaṃ, naca anyabalotpannaṃ jñānamanyasya prakāśakaṃ bhavati, naca anyabalotpanne jñāne anyasya pratibhāso [bhāsena yuktaḥ ka. |] yuktaḥ | yathoktaṃ taddhyrthasāmarthyena utpadyamānaṃ tadrūpameva anukuryāt | ityādi | indriyabalācca utpannaṃ vijñānam, naca cākṣuṣeṇa jñānena śabdasya pratibhāso yuktaḥ, nāpi śabdasya cākṣuṣajñānajananasāmarthyamupalabdham | yadāha sato'pi vā tadātmana indriyāntarajñānotpattāvasāmarthyāt ityādi | etat pariharati (page 235) naca iti | naca vaktavyam iti saṃbandhaḥ | yadi hi viṣayatābalādindriyabalācca ghaṭe bhāsamāne paṭa iva rūpādau bhāsamāne śabdo bhāsate iti pratyajñāsyāmahi, tat satyamupālapsyāmahi; natu evaṃ dvayamapi upagatamasmābhiḥ | vācako hi ayaṃ śabdo, naca svalakṣaṇasya niyatākṣagamyasya viṣayasya sato vācakatvamiti bhavatu eva | nanu yadi na aindriyiko bhāti ayaṃ, (kathaṃ) tarhi avabhāti | āha svasaṃvidviṣaya iti | etena idamapi pratyuktaṃ yaduktamāryeṇa na cāyamarthāsaṃsparśī saṃvedanadharmo'rtheṣu tanniyojanāt | iti | nahi arthe kācana śabdayojanā vikalpasamaye saṃvedyate | yadapi idaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ- ayaṃ gauriti, tadapi vimarśadvayayojanāmātralakṣaṇaṃ vimarśāntarameva, natu śabdārthayorbāhyasvalakṣaṇarūpayoranyonyamatra melanamavabhāti kiṃcit | yastu śabdasya arthe adhyāso vakṣyate, sa bodhabhūmāveva bodhābhedāt tayorvastuta iti vakṣyate | nanu yadi sa śabdaḥ svalakṣaṇātmā na bhavati [tmā bhavati ka. |], kastarhi asau | ucyate sāmānya iti | kutastyaḥ khalu asāviti cet, āha manaskāra iti | nanu manaskārasya bodhatāsaṃpādanamātre vyāpāro yaducyate samanantarapratyayāt bodharūpatā iti | rūpādeśca saviṣayatāṃ bodhasya saṃpādayituṃ sāmarthyam | tataśca tadbodhādhikaśabdanaśaktiviśrāṇane kasya vyāpāra ityāśaṅkāśamanamantarāgūrya brūte naca iti | ayaṃ ca atra bhāvaḥ- yathā nīle dṛśyamāne nīladarśanaṃ sukhādyātmakaṃ [tatsukhā kha. |] tāvat saṃvedyate, tatra saviṣayatā tāvat nīlena kṛtā, manaskāreṇa bodhatā; sukharūpatā tu keneti cintyam | na tāvat viṣayeṇa na (page 236) artharūpāḥ sukhādaya ityupagamāt | na manaskāreṇa tasya bodhatāmātre sāmarthyāt | athaca bhāti sā | tadasyāṃ manaskāragataḥ saṃskāraviśeṣo bhāvanātmā nimittatvena abhidhātavyaḥ | yathoktaṃ bhavadbhireva ....................... viśeṣātprītitāpayoḥ | bhāvanāyā viśeṣeṇa..................... || iti | tathaiva śabdanarūpatve'pi nirbhāsamāne manaskāragata eva saṃskāro'vahitatvalakṣaṇaviśeṣasvabhāvo vyāpāro jñātaḥ,- iti kimatra prathāsamarthanīyam | arthamātrasya iti | mātrapadasya ayamāśayaḥ- yadyapi asmanmate artharūpatvaṃ sukhādīnāṃ, tadāpi niyatā bhāvanā sahakāritvena tannirbhāse vyāpriyate; na śuddho'rthaḥ | prakṛte'pi ayameva vidhiḥ | tathāhi- prakāśamayatvādarthasya prakāśasya ca vimarśajīvitatvāt, vimarśātmakatve'pi arthasya apratiniyataśabdamelanaparighaṭitaśabdanātmakavimarśaviśeṣaprabodhe saṃketagrahaṇapaṭīyaḥsvāhitamanaskārasaṃskārasahitaḥ so'rtho vyāpriyate; na śuddhaḥ | apratiniyate tu māyīye vimarśe'ṅguliśironirdeśaprakhyedantālakṣaṇe viśiṣṭekāradakārādisaṃbhedamabhajamāne māyāśaktereva vyāpāraḥ | amāyīyatve tu ahantātmani satatodite na kāraṇacintā kācit | nanu svalakṣaṇasya avyavahāryatvāt na saṃketaviṣayatā, sāmānyaṃ ca apāramārthikaṃ na indriyagrāhyam | tat kathaṃ svalakṣaṇe dṛṣṭe viśiṣṭaśabdanopapattirityāśaṅkya ābhāsanikurumbātmakaṃ svalakṣaṇamābhāsamātraṃ ca deśakālābhāsāsaṃkucitaṃ sāmānyaṃ paramārthasadeva, tadevaca pramāṇena viṣayīkriyate pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpārāt vakṣyamāṇāditi hṛdaye gṛhītvā nirūpayati ramaṇīyatā iti | tatra iti nīle dṛśyamāne ramaṇīyābhāsaviśrāntameva (page 237) yathā sukharūapatvaṃ sukhajanakarūpatvaṃ vā, tathā nīlābhāsaviśrāntaṃ nīlaśabdanarūpatvaṃ nīlaśabdanajanakatvaṃ vā bhaviṣyati,- iti na kiṃcana vaiṣamyam | tadetadābhāsamātraviśrāntatvaṃ samarthayitumāha anyadāpi iti | etatprakṛte yojayati tadvat iti | svalakṣaṇamanāvartamānaṃ kā tatra bhāvanetyāśaṅkāyāmidameva uktaṃ ramaṇīyatā ityādi | nanu apūrvaghanasāraparimalaprabhṛtisvalakṣaṇajanyaṃ viśiṣṭameva sukhamasti, śrutapūrve'pi vā gītādau punaḥ śrūyamāṇe tātkālikaṃ yat sukhaṃ tat tātkālikenaiva svalakṣaṇena kartavyam | ata eva idamiti | tadeva gītaṃ ramaṇīyam iti ramaṇīyatā yā arthapakṣe, sā svalakṣaṇasthānena | nanu artharūpavikalpyatāsāre sāmānye yo nikṣepo'dhyāsastasya yaḥ paryantastadviśrāntilakṣaṇastena prāpitaṃ śrotṛhṛdaye viśramitaṃ viśiṣṭaṃ tat sukharūpatvamiti tatra kathaṃ bhāvanopayogaḥ | bhāvanā hi vikalpābhyāvartanasvabhāvā vikalpātīte kathaṃ svalakṣaṇe syāt | etadapi saṃgamayati viśiṣṭa iti | tādṛkṣe'pi bhāvanā tāvadavaśyamupayoginī | gītadhvanau hi na sṛgālo rajyati mālatīparimale vā madhukara iva hariṇa iva veti | tatrāpi anekajanmābhyastavāsanānubandhaḥ vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3|1|25) pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya [jātaharṣa kha. |] harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | (nyā. sū. 3|1|19) iti | tatastadvipākānuguṇānāmeva abhivyaktirvāsanānāṃ tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt jātideśakālavyavahitānāmapi ānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt (page 238) iti ca nayena avaśyābhyupetyo manaskāraniṣṭho yasya prabandhapravṛttakāraṇamahimopanataprabodhasya manaskāreṇa vitīrṇabodhatāke arthena dattasārūpye bodhe saukhyātmatāṃ vitarituṃ prabhaviṣṇubhāvaḥ | artharūpā na sukhādaya iti ca vaḥ [yaḥ ka. |] pakṣaḥ, tatra ca bhāvanāyā viśeṣeṇa................... | ityasminnavaśyasamarthye hetau samasto'yamartho bhavadbhirapi yatnena avalambanīyaḥ | asmaddṛśi api arthapakṣe tāvat yo nikṣepa idaṃ ramyamiti, tasya yaḥ paryanto buddhau saṃvedanacchāyādhāriṇyāṃ sajātīyārthagatasukhasaṃbandhaprabuddhasukhāyāṃ ca viśramastena prāpitamahaṅkāreṇa ahaṃ sukhī- iti vyavahṛtaṃ yatsaṃvedane sukharūpatvaṃ, tadbhāvanāmuktayuktyā sahakāritvena apekṣata eva | etat saṃkṣepeṇa nigamayati iti yuktyaiva ityādinā | tatra evaṃ yojanā- āntarasya vācakarūpasya abhijalpātmatvena, natu viṣayarūpatayā, abhilāpasya yojanā yuktaiva prathamadarśanalakṣaṇe'pi bodhe, natu abhilāpayojanā, tata āha- saṃskṛtaṃ yat svopādānaṃ samanantarapratyayarūpaṃ manaskārākhyaṃ tena upapāditaḥ svasaṃvedanasiddhatvādanapahnavanīyaḥ śabdanaṃ nirūpaṇaṃ nirdeśanamiti prasiddho yaḥ pramāturdraṣṭurdarśanātirikto vyāpārastadāśrayā [śrayāt ka. |] tena avaśyaṃbhāvinā sā balādeva ānītā | nanu uktamatra paraiḥ śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāvapratibhāsanāt | arthasya dṛṣṭāviva tadanirdeśyasya vedakam [śyavadekakam ka. |] iti | etatpariharati arthasahakārisahita iti | saṃskṛtāt manaskārādarthaṃ sahakāritvena apekṣamāṇāt yā abhilāpayojanā (page 239) bodhe, yā ca tamanapekṣamāṇāt; sā kathamekarūpā bhavet, arthe hi sahakāriṇi bodho viṣayasvalakṣaṇasarūpaḥ san savimarśaḥ avyāpṛtākṣasya tadabhāve nirviṣaya ātmaviṣayo'sadviṣayaḥ sāmānyaviṣayo vā bhavan savimarśa iti kimatra ayuktam | asau iti pūrvoktā na so'sti pratyayaḥ .......................... | (vā. pa. 1|124) ityādinā ca darśanāntareṣu api śataśaḥ samarthitā | nanu idānīmidamiti sarvatra nīlādibodhe śabdanaṃ cet, tarhi na kiṃcit nirvikalpakam | astu evaṃ paradṛśi, kiṃ no vighaṭitam | nanu bhavatāmapi kathaṃ nirvikalpakatā, yā avaśyaṃ [śya sama kha. |] samarthanīyā | taduktavanto bhavantaḥ tasyāṃ hi nirvikalpakadaśāyāmaiśvaro [lpada ka. |] bhāvaḥ paśorapi iti | tatra [atrāha kha. |] āha asmākaṃ tu iti | tuḥ paradarśanāt viśeṣakaḥ | idameva adhunaiva, raktaḥ san, jānāmi, karomi saṃkucitasvarūpaḥ,- ityevaṃ niyatikālarāgāśuddhavidyākalāmāyārūpakañcukaṣaṭkaparivṛta- prakāśasvabhāvo yaḥ puruṣo nāma māyāpramātā, tasya samastaṃ- paśyāmīti- prabhṛti buddhindriyaviśeṣavṛttivarge yadanuyāyi vedmītivṛttirūpaṃ, tatra yat karaṇaṃ sāmānyarūpamaśuddhavidyātattvaṃ; tacca na svatantraṃ kiṃcit, apitu parameśvarasyaiva śaktiḥ, tatastasya yāni viśeṣarūpāṇi cakṣurādīni- rūpaṃ vedmi, sparśaṃ vedmi- ityādivṛttiviśeṣabhāñji, tairabhivyakto māyāśaktisaṃkocāpasārito'pi īṣat [īśaḥ puru...........kāśo kha. |] punararpitaḥ prakāśo yasmin nīlādau vedye tādṛśe jhaṭiti dṛśyamāne prakāśasya svābhāvikāt parāmarśamayatvāt yadahamiti vimarśanaṃ, tadgocarībhāvaṃ prāpte idantayā pramātṛpra- (page 240) meyāntarabhāvāpohanaprāṇayā nirdeśyatvaṃ vikalpyamānatvaṃ nāsti, tāvati yato manasaḥ saṃbandhī pramātṛprameyabhedotthāpako'nuvyavasāyātmā vikalpanavyāpāro na udita ityasmanmate na asaṃbhāvyametat | tatra ca idantā nirdeśyatvābhāve nīlādimātraviṣayā bhedaprathanamātrarūpā māyāsaṃskārasya tatrāpi bhāvāt, natu sarvathā pūrṇā īśvaratā | pramāṇatā ca (vakṣyate) pramāṇalakṣaṇe idametādṛk................................. | (2|3|1) ityādau, tadā ca māyāpramātṛbhāvasya saṃvṛtasyaiva avasthānam, udite tu vikalpanavyāpāre so'pāvṛto vartate iti tatkṛtāt dvaitārambhāt pramātṛprameyayorbhedakaḥ prameyaviśrāntaḥ idamitinirdeśo bhavan pūrvāpekṣayā prasāritarūpaḥ svayaṃvikalpanātmā svāpekṣayā pūrvatra nirvikalpakatāṃ vyavahārayati | saṃvṛtā hi śabdabhāvanā prasāritāṃ śabdabhāvanāṃ vividhakalpanārūpāmapekṣya tathābhūtavaividhyakalpanavaikalyāt nirvikalpeti [lpaka iti kha. |] ucyate | yadi evaṃ vikalpa eva idantānirdeśyatā bhavanmate, sa ca na vastusparśīti cakṣurādigrāhye vastuni na idantāvimarśaḥ syāt | tatra tu ahamitivimarśo'stu, naca tena vyavahāra idaṃ nīlaṃ dṛśyamānaṃ gṛhṇāmīti vyavahārāt | etat pratikṣipati sa ca iti idantānirdeśaḥ | vikalpo'pi hi na atyantāya avastuviṣaya iti nirṇītaṃ prāk bhrāntitve cāvasāyasya........................ | (1|3|5) ityādau, vakṣyate ca taddvayālambanā.................................... | (2|2|3) ityādau || 19 || (page 241) nanu prakāśasya jīvitaṃ vimarśa iti sāmānyena uktam | tacca katham | sūkṣmo hi asau bhavatu tathā, yastu sthūlo yatra sphuṭā vikalpatā, tatra yadidaṃ śabdanaṃ sthūlaṃ śabdātma nīlamidamiti, taditi vā; sa māyāpadocito vimarśo māyāpramātṛprakāśasya kathaṃ jīvitamiti yaḥ śaṅkate, tasya mohaṃ śamayituṃ na asmākaṃ sthūlaḥ śabdo'rthavadeva pṛthak prakāśate; yo viṣayasvabhāvaḥ, sa prakāśajīvitamiti vimarśa iti vā saṃmata [smaryate ka. |] ititātparyābhidhāyi; tathā vimarśo'dhyavasāyaḥ, saca buddherdharmo no [na citaḥ kha. |] citaḥ prakāśarūpāyā iti yo manyate sāṃkhyastasya etadviparyayaśamanapradhānaṃ; tathā śabdārthavyatirekeṇa tāvat na aparaṃ saṃvedyate, tat kiṃ vimarśasya anyat vapuriti yasya ajñānaṃ, tasya saṃbodhādhāyi sūtraṃ ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī | pareśaśaktirātmeva bhāsate natvidantayā || 20 || nāma ghaṭa iti rūpaṃ pṛthubudhnodarākāraḥ; tathā nāma ayamiti rūpaṃ kaṭhinamiti viśeṣasāmānyavibhāgena yojyam | ata eva vṛttāvitiśabdadvayaṃ tadadhyavaseyaviṣayādhyavasāyaniṣṭhaṃ prayuktam | tadetadubhayamapi adhyavaseyam, tadviṣayastu vimarśo'dhyavasāyaḥ | tābhyāmatirekī yo na kadācididantāviṣayaḥ, apitu ātmavadahamityeva bhāsate; yo'dhyavasāyo māyāpramātṛprakāśasya jīvitamiti asmākaṃ pakṣaḥ, natu śabda eva adhyavasāyaḥ | tena ādyaṃ codyaṃ parihṛtam | pareśasya parameśvarasyaiva prakāśavapuṣaḥ paramārthataḥ sā śaktiḥ | sa evahi [eva kha. |] paśupramātṛrūpatayā adhyavasyati smarati jānātīti, natu jaḍasya buddhitattvasya etat prātisvikaṃ kiṃcana vapuḥ | etacca uktaṃ (page 242) .............................. jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7) ityatra | tena dvitīyo'pi vyāmoho'pasāritaḥ | nāmarūpātirekī ca adhyavasāyaḥ prakāśate ahamityātmeva | tataśca idantānirdeśyatvābhāve'pi anapahnavanīya eva so'pīti tṛtīyasya api dattamuttaram | ghaṭo'yamiti iti adhyavasāyaśabdena nāmarūpaśabdena ca yojanīyam | vṛttāvapi evamiti sūtrārthaḥ | enamavatārayati idantā iti | idantayā parāmṛśyaṃ yat bhinnaṃ ghaṭa iti nāmādhyāsena vartamānaṃ ghaṭarūpaṃ, tadadhyavaseyatvena viṣayo'dhyavasāyasya; natu tasya svayamidaṃbhāvāvamṛśyateti prathamaṃ codyaṃ parihṛtam, natu śuddha ityādinā dvitīyam | nanu adhyavasāyasya iha prākṛtatvamāgamādhikāre vakṣyate | āha satyaṃ, sāṃkhyavattu na tatraiva viśrāntirasya paramārthataḥ | athavā iti natu ityanena yojyam natu nāstyeva iti | anena tṛtīyāśaṅkānirāsatātparyaṃ darśitam | nāma tāvadvibhāgato vyācaṣṭe kadācit iti | ekasminnapi svalakṣaṇe asphuṭāvabhāse sāmānyanāma [nyaṃ nāma kha. |] tasminneva sphuṭāvabhāse viśeṣanāmeti avabhāsabhedāt parāmarśabhedo vyākhyātaḥ | atha prameyabhedādapi asau bhavatīti vyācaṣṭe athavā iti | svalakṣaṇe pratyakṣaviṣaye viśeṣaparāmarśaḥ, ātmarūpamātradarśane'pi hi kaścidayamanyatamo viśeṣa iti parāmarśena viśeṣa ekatamaḥ svīkṛta eva | pratyakṣaviṣayatvābhāve tu yat vikalpanaṃ, tat yadātadetidarśanānantarasamayaviśeṣānapekṣam | tasmin yadātadāvikalpane sāmānyena parāmarśaḥ | viśeṣo'pi hi tatra avamṛśyamānaḥ paramārthataḥ sāmānyātmaiva saṃpadyate | nanu ghaṭa iti viśeṣaḥ kiṃ vikalpanenaiva sphurati, sphurato'pivā asya ayamiti (page 243) paramārthatve ghaṭaḥ paṭa iti vikalpanayorna vaicitryaprasaṅgaḥ | atra ucyate ghaṭa iti viśeṣarūpatāṃ sarvatonirākāṅkṣāsaṃpūrṇavākyārthavikalpasamucitāmayamiti sāmānyarūpatāṃ padārthavikalpocitāmupalakṣayati | nanu darśanānantarabhāvino niścayasya api adhyavasāyatvaṃ māyāśaktyā..................................... | (1|5|18) ityatra sūtre nirdiṣṭaṃ, tat smaraṇavikalpanādeḥ parāmarśasya kathaṃ prathanamiti iha na vicāritameva bhavedityāśaṅkya āha adhyavasāyaśabdena atra iti | pūrvasūtre govalīvardavat viśeṣe vṛttirasya | anena ca adhyavasāyasya iha sāmānyarūpatāvyākhyānena uttarasūtre'pi śaṅkāparihāraḥ kṛto bhavatīti darśayati tathāca iti | tenaiva parihāraprakāreṇa uttaratra evaṃ vakṣyate iti saṃbandhaḥ, anyathā tu niścayarūpe'dhyavasāye ātmatvena bhāsanamiti ukte ātmani kālaśaktyabhāvāt sakramatvena pratibhāso na yukta iti tatraiva tatsamarthanaṃ karyaṃ syāt, natu smṛtyādau tasya prakaraṇānārūḍhasya akramatvaśaṅkāyā eva ayogāditi yojanā | athavā sūtrakārasya ayameva artho'bhipretaḥ, natu ṭīkākāropakramameva iyaṃ vyākhyetyarthaḥ | sarvanāmaśabdena parāmarśaśabdena ca vivṛtikāro ghaṭo'yamityasya bhāgasya nāmarūpaśabdena [nāpi avasāyaśabdena ca kha. |] adhyavasāśabdena ca saṃbandhamāha | vācyavācakasaṃvedanāni ghaṭa iti, ayamiti ca tulyaṃ nirbhāsante | yathāha paramaguruḥ śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṃkaraḥ | (yo. sū. 3|17) iti | mīmāṃsakapravaro'pi gaurityeva hi nirdeśo vācyatadbuddhivādinām | (ślo vā. 4|182) (page 244) iti | etadeva sphūṭayati tatra iti nirbhāsamānatvādanapahnavīye | vācakaḥ śabdaḥ śrotragrāhyasvalakṣaṇarūpatātyāgena buddhinirgrāhyaṃ sphoṭarūpaṃ sāmānyarūpaṃ vā śabdaṃ darśayati | vācyam iti pratyakṣatocitāṃ svalakṣaṇatāṃ śabdācca vācakāt pṛthagbhāvamasya nirasyan buddhigrāhyameva niraṃśaṃ sphoṭātmānaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ tadvanmātraṃ vā rūpaṃ nirūpayati | parāmarśaśca iti vikalpanavyāpārarūpaḥ | nanu vācyavācakāveva parāmṛśyete, na tṛtīyaḥ parāmarśaḥ kaścit | aho svoktimeva na cetayate mahābhāgaḥ | parāmṛśyate iti yaducyate, sa eva ayaṃ parāmarśastṛtīyaḥ ukta eva bhavati | tadetadāha nāmarūpamadhya eva iti | parāmarśābhāve hi tāvaparāmṛṣṭau vyomakusumakalpau bhavetām | nanu astu parāmarśaḥ, sa tu prakāśate iti kutaśca na uktaṃ tritayaṃ prakāśate iti | idantayā bhātīti hi bhavata eva anabhimatam | āha avabhāti ca iti | parāmarśasya anavabhāse parāmṛṣṭasya api aparāmṛṣtakalpatvamiti hi uktaṃ, vakṣyate ca | nanu avabhāti ca, naca idantayā, tat tṛtīyagatyabhāvādahantayeti upanatam | ahamiti ca ātmaiva ayam | tat ko'paro'dhyavasāyo nāmetyāśaṅkya āha eṣa ca iti kevalaṃ bhinnasaṃvedya......................... | (1|5|21) iti samanantarasūtre jñeye jñeyena uparāgo vakṣyate tadvaśāt sakramatvena yato'vabhāti, tata ātmano niṣkramādatirikta iva vastutaśca anatiriktaḥ, ata eva ātmano dharmaḥ śaktirityevaṃvyavaharaṇayogyaḥ | tadetadatiriktānatiriktarūpatvaṃ sūtre ivaśabdena atādrūpye tādrūpyādhyavasāyadyotakena darśitaṃ, vṛttau ca mayaśabdena | prakṛtavacane hi mayaṭ | sa yadatra prakṛtaṃ tatpratyayārtharūpaṃ prakṛtyarthāt bhedena abhidadhat prakṛtyarthasya ca prakṛte pratyayārthe saṃbhedakatāṃ gamayannatirekānatirekau (page 245) prakāśayati | tataśca dehādisaṃkucito yo'haṃbhāvaḥ, so'nyaṃ saṃkocamanaṅgīkurvannadhyavasātā pramātā ca ucyate | tatpṛṣṭha eva tu yat bahirvikalpanīyena saṃkocāntaraṃ, tadyuktaṃ yadahamitirūpaṃ; so'dhyavasāya iti tātparyam | nāma api idantayā bhātīti yaduktaṃ, tat vyākhyātuṃ codyena upakramate nanu nāmno'pi iti | rūpasya astu vicchedāvabhāsanaṃ, nāmno'pitu yadupagataṃ, tadasaditi apiśabdārtho'yaṃ ghaṭo lohita iti idantāparāmarśāt | nāmno'pica yadi tathā syāt, tat vācakasya api tasya idantayā avabhāso bhavet vyavahārakāle | naca asti asau | kumbho'yamujjvala iti hi sāmānādhikaraṇyamidaṃśabdasaṃbhedena ābhāti | naca vācakasya lauhityaṃ saṃbhavatīti idantāvabhāse tatsamānādhikaraṇadharmāntarayogo vyāpakaḥ, tadviruddhaśca tadayoga iti vyāpakaviruddhopalabdhyā na idantāparāmṛśyo vācakaḥ [kaśca śabdaḥ kha. |] śabdastathābhāvābhāvācca na vicchinnāvabhāsaḥ | vicchinnābhāsasya hi vyāpaka idantāmarśa iti vyāpakānupalambha iti pūrvapakṣārthaḥ | etat dūṣayati tatra ucyate iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha ayamidamiti nirbhāsaḥ kiṃ pṛthaktayā bhavan pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ saṃmato bhavataḥ | naca evaṃ bhramitavyam- evaṃ hi sati ayaṃ śuklaḥ paṭaścala iti paṭasyaiva iha pṛthagidantayā parāmarśo, na śuklaguṇacalanayostvaduktādeva tayoḥ sāmānādhikaraṇyābhāvāt | tataśca śuklo guṇaścalanaṃ ceti guṇakarmaṇī pramāturavicchinne syātām, ahamiti ca tadā nirabhāsiṣyetām | tathāca paṭena idantākakṣyāpatitena anayoḥ saṃbandhābhāvo bhinnakakṣyatvāt | atha ucyate- śuklatvacalanayoridameva rūpaṃ yat paṭādipāratantryaprāṇatvaṃ, (page 246) tat paṭagataiva idantā tayorapi svena vapuṣā bhavatyeva naugateva gatirnauparavaśyatārham ? pṛthagidantāparāmarśo na pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ, apitu idantāparāmarśamātram | tacca vācake'pi vidyate | tathāhi ayaṃ ghaṭa iti ghaṭaśabdena vācakarūpeṇa ekīkṛtasyaiva adhyāsabalāt tadāveśabhājo'rthātmano ya idantāparāmarśaḥ, sa tasya vācakarūpasya api bhavatyeva, anyathā ghaṭaśabdasya api uktena nayena ahamitinirbhāsa ityādiḥ prasaṅgaḥ pratītiviruddho bhavet | tasmādastyeva idantāvabhāsa iti pūrvapakṣahetū dvāvapi ayuktau | pṛthakprarāmarśe tu vācakarūpatā guṇakarmādirūpatā ca pratyuta na parāmṛṣṭā bhavet | vācakasya adhyāsena, guṇakarmaṇośca atyantaṃ [ntasaṃsa kha. |] saṃsargeṇa vastupāratantryameva prāṇitaṃ yataḥ | yadi hi ayaṃ ghaṭaśabda iti bhavet, tat viśeṣasvabhāvo'sau vācyarūpa eva parāmṛṣṭaḥ syāt, na vācakaḥ | tatrāpi ca tatsāmānyarūpaṃ svarūpaśabdābhidheyaṃ yat vācakatvena prasiddhaṃ, tasya api idantāparāmarśastatsaṃbhedādapṛthagbhāvena bhavatyeva yathāyaṃ śuklo guṇa iti guṇo dravyātmaiva parāmṛṣṭo bhavati, na guṇātmā | tatrāpi tu tatpāratantryeṇa pratīyamānaṃ guṇasāmānyameva pāratantryaprāṇamapṛthagbhāvena idantayā parāmṛṣṭaṃ bhavatīti | idaṃ śuklatvamiyaṃ śuklajātiriti sāmānyasya api dravyībhāve guṇasya viśeṣaṇatayaiva idaṃbhāvaḥ, na pradhānatayā; pradhānatayā tu idaṃbhāve dharmāntarasahiṣṇutāpādanāt dravyībhāva eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena
vol M00021 · chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20 · lines via source.start/end