dhvanijanikā ahaṃkāravṛttireva kācit vāk pāṇyādivat, tatra ca kathaṃ
paratvaṃ bhavediti | ato'pi iti enamapi nyāyamavalambya | tat iti paratvam |
tatra iti śrīśivadṛṣṭau | tasyāḥ iti paśyantyā vācaḥ | ayaṃbhāvaḥ- iha
(page 196)
tāvatparameśvaraḥ śabdarāśiḥ | śaktirasya bhinnābhinnarūpā vicitrā |
mātṛkādevīvargāṣṭakaṃ rudraśaktyaṣṭakaṃ pañcāśadvarṇāḥ
pañcāśadrudraśaktayaḥ |
paṃcamantramahāmūrtirbhagavān................... |
ityādi vadatā bhagavatā tāvadāgameṣu śabdanaikaśarīratvaṃ
vimarśātmatayā bhagavataḥ prakāśavapuṣo'ṅgīkṛtam | ye punaramī
māyīyā varṇāḥ śabdātmānaste ghaṭādisthānīyāḥ | tadutthāpakaṃ ca
avikalpasavikalparūpaṃ paśyantīmadhyamātmakaṃ jñānaṃ
jñānāntarasthānīyam | tannirvartakaṃ ca vāgindriyaṃ
pāṇyādisthānīyaṃ dvaitātmakamāyāpakṣanikṣiptaṃ ca | tat kathamiva
paratattvaṃ syāt | viṣayajñānendriyarūpaṃ hi tat | yattu tatrāpi
svakṛtyāṃśaprasādhakatvaṃ dṛśyate, tat paratattvabalasparśakṛtam
api tvātmabalasparśāt ......................... | (spa. kā. 8)
iti nītyā | tathāca nyarūpi bhagavatā
te tairāliṃgitāḥ santaḥ sarvakāmaphalapradāḥ |
bhavanti sādhakendrāṇāṃ nānyathā vīravandite | (mā. vi. 3|28)
ityādi | yat kāladeśākārakṛtyasaṃkucitaṃ, na tat paraṃ ghaṭa iva |
tathāca pāśavaṃ śabdajñānatadindriyādīti | paratvaṃ pūrṇatvamucyate,
tadviruddhaśca saṃkoca iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | taduktaṃ
śrīśivadṛṣṭau
śaive vāca indriyatvam ..................... | (3|10)
ityādi,
pāṇyādīndriyavannaitadbrahma vāgindriyaṃ bhavet | (2|17)
iti | tatraiva ca uktaṃ
vimarśānubhavenaiṣā yathā vāk prathamaṃ śritā | (2|19)
(page 197)
ityāśaṃkya
iti ceccaryatāṃ tāvatpaśyantī yujyate yathā | (2|20)
ityādinā
yo hi paśyati paśyantīṃ sa devaḥ paramo mataḥ | (2|64)
iti granthena śabdanarūpatvaṃ bhagavataḥ | tata eva
saṃvitsāramīmāṃsakena bhaṭṭaśrīnārāyaṇena stutaṃ
sugirā cittahāriṇyā paśyantyā dṛśyamānayā |
jayatyullāsitānandamahimā parameśvaraḥ || (sta. ci. 1)
iti | atra ca paśyantīśabdena śrīsadāśivabhūmirjñānaśaktisvabhāvā
uktā | yā'sau mahāpaśyantīnāṃ
pratyagātmarūpāṇāmavibhāgātmikā paramamahāpaśyantī tayā ca
yo'sāvānandamahimā parasvātantryātmā ullāsanīyaḥ, sā bhagavataḥ
parā vāditi darśitam | parasparapremadarśanaṃ raterānandātmikāyā
ulāsanaṃ karotīti laukikanidarśanena ānanda eva sphuṭīkṛtaḥ |
etatsarvamāgūrya sūtrasya aparamardhaṃ vyācaṣṭe saiva ca iti |
mukhyaśabdasya vyavacchedyaṃ darśayati tathāhi ityādinā | yat
vyatiriktaṃ, na tadviṣayamaiśvaryaṃ pūrṇaṃ
pratihatisaṃbhāvanopalabdheḥ | pūrṇasya aiśvaryasya
vyāpakamapratihatatvam | yadāha aiśvaryādavighātaḥ iti | tadviruddhaṃ
ca pratighātasaṃbhāvanamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ |
yadanātmabhūtaṃ, tat na atyantaṃ pratipattricchānuvarti
svakārāṇādyanuvṛttivinābhāvāt | yacca yasya na icchānuvarti, tatra tasya
na aiśvaryaṃ kāliṅgasya iva vaṅgeṣu | yathāha vīranāgaḥ
tadutpattirhetoḥ sthitirapi nijapratyayabalājjarā kālāt |
ityādi | aiśvaryavyāpakaṃ hi icchānuvartitvam, tasya idaṃ viruddhamiti;
(page 198)
aiśvaryameva ca ānandaḥ pūrṇatā,- iti upāpādi | tata eva āha muniḥ
sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham |
iti | ādiśabdena brahmaviṣṇurudrāṇāṃ parigrahaḥ | tathāhi sraṣṭavye
sthāpayitavye saṃhartavye ca vyatirikte adhiṣṭhātāro
māyāgarbhādhikāriṇo brahmādyāḥ, tadicchānuvartinaśca sarve
lokapālā indragrahaṇena upalakṣitā mantavyāḥ | atra tuśabdena
śrīmatsadāśiveśvaratāyā bhedamāha | ātmabhūtam iti ahaṃbhāvena
avacchādanāt dehavadātmatāṃ prāptamityarthaḥ | paratantram iti
svecchākalpitabhedatvena
māyāśaktimidantāṃśamakhyātiprāṇamudbhedayitumapekṣamāṇam |
svātantryam ityatra cchedaḥ | idaṃ tu iti yadatra sūtre prakrāntam |
anantāyām iti pratiyogivirahāt tadapohanasaṃbhave vikalparūpatvena
anāśaṃkyamānāyām | avyapadeśyāyām iti asāmayikyām |
svarasavāhinyām iti nityoditāyām | dehādāviva na kalpitā iyamiti yāvat |
idaṃ tu śuddhaṃ svātantryaṃ sarvasya idaṃbhāgasya ahantāyāṃ
nimajjanāt | paraṃ svātantryaṃ yataḥ śuddham iti vākyasaṃgatiḥ |
śuddhatve hetuḥ aiśvaryadaśāyāmiva iti, vaidharmyadṛṣṭāntaḥ |
vijātīyarūpāntarānupraveśo hi aśuddhiriti bhāvaḥ | aparatā yatra nāsti,
tat param | sā ca vyatirekavaśāditi darśayati aparamindrabrahmādi iti |
aparatvaṃ ca pūrṇaṃ vā leśato veti tu avāntaravibhāgo vṛttikṛtā na
spṛṣṭaḥ, vivṛtikṛtā tu darśitaḥ | yata idameva svātantryamaiśvaryam, tato
yuktamavocāma .................. tena jaḍātsahi vilakṣaṇaḥ | (1|5|12) iti || 13 ||
rahasyāgameṣvapi etat darśitamati sūtrāntaram | tadavatārayati
(page 199)
sā sphurattā mahāsattā deśakālāviśeṣiṇī |
saiṣā sāratayā proktā hṛdayaṃ parameṣṭhinaḥ || 14 ||
anyadapi asyāḥ iti karacaraṇādivyāpāravailakṣaṇyena
vimarśarūpāyā ityarthaḥ | āgameṣu parameśvaraśāsaneṣu ādigrahaṇāt
vedāntādau, muniprokteṣu siddhapraṇīteṣu, gurunirūpiteṣu ca śāstreṣu
yadasyā rūpa nāmadheyanirvacanavaicitryalabdham, tat sūtrakāra āha |
....................... tatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ | (spa. kā. 22)
iti
guṇādispandaniḥṣyandāḥ .................. | (spa. kā. 19)
iti
......................... spandatattvaviviktaye | (spa. kā. 21)
ityādau spandaśabdena
ūrmireṣā vibodhābdhernistaraṅgasya kīrtitā |
iti ūrmiśabdena
............................... sphurannirvṛtacit............... | (śi. dṛ. 1|2)
iti sphurattāśabdena sā vimarśaśaktiruktā | kiṃ bahunā |
prāktanakuśalavipākapravartitasaṃvitparāmarśābhyāsatapaḥprabhāva-
pratilabdhonmeṣeṇa bhaṭṭaśaṃkaranandanena api
sākṣātkāraḥ svataḥsiddhaḥ sā sphuradrūpatāsya hi |
iti nirūpitam | sphuraṇaspandanādikaṃ hi kiṃciccalanaṃ prasiddham,
kiṃcittvaṃ ca idameva yadacale'pi calatvāvabhāsaḥ | loke'pi
bahutarādhyavasāyasvātantryapūrṇo'pi acalapratiṣṭhaḥ spandavāniti
ucyate | tadimāṃ sphurattāṃ lokaprasiddhimeva anusaran vyācaṣṭe
ghaṭādayaḥ ityādinā | yadāca [yathā ceti kha. |] iti yataścetyarthaḥ | tam
(page 200)
iti bodham | mama sphurati ghaṭa iti hi ahamaṃśalagnā sphurattā
saṃkramyate bhāve | ghaṭaḥ sphurati iti hi ko'rthaḥ | ahaṃ tāvat
prakāśātmā ghaṭarūpeṇa sphurāmi bodhātmano manāgapi
atiricyamāno'natiricyamānaśca, tathā svātantryāt cakāsmi
tadekatārūḍho'pi ghaṭa evamiti | ata eva uktaṃ bhaṭṭacandrānandena
paśyato rūpamālekhādbhāto bhānānuṣaṅgi yat |
svarūpabhānaṃ pratibhā bhāvānāṃ ................. ||
ityuktvā
............................... sātmasaṃśrayā ||
iti | anyathā tu iti yadi svakameṣāṃ sphuraṇaṃ syāt | anyasyāpi iti
yoṇyadeśakālaḥ | anyasyāpi ? iti apare paṭhanti | yadi hi teṣāmeva
sphuraṇaṃ rūpaṃ, tataśca anyasaṃbandhisvarūpamahimnaiva
tadvyavadhānādāvapi sarvasya tathābhimānabhājanaṃ bhaveyuḥ | etacca
abhyupagameneti mantavyam | vastuto hi na paraṃ paraniṣṭhaṃ bhavitumarhati,
- iti uktamasakṛt | tat bodha eva sphurati jalamiva, tadāveśāttu ghaṭādayo'pi
tṛṇādīveti ekānto'yam | yadviyoge yasya yat na rūpaṃ, tat tasya
tadāveśāt tṛṇasya iva vāyujalādiyoge cāñcalyam | tathāca
ghaṭādīnāṃ sphuraṇaṃ na bodhaviyoga iti svabhāvaḥ |
tadviyuktāvabhavanaṃ hi vipakṣāt tadāveśavyatirekāt nivartate svaṃ
vyāpakamasvabhāvatāṃ virundhānaṃ svabhāvatvamavalokyeti
vyāptisiddhiḥ | tata eva uktaṃ śrīparameṣṭhinā
ātmaiva sarvabhāveṣu sphurat ...................... | (śi. dṛ. 1|2)
iti | evaṃ prakāśamānatvabhavatvapratibhāttveṣu bodhāveśakṛtameva
bhāvasya kartṛtvaṃ samarthayitavyam | nanu iyatā prakāśa eva uktaḥ, natu
vimarśaśaktirityāśaṅkya āha kevalam iti | prakāśasya api
(page 201)
vimarśalakṣaṇa eva nija ātmā | tena vinā hi aprakāśāt bhedo'munā
durlabha iti upapāditam | mahāsattā iti vyākhyātuṃ sattāṃ tāvat
vyācaṣṭe rūpeṇa iti | co vyākhyeyāntaraṃ samuccinoti | rūpeṇa
svabhāvenetyarthaḥ | anyasya iti
sattāsaṃbandhārthakriyākāritvāderaparatadrūpānveṣaṇayā
anavasthopahatasya na pratiṣṭhāviśrāntirasti yataḥ | atha
mahacchabdavyākhyānāya yā vṛttiḥ abhāvāpratiyoginī [vapra kha. |] iti,
tāṃ vyācaṣṭe bodhavyatiriktaṃ ca iti | apiśabdena prāgabhāvādestāvat
kathaṃcit bhāvarūpatā syāt, atyantābhāvasyāpi eṣā gatirityāha | nanu
[nanu bhāvo'bhāva kha. |] abhāvo bhāvasya pratiyogī | satyaṃ
bahiḥsadbhāvasya, natu prakāśamānatāyāḥ | tayā hi vinā pratiyogitaiva
kasyeti darśayati bodhapratiyoginaḥ ityādinā | itarathā iti prakāśasya api
yadi aprakāśaḥ pratiyogitvena śaṅkyamāno bhavet,
tatastatpratikṣepasāro'hamiti vimarśo vikalpa eva syāt; naca asau vikalpa iti
vakṣyate
ahaṃ pratyavamarśo yaḥ prakāśātmā.............. | (1|6|1)
ityatra vistarata iti abhiprāyaśeṣaḥ | nanu
dravyatvaghaṭatvādivadābhāsarūpaṃ sattā nāma sāmānyam | tacca
prameyabhūmikāpannaṃ kathaṃ śuddhapramātṛdharmavimarśātmatayā
nirūpyetetyāśaṃkāṃ nivārayati sattā ca na iti | sa hi sattāśabdo
rūḍhyā pravṛttaḥ | ayaṃ bhavanārthasya aseḥ śatrantasya bhāvapratyayena
vyutpāditaḥ ādṛtārthaḥ iti yāvat | viśeṣaṇaviśeṣaḥ
abhāvāpratiyoginī iti | deśakālābhyāṃ niśeṣaṃ nityameva yā na
gacchatīti yat sautraṃ, tadvṛttiḥ nityā ityādikā vyākhyātumupakramyate
(page 202)
cittattvasya iti nityatā iti saṃbandhaḥ | sarvadaiva iti sarvatra vā ityapi
mantavyam | anena ca idamuktaṃ- yat khaṇḍitapṛthākaṃ, tadeva kvacit
kadācicca bhavat deśakālābhyāṃ kāraṇabhūtābhyāmāviśyeteti
kṛtakasyaiva tau viśeṣaṇaṃ, na akṛtakasya | saṃvedanasya
prameyakakṣyāpatitasyaiva ca
pramātṛsaṃyojyamānābhāsāntarābhidhānadharmayojanasahiṣṇostau
viśeṣaṇaṃ, na prameyatottīrṇasya pramātrekarūpasya saṃvedanasya | nanu
nityatā sūtre vaktavyatvena sūcitā yato vṛttau saiva sphuṭīkṛtā | tatra ca
kālāsparśa eva kāraṇam | tatra kiṃ deśopanyāsena
sūtravṛttyorityāśaṅkya āha kālaprasaṅgena iti
saṃkocābhāvaprasaṅgenetyarthaḥ | nanu iti paramāṇorhi
saṃkucitadeśasya api asti nityatā | nanu sarvathaiva asaṃkucitā saṃvit
vimarśaśaktirnirūpyā, tat kālābhāva eva sūtre sūcita iti kutaḥ | pratyuta
vṛttikārasya idamakauśalaṃ- yadanena deśāsaṃkoco na anuvartita
ityāśaṅkya anyathā vyācaṣṭe athavā iti niyataṃbhavaṃ hi nityaṃ,
naiyatyaṃ abhavanābhāvaḥ | yadyapi ca
deśasaṃkocavatastatsvarūpaniṣṭhā nāsti, tathāpi atra [atra yanna kha. |]
ayaṃ na bhavatīti āpekṣikaṃ saṃbhavatyeveti nityatayā tadabhāvo'pi
vṛttāvupalakṣitaḥ | nanu vedyadharmāveva tāviti kasmāt | āha deśakālau
hi iti | etacca vyākhyātaṃ
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet .................. | (1|2|7)
ityatra sūtre vitatya | antarmukhameva iti svātantryasṛṣṭaṃ tu
bahirmukhīkṛtamiva bodho'yamatrādhunā ityādivikalpeṣu upāroha.........
tāviti bhāvaḥ | nanu evaṃ prameyasya deśakālayoge idaṃ taditi yat
sattātmakaṃ mahāsāmānyaṃ bhāti, yacca gotvādikamaparaṃ; tasya
vyāpitvanityatve
(page 203)
na syātāmiti codyaṃ pariharati idam ityādinā |
ākārasaṃkoco'nyonyābhāvalakṣaṇo na atra saṃkocakaḥ | sarveṇa hi
rūpeṇa saṃvidvimarśo bhavati | etadapi atra upalakṣitaṃ mantavyam |
evamiyaṃ mahāsattā vyākhyātā
śaṃbhoḥ śaktiḥ svatantratvātsattāmātrasvarūpiṇī |
iti
sadevedamagra āsīt | (chāṃ u. 6|2|1)
iti yā nirūpitā śrīrahasye śrutyante ca, kakṣyāstotre'pi
..................... viśvasya sattā mahatīti soktā |
iti | atha sāratayā ityādi vyācaṣṭe iha iti viśvatra jagatītyarthaḥ | etacca
tathā hi jaḍabhūtānām ......................... | (1|4)
iti sūtre vitatam | arthanirbhāso'pi iti darpaṇādisadṛśo'pīti yāvat;
tathāca uktaṃ mayā śrītantrasārādau
antarvibhāti sakalaṃ jagadātmanīha
yadvadvicitraracanā makurāntarāle |
bodhaḥ paraṃ nijavimarśanasārayuktyā
viśvaṃ parāmṛśati no makurastathā tu || (3 ā.)
iti | tasyāśca iti kartṛtāyāḥ | svarūpopapādakatvāt iti
.........................ṇāprakāśaśca sidhyati |
iti |
.................... na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate | (1|10)
iti hi nyāyena prakāśabhinne bhāvajāte na boddhṛtvamupapadyate, nāpi
cinmātratvamiti | tadetadāha uktayā iti | vakṣyamāṇayā
(page 204)
iti kriyādhikāre | niyatapūrvāparatāmātraṃ [tātmakaṃ kha. |]
kāryakāraṇabhāva iti vitatya parākariṣyate
nahi svātmaikaniṣṭhānām............................. | (2|4|15)
ityādinā | tasyā api iti śrīsadāśiveśvarapadocitāyā ahamidamiti
parāpararūpāyā ityarthaḥ | param iti ahamityetāvaditi yāvat | ahamityapi
yadrūpaṃ, na tat nīlamitivedyasaṃsparśaniyatavimarśatulyamiti darśayati
tasyāśca iti paraśivarūpāyāḥ | asyāḥ iti sarvatra vijṛmbhamāṇāyāḥ |
saiva iti yaiva svātantryaprasaradiśā bāhyaparyantavimarśarūpā | eṣā iti
akhilaprakāśānugrāhiṇī | pūrvikā iti icchādiśaktyantarakakṣyāṃ
tāvadagṛhṇatī | kartṛtaiva iti asvātantryaleśo yasyāḥ na kaścit |
citimātrarūpā iti etadeva cetanatvaṃ yataḥ | parasvātantryarūpamasyā
vyācaṣṭe śodhitā iti | aparadaśāyāṃ bhinnaṃ,
parāparadaśāyāmabhinnamiti ubhayathāpi yat vedyakāryarūpaṃ vastu,
tadasyāṃ svātantryaśaktau pratyastamitaṃ ca pratyujjīvanayogyaṃ ca,
pratyujjīvitaṃ ca akramameva āste iti | seyaṃ saptatriṃśī tattvakalā
śuddhā ṣaṭtriṃśyāḥ paraṃ tattvamiti saṃbandhaḥ | iyatā sāratvaṃ
nirṇītaṃ yat vitatya śrīviṣamadarśanasāraśāstre nirūpitaṃ
śaktilakṣaṇena | iyatā sautraṃ sārapadam anuvādamukhena vidhirapi iti
vyākhyātam | parameṣṭhinaḥ iti vyācaṣṭhe parame pade iti
saptatriṃśarūpe | yathoktaṃ
yogapīṭhasaṃsthitāya ............................... |
iti mantratattvaṃ vyākhyātuṃ bhagavatā
yogo'sya śaktayaḥ svākyā.................... | (ma. taṃ. 4|5)
(page 205)
iti, anyatra api
sā parā paramā devī yoge bhairavayāmale |
ityādi | nanu
cintayā rahitaṃ yacca tatparam ....................... |
ityuktaṃ, tatra kimanyat tiṣṭhatītyāśaṅkya āgamaṃ paṭhati parāt iti |
parameṣṭhinaḥ iti vyākhyāya sāratayā iti sūtre yadanuvadanaṃ
hetutayā hṛdayatve sādhye, tat vyācaṣṭe yathā iti [iti saṃbandhaḥ kha. |]
cetanaṃ pratiṣṭhā iti saṃbandhaḥ, cetanāvatāmapi iti yathā iti
saṃbandhaḥ | yathoktaṃ
sākṣyaṃ [sākṣaṃ kha. |] kṛtsnamimaṃ dehaṃ yadyapi vyāpya
tiṣṭhati |
tathāpyasya paraṃ sthānaṃ hṛtpaṅkajasamudgakam ||
ityādi | prakṛte yojayati tathaiva iti | viśvacetanasya iti bhagavataḥ
paramaśivasyetyarthaḥ | sā parā vimarśaśaktiḥ parameśvarasya
pratiṣṭhā ityanena śabdena parameśvarasya hṛdayam ityanena ca śabdena
vācyā | nanu kiṃ tayā vimarśaśaktyā asataḥ kāryatvānupapatteḥ |
tattvabhuvanādikāryanirbharo'sau viśvātmā viśvarūpaḥ parameśvara iti
ucyatāṃ param | naitadyuktamityāha anyathā iti | vimarśaktyā vinā
mayūrāṇḍarasasya yā nīlapītādinirbhāratā sā yathā kāraṇatā, natu
kartṛtā, tathā bhagavato'pi aśeṣaviśvanirbharatā syāt, naca
kāraṇatāmātraṃ yuktamiti bhāvaḥ | camatkṛtirūpatvāt iti
ānandātmakaparamabhogaparyantā viśrāntireva hi viśuddhaṃ
svātantryaṃ yatra pratighātaleśakṛtamasvātantryaṃ manāgapi na
śaṃkyaṃ yena
(page 206)
ātmānamata eva ......................... | (1|5|15)
iti
svātantryāmuktam......................... | (1|5|16)
ityādi vicitraṃ nirmāṇaṃ vakṣyamāṇamabhivyanakti | tataḥ
sarvotkarṣahetutvena sāratayā pratiṣṭhā sthānaṃ pāryantikaṃ hṛdayaṃ
sā bhagavataḥ | itiśabdaḥ samastaitatsūtroktaṭīkārthaparāmarśako
vṛttāvapi sphuradrūpatā iti sattā iti pratiṣṭhārūpā iti hṛdayam iti
pratyekaṃ saṃbandhanīyaḥ | pratiṣṭhārūpeti prathamayā sāratayā iti
śabdena vidhirapi sūcita iti vyākhyātam | anye tu-
siddhāntāgamamātrābhiprāyeṇa mantro bhagavato hṛdayaṃ, mantraśca
parāmarśamaya iti hṛdayaśabdena vimarśa āgameṣu vyavahriyate- iti
manyamānāḥ pūrvamardhamanūdyamānārthatayā sāratayā iti ca
hetutayā vyācakṣate | hṛdayameva iti na atra upacaritaṃ hṛdayatvam, apitu
mukhyameveti bhāvaḥ | taduktaṃ
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || (14|27)
iti gītāsu | anena sadrūpasya brahmaṇaḥ paramānandasya
viśrāntisthānamahamitivimarśātmakaṃ darśitam | anyatra api
yatsāramasya jagataḥ sā śaktirmālini parā |
iti
na tairvinā bhavecchabdo nārtho nāpi citergatiḥ |
iti
tatra tāvat samāpannā mātṛbhāvam ............... | (mā. vi. 3|9)
ityādi
na so'sti pratyayo..............................|
vāgrūpatā cet ................................ || (vā. pa. 1|125)
(page 207)
ityādi | bauddhasāṃkhyādibhirapi adhyavasāyaviśrāntireva prakāśasya
aṃgīkṛteti vimarśaśarīra [śarīra kha. |] eva prakāśo yuktaḥ || 14 ||
nanu anantaśaktau bhagavati vimarśaśaktiḥ kathamitthamabhiṣiktā,-
iti śaṅkāyāṃ sūtradvayaṃ
ātmānamata evāyaṃ jñeyīkuryātpṛthaksthiti |
jñeyaṃ natu tadaunmukhyātkhaṇḍyetāsya svatantratā || 15 ||
svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ |
prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet || 16 ||
tatra kartṛtvalakṣaṇā svātantryaśaktirviśvaśaktiśreṇīsamā-
kṣepeṇa vartate iti saiva vimarśarūpā pradhānamiti tātparyam | tatra
prathamaṃ ślokamavatārayati ataśca iti samānādhikaraṇāḥ
paṃcamyarthāḥ, anena ataḥ iti vyākhyātam | ayam iti paṭhitvā vyācaṣṭe
parameśvaraḥ iti | evakāramātmaśabdānantarīkṛtaṃ viśvasya na anyat
rūpamiti sphuṭīkṛrtuṃ vyācaṣṭe viśvam ityādinā |
jñātṛrūpatvādajñeyamevaṃ jñeyaṃ karoti,- iti dṛḍhena anumānena
saṃbhāvyate hetvantarānupapatteruktatvāt | tāmimāṃ dṛḍhāṃ
saṃbhāvanāṃ niyogalakṣaṇāṃ niyamāt ityanena vivṛṇoti | anenaiva ca
padena pṛthaksthiti jñeyaṃ natu ityādi sakalaṃ vākyaṃ saṃkṣepeṇa
vyākhyātam | asya hi prasaṅgo'rthaḥ, prasaṅgaviparyaye tu tātparyam- yadi
pṛthaksthiti jñeyaṃ, tadā tadaunmukhye paratantro'yam iti asvatantro'yamiti
asvatantro jaḍaḥ, jaḍasya ca kathaṃ jñeyaviṣayaṃ svātantryamiti
prasaṅgaḥ | svasaṃvitsiddhaṃ ca idamasya | tato'yaṃ svātantryāt na
paronmukha iti ātmānameva viśvaṃ jñeyīkaroti,-
(page 208)
iti prasaṅgaviparyayadiṣṭasiddhiriti sūtrārthaḥ | kāraṇāt iti bījādiva
aṃkuraḥ | jāyeta iti yadi idaṃ yuktyā ghaṭeta, natu ghaṭate iti
abhiprāyaśeṣaḥ | nanu kumbhakāro bhāvitaṃ ghaṭaṃ buddhyā
abhisandhāya karoti, natu ātmānamiti saṃbhāvanāṃ nirasyati bhāvinyapi
iti | pṛthagbhūtā iti ghaṭarūpa eva viśrāntā, natu saṃvidrūpe
pratiṣṭhitetyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati- na vastutaḥ kumbhakṛt kartā,- iti
uktaṃ vistarataḥ | nahi asya śuddhaṃ kartṛtvam | viruddharūpam iti
pararūpam | nanu śuddhatvaṃ kathamiti anukuryāt | āha aniyantritaṃ hi iti
niyantraṇaṃ hi pratighāto'svātantryamaśuddhasvātantryam | nanu
viruddhatā tarhi śabdamātram | āha lokāpekṣayā iti | nanu
parameśvarādaparaḥ ko lokaḥ | satyaṃ, sa eva tu
parigṛhītamāyāśaktipracchādanapuraḥsaratayā
vedyavedakayugalasahasramayo loka iti darśayati lokaṃ prati iti | nanu adhunā
bhinne kartṛtā na yukteti brahmādīnāṃ tiryagantānāṃ sā kathaṃ syāt |
ka evamāha- teṣāṃ kartṛtā kvacidapi- iti | kasya tarhi | āha
parameśvarasyaiva iti | upacaritaiva iti
tadicchopakalpitābhimānamātrasārā yāvadabhimānaṃ, na yathāvastu |
tata eva
abhimānagrahatyāge na kaścit karmabandhanaḥ |
ityādi gītādipradeśeṣu nirṇītam | natu vibhoḥ iti na tasya upacaritā
kartṛtā | yadi ca vyatiriktajñeyonmukhatā bhavet, upacaritā iyaṃ syāt; na
pāramārthikī,- iti cittattvasya kartṛtābhāve viśvaṃ na kiṃcit syāditi
prasaṃgaḥ | asti tu tat | tadanupacaritā sā | anupacaritatvaṃ vā itthaṃ- yadi
na vyatiriktaṃ jñeyaṃ kāryaṃ ca,
(page 209)
apitu ātmaiva jñeyīkriyate iti | atraca svātantryaśaktireva vijṛmbhate iti saiva
pradhānamiti piṇḍārtho vṛttivivṛtyoḥ | dvitīyaṃ ślokamavatārayan na
kevalam ityādinā vedyīkaroti ityantena pūrvasūtrārthamupajīvati ata eva
ityanena | etat viśeṣayituṃ tadānīntanam iti tadaiva tadekatayā sphurantam,
yat vakṣyati yadāpi ātmānameva vaktāram ityādi | śivaḥ
parameśvaraḥ,- ityādiparāmarśopalakṣitasya hi na śuddhaiva vedyatā, yat
vakṣyati śivādiśabdānām ityādi | duṣkaramapi iti ātmano
ghaṭāditayā vedyatādhānaṃ tāvatkaraṇaṃ ca, tacca śakyaṃ kadācit,
idaṃ tu aśakyaṃ- yat vedakameva sat vedyaṃ ca sat vedakameva- iti | tadapi
svātantryāt saṃpadyate yato vedyena saha vedakasya ekatā tattvataḥ | tat
ghaṭādervedyīkṛtasya vedyatākāle bhavantyapi vāstavī vedakatā
māyāśaktyā vedakabhāgādācchidyeva pracchāditā kartavyā,
śivādiparāmarśe tu vedakāṃśādanācchinnasyaiva sā vedyateti |
anyathā iti yadyevamapi kartuṃ na śaknuyāt, tadaviruddhameva
[tadviruddhaṃ kha. |] arthaṃ jānīyāt kuryācca; tato
niyamavyudastarūpajñānakaraṇāyogāt sarvaṃ jānāti karotīti yaḥ
sarvaśabdastasya artho viluptaḥ syāt | nanu sa sarvaṃ jānātu ca karotu ca |
yattu śivādiśabdavācyaṃ nirmitaṃ, tadavinirmuktasvātantryamiti kutaḥ |
atra āha śivādi iti | tataḥ iti śivādiśabdāduccaritāt | tasyaiva iti
sarvajñādirūpasya vedakasya upadeṣṭṛpade vartamānasya |
evaṃnyāyabalena tadānīntano vaktā vedakarūpa eva sṛṣṭa iti pratipāditam
| parāmarśabalena api evamiti brūte yadāpi iti |
(page 210)
ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | (bha. gī. 10|20)
iti
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo ................ | (bh. gī. 15|15)
ityādau na śarīrādirūpaṃ tadīyaṃ sarvasya ātmā sarvasya hṛdi
saṃniviṣṭamupadiṣṭaṃ pratyakṣādivirodhāt | tadāha bodhātmatayā iti |
tatra svakaṃ nidarśanamāha yathā iti parameśvaraḥ ityantam |
yataścaivaṃ tadapi iti tata idamāpatati | kim | āha yo'haṃ vacmi iti
nirdeśavaśena vakturātmanaḥ sa śiva iti nirdeśabalena pratipādyasya sato
yaḥ sa eva pratipādako ya'hamidaṃ vacmi iti nirdeśabalāt, tasya yat
lakṣaṇaṃ kartṛbhāvaḥ [kartṛtābhāvaḥ ka. |] kartṛtvaṃ nāma, tat
vartamānamakhaṇḍitasya | sa yāvat iti | so'pi nāma | tenaiva iti
akhaṇḍitapratipādakatvalakṣaṇakartṛbhāvena pratipādyate |
yāvacchabdo'piśabdārthe iti duṣkaratādyotakaḥ | nanu pratipadyatāṃ
tathā, tathātu nirmita iti kutaḥ | brūte pratipādyamānataiva ca iti | nanu
tathābhūtena kiṃ nirmāṇena | ucyate tasyaivaca iti akhaṇḍitasvātantryasya
| anyathāhi īśvara ityanīśvara iti bhāvanāderaviśeṣaḥ syāt | evamīśvaro
mayā pūjyate dhyāyate upadiśyate ityādau nirmitastāvadasau pṛthak
pramāturavabhāsāt, naca atyantaṃ pṛthak svātmanyeva tathābhāsāditi |
tathā iti atyaktasvātantryatayā | tenaiva iti īśvareṇa | anye tu- ata eva
svātantryāditi ślokadvayena śivādisṛṣṭireva prādhānyena abhidheyā
[dheyasyārthasya kha. |] asya arthasya prasiddhatvāt, tatra tu pūrvaślokoktaṃ
nīlādinirmāṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, dṛṣṭāntatāyojanāyaiva
(page 211)
kevalamityādyavatāraṇagranthaḥ- iti yojayanti | vyavahārayet iti śaki liṅ |
evaṃca yojanā- evamātmānaṃ nirmāya
upadeśapūjanabhāvanādivyahāramātmā kartumātmani śaktaḥ,
tasmāditthamapi ātmānaṃ jñeyīkuryāt; tatra na vimarśaśaktireva heturiti
yuktamavocāma
svabhāvamavabhāsasya........................ | (1|5|11)
iti | tena jñeyīkaraṇameva pradhānaṃ vidheyamiti vyākhyātuṃ vṛttiḥ
ābhāsayati iti anyathā ābhāsya vyavahāravatīti vṛttirucitā syāt || 15-16 ||
nanu sa eva ātmā pratipādyaḥ, pratipādakaśceti kutaḥ | prakāśo hi
bhidyate pratipādakasya nirābhāsatvāt, pratipādyasya ca sābhāsatvāt,
vimarśābhedādabhedaḥ satyapi ābhasabhede sphuṭāsphuṭādāviva
goḥ stanātpātataḥ kṣīre vikārastata eva hi |
naca na kṣīramityeṣa vyapadeśo'sti tatkṣaṇam || (śi. dṛ. 1|18)
iti nyāyeneti | etadapi atra nāsti pratipādakasya ahamitivimṛśyatvāt, idamiti
tu pratipādyasya | atra uttaradānāya śaṅkitapūrvapakṣaṃ [pakṣa kha. |]
sūtraṃ
nāhantādiparāmarśabhedādasyānyatātmanaḥ |
ahaṃmṛśyatayaivāsya sṛṣṭestiṅvācyakarmavat || 17 ||
etatpūrvapakṣopakramaṃ saṃkṣipya avatārayati ābhāsabheda iti |
etatparāmarśabhede'pi ityantaṃ pūrvapakṣavyākhyānam | vakṣyate iti
dūrāntikatayārthānām............................ | (2|3|10)
(page 212)
ityatra | mūlaparāmarśa ityādi uttaravyākhyānam |
mūlaparāmarśo'hamiti, tasya atyāgastena vinā ayamīśvara ityasyaiva
parāmarśasya apratiṣṭhatvāt [ṣṭhitakāle kha. |] tatkāle'pi
anuvedhakatvena avasthānam | ādiśabdena tiṅkriyayoḥ
pratyayamasattvabhūtāṃ ca śaktimupalakṣayituṃ sūtre nirdeśa iti
vyācaṣṭe | kriyābhedena ca ābhāsaparāmarśau bhinnāvapi
ekaparāmarśapratiṣṭhitau bhavataḥ- nipīyamānaṃ madhu madayati,
kumbhakāro'yaṃ kriyate- iti | tadāha yogyatayā iti | kadācit iti | kālena
kriyāpi upalakṣyate, prakṛte tu etadvaidharmyamityāha atra tu iti | tena
bhinnāveva parāmarśāviti siddham | ābhāsāvapi bhinnāviti darśayituṃ
yā vṛttiḥ ābhāsabhede ca iti, tāṃ vyācaṣṭe vyatirikta eva iti
bhāvayituḥ | anābhāsasya iti vedakatayā | tadānīm iti tasminneva kāle |
yadekasminneva kāle bhinnābhāsavimarśaṃ, tat bhinnaṃ ghaṭapaṭavaditi
svabhāvahetuḥ | evaṃbhūtamapi yadi abhinnaṃ syāt, tat bhedo na kvacit
syāditi kvacitsaṃbhavatvaṃ yadasya vyāpakaṃ, tat hīyeteti
vyāpakānupalabdhyā vipakṣāt hetornivṛttiriti vyāptisiddhiḥ | evamiyatā
ahantedantāparāmarśasya, tadupalakṣitasya ca ābhāsasya bhedādātmano
vedakarūpasya ca anyatā śaṅkyate iti
sūtraśaṅkitapūrvapakṣavyākhyānam | tathāpi ityanena
samuccayopayuktāt caśabdādekasmādaparamapiśabdārthaṃ vartamānaṃ
vyācakṣāṇo netisautravṛttigranthagatapramātaivetyevakāraspṛṣṭaṃ
siddhāntabhāgaṃ vyācaṣṭe ātmā iti nirbhāsanakāle na para iti
sphuraṇam | īśvaraḥ iti īṣṭe, svatantraḥ iti jīvitaṃ, śivaḥ śreya ānando
viśrāntiriti tattvaṃ, pramātā pramimīte jānāti karoti iti vastu |
(page 213)
tadatra sarvatra ahamiti cet nirūḍhirna jātā, tadā ātmādiparāmarśā api na
parāmarśā eva viśrāntyalābhāt | viśrāntisthānamevaca parāmarśa iti |
nanu evamātmetyapi parāmarśo'haṃparāmarśasatattva iti kathamucyate
ātmā tatra sṛṣṭa iti | āha kevalam iti ahamiti upakrama eva
svātantryaparāmarśaḥ, ātmetyādau tu upakrame prameyatvena
idantālakṣaṇapāratantryonmeṣaḥ [nmeṣe satyapi kha. |] satyapi
anuvedhakatayā antaḥsthite ahaṃparāmarśe, tadāśayena sṛṣṭirucyate |
antarīkṛtya garbhīkāreṇa antarṇīya vyavadhāyikāṃ ca tāṃ vidhāya |
tathāhi ātmeti parāmarśasya anantaraṃ yadi ahantā na sphuret, tat
pramāturviśrāntirna bhavediti
ātmaparāmarśaviśrāntiparāmarśayormadhye ahamiti vyavadhātā
parāmarśaḥ pākaparāmarśaviśrāntiparāmarśayoriva
pacatītiparāmarśaḥ | nanu ahaṃparāmarśe'pi idantā sphurati upakrame
kṛśo'hamityādau | satyaṃ, tatra tu idantānuviddho'sāvahamitivimarśaḥ
śuddhāhaṃparāmarśe viśrāmyati,- iti uktamasakṛt
yadyapyarthasthitiḥ................................. | (a. pra. si. 20)
iti nyāyena, kevalaṃ tatra svātantryameva ubhayyāmapi ahantāyāṃ,
prācyaṃ tu dehādisaṃkucitam | tadāha
parāmarśāntarāvyavadhānena iti | iha tu upakrame ātmāyamiti
prameyatākṛtaṃ pāratantryaṃ bhātīti ahaṃpratītirvyavadhātrīti uktā |
etat saṃvādayati ata eva iti | yataḥ sākṣātparāmarśo
vyavahitaparāmarśādantaraṅgaḥ, tataḥ kleśakarmasūtroktā api
īśvaraśabdena pāratantryaspṛśyā parameśvarasya yā vācyatā uktā,
tāmanādṛtya sūtrāntaram | praṇavopalakṣito hi rahasyabījamantrakalāpaḥ
saṃvidvimarśaparamārthaḥ prameyarūpaṃ
(page 214)
paratantramarthaṃ naiva ullāsayati | ata evaṃvidhaḥ śabdo'vyayamiti ucyate
| bahiḥsṛṣṭasya hi liṅgasaṃkhyādiśaktyantarayuktatā syāt, na
āntararūpasya saṃvidrūpasya taddharmasya vā | ata eva
samuccayanavikalpanādikaṃ bāhyavastuniṣṭhatvābhāvāt
saṃvedanasvātantryollāsanalakṣaṇaṃ dharmamabhidyotayantaścādayo'pi
asattvabhūtārthaniṣṭhā iti ucyante | samuccaya ityādau tu tadeva rūpaṃ
sṛṣṭaṃ bhāti, tato liṅgasaṃkhyādiyogaḥ tatrāpi ca-arthapratītau ca
apivyavadhānameva | praṇavena ca
jāgradādyavasthācatuṣkaparāmarśasvātantryamayena
viruddhavidhiniṣedhādisamastābhyupagamarūpecchādiśaktyavighāta-
parāmarśinā sa īśvaraḥ satyataḥ parāmṛṣṭo bhavati svatantrasvabhāvaḥ,
- iti
tajjapastadarthabhāvanam | (yo. sū. 1|28)
ityuktam, prameyarūpatāspṛśastu śabdāstathārūpavyavadhinā
tatparāmarśaṃ vidadhate | yathoktamāgame
bhriyātsarvaṃ ravayati sarvado vyāpako'khile |
iti bhairavaśabdasya santatoccāraṇācchivaḥ || (vi. bhai. 130)
iti | etadarthamevaca bhagavataiva śivādipadānāṃ
'srīmadvyomavyāpimahāmantrarāje mantravivaraṇaṃ svayameva nirūpitam
| tadanusāreṇaiva vyāsamuniprabhṛtayo'pi
tisro devyo yadā cainam ........................... |
ityādi nirūpitavantaḥ | yadavalambanādabhijñānirvacanādyapi
nāmasahasraparyantamanyairnirucyate | tata eva pāñcarātrikā
niruktamādriyante | tiṅvācyakarmavat iti vyācaṣṭe yathā iti |
siddharūpaṃ svatantramiti upakrame, sādhyamānaṃ
paratantrārthaparyantībhūtamiti viśrāntau | pacati iti krameṇa
kriyājātiguṇaparāmarśāḥ | ādigrahaṇāt kālādayaḥ | yathāha
tatrabhavān
(page 215)
dik sādhanaṃ kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ |
śaktirūpe padārthānāmatyantamanavasthitāḥ || (vā. pa. 3|6|1)
iti | tata eva dravyāyamāṇānāmeṣāṃ saṃkhyākālādisaṃbandho na
virudhyate, dvāvekatvaguṇāvayaṃ vartamānaḥ kālaḥ pūrvaṃ
bhaviṣyannabhūtkarkī viṣṇujanmani bhūto bhavitā,- iti |
ghaṭāvapākṣīdityādiparāmarśapratipanne tu saṃkhyākālādau sa
nāstyeveti | tata eva tattvatastatparāmarśāḥ, na itare | svadarśanaṃ
ghaṭayituṃ vṛttau dṛṣṭāntāntaraṃ yaduktaṃ, tat vyācaṣṭe yathāca iti |
dārṣṭāntikasya pūrvamuktatvāt tatheti na punarupasaṃhāraḥ | smṛtiḥ iti
vartamānavikalpanarūpā | asya dṛṣṭāntasya prakṛtena sāmyaṃ nāsti
ubhayatra api smṛtāvanubhave ca ghaṭa itiparāmarśābhedādityāśayena
āha atrāpi iti | sa iti parāmarśāntaramupakrame bhavadapi ayaṃ ghaṭa iti
pūrvaparāmarśaviśrāntaṃ prathate | nanu sa iti na vastuparāmarśasya
bhedakaṃ rūpaṃ, ābhāsabhedamātrametat kālabhedakṛtam | naca
ābhāsabhedo bhedaka ityāśayena āha pakṣāntaraṃ sākṣāt ityādinā |
sarvasāmyābhāve'pi vyavadhānāṃśe dṛṣṭāntaḥ prakṛte iti yāvat |
etadeva ca yuktamiti darśayati parāmarśa ityādinā uktaprāyam ityantena
| tena bhinnābhāsavimarśatvādātmano grāhyagrāhakatāyāṃ yugapat
bheda ityatra hetāvābhāsabhedo vimarśabhedāpekṣo bhedako,
vimarśabhedaśca nāstyeva,- iti so'pi asatkalpa iti heturatyantāsiddhīkṛta iti
tātparyam | nanu evaṃ ghaṭa ityapi parāmarśo'hantāyāmeva viśrāmyati |
yathoktaṃ
idamityasya vicchinnavimarśasya....................... | (a. pra. si. 15)
ityādi | tat ghaṭādisṛṣṭerapi kathaṃ parihṛtavedakabhāvatvaṃ yena
ātmādisṛṣṭereva svātantryāmuktatvamuktamityāśaṅkya āha
māyāpade ca iti |
(page 216)
satyametat, kintu pramātā ghaṭādyarthakriyāmarthayamānastāṃ
bhinnaparāmarśasaṃpādyāmeva abhimanyate iti
pāryantikamahantāparāmarśamadasīyaṃ na ādriyate,
ātmādyarthakriyāṃ tu tatparyantaparāmarśaviśramamantareṇa na labhate,
yathā pākādyarthā kriyā sādhyatāparāmarśam, tatastāṃ
pāryantikīmeva viśrāntimatra pramāṇayati | māyāpadaṃ hi idaṃ
vimṛśyate, tatra ca ahantedantayorvirodhaḥ, idantāyāmapi parasparaṃ
ghaṭapaṭādīnāṃ, yadāha grāhyāṇāṃ ca iti |
caitramaitrādyahantābhedo'pi ayaṃ grāhyarūpaśarīrādibhedāyatta
ityāśayena punargrāhakāṇāṃ ca iti na avocat | tatrasthānām iti
cinmātrasthānām | śuddhatvaṃ
śarīrādyārūṣitamāyīyāhaṃbhāvāpekṣayā ahaṃbhāvasya | sa ca
śuddhaḥ sarvameva sahate | svātantryaparamārtho hi asau | etacca uktaṃ
svāminaśca................................. | (1|5|10)
ityatra || 17 ||
nanu ātmaiva parameśvara iti tava saṃmataṃ, ātmā ca grāhakarūpo
jñānādhyavasāyasmaraṇasaṃkalpādibhireva vyavahāraṃ vartayati, na
vimarśaśaktyā; tat kasya anyasya sā nirūpitā,- ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ
māyāśaktyā vibhoḥ saiva bhinnasaṃvedyagocarā |
kathitā jñānasaṃkalpādhyavasāyādināmabhiḥ || 18 ||
satyaṃ vibhureva ātmā parameśvaraḥ | sa tu māyāśaktyā
saṃkocāt grāhako yathā, tathaiva vimarśaśaktirapi
māyāśaktisaṃkocitavedyoparāgasaṃkucitā satī jñānasmaraṇādirūpeti
ucyate, nāmamātreṇa tu vimarśaśaktyatiriktaṃ kimapi
jñānāditattvāntaramiti tātparyam | anena ca iyamapi śaṅkā śamitā
bhavati- nanu viśvaparāmarśāstāva-
(page 217)
dahamityetāvanmātratatvāstataśca jñānasmṛtyādayo bhagavataḥ
śaktayaḥ iti kathamuktaṃ, jñānādīnāṃ ca saṃśayādibhedaḥ kathaṃ,
kathaṃca nīlādivaicitryamiti | māyīyavedyoparāgajaṃ hi idamiti hi
tātparyam | etadavatārayati saiva ca iti | anupapannābhāsanaṃ māyā, tatra
sāmarthyaṃ śaktiḥ; tadvaśāt bhinne vedake yat vedyaṃ bhinnaṃ vedyācca
vedakācca tatra tatretyantaṃ pramātari vyākhyeyaṃ vaiyadhikaraṇyena
prameye ca, anyathā sūtre'pi bhinne bhinnena ca iti | tatra tatra iti vicitre, yato
vaicitryādeva jñānādināmabhedaḥ | evam iti uktaṃ yat yuktijātaṃ tat iti
tasmāt hetorayamartho na nihnotavyaḥ | ko'sau | āha artha iti | ekarūpa iti,
natu bahavaḥ prakāśāstadbhedahetūnāṃ
deśakālākārādīnāmabhāvāt | viśvātmā iti sarvapramātṛtvena
sarvajño'nyasya vedanāyogāt | viśvakṛt iti anyathā
vaicitryamidamahetukameva syāditi hi upapāditaṃ vitatya, upapādayiṣyate ca
| nanu īśvareṇa māyāśaktyā bhāsyate iti vaktavye kā iyaṃ vṛttyuktiriti
matvā āha upayogāt iti | adhikopayogaprakāśanaṃ prayojanamabhipretya
upacāro'yaṃ mantavya iti bhāvaḥ | ṣaṣṭhī ca iyaṃ bhāsyate
ityetadapekṣayā [pekṣāpi kha. |] api yojyā | vṛttāvapi evam | yato'nyasya na
kasyacit bhāsyate, tato vibhorjñānādikāḥ śaktayaḥ; natu ātmanāmiti
darśayati tathāpi iti māyāpade'pi iti | tatra jñānaṃ vyācaṣṭe
abhinavam iti apūrvam | pramātuḥ iti māyīyasya | nanu evaṃ
vibhorbhāsyate iti kathamityata āha tacca ityādi | tat iti tato hetoḥ | tadīyā
iti aiśvarī | saiva iti jñānam iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | adhyakṣam iti
vyācaṣṭe indriya iti
(page 218)
akṣaiḥ karaṇatayā adhiṣṭhitamityarthaḥ | nanu pratyakṣasya avaśyaṃ
viṣayeṇa bhāvyaṃ, tat kathaṃ sa vṛttau na uktaḥ | ka evamāhetyāha
prakṛtam iti | viśvaṃ bhedena ābhāsyate iti hi uktam | tasyaiva bhinnasya
iti vṛttiṃ śaṅkitapūrvapakṣanirākaraṇena vyācaṣṭe tasyaiva iti
anubhūtasyetyarthaḥ | nanu smṛtāvadhyavasāye ca evamastu, saṃkalpe tu
nava ekaviṣaya utthāpyate, ādigrahaṇagṛhīte ca saṃśayotprekṣādau
vikalpe; tat kathaṃ smṛtisaṃkalpādhyavasāyasādhāraṇyena tasya iti
vṛttāvuktamiti | atra pratibrūte anubhavasaṃskāra iti | evaṃ
bāhyābhiprāyeṇa tasyaiva iti vṛttāvuktaṃ, yadivā tasyaiva iti
anubhūtasyeti na vyākhyāyate, apitu māyāśaktiparavaśasyeti | etacca
rūpaṃ vikalpyasya api asti,- iti vyākhyāntaraṃ darśayati tadānīmapi
ityādinā | nanu pratyagātmano manovṛttiḥ saṃkalpaḥ,
buddhivṛttiradhyavasāyaḥ, evamakṣavṛttirbuddhivṛttirvā jñānaṃ,
manobuddhyakṣāṇāṃ ca jaḍatvamiti jñānādayaḥ kathaṃ
citisvabhāvāḥ,- iti codyaṃ garbhīkṛtya vṛttāvapiśabdo yaḥ prayuktaḥ,
tadvyākhyānāya āha yadyapi ca iti | atra uttaraṃ sphuṭayati tathāpi iti |
yadyapyarthasthitiḥ.......................... | (a. pra. si. 20)
iti nayena pratyagātmā śuddhasaṃvinmātraparamārthaḥ,- iti
manobuddhyakṣavṛttīnāṃ vimarśātmakacidrūpataiva | evamevaca
upakrāntaṃ vṛttikṛteti vṛttau darśayati citiśaktiḥ iti | co hetau | yataḥ
pratyagātmā vṛttau parameśvara iti kathitaḥ, tataścitiśaktiriha parā kartṛtā
mantavyā, viparyayeṇa vā hetuhetumattā yojyā | phalaṃ hi tulyam | nanu
adhyavasāyo jñānenaiva svīkṛtaḥ | satyaṃ, asti tu aparo'sau yadarthaṃ
punaradhyavasāyapadamiti darśayati
(page 219)
adhyavasāyaśca iti | sākṣātkāraikyena iti tāvataḥ
sākṣātkārarūpatvāt | pratyakṣasya vyāpāro'dhyavasāyaḥ, vyāpāreṇa
ca tadvato bhinnena na sthīyate, adhyavasāyabalāt vā aikyam | yadāha
pratyakṣāyante hi vikalpāḥ iti | asti kūpaḥ iti saṃśayarūpaḥ pramukhe
tathātvena aparisphuṭa ityarthaḥ || 18 ||
nanu savikalpe smṛtyādivarge astu vimarśo'bhilāpayojanāmayaḥ,
sākṣātkārātmani tu anubhave tādṛśadarśanarūpe smṛteḥ pitaraṃ
saṃskāraprabodhaṃ vidadhāne tatkāraṇakasaṃketasmaraṇāyogāt
kāraṇānupalabdhyā pratyavamarśābhāva eva yukta iti
parabhramabhañjanāya sūtraṃ
sākṣātkārakṣaṇe'pyasti vimarśaḥ kathamanyathā |
dhāvanādyupapadyeta pratisandhānavarjitam || 19 ||
etadavatārayati kathamanyathā
ityādiyuktirūpasūtrāṃśārthopakramaṃ prathamasūtrabhāgābhidheyaṃ
sādhyatayā paścāt nirdiśan | nanu parāmarśamantareṇa iti | satyaṃ,
asti hi saḥ, ālocanasya tu paścāt | etat na sahate uttarakāla ityādinā |
svātmani iti vikalparūpe pūrvajñāne sākṣātkāre vā avabhātasyeti
vikalpadvyam | prathamamuddiśya āha svatmani iti | atra iti sākṣātkāre | na
yujyate ityatra hetumāha yataḥ iti | yāvadityādinā iti yadevaṃbhūtaṃ
vastu, tasya hetutvamasminnarthe iti yāvat | pūrvaṃ sādhye nirdiṣṭe
yacchabdenaiva upakramyamāṇasya hetutāvagataye pañcamī | nahi atra
tacchabdo bhavitā yata utpannā hetuvibhaktistasya arthasya hetutāṃ
gamayediti | etat samīkaroti tat iti | arthasya iti arthe hi savikalpakaḥ, na
svātmani tatra asya sākṣātkārarūpatvāt | etat dūṣayati tathāpi
(page 220)
iti | yatra hi na sākṣātkārātmā asau, tatra vikalpaḥ; [lpakaḥ kha. |] yatra ca
na sākṣātkārātmā, so'rtho'prakāśamāna evaeti aprakāśamānasya
vikalpe vimarśanaṃ vidadhat sarvasya pūrvajñānāvabhātasya kiṃ na
vidadhyādaprakāśamānatvena aviśeṣāt | prakāśitasyaiva vikalpanaṃ
yuktaṃ, na itarasyetyāśayena pūrvagrahaṇaṃ jñānagrahaṇaṃ ca | atra
parakīyaṃ viśeṣapratipādanamāśaṃkate dūṣaṇāya athāpi iti | etat
dūṣayati tatrāpi iti evamucyamāne satyapītyarthaḥ | pratipāditam iti
satyam .................................................. | (1|3|1)
ityādi upakramya
dṛksvābhāsaiva ................................. | (1|3|2)
ityatra prakaraṇe | tataḥ iti uktāt nyāyāt | yat vikalpyena [lpeta kha. |] saha
aikyaṃ sākṣātkārasya, sa nirvikalpakatvābhāve hetuḥ | atha
dṛṣṭasaṃkalanātmakam [saṃkalpakātmakaṃ kha. |] iti yadrūpaṃ
vikalpanasya sākṣātkārabuddhāvasaṃbhavitvena darśitaṃ, tat
vyāpakapūrvāparaparāmarśānupalabdhyā tadvikalpasyāpi na saṃbhavati
nirvimarśatāyāṃ sākṣātkāradhiya iti darśayati nacāpi iti |
saṃketasmaraṇopāyam........................ | (pra. vā. 3|174)
iti hi nirūpitam | tatra saṃketasya smaraṇaṃ
vol M00021 · chunkV2-I-pancamo-vimarsa-k14-19 · lines via source.start/end
**The powers of the Lord are his reflexive-awareness**
The reflexive-awareness is the heart of the doctrine. Now Abhinavagupta must show what this means for
the powers — and, first, what it does *not* mean. The grammarian would make speech, the paśyantī, a
separate supreme principle. But speech and the mind, Abhinavagupta insists, are only the operation of
the ego — like the hand. They are not the param. The param-eśvara is the word-mass (śabdarāśi), whose
power is the varied, the distinct-and-non-distinct; he is the great form of the fifth mantra, the
reflexive-awareness that is the manifestation-form. But the māyīya phonemes — the words we actually
speak — are like the jar; the knowledge that raises them (the paśyantī-madhyamā) is like another
cognition; and the speech-organ is like the hand, placed in the side of māyā. None of these is the
supreme. They are of the object-cognition-organ form.
And yet — and this is the delicate point — where the word does its work, where it succeeds in its own
part of the action, that success is not its own: it is made by the touch of the supreme power. As the
teaching says, "from the self-power-touch…" the things become givers of the fruit of all desires. The
power that makes the word effective is the reflexive-awareness of the Lord, flowing through it. What
is contracted by time, place, form, and action is not the param — like the jar. And the param-ness is
fullness (pūrṇatva); its opposite, the contraction, is what the experience refutes. The paśu-form — the
word, the cognition, the organ — is contracted; the param is the full, which the vimarśa is.
And this leads to the positive account of the powers. The throbbing (sphurattā) — the very pulsing of
the manifestation — is the great being (mahāsattā), undivided by place and time, the heart of the
param-Lord (kārikā 14). It is the same as the spanda, the wave (ūrmi), the eternal being. And the
powers by which the Lord acts — the making of the known (jñeyīkaraṇa), the constructing and dealing
with himself (k15–16) — these are all the reflexive-awareness. The division of the "I"-awareness and
the "this"-awareness (ahantā/idantā) is no ground for the self's otherness (k17): the self remains one
in both. And the powers of cognition, of conception, of determination (jñāna, saṃkalpa, adhyavasāya)
are, in truth, the one vimarśaśakti, contracted by the māyā-power into the many forms (k18). And even
in the very moment of direct manifestation — the sākṣātkāra — the vimarśa is present (k19): else the
running and the rest could not happen without the anusandhāna, the synthesis that joins.
So the whole positive account is one thought. The Lord is the word-mass, the reflexive-awareness; his
powers — the throbbing, the making-known, the determining — are all the one vimarśa, seen contracted by
māyā. The speech and the mind are not separate supremes; they are the ego's operation, quickened by the
Lord's power-touch. And the vimarśa is present everywhere — in the sudden surge, in the direct
manifestation, in the determination — because it is the very nature of the light, the heart of the
param-Lord.
---