chunkV2-I-pancamo-vimarsa-k14-19

IPVV · M00021
dhvanijanikā ahaṃkāravṛttireva kācit vāk pāṇyādivat, tatra ca kathaṃ paratvaṃ bhavediti | ato'pi iti enamapi nyāyamavalambya | tat iti paratvam | tatra iti śrīśivadṛṣṭau | tasyāḥ iti paśyantyā vācaḥ | ayaṃbhāvaḥ- iha (page 196) tāvatparameśvaraḥ śabdarāśiḥ | śaktirasya bhinnābhinnarūpā vicitrā | mātṛkādevīvargāṣṭakaṃ rudraśaktyaṣṭakaṃ pañcāśadvarṇāḥ pañcāśadrudraśaktayaḥ | paṃcamantramahāmūrtirbhagavān................... | ityādi vadatā bhagavatā tāvadāgameṣu śabdanaikaśarīratvaṃ vimarśātmatayā bhagavataḥ prakāśavapuṣo'ṅgīkṛtam | ye punaramī māyīyā varṇāḥ śabdātmānaste ghaṭādisthānīyāḥ | tadutthāpakaṃ ca avikalpasavikalparūpaṃ paśyantīmadhyamātmakaṃ jñānaṃ jñānāntarasthānīyam | tannirvartakaṃ ca vāgindriyaṃ pāṇyādisthānīyaṃ dvaitātmakamāyāpakṣanikṣiptaṃ ca | tat kathamiva paratattvaṃ syāt | viṣayajñānendriyarūpaṃ hi tat | yattu tatrāpi svakṛtyāṃśaprasādhakatvaṃ dṛśyate, tat paratattvabalasparśakṛtam api tvātmabalasparśāt ......................... | (spa. kā. 8) iti nītyā | tathāca nyarūpi bhagavatā te tairāliṃgitāḥ santaḥ sarvakāmaphalapradāḥ | bhavanti sādhakendrāṇāṃ nānyathā vīravandite | (mā. vi. 3|28) ityādi | yat kāladeśākārakṛtyasaṃkucitaṃ, na tat paraṃ ghaṭa iva | tathāca pāśavaṃ śabdajñānatadindriyādīti | paratvaṃ pūrṇatvamucyate, tadviruddhaśca saṃkoca iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | taduktaṃ śrīśivadṛṣṭau śaive vāca indriyatvam ..................... | (3|10) ityādi, pāṇyādīndriyavannaitadbrahma vāgindriyaṃ bhavet | (2|17) iti | tatraiva ca uktaṃ vimarśānubhavenaiṣā yathā vāk prathamaṃ śritā | (2|19) (page 197) ityāśaṃkya iti ceccaryatāṃ tāvatpaśyantī yujyate yathā | (2|20) ityādinā yo hi paśyati paśyantīṃ sa devaḥ paramo mataḥ | (2|64) iti granthena śabdanarūpatvaṃ bhagavataḥ | tata eva saṃvitsāramīmāṃsakena bhaṭṭaśrīnārāyaṇena stutaṃ sugirā cittahāriṇyā paśyantyā dṛśyamānayā | jayatyullāsitānandamahimā parameśvaraḥ || (sta. ci. 1) iti | atra ca paśyantīśabdena śrīsadāśivabhūmirjñānaśaktisvabhāvā uktā | yā'sau mahāpaśyantīnāṃ pratyagātmarūpāṇāmavibhāgātmikā paramamahāpaśyantī tayā ca yo'sāvānandamahimā parasvātantryātmā ullāsanīyaḥ, sā bhagavataḥ parā vāditi darśitam | parasparapremadarśanaṃ raterānandātmikāyā ulāsanaṃ karotīti laukikanidarśanena ānanda eva sphuṭīkṛtaḥ | etatsarvamāgūrya sūtrasya aparamardhaṃ vyācaṣṭe saiva ca iti | mukhyaśabdasya vyavacchedyaṃ darśayati tathāhi ityādinā | yat vyatiriktaṃ, na tadviṣayamaiśvaryaṃ pūrṇaṃ pratihatisaṃbhāvanopalabdheḥ | pūrṇasya aiśvaryasya vyāpakamapratihatatvam | yadāha aiśvaryādavighātaḥ iti | tadviruddhaṃ ca pratighātasaṃbhāvanamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | yadanātmabhūtaṃ, tat na atyantaṃ pratipattricchānuvarti svakārāṇādyanuvṛttivinābhāvāt | yacca yasya na icchānuvarti, tatra tasya na aiśvaryaṃ kāliṅgasya iva vaṅgeṣu | yathāha vīranāgaḥ tadutpattirhetoḥ sthitirapi nijapratyayabalājjarā kālāt | ityādi | aiśvaryavyāpakaṃ hi icchānuvartitvam, tasya idaṃ viruddhamiti; (page 198) aiśvaryameva ca ānandaḥ pūrṇatā,- iti upāpādi | tata eva āha muniḥ sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham | iti | ādiśabdena brahmaviṣṇurudrāṇāṃ parigrahaḥ | tathāhi sraṣṭavye sthāpayitavye saṃhartavye ca vyatirikte adhiṣṭhātāro māyāgarbhādhikāriṇo brahmādyāḥ, tadicchānuvartinaśca sarve lokapālā indragrahaṇena upalakṣitā mantavyāḥ | atra tuśabdena śrīmatsadāśiveśvaratāyā bhedamāha | ātmabhūtam iti ahaṃbhāvena avacchādanāt dehavadātmatāṃ prāptamityarthaḥ | paratantram iti svecchākalpitabhedatvena māyāśaktimidantāṃśamakhyātiprāṇamudbhedayitumapekṣamāṇam | svātantryam ityatra cchedaḥ | idaṃ tu iti yadatra sūtre prakrāntam | anantāyām iti pratiyogivirahāt tadapohanasaṃbhave vikalparūpatvena anāśaṃkyamānāyām | avyapadeśyāyām iti asāmayikyām | svarasavāhinyām iti nityoditāyām | dehādāviva na kalpitā iyamiti yāvat | idaṃ tu śuddhaṃ svātantryaṃ sarvasya idaṃbhāgasya ahantāyāṃ nimajjanāt | paraṃ svātantryaṃ yataḥ śuddham iti vākyasaṃgatiḥ | śuddhatve hetuḥ aiśvaryadaśāyāmiva iti, vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | vijātīyarūpāntarānupraveśo hi aśuddhiriti bhāvaḥ | aparatā yatra nāsti, tat param | sā ca vyatirekavaśāditi darśayati aparamindrabrahmādi iti | aparatvaṃ ca pūrṇaṃ vā leśato veti tu avāntaravibhāgo vṛttikṛtā na spṛṣṭaḥ, vivṛtikṛtā tu darśitaḥ | yata idameva svātantryamaiśvaryam, tato yuktamavocāma .................. tena jaḍātsahi vilakṣaṇaḥ | (1|5|12) iti || 13 || rahasyāgameṣvapi etat darśitamati sūtrāntaram | tadavatārayati (page 199) sā sphurattā mahāsattā deśakālāviśeṣiṇī | saiṣā sāratayā proktā hṛdayaṃ parameṣṭhinaḥ || 14 || anyadapi asyāḥ iti karacaraṇādivyāpāravailakṣaṇyena vimarśarūpāyā ityarthaḥ | āgameṣu parameśvaraśāsaneṣu ādigrahaṇāt vedāntādau, muniprokteṣu siddhapraṇīteṣu, gurunirūpiteṣu ca śāstreṣu yadasyā rūpa nāmadheyanirvacanavaicitryalabdham, tat sūtrakāra āha | ....................... tatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ | (spa. kā. 22) iti guṇādispandaniḥṣyandāḥ .................. | (spa. kā. 19) iti ......................... spandatattvaviviktaye | (spa. kā. 21) ityādau spandaśabdena ūrmireṣā vibodhābdhernistaraṅgasya kīrtitā | iti ūrmiśabdena ............................... sphurannirvṛtacit............... | (śi. dṛ. 1|2) iti sphurattāśabdena sā vimarśaśaktiruktā | kiṃ bahunā | prāktanakuśalavipākapravartitasaṃvitparāmarśābhyāsatapaḥprabhāva- pratilabdhonmeṣeṇa bhaṭṭaśaṃkaranandanena api sākṣātkāraḥ svataḥsiddhaḥ sā sphuradrūpatāsya hi | iti nirūpitam | sphuraṇaspandanādikaṃ hi kiṃciccalanaṃ prasiddham, kiṃcittvaṃ ca idameva yadacale'pi calatvāvabhāsaḥ | loke'pi bahutarādhyavasāyasvātantryapūrṇo'pi acalapratiṣṭhaḥ spandavāniti ucyate | tadimāṃ sphurattāṃ lokaprasiddhimeva anusaran vyācaṣṭe ghaṭādayaḥ ityādinā | yadāca [yathā ceti kha. |] iti yataścetyarthaḥ | tam (page 200) iti bodham | mama sphurati ghaṭa iti hi ahamaṃśalagnā sphurattā saṃkramyate bhāve | ghaṭaḥ sphurati iti hi ko'rthaḥ | ahaṃ tāvat prakāśātmā ghaṭarūpeṇa sphurāmi bodhātmano manāgapi atiricyamāno'natiricyamānaśca, tathā svātantryāt cakāsmi tadekatārūḍho'pi ghaṭa evamiti | ata eva uktaṃ bhaṭṭacandrānandena paśyato rūpamālekhādbhāto bhānānuṣaṅgi yat | svarūpabhānaṃ pratibhā bhāvānāṃ ................. || ityuktvā ............................... sātmasaṃśrayā || iti | anyathā tu iti yadi svakameṣāṃ sphuraṇaṃ syāt | anyasyāpi iti yoṇyadeśakālaḥ | anyasyāpi ? iti apare paṭhanti | yadi hi teṣāmeva sphuraṇaṃ rūpaṃ, tataśca anyasaṃbandhisvarūpamahimnaiva tadvyavadhānādāvapi sarvasya tathābhimānabhājanaṃ bhaveyuḥ | etacca abhyupagameneti mantavyam | vastuto hi na paraṃ paraniṣṭhaṃ bhavitumarhati, - iti uktamasakṛt | tat bodha eva sphurati jalamiva, tadāveśāttu ghaṭādayo'pi tṛṇādīveti ekānto'yam | yadviyoge yasya yat na rūpaṃ, tat tasya tadāveśāt tṛṇasya iva vāyujalādiyoge cāñcalyam | tathāca ghaṭādīnāṃ sphuraṇaṃ na bodhaviyoga iti svabhāvaḥ | tadviyuktāvabhavanaṃ hi vipakṣāt tadāveśavyatirekāt nivartate svaṃ vyāpakamasvabhāvatāṃ virundhānaṃ svabhāvatvamavalokyeti vyāptisiddhiḥ | tata eva uktaṃ śrīparameṣṭhinā ātmaiva sarvabhāveṣu sphurat ...................... | (śi. dṛ. 1|2) iti | evaṃ prakāśamānatvabhavatvapratibhāttveṣu bodhāveśakṛtameva bhāvasya kartṛtvaṃ samarthayitavyam | nanu iyatā prakāśa eva uktaḥ, natu vimarśaśaktirityāśaṅkya āha kevalam iti | prakāśasya api (page 201) vimarśalakṣaṇa eva nija ātmā | tena vinā hi aprakāśāt bhedo'munā durlabha iti upapāditam | mahāsattā iti vyākhyātuṃ sattāṃ tāvat vyācaṣṭe rūpeṇa iti | co vyākhyeyāntaraṃ samuccinoti | rūpeṇa svabhāvenetyarthaḥ | anyasya iti sattāsaṃbandhārthakriyākāritvāderaparatadrūpānveṣaṇayā anavasthopahatasya na pratiṣṭhāviśrāntirasti yataḥ | atha mahacchabdavyākhyānāya yā vṛttiḥ abhāvāpratiyoginī [vapra kha. |] iti, tāṃ vyācaṣṭe bodhavyatiriktaṃ ca iti | apiśabdena prāgabhāvādestāvat kathaṃcit bhāvarūpatā syāt, atyantābhāvasyāpi eṣā gatirityāha | nanu [nanu bhāvo'bhāva kha. |] abhāvo bhāvasya pratiyogī | satyaṃ bahiḥsadbhāvasya, natu prakāśamānatāyāḥ | tayā hi vinā pratiyogitaiva kasyeti darśayati bodhapratiyoginaḥ ityādinā | itarathā iti prakāśasya api yadi aprakāśaḥ pratiyogitvena śaṅkyamāno bhavet, tatastatpratikṣepasāro'hamiti vimarśo vikalpa eva syāt; naca asau vikalpa iti vakṣyate ahaṃ pratyavamarśo yaḥ prakāśātmā.............. | (1|6|1) ityatra vistarata iti abhiprāyaśeṣaḥ | nanu dravyatvaghaṭatvādivadābhāsarūpaṃ sattā nāma sāmānyam | tacca prameyabhūmikāpannaṃ kathaṃ śuddhapramātṛdharmavimarśātmatayā nirūpyetetyāśaṃkāṃ nivārayati sattā ca na iti | sa hi sattāśabdo rūḍhyā pravṛttaḥ | ayaṃ bhavanārthasya aseḥ śatrantasya bhāvapratyayena vyutpāditaḥ ādṛtārthaḥ iti yāvat | viśeṣaṇaviśeṣaḥ abhāvāpratiyoginī iti | deśakālābhyāṃ niśeṣaṃ nityameva yā na gacchatīti yat sautraṃ, tadvṛttiḥ nityā ityādikā vyākhyātumupakramyate (page 202) cittattvasya iti nityatā iti saṃbandhaḥ | sarvadaiva iti sarvatra vā ityapi mantavyam | anena ca idamuktaṃ- yat khaṇḍitapṛthākaṃ, tadeva kvacit kadācicca bhavat deśakālābhyāṃ kāraṇabhūtābhyāmāviśyeteti kṛtakasyaiva tau viśeṣaṇaṃ, na akṛtakasya | saṃvedanasya prameyakakṣyāpatitasyaiva ca pramātṛsaṃyojyamānābhāsāntarābhidhānadharmayojanasahiṣṇostau viśeṣaṇaṃ, na prameyatottīrṇasya pramātrekarūpasya saṃvedanasya | nanu nityatā sūtre vaktavyatvena sūcitā yato vṛttau saiva sphuṭīkṛtā | tatra ca kālāsparśa eva kāraṇam | tatra kiṃ deśopanyāsena sūtravṛttyorityāśaṅkya āha kālaprasaṅgena iti saṃkocābhāvaprasaṅgenetyarthaḥ | nanu iti paramāṇorhi saṃkucitadeśasya api asti nityatā | nanu sarvathaiva asaṃkucitā saṃvit vimarśaśaktirnirūpyā, tat kālābhāva eva sūtre sūcita iti kutaḥ | pratyuta vṛttikārasya idamakauśalaṃ- yadanena deśāsaṃkoco na anuvartita ityāśaṅkya anyathā vyācaṣṭe athavā iti niyataṃbhavaṃ hi nityaṃ, naiyatyaṃ abhavanābhāvaḥ | yadyapi ca deśasaṃkocavatastatsvarūpaniṣṭhā nāsti, tathāpi atra [atra yanna kha. |] ayaṃ na bhavatīti āpekṣikaṃ saṃbhavatyeveti nityatayā tadabhāvo'pi vṛttāvupalakṣitaḥ | nanu vedyadharmāveva tāviti kasmāt | āha deśakālau hi iti | etacca vyākhyātaṃ jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet .................. | (1|2|7) ityatra sūtre vitatya | antarmukhameva iti svātantryasṛṣṭaṃ tu bahirmukhīkṛtamiva bodho'yamatrādhunā ityādivikalpeṣu upāroha......... tāviti bhāvaḥ | nanu evaṃ prameyasya deśakālayoge idaṃ taditi yat sattātmakaṃ mahāsāmānyaṃ bhāti, yacca gotvādikamaparaṃ; tasya vyāpitvanityatve (page 203) na syātāmiti codyaṃ pariharati idam ityādinā | ākārasaṃkoco'nyonyābhāvalakṣaṇo na atra saṃkocakaḥ | sarveṇa hi rūpeṇa saṃvidvimarśo bhavati | etadapi atra upalakṣitaṃ mantavyam | evamiyaṃ mahāsattā vyākhyātā śaṃbhoḥ śaktiḥ svatantratvātsattāmātrasvarūpiṇī | iti sadevedamagra āsīt | (chāṃ u. 6|2|1) iti yā nirūpitā śrīrahasye śrutyante ca, kakṣyāstotre'pi ..................... viśvasya sattā mahatīti soktā | iti | atha sāratayā ityādi vyācaṣṭe iha iti viśvatra jagatītyarthaḥ | etacca tathā hi jaḍabhūtānām ......................... | (1|4) iti sūtre vitatam | arthanirbhāso'pi iti darpaṇādisadṛśo'pīti yāvat; tathāca uktaṃ mayā śrītantrasārādau antarvibhāti sakalaṃ jagadātmanīha yadvadvicitraracanā makurāntarāle | bodhaḥ paraṃ nijavimarśanasārayuktyā viśvaṃ parāmṛśati no makurastathā tu || (3 ā.) iti | tasyāśca iti kartṛtāyāḥ | svarūpopapādakatvāt iti .........................ṇāprakāśaśca sidhyati | iti | .................... na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate | (1|10) iti hi nyāyena prakāśabhinne bhāvajāte na boddhṛtvamupapadyate, nāpi cinmātratvamiti | tadetadāha uktayā iti | vakṣyamāṇayā (page 204) iti kriyādhikāre | niyatapūrvāparatāmātraṃ [tātmakaṃ kha. |] kāryakāraṇabhāva iti vitatya parākariṣyate nahi svātmaikaniṣṭhānām............................. | (2|4|15) ityādinā | tasyā api iti śrīsadāśiveśvarapadocitāyā ahamidamiti parāpararūpāyā ityarthaḥ | param iti ahamityetāvaditi yāvat | ahamityapi yadrūpaṃ, na tat nīlamitivedyasaṃsparśaniyatavimarśatulyamiti darśayati tasyāśca iti paraśivarūpāyāḥ | asyāḥ iti sarvatra vijṛmbhamāṇāyāḥ | saiva iti yaiva svātantryaprasaradiśā bāhyaparyantavimarśarūpā | eṣā iti akhilaprakāśānugrāhiṇī | pūrvikā iti icchādiśaktyantarakakṣyāṃ tāvadagṛhṇatī | kartṛtaiva iti asvātantryaleśo yasyāḥ na kaścit | citimātrarūpā iti etadeva cetanatvaṃ yataḥ | parasvātantryarūpamasyā vyācaṣṭe śodhitā iti | aparadaśāyāṃ bhinnaṃ, parāparadaśāyāmabhinnamiti ubhayathāpi yat vedyakāryarūpaṃ vastu, tadasyāṃ svātantryaśaktau pratyastamitaṃ ca pratyujjīvanayogyaṃ ca, pratyujjīvitaṃ ca akramameva āste iti | seyaṃ saptatriṃśī tattvakalā śuddhā ṣaṭtriṃśyāḥ paraṃ tattvamiti saṃbandhaḥ | iyatā sāratvaṃ nirṇītaṃ yat vitatya śrīviṣamadarśanasāraśāstre nirūpitaṃ śaktilakṣaṇena | iyatā sautraṃ sārapadam anuvādamukhena vidhirapi iti vyākhyātam | parameṣṭhinaḥ iti vyācaṣṭhe parame pade iti saptatriṃśarūpe | yathoktaṃ yogapīṭhasaṃsthitāya ............................... | iti mantratattvaṃ vyākhyātuṃ bhagavatā yogo'sya śaktayaḥ svākyā.................... | (ma. taṃ. 4|5) (page 205) iti, anyatra api sā parā paramā devī yoge bhairavayāmale | ityādi | nanu cintayā rahitaṃ yacca tatparam ....................... | ityuktaṃ, tatra kimanyat tiṣṭhatītyāśaṅkya āgamaṃ paṭhati parāt iti | parameṣṭhinaḥ iti vyākhyāya sāratayā iti sūtre yadanuvadanaṃ hetutayā hṛdayatve sādhye, tat vyācaṣṭe yathā iti [iti saṃbandhaḥ kha. |] cetanaṃ pratiṣṭhā iti saṃbandhaḥ, cetanāvatāmapi iti yathā iti saṃbandhaḥ | yathoktaṃ sākṣyaṃ [sākṣaṃ kha. |] kṛtsnamimaṃ dehaṃ yadyapi vyāpya tiṣṭhati | tathāpyasya paraṃ sthānaṃ hṛtpaṅkajasamudgakam || ityādi | prakṛte yojayati tathaiva iti | viśvacetanasya iti bhagavataḥ paramaśivasyetyarthaḥ | sā parā vimarśaśaktiḥ parameśvarasya pratiṣṭhā ityanena śabdena parameśvarasya hṛdayam ityanena ca śabdena vācyā | nanu kiṃ tayā vimarśaśaktyā asataḥ kāryatvānupapatteḥ | tattvabhuvanādikāryanirbharo'sau viśvātmā viśvarūpaḥ parameśvara iti ucyatāṃ param | naitadyuktamityāha anyathā iti | vimarśaktyā vinā mayūrāṇḍarasasya yā nīlapītādinirbhāratā sā yathā kāraṇatā, natu kartṛtā, tathā bhagavato'pi aśeṣaviśvanirbharatā syāt, naca kāraṇatāmātraṃ yuktamiti bhāvaḥ | camatkṛtirūpatvāt iti ānandātmakaparamabhogaparyantā viśrāntireva hi viśuddhaṃ svātantryaṃ yatra pratighātaleśakṛtamasvātantryaṃ manāgapi na śaṃkyaṃ yena (page 206) ātmānamata eva ......................... | (1|5|15) iti svātantryāmuktam......................... | (1|5|16) ityādi vicitraṃ nirmāṇaṃ vakṣyamāṇamabhivyanakti | tataḥ sarvotkarṣahetutvena sāratayā pratiṣṭhā sthānaṃ pāryantikaṃ hṛdayaṃ sā bhagavataḥ | itiśabdaḥ samastaitatsūtroktaṭīkārthaparāmarśako vṛttāvapi sphuradrūpatā iti sattā iti pratiṣṭhārūpā iti hṛdayam iti pratyekaṃ saṃbandhanīyaḥ | pratiṣṭhārūpeti prathamayā sāratayā iti śabdena vidhirapi sūcita iti vyākhyātam | anye tu- siddhāntāgamamātrābhiprāyeṇa mantro bhagavato hṛdayaṃ, mantraśca parāmarśamaya iti hṛdayaśabdena vimarśa āgameṣu vyavahriyate- iti manyamānāḥ pūrvamardhamanūdyamānārthatayā sāratayā iti ca hetutayā vyācakṣate | hṛdayameva iti na atra upacaritaṃ hṛdayatvam, apitu mukhyameveti bhāvaḥ | taduktaṃ brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca | śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || (14|27) iti gītāsu | anena sadrūpasya brahmaṇaḥ paramānandasya viśrāntisthānamahamitivimarśātmakaṃ darśitam | anyatra api yatsāramasya jagataḥ sā śaktirmālini parā | iti na tairvinā bhavecchabdo nārtho nāpi citergatiḥ | iti tatra tāvat samāpannā mātṛbhāvam ............... | (mā. vi. 3|9) ityādi na so'sti pratyayo..............................| vāgrūpatā cet ................................ || (vā. pa. 1|125) (page 207) ityādi | bauddhasāṃkhyādibhirapi adhyavasāyaviśrāntireva prakāśasya aṃgīkṛteti vimarśaśarīra [śarīra kha. |] eva prakāśo yuktaḥ || 14 || nanu anantaśaktau bhagavati vimarśaśaktiḥ kathamitthamabhiṣiktā,- iti śaṅkāyāṃ sūtradvayaṃ ātmānamata evāyaṃ jñeyīkuryātpṛthaksthiti | jñeyaṃ natu tadaunmukhyātkhaṇḍyetāsya svatantratā || 15 || svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ | prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet || 16 || tatra kartṛtvalakṣaṇā svātantryaśaktirviśvaśaktiśreṇīsamā- kṣepeṇa vartate iti saiva vimarśarūpā pradhānamiti tātparyam | tatra prathamaṃ ślokamavatārayati ataśca iti samānādhikaraṇāḥ paṃcamyarthāḥ, anena ataḥ iti vyākhyātam | ayam iti paṭhitvā vyācaṣṭe parameśvaraḥ iti | evakāramātmaśabdānantarīkṛtaṃ viśvasya na anyat rūpamiti sphuṭīkṛrtuṃ vyācaṣṭe viśvam ityādinā | jñātṛrūpatvādajñeyamevaṃ jñeyaṃ karoti,- iti dṛḍhena anumānena saṃbhāvyate hetvantarānupapatteruktatvāt | tāmimāṃ dṛḍhāṃ saṃbhāvanāṃ niyogalakṣaṇāṃ niyamāt ityanena vivṛṇoti | anenaiva ca padena pṛthaksthiti jñeyaṃ natu ityādi sakalaṃ vākyaṃ saṃkṣepeṇa vyākhyātam | asya hi prasaṅgo'rthaḥ, prasaṅgaviparyaye tu tātparyam- yadi pṛthaksthiti jñeyaṃ, tadā tadaunmukhye paratantro'yam iti asvatantro'yamiti asvatantro jaḍaḥ, jaḍasya ca kathaṃ jñeyaviṣayaṃ svātantryamiti prasaṅgaḥ | svasaṃvitsiddhaṃ ca idamasya | tato'yaṃ svātantryāt na paronmukha iti ātmānameva viśvaṃ jñeyīkaroti,- (page 208) iti prasaṅgaviparyayadiṣṭasiddhiriti sūtrārthaḥ | kāraṇāt iti bījādiva aṃkuraḥ | jāyeta iti yadi idaṃ yuktyā ghaṭeta, natu ghaṭate iti abhiprāyaśeṣaḥ | nanu kumbhakāro bhāvitaṃ ghaṭaṃ buddhyā abhisandhāya karoti, natu ātmānamiti saṃbhāvanāṃ nirasyati bhāvinyapi iti | pṛthagbhūtā iti ghaṭarūpa eva viśrāntā, natu saṃvidrūpe pratiṣṭhitetyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati- na vastutaḥ kumbhakṛt kartā,- iti uktaṃ vistarataḥ | nahi asya śuddhaṃ kartṛtvam | viruddharūpam iti pararūpam | nanu śuddhatvaṃ kathamiti anukuryāt | āha aniyantritaṃ hi iti niyantraṇaṃ hi pratighāto'svātantryamaśuddhasvātantryam | nanu viruddhatā tarhi śabdamātram | āha lokāpekṣayā iti | nanu parameśvarādaparaḥ ko lokaḥ | satyaṃ, sa eva tu parigṛhītamāyāśaktipracchādanapuraḥsaratayā vedyavedakayugalasahasramayo loka iti darśayati lokaṃ prati iti | nanu adhunā bhinne kartṛtā na yukteti brahmādīnāṃ tiryagantānāṃ sā kathaṃ syāt | ka evamāha- teṣāṃ kartṛtā kvacidapi- iti | kasya tarhi | āha parameśvarasyaiva iti | upacaritaiva iti tadicchopakalpitābhimānamātrasārā yāvadabhimānaṃ, na yathāvastu | tata eva abhimānagrahatyāge na kaścit karmabandhanaḥ | ityādi gītādipradeśeṣu nirṇītam | natu vibhoḥ iti na tasya upacaritā kartṛtā | yadi ca vyatiriktajñeyonmukhatā bhavet, upacaritā iyaṃ syāt; na pāramārthikī,- iti cittattvasya kartṛtābhāve viśvaṃ na kiṃcit syāditi prasaṃgaḥ | asti tu tat | tadanupacaritā sā | anupacaritatvaṃ vā itthaṃ- yadi na vyatiriktaṃ jñeyaṃ kāryaṃ ca, (page 209) apitu ātmaiva jñeyīkriyate iti | atraca svātantryaśaktireva vijṛmbhate iti saiva pradhānamiti piṇḍārtho vṛttivivṛtyoḥ | dvitīyaṃ ślokamavatārayan na kevalam ityādinā vedyīkaroti ityantena pūrvasūtrārthamupajīvati ata eva ityanena | etat viśeṣayituṃ tadānīntanam iti tadaiva tadekatayā sphurantam, yat vakṣyati yadāpi ātmānameva vaktāram ityādi | śivaḥ parameśvaraḥ,- ityādiparāmarśopalakṣitasya hi na śuddhaiva vedyatā, yat vakṣyati śivādiśabdānām ityādi | duṣkaramapi iti ātmano ghaṭāditayā vedyatādhānaṃ tāvatkaraṇaṃ ca, tacca śakyaṃ kadācit, idaṃ tu aśakyaṃ- yat vedakameva sat vedyaṃ ca sat vedakameva- iti | tadapi svātantryāt saṃpadyate yato vedyena saha vedakasya ekatā tattvataḥ | tat ghaṭādervedyīkṛtasya vedyatākāle bhavantyapi vāstavī vedakatā māyāśaktyā vedakabhāgādācchidyeva pracchāditā kartavyā, śivādiparāmarśe tu vedakāṃśādanācchinnasyaiva sā vedyateti | anyathā iti yadyevamapi kartuṃ na śaknuyāt, tadaviruddhameva [tadviruddhaṃ kha. |] arthaṃ jānīyāt kuryācca; tato niyamavyudastarūpajñānakaraṇāyogāt sarvaṃ jānāti karotīti yaḥ sarvaśabdastasya artho viluptaḥ syāt | nanu sa sarvaṃ jānātu ca karotu ca | yattu śivādiśabdavācyaṃ nirmitaṃ, tadavinirmuktasvātantryamiti kutaḥ | atra āha śivādi iti | tataḥ iti śivādiśabdāduccaritāt | tasyaiva iti sarvajñādirūpasya vedakasya upadeṣṭṛpade vartamānasya | evaṃnyāyabalena tadānīntano vaktā vedakarūpa eva sṛṣṭa iti pratipāditam | parāmarśabalena api evamiti brūte yadāpi iti | (page 210) ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | (bha. gī. 10|20) iti sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo ................ | (bh. gī. 15|15) ityādau na śarīrādirūpaṃ tadīyaṃ sarvasya ātmā sarvasya hṛdi saṃniviṣṭamupadiṣṭaṃ pratyakṣādivirodhāt | tadāha bodhātmatayā iti | tatra svakaṃ nidarśanamāha yathā iti parameśvaraḥ ityantam | yataścaivaṃ tadapi iti tata idamāpatati | kim | āha yo'haṃ vacmi iti nirdeśavaśena vakturātmanaḥ sa śiva iti nirdeśabalena pratipādyasya sato yaḥ sa eva pratipādako ya'hamidaṃ vacmi iti nirdeśabalāt, tasya yat lakṣaṇaṃ kartṛbhāvaḥ [kartṛtābhāvaḥ ka. |] kartṛtvaṃ nāma, tat vartamānamakhaṇḍitasya | sa yāvat iti | so'pi nāma | tenaiva iti akhaṇḍitapratipādakatvalakṣaṇakartṛbhāvena pratipādyate | yāvacchabdo'piśabdārthe iti duṣkaratādyotakaḥ | nanu pratipadyatāṃ tathā, tathātu nirmita iti kutaḥ | brūte pratipādyamānataiva ca iti | nanu tathābhūtena kiṃ nirmāṇena | ucyate tasyaivaca iti akhaṇḍitasvātantryasya | anyathāhi īśvara ityanīśvara iti bhāvanāderaviśeṣaḥ syāt | evamīśvaro mayā pūjyate dhyāyate upadiśyate ityādau nirmitastāvadasau pṛthak pramāturavabhāsāt, naca atyantaṃ pṛthak svātmanyeva tathābhāsāditi | tathā iti atyaktasvātantryatayā | tenaiva iti īśvareṇa | anye tu- ata eva svātantryāditi ślokadvayena śivādisṛṣṭireva prādhānyena abhidheyā [dheyasyārthasya kha. |] asya arthasya prasiddhatvāt, tatra tu pūrvaślokoktaṃ nīlādinirmāṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, dṛṣṭāntatāyojanāyaiva (page 211) kevalamityādyavatāraṇagranthaḥ- iti yojayanti | vyavahārayet iti śaki liṅ | evaṃca yojanā- evamātmānaṃ nirmāya upadeśapūjanabhāvanādivyahāramātmā kartumātmani śaktaḥ, tasmāditthamapi ātmānaṃ jñeyīkuryāt; tatra na vimarśaśaktireva heturiti yuktamavocāma svabhāvamavabhāsasya........................ | (1|5|11) iti | tena jñeyīkaraṇameva pradhānaṃ vidheyamiti vyākhyātuṃ vṛttiḥ ābhāsayati iti anyathā ābhāsya vyavahāravatīti vṛttirucitā syāt || 15-16 || nanu sa eva ātmā pratipādyaḥ, pratipādakaśceti kutaḥ | prakāśo hi bhidyate pratipādakasya nirābhāsatvāt, pratipādyasya ca sābhāsatvāt, vimarśābhedādabhedaḥ satyapi ābhasabhede sphuṭāsphuṭādāviva goḥ stanātpātataḥ kṣīre vikārastata eva hi | naca na kṣīramityeṣa vyapadeśo'sti tatkṣaṇam || (śi. dṛ. 1|18) iti nyāyeneti | etadapi atra nāsti pratipādakasya ahamitivimṛśyatvāt, idamiti tu pratipādyasya | atra uttaradānāya śaṅkitapūrvapakṣaṃ [pakṣa kha. |] sūtraṃ nāhantādiparāmarśabhedādasyānyatātmanaḥ | ahaṃmṛśyatayaivāsya sṛṣṭestiṅvācyakarmavat || 17 || etatpūrvapakṣopakramaṃ saṃkṣipya avatārayati ābhāsabheda iti | etatparāmarśabhede'pi ityantaṃ pūrvapakṣavyākhyānam | vakṣyate iti dūrāntikatayārthānām............................ | (2|3|10) (page 212) ityatra | mūlaparāmarśa ityādi uttaravyākhyānam | mūlaparāmarśo'hamiti, tasya atyāgastena vinā ayamīśvara ityasyaiva parāmarśasya apratiṣṭhatvāt [ṣṭhitakāle kha. |] tatkāle'pi anuvedhakatvena avasthānam | ādiśabdena tiṅkriyayoḥ pratyayamasattvabhūtāṃ ca śaktimupalakṣayituṃ sūtre nirdeśa iti vyācaṣṭe | kriyābhedena ca ābhāsaparāmarśau bhinnāvapi ekaparāmarśapratiṣṭhitau bhavataḥ- nipīyamānaṃ madhu madayati, kumbhakāro'yaṃ kriyate- iti | tadāha yogyatayā iti | kadācit iti | kālena kriyāpi upalakṣyate, prakṛte tu etadvaidharmyamityāha atra tu iti | tena bhinnāveva parāmarśāviti siddham | ābhāsāvapi bhinnāviti darśayituṃ yā vṛttiḥ ābhāsabhede ca iti, tāṃ vyācaṣṭe vyatirikta eva iti bhāvayituḥ | anābhāsasya iti vedakatayā | tadānīm iti tasminneva kāle | yadekasminneva kāle bhinnābhāsavimarśaṃ, tat bhinnaṃ ghaṭapaṭavaditi svabhāvahetuḥ | evaṃbhūtamapi yadi abhinnaṃ syāt, tat bhedo na kvacit syāditi kvacitsaṃbhavatvaṃ yadasya vyāpakaṃ, tat hīyeteti vyāpakānupalabdhyā vipakṣāt hetornivṛttiriti vyāptisiddhiḥ | evamiyatā ahantedantāparāmarśasya, tadupalakṣitasya ca ābhāsasya bhedādātmano vedakarūpasya ca anyatā śaṅkyate iti sūtraśaṅkitapūrvapakṣavyākhyānam | tathāpi ityanena samuccayopayuktāt caśabdādekasmādaparamapiśabdārthaṃ vartamānaṃ vyācakṣāṇo netisautravṛttigranthagatapramātaivetyevakāraspṛṣṭaṃ siddhāntabhāgaṃ vyācaṣṭe ātmā iti nirbhāsanakāle na para iti sphuraṇam | īśvaraḥ iti īṣṭe, svatantraḥ iti jīvitaṃ, śivaḥ śreya ānando viśrāntiriti tattvaṃ, pramātā pramimīte jānāti karoti iti vastu | (page 213) tadatra sarvatra ahamiti cet nirūḍhirna jātā, tadā ātmādiparāmarśā api na parāmarśā eva viśrāntyalābhāt | viśrāntisthānamevaca parāmarśa iti | nanu evamātmetyapi parāmarśo'haṃparāmarśasatattva iti kathamucyate ātmā tatra sṛṣṭa iti | āha kevalam iti ahamiti upakrama eva svātantryaparāmarśaḥ, ātmetyādau tu upakrame prameyatvena idantālakṣaṇapāratantryonmeṣaḥ [nmeṣe satyapi kha. |] satyapi anuvedhakatayā antaḥsthite ahaṃparāmarśe, tadāśayena sṛṣṭirucyate | antarīkṛtya garbhīkāreṇa antarṇīya vyavadhāyikāṃ ca tāṃ vidhāya | tathāhi ātmeti parāmarśasya anantaraṃ yadi ahantā na sphuret, tat pramāturviśrāntirna bhavediti ātmaparāmarśaviśrāntiparāmarśayormadhye ahamiti vyavadhātā parāmarśaḥ pākaparāmarśaviśrāntiparāmarśayoriva pacatītiparāmarśaḥ | nanu ahaṃparāmarśe'pi idantā sphurati upakrame kṛśo'hamityādau | satyaṃ, tatra tu idantānuviddho'sāvahamitivimarśaḥ śuddhāhaṃparāmarśe viśrāmyati,- iti uktamasakṛt yadyapyarthasthitiḥ................................. | (a. pra. si. 20) iti nyāyena, kevalaṃ tatra svātantryameva ubhayyāmapi ahantāyāṃ, prācyaṃ tu dehādisaṃkucitam | tadāha parāmarśāntarāvyavadhānena iti | iha tu upakrame ātmāyamiti prameyatākṛtaṃ pāratantryaṃ bhātīti ahaṃpratītirvyavadhātrīti uktā | etat saṃvādayati ata eva iti | yataḥ sākṣātparāmarśo vyavahitaparāmarśādantaraṅgaḥ, tataḥ kleśakarmasūtroktā api īśvaraśabdena pāratantryaspṛśyā parameśvarasya yā vācyatā uktā, tāmanādṛtya sūtrāntaram | praṇavopalakṣito hi rahasyabījamantrakalāpaḥ saṃvidvimarśaparamārthaḥ prameyarūpaṃ (page 214) paratantramarthaṃ naiva ullāsayati | ata evaṃvidhaḥ śabdo'vyayamiti ucyate | bahiḥsṛṣṭasya hi liṅgasaṃkhyādiśaktyantarayuktatā syāt, na āntararūpasya saṃvidrūpasya taddharmasya vā | ata eva samuccayanavikalpanādikaṃ bāhyavastuniṣṭhatvābhāvāt saṃvedanasvātantryollāsanalakṣaṇaṃ dharmamabhidyotayantaścādayo'pi asattvabhūtārthaniṣṭhā iti ucyante | samuccaya ityādau tu tadeva rūpaṃ sṛṣṭaṃ bhāti, tato liṅgasaṃkhyādiyogaḥ tatrāpi ca-arthapratītau ca apivyavadhānameva | praṇavena ca jāgradādyavasthācatuṣkaparāmarśasvātantryamayena viruddhavidhiniṣedhādisamastābhyupagamarūpecchādiśaktyavighāta- parāmarśinā sa īśvaraḥ satyataḥ parāmṛṣṭo bhavati svatantrasvabhāvaḥ, - iti tajjapastadarthabhāvanam | (yo. sū. 1|28) ityuktam, prameyarūpatāspṛśastu śabdāstathārūpavyavadhinā tatparāmarśaṃ vidadhate | yathoktamāgame bhriyātsarvaṃ ravayati sarvado vyāpako'khile | iti bhairavaśabdasya santatoccāraṇācchivaḥ || (vi. bhai. 130) iti | etadarthamevaca bhagavataiva śivādipadānāṃ 'srīmadvyomavyāpimahāmantrarāje mantravivaraṇaṃ svayameva nirūpitam | tadanusāreṇaiva vyāsamuniprabhṛtayo'pi tisro devyo yadā cainam ........................... | ityādi nirūpitavantaḥ | yadavalambanādabhijñānirvacanādyapi nāmasahasraparyantamanyairnirucyate | tata eva pāñcarātrikā niruktamādriyante | tiṅvācyakarmavat iti vyācaṣṭe yathā iti | siddharūpaṃ svatantramiti upakrame, sādhyamānaṃ paratantrārthaparyantībhūtamiti viśrāntau | pacati iti krameṇa kriyājātiguṇaparāmarśāḥ | ādigrahaṇāt kālādayaḥ | yathāha tatrabhavān (page 215) dik sādhanaṃ kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ | śaktirūpe padārthānāmatyantamanavasthitāḥ || (vā. pa. 3|6|1) iti | tata eva dravyāyamāṇānāmeṣāṃ saṃkhyākālādisaṃbandho na virudhyate, dvāvekatvaguṇāvayaṃ vartamānaḥ kālaḥ pūrvaṃ bhaviṣyannabhūtkarkī viṣṇujanmani bhūto bhavitā,- iti | ghaṭāvapākṣīdityādiparāmarśapratipanne tu saṃkhyākālādau sa nāstyeveti | tata eva tattvatastatparāmarśāḥ, na itare | svadarśanaṃ ghaṭayituṃ vṛttau dṛṣṭāntāntaraṃ yaduktaṃ, tat vyācaṣṭe yathāca iti | dārṣṭāntikasya pūrvamuktatvāt tatheti na punarupasaṃhāraḥ | smṛtiḥ iti vartamānavikalpanarūpā | asya dṛṣṭāntasya prakṛtena sāmyaṃ nāsti ubhayatra api smṛtāvanubhave ca ghaṭa itiparāmarśābhedādityāśayena āha atrāpi iti | sa iti parāmarśāntaramupakrame bhavadapi ayaṃ ghaṭa iti pūrvaparāmarśaviśrāntaṃ prathate | nanu sa iti na vastuparāmarśasya bhedakaṃ rūpaṃ, ābhāsabhedamātrametat kālabhedakṛtam | naca ābhāsabhedo bhedaka ityāśayena āha pakṣāntaraṃ sākṣāt ityādinā | sarvasāmyābhāve'pi vyavadhānāṃśe dṛṣṭāntaḥ prakṛte iti yāvat | etadeva ca yuktamiti darśayati parāmarśa ityādinā uktaprāyam ityantena | tena bhinnābhāsavimarśatvādātmano grāhyagrāhakatāyāṃ yugapat bheda ityatra hetāvābhāsabhedo vimarśabhedāpekṣo bhedako, vimarśabhedaśca nāstyeva,- iti so'pi asatkalpa iti heturatyantāsiddhīkṛta iti tātparyam | nanu evaṃ ghaṭa ityapi parāmarśo'hantāyāmeva viśrāmyati | yathoktaṃ idamityasya vicchinnavimarśasya....................... | (a. pra. si. 15) ityādi | tat ghaṭādisṛṣṭerapi kathaṃ parihṛtavedakabhāvatvaṃ yena ātmādisṛṣṭereva svātantryāmuktatvamuktamityāśaṅkya āha māyāpade ca iti | (page 216) satyametat, kintu pramātā ghaṭādyarthakriyāmarthayamānastāṃ bhinnaparāmarśasaṃpādyāmeva abhimanyate iti pāryantikamahantāparāmarśamadasīyaṃ na ādriyate, ātmādyarthakriyāṃ tu tatparyantaparāmarśaviśramamantareṇa na labhate, yathā pākādyarthā kriyā sādhyatāparāmarśam, tatastāṃ pāryantikīmeva viśrāntimatra pramāṇayati | māyāpadaṃ hi idaṃ vimṛśyate, tatra ca ahantedantayorvirodhaḥ, idantāyāmapi parasparaṃ ghaṭapaṭādīnāṃ, yadāha grāhyāṇāṃ ca iti | caitramaitrādyahantābhedo'pi ayaṃ grāhyarūpaśarīrādibhedāyatta ityāśayena punargrāhakāṇāṃ ca iti na avocat | tatrasthānām iti cinmātrasthānām | śuddhatvaṃ śarīrādyārūṣitamāyīyāhaṃbhāvāpekṣayā ahaṃbhāvasya | sa ca śuddhaḥ sarvameva sahate | svātantryaparamārtho hi asau | etacca uktaṃ svāminaśca................................. | (1|5|10) ityatra || 17 || nanu ātmaiva parameśvara iti tava saṃmataṃ, ātmā ca grāhakarūpo jñānādhyavasāyasmaraṇasaṃkalpādibhireva vyavahāraṃ vartayati, na vimarśaśaktyā; tat kasya anyasya sā nirūpitā,- ityāśaṅkāyāṃ sūtraṃ māyāśaktyā vibhoḥ saiva bhinnasaṃvedyagocarā | kathitā jñānasaṃkalpādhyavasāyādināmabhiḥ || 18 || satyaṃ vibhureva ātmā parameśvaraḥ | sa tu māyāśaktyā saṃkocāt grāhako yathā, tathaiva vimarśaśaktirapi māyāśaktisaṃkocitavedyoparāgasaṃkucitā satī jñānasmaraṇādirūpeti ucyate, nāmamātreṇa tu vimarśaśaktyatiriktaṃ kimapi jñānāditattvāntaramiti tātparyam | anena ca iyamapi śaṅkā śamitā bhavati- nanu viśvaparāmarśāstāva- (page 217) dahamityetāvanmātratatvāstataśca jñānasmṛtyādayo bhagavataḥ śaktayaḥ iti kathamuktaṃ, jñānādīnāṃ ca saṃśayādibhedaḥ kathaṃ, kathaṃca nīlādivaicitryamiti | māyīyavedyoparāgajaṃ hi idamiti hi tātparyam | etadavatārayati saiva ca iti | anupapannābhāsanaṃ māyā, tatra sāmarthyaṃ śaktiḥ; tadvaśāt bhinne vedake yat vedyaṃ bhinnaṃ vedyācca vedakācca tatra tatretyantaṃ pramātari vyākhyeyaṃ vaiyadhikaraṇyena prameye ca, anyathā sūtre'pi bhinne bhinnena ca iti | tatra tatra iti vicitre, yato vaicitryādeva jñānādināmabhedaḥ | evam iti uktaṃ yat yuktijātaṃ tat iti tasmāt hetorayamartho na nihnotavyaḥ | ko'sau | āha artha iti | ekarūpa iti, natu bahavaḥ prakāśāstadbhedahetūnāṃ deśakālākārādīnāmabhāvāt | viśvātmā iti sarvapramātṛtvena sarvajño'nyasya vedanāyogāt | viśvakṛt iti anyathā vaicitryamidamahetukameva syāditi hi upapāditaṃ vitatya, upapādayiṣyate ca | nanu īśvareṇa māyāśaktyā bhāsyate iti vaktavye kā iyaṃ vṛttyuktiriti matvā āha upayogāt iti | adhikopayogaprakāśanaṃ prayojanamabhipretya upacāro'yaṃ mantavya iti bhāvaḥ | ṣaṣṭhī ca iyaṃ bhāsyate ityetadapekṣayā [pekṣāpi kha. |] api yojyā | vṛttāvapi evam | yato'nyasya na kasyacit bhāsyate, tato vibhorjñānādikāḥ śaktayaḥ; natu ātmanāmiti darśayati tathāpi iti māyāpade'pi iti | tatra jñānaṃ vyācaṣṭe abhinavam iti apūrvam | pramātuḥ iti māyīyasya | nanu evaṃ vibhorbhāsyate iti kathamityata āha tacca ityādi | tat iti tato hetoḥ | tadīyā iti aiśvarī | saiva iti jñānam iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | adhyakṣam iti vyācaṣṭe indriya iti (page 218) akṣaiḥ karaṇatayā adhiṣṭhitamityarthaḥ | nanu pratyakṣasya avaśyaṃ viṣayeṇa bhāvyaṃ, tat kathaṃ sa vṛttau na uktaḥ | ka evamāhetyāha prakṛtam iti | viśvaṃ bhedena ābhāsyate iti hi uktam | tasyaiva bhinnasya iti vṛttiṃ śaṅkitapūrvapakṣanirākaraṇena vyācaṣṭe tasyaiva iti anubhūtasyetyarthaḥ | nanu smṛtāvadhyavasāye ca evamastu, saṃkalpe tu nava ekaviṣaya utthāpyate, ādigrahaṇagṛhīte ca saṃśayotprekṣādau vikalpe; tat kathaṃ smṛtisaṃkalpādhyavasāyasādhāraṇyena tasya iti vṛttāvuktamiti | atra pratibrūte anubhavasaṃskāra iti | evaṃ bāhyābhiprāyeṇa tasyaiva iti vṛttāvuktaṃ, yadivā tasyaiva iti anubhūtasyeti na vyākhyāyate, apitu māyāśaktiparavaśasyeti | etacca rūpaṃ vikalpyasya api asti,- iti vyākhyāntaraṃ darśayati tadānīmapi ityādinā | nanu pratyagātmano manovṛttiḥ saṃkalpaḥ, buddhivṛttiradhyavasāyaḥ, evamakṣavṛttirbuddhivṛttirvā jñānaṃ, manobuddhyakṣāṇāṃ ca jaḍatvamiti jñānādayaḥ kathaṃ citisvabhāvāḥ,- iti codyaṃ garbhīkṛtya vṛttāvapiśabdo yaḥ prayuktaḥ, tadvyākhyānāya āha yadyapi ca iti | atra uttaraṃ sphuṭayati tathāpi iti | yadyapyarthasthitiḥ.......................... | (a. pra. si. 20) iti nayena pratyagātmā śuddhasaṃvinmātraparamārthaḥ,- iti manobuddhyakṣavṛttīnāṃ vimarśātmakacidrūpataiva | evamevaca upakrāntaṃ vṛttikṛteti vṛttau darśayati citiśaktiḥ iti | co hetau | yataḥ pratyagātmā vṛttau parameśvara iti kathitaḥ, tataścitiśaktiriha parā kartṛtā mantavyā, viparyayeṇa vā hetuhetumattā yojyā | phalaṃ hi tulyam | nanu adhyavasāyo jñānenaiva svīkṛtaḥ | satyaṃ, asti tu aparo'sau yadarthaṃ punaradhyavasāyapadamiti darśayati (page 219) adhyavasāyaśca iti | sākṣātkāraikyena iti tāvataḥ sākṣātkārarūpatvāt | pratyakṣasya vyāpāro'dhyavasāyaḥ, vyāpāreṇa ca tadvato bhinnena na sthīyate, adhyavasāyabalāt vā aikyam | yadāha pratyakṣāyante hi vikalpāḥ iti | asti kūpaḥ iti saṃśayarūpaḥ pramukhe tathātvena aparisphuṭa ityarthaḥ || 18 || nanu savikalpe smṛtyādivarge astu vimarśo'bhilāpayojanāmayaḥ, sākṣātkārātmani tu anubhave tādṛśadarśanarūpe smṛteḥ pitaraṃ saṃskāraprabodhaṃ vidadhāne tatkāraṇakasaṃketasmaraṇāyogāt kāraṇānupalabdhyā pratyavamarśābhāva eva yukta iti parabhramabhañjanāya sūtraṃ sākṣātkārakṣaṇe'pyasti vimarśaḥ kathamanyathā | dhāvanādyupapadyeta pratisandhānavarjitam || 19 || etadavatārayati kathamanyathā ityādiyuktirūpasūtrāṃśārthopakramaṃ prathamasūtrabhāgābhidheyaṃ sādhyatayā paścāt nirdiśan | nanu parāmarśamantareṇa iti | satyaṃ, asti hi saḥ, ālocanasya tu paścāt | etat na sahate uttarakāla ityādinā | svātmani iti vikalparūpe pūrvajñāne sākṣātkāre vā avabhātasyeti vikalpadvyam | prathamamuddiśya āha svatmani iti | atra iti sākṣātkāre | na yujyate ityatra hetumāha yataḥ iti | yāvadityādinā iti yadevaṃbhūtaṃ vastu, tasya hetutvamasminnarthe iti yāvat | pūrvaṃ sādhye nirdiṣṭe yacchabdenaiva upakramyamāṇasya hetutāvagataye pañcamī | nahi atra tacchabdo bhavitā yata utpannā hetuvibhaktistasya arthasya hetutāṃ gamayediti | etat samīkaroti tat iti | arthasya iti arthe hi savikalpakaḥ, na svātmani tatra asya sākṣātkārarūpatvāt | etat dūṣayati tathāpi (page 220) iti | yatra hi na sākṣātkārātmā asau, tatra vikalpaḥ; [lpakaḥ kha. |] yatra ca na sākṣātkārātmā, so'rtho'prakāśamāna evaeti aprakāśamānasya vikalpe vimarśanaṃ vidadhat sarvasya pūrvajñānāvabhātasya kiṃ na vidadhyādaprakāśamānatvena aviśeṣāt | prakāśitasyaiva vikalpanaṃ yuktaṃ, na itarasyetyāśayena pūrvagrahaṇaṃ jñānagrahaṇaṃ ca | atra parakīyaṃ viśeṣapratipādanamāśaṃkate dūṣaṇāya athāpi iti | etat dūṣayati tatrāpi iti evamucyamāne satyapītyarthaḥ | pratipāditam iti satyam .................................................. | (1|3|1) ityādi upakramya dṛksvābhāsaiva ................................. | (1|3|2) ityatra prakaraṇe | tataḥ iti uktāt nyāyāt | yat vikalpyena [lpeta kha. |] saha aikyaṃ sākṣātkārasya, sa nirvikalpakatvābhāve hetuḥ | atha dṛṣṭasaṃkalanātmakam [saṃkalpakātmakaṃ kha. |] iti yadrūpaṃ vikalpanasya sākṣātkārabuddhāvasaṃbhavitvena darśitaṃ, tat vyāpakapūrvāparaparāmarśānupalabdhyā tadvikalpasyāpi na saṃbhavati nirvimarśatāyāṃ sākṣātkāradhiya iti darśayati nacāpi iti | saṃketasmaraṇopāyam........................ | (pra. vā. 3|174) iti hi nirūpitam | tatra saṃketasya smaraṇaṃ
vol M00021 · chunkV2-I-pancamo-vimarsa-k14-19 · lines via source.start/end