eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena
dharmāntaraviśeṣyatvena ādigrahaṇasūcitena vā kriyāvattvādinā tāvat
dravyabhāvaḥ | tacca etat
sakalamābhāsāntararūpamidamitipradhānaparāmṛśyatayā ullasati
rājapuruṣa ityādau
(page 247)
rājādīnāṃ pradhānaparāmṛśyatvābhāve
dravyatvotthāpakānāmuktābhāsānāmaparāmarśāt | prakṛte'pi
ghaṭo'yamitiparāmarśe ghaṭaśabdasya arthe guṇabhāvagamanāt
tadabhedenaiva idaṃparāmarśaḥ, anyathā arthe'nadhyastaḥ svatantra eva sa
śabdo vimṛṣṭo bhavet, asmāt agnerḍhak iti nyāyena, natu arthavācakaḥ |
tatrāpi anekaśabdatvadarśane jātivyaktidarśane vā
svarūpātmakavācyapravaṇasyaiva vācakasya avabhāsaḥ | nanu evaṃ
vācakasya parāmṛśyatā asti,- ityetadeva sandehapatitamidaṃśabdena
sākṣādaparāmarśāt | śuklaḥ paṭa iti ca śuklaguṇasya pūrvameva
prakāśitaparāmṛṣṭasya viśeṣaṇatākāle na punaḥ prakāśaparāmarśau
saṃbhavato'nekajñānālambanatāpakṣe | naca kṛtasaṃketaḥ paṭaśabdaḥ
kevalapratītyarho bhavati śuklaguṇavat svabhāvata evavā
saṃketakālātprabhṛti vā vācyādhyastasyaiva tasya prakāśanāt, ata eva
atra na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ, apitu adhyāsa iti vyavahāraḥ tataśca
pṛthagidantāparāmṛśyatvābhāve nāmnaḥ pramātṛtattvāt bhedena
parāmarśanamiti sandigdhameva,- ityāśaṅkya āha svanāmnā tu iti | iha
prakāśitasya parāmarśābhāve prakāśitatvameva durghaṭamiti darśitam |
tataśca yathā bāhyasya nīlasya prakāśamānasya nīlamiti
vācakaparāmarśastathā vācakasyāpi prakāśasya avaśyabhāvyaṃ
vimarśena | naca tatsvarūpavyatirekeṇa tat vijātīyaṃ śabdāntaramasti
sāmānyarūpaṃ vā viśeṣarūpaṃ vā yena tat nīlavācakaviśeṣarūpaṃ
vimṛṣṭaṃ bhavet | naca anekaśabdatvāśrayeṇa tatsadṛśena śabdāntareṇa
tadvimarśo'navasthayā nīlaparāmarśasyaiva abhāvaprasaṅge
nīlaprakāśāyogāt | tasmāt svarūpaparāmarśasvabhāva eva arthasya | yato
nīlaśabdaḥ parāmarśakastataḥ svaparaparāmarśakatvameva asya
svaprakāśatvam |
(page 248)
parāmarśo hi prakāśasya satyaḥ svabhāva iti niveditam | pradīpasya tu
dṛgāvaraṇakāricchāyābhidhānadharmāsahiṣṇutātma bhāsvaratvaṃ
svātmani bhavat ghaṭādāvapīti, yenaiva ca bhāsvarabhāvena arthaprakāśe
arthasaṃvedanarūpe tasya upayogastenaiva svātmano'pi saṃvedanarūpe
prakāśe | iyati prakāśasya phalabhūmirbījabhūmiśca
vimarśanadīpanarūpā prakāśa iti uktā | jñānaṃ tu svātmanā
prathamānaṃ tayaiva prathayā arthamapi prathamānaṃ karoti,- iti
sphuṭameva svaparaprakāśakam | tena dīpaḥ svaparadīpanaḥ, śabdaḥ
svaparaśabdanātmakaḥ, jñānaṃ svaparaprathārūpaṃ, vimarśastu
svaparavimarśarūpo na pṛthak gaṇyate | jñānasvabhāva eva hi asau |
vācakaṃ tadarthaparāmarśe parāmṛśyate prakāśamānatvāditi
svabhāvaḥ | parāmarśābhāve prakāśanameva na bhavet
tatsvabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāditi vyāptisiddhirvācakasvarūpeṇaiva
[vācakaḥ kha. |] tatkriyākarmatadanyābhāvāt dīpajñānavaditi |
tadetadāha nahi tena ityādinā | anabhidhāya iti aparāmṛśya | nanu
viṣayatvamindriyagocaratvaṃ, tat dhūmasya iva śabdasyāpi bhavatu |
jñāpakasya hi kimetadapūrvam | atra āha vācyībhāva eva iti
parāmṛśyatetyarthaḥ | kuto'yaṃ viśeṣa iti cedāha prakṛta iti |
svarūpavācyatvanirṇayaprakaraṇādeṣa viśeṣa iti yāvat | tathā hi
upakrāntam
ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca bhāsate |
artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate || (vā. pa. 1|50)
iti
grāhyatvaṃ grahaṇatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā |
tathaiva sarvaśabdānām............................................. || (vā. pa. 1|55)
(page 249)
iti ca | etadeva sphuṭayati jñānaśabda ityādinā granthena | nanu
akṣijñāne [akṣa kha. |] yathā dīpāloka ālokāntaraṃ na apekṣate, tathā
śrotrajñāne śabdo na śabdāntaramapekṣate, eṣaiva anapekṣā asya
svarūpavācakatā, natu evaṃ ghaṭasya,- ityāśaṅkya āloko'pi vā iti
uktam | naca āloke svarūpavācakatvaṃ prasiddham | nanu iyatā svarūpaṃ
vācyamabhidheyamiti astu, parāmṛśyatā tu atra samarthanīyā
pramātṛtattvāt bhedeneti śaṅkāmuddharati abhidhā ca iti | ābhimukhyena
yathārucikaraṇasvātantryaparyantatayā śabdanasvabhāve
prayoktṛpratipattṛlakṣaṇe pramātari dhāraṇaṃ praropaṇaṃ viśramaṇā
parāmarśanamityeko'rthaḥ | tathāca vakṣyate svarūpāvivekenaiva hi iti |
evaṃ svanāmnā tu astyeva iti yaduktaṃ, tadupasaṃharati tena astyeva iti |
tatpūrvaka eva arthe prayogāntaraṃ vācakaḥ svarūpaṃ parāmṛśati [śyati
ka. |] arthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādijñānavaditi svabhāvaḥ |
niścayasaṃśayādijñānāni hi svātmani niścayarūpāṇi eva, aniścaye hi
saṃvidrūpaviśeṣasya niyato vyavahāro na bhavet, yadihi tathāpi bhavet
tatrārthe niścayādisvabhāvatvāt, tarhi asvaprakāśe [śepi kha. |] prakāśe
arthaprakāśamātrādarthadṛṣṭau siddhāyām [yāspra kha. |]
apratyakṣopalambhasya.................................. |
iti na ucyeta, niścayāntarāpekṣayā ca niścayasya vyavahāre anavasthā
svaprakāśatvābhāva iva saṃvedanasya saṃvedanāntarāpekṣayā | nanu
arthe'sau niścayaḥ, na svātmani; tarhi kathaṃ vyavahāra iti vaktavyam |
nahi imāḥ kalpanā apratisaṃviditāḥ |
iti
sadājñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasya apariṇāmāt |
iti
(page 250)
cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ |
ityādi ca śākyasāṃkhyādibhiḥ kathamuddhoṣyate | pratisaṃvedanaṃ hi
pramātṛrūpatābhimukhabhāvagamanena samyagadhyavasāyaparyantaṃ
vedanaṃ prakāśanamucyate | puṃsprakāśādananyathābhāvataḥ
sattvaprakāśasvabhāvo niścayasvabhāvaśca arthātmani iva svātmanyapīti
na niścayāntaropayogaḥ | nanu evam
aśakyasamayo hyātmā............................. |
ityādinītyā svātmani avikalpakatvaṃ yat vikalpānāmapi ucyate, tat kathaṃ
bhavet | asmatsiddhānte tāvat
svabhāvamavabhāsasya............................ | (1|5|11)
itinayena vimarśamayatvaṃ sarvasaṃvidāmavikalpatve'pi tathā
vimarśādevaca vyavahāraparisamāptiḥ | nahi tatra atadrūpāropaṇamartha
iva abhiśaṃkyate, yena vikalpatā svātmani upayujyate
tatsaṃvedanātiriktasya tatsaṃvedakasya
āropaṇaśaṅkātadapasāraṇādivyāpārakāriṇo'saṃvedanāt | bhaṭṭastu
adhyavasāyāpekṣāmetadarthameva prāmāṇyasya na icchati | tadāha
siddhaṃ siddhatayā rūpaṃ nirūpyaṃ na tathā tataḥ |
iti | prakāśasvasaṃvedanādeva hi arthaḥ prakāśitaḥ, saṃvedanaṃ ca
prakāśitamiti kimapareṇa | adhyavasāyāpekṣaprāmāṇyavādināṃ tu
iyatyeva atra gatiḥ- yathā asti kūpe jalamiti
vikalpe'nadhyastavastupratibhāsānantarabhāvini rajatamidamiti vikalpe vā
koṭidvayasparśasya asaṃvedane'pi sādhakabādhakapramāṇāsaṃbhavāt
saṃśayarūpatvaṃ phalataḥ paryavasitamiti ucyate, tathā svasaṃvedane
bhramatvāśaṅkāyā
no cet bhrāntinimittena saṃyujyeta................. |
(page 251)
itinyāyena samāropakasaṃbhavanibandhanāyā abhāvāt phalato
niścayarūpataiva | yadāha dharmottaropādhyāyaḥ
nahi ajñānamātre'pi sattāyāmiva sandehaḥ |
ityādi | tatra api darśane yadi tathādhyavasāyatādātmyaṃ
svasaṃvedanasya na bhavet, tadanadhyavasitena prakāśamātreṇaiva
vyavahāre siddhe kimarthānubhavo'pi
adhyavasāyamukhāvalokanadainyadūyamānatāpakṣe nikṣipyate | atha
adhyavasāyena vinā na vyavahāryaḥ prakāśaḥ, svasaṃvedanaprakāśo'pi
tarhi evaṃ; niśayaprakāśasya api ayameva panthāḥ | vyatirikte ca
adhyavasāye anavasthā, avyatirikte ca vimarśatādātmyameva prapatati
[pratapati kha. |], vimarśatādātmyādevaca sukhādau rāgādau
saṃśayādirūpatve ca caittavargeṇa pṛthaṅniścaya upayujyate
samāropaṇāderasaṃbhavāt, arthe tu tasya
saṃbhavādāropāpasāraṇaphalaḥ pṛthagasya asāvupayujyate eva [evaṃ
kha. |] satyapi arthaprakāśasya vimarśamayatve | taduktaṃ
pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhī |
ityalaṃ bahunā | tena astyeva ghaṭaśabdena svarūpasya
parāmarśo'rthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādisaṃvedanavaditi
siddham | nanu ghaṭaśabdasya svarūpaṃ śrotrendriyeṇa cet gṛhyate,
parāmṛśyeta nāma | prakāśasya hi svabhāvaḥ parāmarśaḥ | sa
prakāśābhāve kathaṃ bhavet | naca iha śravaṇavyāpāro'sti |
etatparihartumāha tacca iti | nanu śukaśārikādivaktṛbhedena
bhidyamānāsu ghaṭaśabdavyaktiṣu samānākārapratyayabalokalpitamastu
tāvadutkṣepaṇatvāditulyavṛttāntaṃ
vyaktibhāgakrmākramaparyanuyogamavadhīrya ghaṭaśabdatvasāmānyaṃ,
tattu na vācakatvena loke prasiddhamityāśaṅkāṃ śamayati
(page 252)
tatraiva iti sāmānye vikalpite saṃketo vyavahārakālānuvartini ca | naca
evaṃbhūtasvalakṣaṇamiti sāmānya eva saṃketaḥ | nanu evaṃ
svanāmnaiva vācakasya parāmarśanamiti yuktaṃ nāma | yattu uktaṃ
vācyavācakasvarūpe vicchedenaiva idantayā prakāśete iti, tat kathaṃ
samarthitaṃ bhavet | idantā hi vicchedaḥ | naca vācakaśabdasvarūpaṃ
pramātṛsārāyā vimarśabhūmervicchinnaṃ bhāti |
tadavicchedasāratvādahaṃbhāvocitameva taditi āśaṅkya āha tena ca iti |
vācakaśabdasvarūpeṇa parāmṛśyamānena yataḥ samānādhikaraṇaḥ
sannarthābhāsa ābhāsena vimarśākṣepāt pratyavamṛśyamānārthaḥ,
tasmāttadapi tatheti idantayā pratīyate eva | nanu avyavadhānena arthavadeva
sākṣādidamiti kiṃ na bhāsate | tadāha vācakasya iti
vācakatvādevetyarthaḥ | parāmarśakatā hi vācakatvam | sā ca
pramātureva nijaṃ vapuriti vācakasya sato na kadācidiyaṃ durdaśā bhavati
| nanu evaṃ pramātaiva asau, tat kathamucyate- nāmno bhedenāsti
parāmarśa iti | tatra āha vācyaviśeṣa iti pṛthubudhnodarākārādinā
viśiṣṭena vācyena yadupādhānamuparāgaḥ [upadhānaṃ kha. |], nacāpi
tat lākṣayā iva sphaṭikasya paramārthato'tra bhedābhāvāt; kintu
māyopakalpitabhedabhuvi saṃketamahimnā samāropitam | tena adhyāropeṇa
hetunā yathā
bhinnasaṃvedya...................................... | (1|5|21)
iti bhāvisūtranayena ahamityavabhāsanocitaṃ pramātṛtattvaṃ jñānamiti
pramāṇamiti ca vedyoparaktamiti kṛtvā karaṇatayā vyapadiśyate
saṃvedanabhāgena, tathā vācyoparaktamiti kṛtvā vimarśāṃśena [śe
kha. |] abhidhānaṃ śabdanamiti karaṇatayā vyapadiśyate; natu karmatayā
pāratantryeṇa śuddhena | karaṇasya hi kartṛviśrāntitayaiva
svātantryarūpapāryantikaparispandāspadatvādeva
(page 253)
ananyāpekṣayā sādhakatamatvam | karmāṃśasparśāttu
pāratantryamucyate karavālasya hi vīrakaratādātmyamiva
yadabhyāsādidameva tanmūlaṃ karaṇatvam | sadyaḥparigṛhītāyudho hi
yathā jīyate, na tathā vijayate | taduktaṃ mayaiva
kartṛkarmobhayāśleṣaśālinā yena tu kriyām |
kartā karoti karaṇaṃ tat...................................... ||
iti | nanu bodhasya api bhavati avyavadhānena vedyatā idaṃ saṃvedanamiti,
vācakasya tu kimeṣā gatirasti | astītyāha asākṣāt iti vācakatvāt
pracyāvitasyetyarthaḥ, asākṣāt punarvācakasya api vācyatvāvirodho yadā
śiṣya upadiśyate- jayati bhuvanakāraṇam- ityatra jayati iti idaṃ
kriyāvācakamiti upadeśāya pramātuḥ prameyateti [yate iti kha. |]
saṃbandhaḥ | vācakasyāpi iti ayaṃ ghaṭa ityādau yo'haṃ vacmi sa eva
ātmā iti
svātantryāmuktamātmānaṃ [tat svāta kha. pāṭhāntaram |]
............................. | (1|5|16)
itinītyā vācakatvaviśrāntiṃ pāryantikīmanujjhata evetyarthaḥ | yadā tu
vācakatvaṃ naiva spṛśyate, tadā vāstavaṃ [sphuṭaṃ kha. |]
vācyatvameveti darśayati kvacitpunaḥ iti | adhyāpanādau
śiṣyapratipādanecchayā hetubhūtayā yadā svarūpaviṣayaiva prayoktuḥ
pratītirviśrāmyati, tadā svarūpa eva śuddhe vācakatāmaspṛśatyeva
[katāsaṃspṛśatyeva etamagni kha. |] | evamagnimiti bhavati parāmarśaḥ |
atra svarūpameva vidheyatayā pratipādyam, etasmādagnerḍhagiti tu
anūdyamānatayā atra hi ḍhagvidheyaḥ | tena pradhānaguṇabhāvabhedena
[bhedane kha. |] parāmarśo'sti idantayā,- iti nidarśanadvayena uktam | nanu
agnimetaṃ paṭheti vācakasyaiva tasya pāṭho vācakādeva
(page 254)
ca agnerḍhagiti āśaṅkya āha tadā ca iti | agnirdahatītyatra yo vācakaḥ
śabdo'munā agniśabdena anukaraṇīyaḥ, sa vyavahāravākye'rthaṃ [hāre
kha. |] prati guṇabhāvāpanna eva ucyate iti abhidheyatayā parāmṛśyate
ayamagniśabda iti | asyāṃ tu avasthāyāṃ sa eva vācako
guṇabhāvabhūmikāyāḥ kevalaṃ pracyāvita iti paramārthato'sau
[rtho'sau kha. |] tanmaya eva | ayaṃ ghaṭa iti tu sphuṭaśabdodīraṇena
bāhye'rthe pratipādayitumiṣṭe yathā ayaṃ ghaṭaḥ prakāśate iti
prakāśāṃśo māyāśaktivaśāt prṭhakkṛtaghaṭapakṣaprakṣiptaḥ
sannidantāpadavīmavatīrṇa eva, naca pṛthaktayā prādhānyena; tathā
vimarśāṃśo'pi | tena bodhasya iva vimarśasya api tattvaṃ tāvadahamiti |
tato'pi idantā ahaṃbhāva eva līnā tatastasmāt pracyutā api
guṇabhāvenaiva bhavantī, paratra prādhānyena api bhavantī
guṇabhāvakakṣyāṃ spṛśantyeva tatastāṃ kakṣyāmujjhantīti tātparyam |
tatra tṛtīyaiva daśā vyavahāropayoginīti tāmeva vitatya vicārayati
bāhyārtha ityādinā | nanu na śuklavat śabdo'rthasya dharma
ityāśaṃkya dūraviprakṛṣṭaṃ dṛṣṭāntamāha siṃha iti | yathaivahi
siṃhatvaṃ māṇavake adhyāropitaṃ, tathaiva vācakasvarūpaṃ vācye
kevalaṃ vācakasya vācyānadhyastaṃ na kathañcana svarūpaṃ vācyasya
vācakādhyāsavandhyaṃ vaṭusiṃhayoriva anācaritopadānamiti [pādānam
kha. |] upacārāt pṛthagayamadhyāsa uktaḥ | tata eva na atra upacāraḥ iti [iva
kha. |] bhinnaparāmarśaviṣayatā āropyamāṇāropasthānayoḥ | siṃhe'pi
iti parāmṛṣṭe eva iti saṃbandhaḥ | pratītiparisamāptāvavadhitvaṃ yato
nāsti, tata eva pratītiryato na samāpyate tāvadeva yato na tayā pratītyā
pratyetavyaṃ, apitu saiva pratītiḥ svātmanaḥ kṛtitvāya paraṃ mṛgayate, tato
hetorarthasya śuklaguṇasiṃhāderdravyatvaṃ
(page 255)
na syāditi pūrveṇa saṃbandhaḥ | arthasya idamiti yo vimarśaḥ, sa
tadvācakasya api,- ityevaṃ vā pareṇa arthasyeti saṃbandhanīyam | atra
hetumāha svarūpamabhidadhat iti parāmṛśan abhedāvabhāsanāt iti
svarūpeṇa saha arthasya otaprotīkaraṇāt abhidhatte iti parāmṛśati | nanu
dhūmaḥ parāmṛśyamāna eva agniparāmarśopayogī, naca tatra
abhedāvabhāsanamasti | satyaṃ, tata eva tu na dhūmo vācaka iti ucyate,
śabdastu abhedāvabhāsanādeva vācakaḥ | etadāha svarūpa iti |
vācakaprāmarśasvarūpādaviveko yo'rthasya, tenaiva upalakṣitaṃ
parāmarśanaṃ yat, tadabhidhānakriyā ucyate; natu vivekena
dhūmakṛtamiva agneḥ | etacca pūrvamuktamapi śaṅkāntaraśamanāya
upakṣiptam | kaścidācakṣīta-vyutpattermukhamavalokayate
śabdārthavyavahāraḥ, sāca svarūpavivekenaiva bhavati, śabdo vācako,
vācyastu artha iti | tat kuto'yamaviveka āyātaḥ | atra āha evamevaca iti | caḥ
śaṅkāṃ dyotayati | evameva iti avivekenaivetyarthaḥ | vṛddhavyavahāre iti
nimittārthe saptamī | vṛddhavyavahārastāvadavivekenaiva |
tannimittādavyutpattistathaiva saṃketanimittikā dvidhā
sāmānādhikaraṇyena itarathā vā | pūrvā bhedaniṣṭhaiva, uttarā tu
rāhoḥ śira itivadupāyamātramavivekapratipatteḥ | etat darśayati etaddhi
ityādinā | vidvadvyavahāra eva tarhi pramāṇīkāryaḥ | āha vidvadbhiḥ iti
lokavatpratipattavyo laukiko'rthaḥ parīkṣakaiḥ |
iti hi nyāyaḥ | nanu yadā bhinnābhyāṃ pṛthageva asaṃbaddhaṃ
śabdamarthaṃ vā abhidadhadbhyāṃ vākyābhyāṃ saṃketaḥ [taḥ kriyate
tadā kha. |], tadā na sāmānādhikaraṇyaṃ
(page 256)
karaṇyaṃ na vaiyadhikaraṇyam | tadāhi asaṃbaddhameva tat
dvayamudāsīnamevetyāśaṅkya āha yadāpi iti | yadāpi evaṃ saṃketaḥ
kriyate, tadāpi,- iti uktaṃ bhavati | kathaṃ saṃketaḥ kriyate ityāha yadā
ityādi | atra hi ucyate ityantena vākyena śabda eva avamṛṣṭaḥ, na arthasya
nāma api gṛhītam | boddhavyaḥ ityantena śabdamaspṛśatā artha eva
taṭastho'vamṛṣṭaḥ | kiṃ taduktaṃ bhavatītyāha ayam ityādi |
pratyakṣavikalpāvaseyo dṛśyasajātīyo'sādhāraṇābhijñānapradarśito
vā artho ghaṭaśabdaparāmarśābhedena
parapratipādanātmakavyavahāranimittaṃ vyavahartavyaḥ, anyathāsti
[stiraparaḥ kha. |] na paraḥ pratipādayituṃ śakyo lāghavena |
parāmarśābhāve ca pratipattireva kathaṃ parasya bhavet | etat vastu uktaṃ
bhavati vākyadvayena api | atra ca vastuni svarūpāviveka eva tattvam |
etaduktaṃ bhavati- vākyadvayārthe'pi yadā- tadetyābhyāṃ yāvadeva
ekavākyārthīkṛtaṃ, tāvadeva yadidametatparāmarśanaṃ; tadeva
arthaparāmarśanaṃ tvayā kartavyamiti tātparyārtho'vatiṣṭhate | nanu
yadā dhūmo dṛśyate, tadā agniḥ pratyeya iti ekavākyatve'pi na
dhūmāgnyorabhedastadvadatrāpi,- iti codyaṃ nirasyati anyathā iti | evaṃ
tātparyābhāve kena prayojanaprakāreṇa saṃketaḥ kriyeta | nahi tasya anyat
prayojanamasti vyavahārasiddhiṃ muktvā | sā ca abhedenaiveti uktam | nanu
laukikīmabhedapratītimapahāya saṃketaḥ phalāntarāya bhaviṣyati | etat na
sahate nahi iti | nanu pratītiranubhavarūpā tāvat siddhā, kiṃ tatra saṃketena
| vikalpātmikā api yadi śabdāntarātmikā, tat kiṃ saṃketāntareṇa | atra
āha kintu iti | sahajo'pi parāmarśavyāpāro ghaṭādiśabdanamayaḥ
saṃpādyate siddharūpaghaṭaśabdopakrame'pi
(page 257)
naisargiko drava iva kaṭhinalavaṇaśakalopakramatve'pi lavaṇarasadravamaya
iti | nanu dhūmāgnivadastu pratyāyyapratyāyakabhāvaḥ, kimanena
svarūpāvivekeneti yo muhyet, taṃ pratipattihetūnāṃ vicitratāṃ
saṃvitsiddhāmupadarśayan pratyāyayati kiṃciddhi ityādinā avabhāti
ityantena | svasāmarthyādeva iti yogyatayaiva | indriyam iti | tat hi
bījādikamiva aṅkurādāvapratīyamānameva pratītau kāraṇam | tatra iti
pratītau tāvat praviśati, anyasyāmeva vā tasyāmeva vā,- iti [iti kha. |] tu
vādāntaram | tathāhi dhūmādagniriti vākyārthapratītau
vikalparūpāyāṃ dhūmo hetubhāvena viditatrairūpyādilakṣaṇayogitvāt
sādhyāvinābhāvitvena adhikaraṇatayā praviṣṭo daṇḍipratītau daṇḍa iva
saṃyogitvena ekajñānālambanaviśeṣaṇaviśeṣyavāde vā | nahi
vākyārthavikalpo dhūmamantareṇa vahnimātra eveti bhavati; adhyavaseyaṃ
tu bāhyamagnimapekṣya tatraiva [tatraiva kevale kha. |] na kevale pravṛttiriti
tadabhiprāyeṇa tatpratītyananupraviṣṭo'pi dhūmaḥ [dhūma kha. |]
pratītyantarapraviṣṭa iti ucyate daṇḍī śete iti pratītau daṇḍa iva
bhinnajñānālambanaviśeṣaṇabhāvādeva | punaḥśabdaḥ ābhyāṃ
pakṣaliṅgābhyāṃ viśeṣamāha | arthagrahaṇena śrautraḥ pratyayo
nirākriyate, janakatayaiva indriyavadāste, nāpi antarbhavatyeva paraṃ
dhūmavat | yadivā ekavākyatayā dhūmādeva śabdasya viṣaya utpadyate,
pratīterdarśanānumānavailakṣaṇyena bhavantyā
abhidhākhyāyāstādṛśaḥ svabhāvo yena abhidhīyamāna eva arthaḥ
śabdamayaḥ svīkṛtaśabdanarūpo bhavati, natu śabdo na bhāti cakṣuṣi,
nāpi pratītyantare bhāti dhūma iva | naca tasyāmeva pratītāvarthāt
pṛthagbhūtatayaiva bhāti bhūtalādiva ghaṭaḥ, apitu tena arthena sārdhaṃ
milita eva otaprotībhūta eva |
(page 258)
nanu bhinnākṣavīkṣaṇīyayoḥ śabdārthayoḥ ka eṣa vṛttānta ityāśaṃkya
vācaka iha śabdaḥ, tasya ca śrotragrāhyatā, naca kācidavasthā,- iti
darśayati nahi ityādinā śabdavyāptiḥ ityantena | nahi śrotragocara eva
śabdaḥ, apitu pratyavamarśarūpa iti saṃbandhaḥ | niyamasya niṣedhe
hetumāha madhyagranthena suśrūyamāṇo'pi iti | na tathā iti na śabdaḥ
syāt, asti ca tadāpi śabdavyavahāraḥ
upāṃśurmantraṃ japati............................. |
iti śabdaviṣayavyaktavāktvavyavahārāditi bhāvaḥ | tasya
catvāri vāk parimitā.......................... | (ṛ 1|164|45)
itinayena catuṣṭayīṃ vyāptiṃ darśayitumāha ahamiti iti | anena
parāvasthā uktā sā [sa kha. |] prathamam ityādinā paśyantīrūpā
parāparāvasthā sādāśivī tāvataiva iti iyataiva tāvadasau
pratipādanakriyāyāṃ svatantraḥ pratipādyasya tadānīmeva āsūtritatvāt
paratastu ityādinā madhyamābhūmirvidyāmāyobhayasparśinī |
manomayatvena iti antaḥkaraṇarūpasya māyāpramāturullāsāt yā
prāṇanākhyā vṛttistayā kramikatvena cañcalarūpayā prāṇavṛttyā
prāṇodayena bheditau parasparataḥ svarūpataśca yau viśarārūkṛtau
vācyavācakau, tayoryo madhyamābhūmāvavabhāsaḥ; sa
pṛthagbhūtagrāhyagrāhakaprapañcamīṣadracayati [bāhya kha. |] |
yato'ntarālavartī sa prapañcaḥ mahāsaṃvidaḥ pṛthagbhūto bahiśca
sphuṭatāmaprāptaḥ, tata eva ātmamātraviṣayaḥ, natu
sarvapramātṛsādhāraṇaḥ; atyantacañcalaḥ, natu sthiraḥ | saṃkalpanā hi
na ekatra avatiṣṭhate | cañcalapavanopagṛhītaṃ hi saṃvedanaṃ na sthiraṃ
bhāti
(page 259)
dhruvamapi ravibimbaṃ yadvadantastaraṅgam |
iti | tata eva
rākṣase rākṣasaṃ bhāvam...................... |
ityādi nirūpitam | saṃsaraṇaṃ nāma yadājavañjavībhāvalakṣaṇaṃ,
tadeva caturdaśavidhasargādikrameṇa bahuśākhatvādinā taruriva | tasya
mūlabhūtoṣau prapañcaḥ | yato'ntarālavartini eva tasmin
rāgadveṣādilakṣaṇena abhiniveśādhiśāyinā rasena upaseka ārdratā
pṛthagbhāvalakṣaṇaśuṣkatāpāsanaṃ kriyate bahirbhūmau hi
saṃsṛjyante na bhidyante........................... |
iti nyāyena | mamedamitisaṃbandhābhāve kau rāgadveṣau, idantāyā api
ahaṃbhāvaprarohe bhedasya aprarūḍherbhedādhiṣṭhānaḥ kathaṃ
saṃbandha iti tatrāpi na rāgādaya iti madhyamābhūmāveva
māyīyayorgrāhyagrāhakayorullāsaśca saṃbandhaśceti tatraiva
rāgādayaḥ, mūlaṃ ca sekena upabṛṃhaṇīyaṃ bhavati,- iti darśitam |
mūlasya cañcalatvena vicitraḥ prarohaḥ saṃsārasyeti uktam |
antarālavartinam ityanena idamapi āha- yastata eva bhūmerāntaraṃ
rūpaṃ spṛśati, sa vidyā yāmeva abhiniviṣṭaḥ | yathoktaṃ
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya.................. | (spa. kā. 48)
ityupakramya
.....................ṣvamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ||
iti | yastu tayaiva bahiranudhāvati, sa saṃsārameva puṣṇāti | yathoktaṃ
.......................................................paśuvartinī |
bandhayitrī ........................................................ ||
iti | asyāmevaca madhyamābhūmāvadhyāso vācyavācakayoriti
upapādayati
(page 260)
tatra ca iti vedyavedakaprapañcaracanālakṣaṇāyāṃ madhyamāyām |
pramātṛbhūmimeva iti buddhiprāṇalakṣaṇamāyāpramātṛtādātmyam |
idantayā iti tataḥ pramāturmāyīyādapi pūrṇena bhedeneti yāvat | natu
[nanu ka. |] iti tathābhāsena hi bhūtalaghaṭavat ko'dhyāsārtho bhavet | tena
iti vācakena śabdena māyāpramātṛbhūmirna tyajyate
madhyamādaśāyām | vedyatvena hi tadānīmartha eva pṛthagavabhāsate,
śabdastu ahaṃbhāvameva śavalayati paraṃ, natu tataḥ pṛthak bhavati
manāgapi īdṛśaḥ saṃkalpayitā | ahamiti hi tadānīṃ
māyāpramāturavabhāsaḥ | taduktaṃ svarūpāvācyatva [pavācya ka. |]
iti ahantāśavalīkārakāraṇabhūto hi asau vācakaḥ parāmṛśyamāna eva
arthasya parāmarśakaḥ | vācakasvarūpeṇa ca saha yato'rthasya
parāmarśastato'rthagatedantā arthādhyaste [vyaste kha. |] vācake'pi
prasarpati iva, natu sākṣādasya idaṃbhāvaḥ | arthādhyāsādevaca
vācakasya śāntyabhicārādiprayoge'rthasya tathābhāvaḥ, anyathā tajjape
pratipādyasya śroturabhāve aṅgulisamayasya aṅgulisamayāntareṇa
nirantareṇa yatha na śāntyādi, tathā atrāpīti adhyāsa eva sutarāṃ
prātītikametaditi na hetutāmātramatreti sa evaca pratyavamarśaḥ
ityādinā vaikharīdaśāmaparadaśāyā eva prasaramayīṃ nirūpayati |
evakāreṇa ādyaiva daśā etatparyanteti darśitam | pramātṛ ityādinā eva
ityantena madhyamābhūmermāyāpramātṛrūpāyā atrāpi aviyogaṃ
nirūpayan pūrvapūrvāviyuktatāmuttarottaradaśāyāḥ pradarśayati |
sthānakaraṇābhiharaṇātmakaṃ yat pramāturvyāpārāntaraṃ,
tadrūpatāṃ prāpya tadvyāpārasaṃpāditaśabdarūpatāṃ pratipadya,
śrotrendriyagrāhyeṇa bhinnena rūpeṇa nirbhāsamānā, bhinne ca vedye
svabhāvādhyāsanatadvedyarūpatāṃ spṛśantī
(page 261)
suparisphuṭākārā bhavati | vaikharī hi vyāpārarūpā ca [ca kāryarūpā
ca iti kha. nāsti |] kāryarūpā ca | sā tasyāmapi daśāyāṃ
māyāpramāturdehabhūmikāmadhyāsīnā atyantaṃ bhedena
nīlādivedyavat nirbhāsate iti tadavadhireva śabdavyāptiruktā, na
nīlādyavadhiḥ | nīlāderapitu paramārthataḥ śabdavyāptireke | yathāhuḥ
parameṣṭhipādāḥ
ghaṭāditvavivṛttāsau gṛhyate cakṣurādinā | (śi. dṛ. 2|8)
iti | nanu śrotragrāhya eva śabdaḥ, madhyamādiṣu tu śabdatvaṃ
svamanīṣikāmātramiti kāṇādasya mohaṃ
pārameśvarāgamavyavahārapradarśanena nirākaroti ata eva iti | yata
etāvatī śabdavyāptistataḥ parādirūpatayā japa uktaḥ
jīvanmuktau [kto ka. |] paro devi muktau sūtritabhedakaḥ |
madhyamo bhogamokṣākhya upāṃśuḥ siddhidāyakaḥ ||
vāciko bhūtaviṣajitsaśabdastvābhicārikaḥ |
iti ṣoḍhā japajñasya mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ ||
iti | anyathā parādirūpatayā kathaṃ japaḥ syāt | japo hi
śabdāvartanasvabhāva eva ucyate, natu dhyānacintanādyāvartanena
japavyavahāraḥ | japa vyaktāyāṃ vāci iti hi smaranti | nanu āgamāntareṇa
citiḥ pratyavamarśātmā................................. | (1|5|13)
ityatra sūtre paṭhitena śrīkālapādīyena śravyasyaiva śabdatāvyavahāro
darśita iti śaṅkāmapāsyati kevalam iti | lokaprasiddhyapekṣo'yaṃ
vyavahārastata eva proktagrahaṇaṃ tatra | vastuto hi
sādākhyaṃ yatparaṃ bījaṃ sarvabhūteṣvavasthitam | (sva. )
ityupakrāntaṃ yat, tasyaiva anena vyāptiruktā | ata eva
mayaṭpratyayopādānaṃ
(page 262)
tatra upapannam | nanu yadi śabdāvartanaṃ japastadavicchinne
kālabhedamaspṛśati paravāgrūpe kathaṃ japavyavahāraḥ | āvartanasya hi
vicchidya vicchidya yadudīraṇaṃ, tadeva rūpam | parāvasthāyām iti
sakṛdvibhātatvavat sakṛdāvartanameva tatra japa iti yāvat,
āvartanavyavahāraśca tatra udayamātre | sakṛcchabdena tu ekavāravācinā
sadārthaparyāyeṇa vā vicchedaśaṅkā nivāritā, yathoktaṃ prāk
svarasoditā iti | yastu
bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā |
japaḥ so'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ || (vi. bhai. 145)
iti parādaśāyāmapi āvartanavyavahāraḥ, sa spṛṣṭāyāmasyāṃ
paśyantīmadhyamādarśapatitāyāṃ daśāyām | evaṃ saṃketakāle
śabdananiṣṭhameva saṃketanamiti svarūpāvivekena
arthaparāmarśo'bhidhānamiti vyutpādya vyavahārakāle'pi eṣaiva vartanī
yanmukhaprekṣī saṃketa iti nidarśayati vyavahārakāle ca iti | co'pyarthe |
na kevalaṃ saṃketamūlāyāṃ vyutpattāvayaṃ prakāro
yāvadvyavahāramūlāyāmapi,- iti anena vitatya tadeva vibhajya ucyate
yattaduktaṃ evameva ca vṛddhavyavahāra iti | śrotāpi iti na kevalaṃ
vaktā tathābhūtaśabdanamaya ityarthaḥ | tathaiva iti vaktṛvadeva tatra
anūnādhikam | tadeva vimarśanamiti vadan ghaṭamānayetyato
vakṣyamāṇāt śabdanāt vailakṣaṇyamiha darśayati | sa ca ayaṃ vyavahāro
na saṃketānupajīvīti darśayati śabdana eva iti | nanu svīyaṃ parakīyaṃ
ca śabdanamekīkartavyaṃ saṃketena, tacca na apramitaṃ tathā
sukaramityata āha tadapi iti śabdanaṃ svagataṃ svasaṃvedanāt, paragataṃ
tu anumānāt, tadanumāne ca kartavye śabda eva sthūlaḥ sthūladṛṣṭyā
(page 263)
kāryaheturvastuvṛtte, natu svabhāvahetureva | śabdanāvasthaiva hi
tatparyantā | ānumānikatvaṃ tāvat parairapi upagataṃ paramārthatastu
vyaptismaraṇādisaṃvedanavighnābhāvāt śabdapramāṇarūpatayaiva
śabdaḥ svarūpamiva nīlādimiva ca prayoktṛgataṃ śabdanātmakaṃ
parāmarśamapi svaparāmarśābhedenaiva parāmṛśan, parasya
tatsvarūpaparāmarśamayatāmiva tannīlādyarthaparāmarśamayatāmiva ca
tatprayoktṛparāmarśaparāmarśanamayatāmapi vidhatte | nanu evaṃ
vyavahāro mayaṭśabdāducyate, sa ca [etadu ga. |]
taduktasvarūpasaṃvidhānātiriktaḥ kaḥ | na kaścidaparo'sāviti darśayati
śabdanasyaivaca iti | madīyaṃ parāmarśamayaṃ parāmṛśati, etadīyaṃ
ca ahamityeṣa eva parasparavyāptilakṣaṇo [rāprāpti ka.] vyavahāraḥ |
vyaveti karmavyatihāramāha, haratiḥ prāptimiti hi uktaṃ prāk | nanu
ghaṭamānayeti vakturyādṛśaṃ darśanaṃ, na tādṛśaṃ pratipādyasya | ka
evamāha | tādṛśameva hi tat, tathāhi praiṣastasyābhipreta iti |
preṣayāmyahamimamiti hi parāmarśe vaktuḥ śrotuśca praiṣo'bhipreta eva
sphurati preṣito'hamiti | kevalaṃ kartṛkarmabhāvo'tra
pratipādakapratipādyatvavaśādeva vijṛmbhate, sahi praiṣasya
pratipādakatvādeva kartā, itarastu pratipādyatvādeva karma
tathābhisandhānenaiva śabdaprayogāt | yastu taṭasthaḥ, tatra na asau
pratipādya iti tasya na svātmani preṣyamāṇapratipattiḥ, apitu
viditasamayatvāt so'pi tanniṣṭhameva praiṣaṃ pratipadyate ayamanena
preṣita itipratipatteḥ, ayameva adhikāryanadhikāriṇoḥ pratipattau viśeṣaḥ |
ghaṭastiṣṭhatītyatra api māmayaṃ pratipādayati, ahamamuṃ
pratipādayāmīti asti evaṃ saṃkramaṇe parāmarśavaicitryam | upajīvyo hi
parāmarśaḥ svatantratvena kartā nirbhāsate, tadanujīvī tu
tatpāratantryādeva karmabhāvametītyevaṃ [mabhyetī kha. |]
(page 264)
bimbapratibimbavat vaiparītyaṃ, saṃkramaṇasya [ṇe ka. |] kevalaṃ
ghaṭastiṣṭhatītyatra kartṛkarmatāvaicitryaṃ śabdena padarūpeṇa kenāpi na
spṛṣṭaṃ [sṛṣṭaṃ vā spṛṣṭaṃ kha. |], prakaraṇādisahāyavākyagamyatā
tu tasya kena apasāritā tatsannidhau hi tatpratīteḥ | yadi anyathāsiddhatvaṃ
kriyate, tat vākyārtho'pi na kaścit bhavet vākyagamyaḥ | tena
vākyasaṃnidhau yāvadavyavadhinā niyamena pratīyate, tāvato
vākyārthatvamanavadyameva [manapodyameva kha. pāṭhāntaram |] |
anenaiva āśayena kartavyatvaviśrāntaṃ pratipattikartavyatābalāt [pattiḥ
ga. |] sarvaṃ vākyamiti kecana manyante | athavā kiṃ naḥ etena | tadastu
śabdena aparigṛhītam, anumānamātrāt tu avagamyate | sarvathā tu praiṣaḥ
śabdena padātmanā na spṛṣṭa iti viśeṣaḥ | taṃ punaḥśabdena āha |
punaḥśabdena ca vaktṛsajātīya eva prathamaparāmarśaḥ caramaṃ tu
svātmani pratipādyatāṃ parāmṛśata eva
vaktṛviparītaparāmarśāntarodayaḥ | praiṣasya hi īdṛśa eva svabhāvo- yat
vaktari preṣakatā, pratipādye tu preṣyatā | paramukhena api vyavahāre
mūlabhūta eva svatantraḥ, anyastu tadanukārī lekha iva vastuto na vaktaiva |
sa tu svarūpasya kevalaṃ vaktā lekhavadeva, svarūpāttu pratipannāt
praiṣapratipattau pratipādakapratipādyatvāvagatiḥ | nanu praiṣo gamyamāna
iti prakriyālakārastu
kartṛkarmānyataraniṣṭhasaṃkhyāmātraśabdanarūpaḥ, tat kathaṃ
praiṣo'pi lakārasaṃśabdita iti uktam | ucyate- iha
anādivyavahāraparamparānirūḍheryato yāvadutpadyate śabdanaṃ
śabdāt, tāvat so'bhidhatte iti tāvat paramārthaḥ | praiṣe'pica bhavati ataḥ
parāmarśa iti so'pi kiṃ na vācyaḥ | yogyatā vā samayo vā kiṃ
guṇapradhānatāvaicitryāvaruddhena ekatra api arthe pratihanyate
(page 265)
yena śabdasya bhāraḥ kaścit bhavet [bhavati etaśca ka. |] | tataśca
yathonmiṣitadṛśo yāvat yogyadeśagaṃ yogyaṃ vastu, tāvat
samastaviṣayanirbhāsaṃ cākṣuṣaṃ vijñānam, naca asya bhāraḥ kaścit;
tathā śabdasyāpīti praiṣo'pi paramārthatastenaiva saṃśabditaḥ
saṃkhyādivadeva | prakriyāstu aniyatākārāḥ | kvaciddhi dhātuḥ sādhane
diśi puruṣe citi tadākhyātamiti kartrādi dhātuvācyamiti abhyupagatam
[upagatam ka. |] pratipādakaśabdaniṣṭhāḥ kila yathāruci carcyantāṃ
prakriyāḥ, kaḥ khalu vyavahāraniṣṭhe tu ākhyeye śabde viśeṣa iti
alamavāntareṇa bhūyasā | saṃkramaṇa iti bimbapratibimbayorhi
dṛṣṭametat vaiparītyamiti bhāvaḥ | anurūpeṇa iti
praiṣasāmarthyāyāteneti yāvat | evaṃ vyavahāramūlāyā
vyutpattestattvamabhidhātuṃ vyavahāraparamārthaṃ vicārya
saṃketamūlayā api vyutpattyā vyavahāramūlayaiva yuktaṃ bhavitumiti
pratyāvṛttyopasaṃhāramukhena āha tadevam iti bhavati iti pratītiḥ iti
saṃbandhaḥ | vyavahāropayoginī iti vyutpattiriti mantavyam | yathāhi
aṅgulīsaṃvartanādi saṃketabalāt dānādiviṣayatāmātreṇa
vyavahāropayogi, na tathā śabdasvarūpaṃ tasya pratītau
parāmarśanabhāge parityaktasiddhasvabhāvatayā sādhyamānatvena
śabdanarūpatayānupraveśāt | aṅgulīsamaye'pi
vyutpattivyavahārakālayoḥ śabdanarūpataiva vijṛmbhate | tata eva na
sāmayikatvamātraṃ śabdanasya | tathābhāve'pi na sāmayike
anyasmiṃstadupayogo bhavet | nahi aṅguliniveśe tajjātīyamaparaṃ niyamena
upayogi, na sāmayikaṃ śabdanaṃ samayāntare praveśāditi
sāmayikatvasya vyāptā [vyāptatada ka. |] tadananupraveśaḥ ekenaiva [naca
ka. |] carite'rthe'nyānupayogāt,
(page 266)
tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | tata eva śabdanasya pratītivyāpāratā
uktā | tena parāmarśāvasare śabdaḥ śabdanarūpatāṃ gato'rthamapi
bahiṣprakāśamānaṃ ghaṭa iti tanmayīkurvannātmānaṃ vastumayamiva
vastu ca svātmamayamiva saṃpādayati, tadāpica bahiṣprakāśabhūmau
tayorbhedādeva adhyāsavyavahāraḥ, anyathā ātyantike aikye kathaṃ
tadvyavahāraḥ | ata eva bhinnendriyagrāhyatvādinā adhyāsavādaṃ
bādhate iti darśayati natu iti | taccedamanavakāśaṃ- na arthe śabdāḥ santi
- ityādi | nanu ca viśeṣaṇaviśeṣyayorapi ekaṃ śabdanamasti
śabdārthayoriva, tatastatra api adhyāsavyavahāraḥ syāt yathoktarūpaḥ;
naca asau saṃvedyate iti śaṅkāṃ śamayati daṇḍītyatra iti | evaṃ
prakriyākrameṇa tāvadekaśabdananiṣṭhatvaṃ tayornāstīti upapādya
pāramārthikamapi rūpamāha eka evaca iti | tadā ca bhedāvasthāyā
abhāvaḥ | ekamekena śabdanena yadi [na yadi kha. |] śabditaṃ, tadā kiṃ
kva adhyastaṃ syāt | nanu vastutastāvat daṇḍapuruṣau bhinnāveva,
vastuvṛttaṃ na atra upayogi, kintu avabhāsanamatra vijṛmbhate | tacca bhedena
nāsti daṇḍītyasyāmekaghanavikalpyapratītau
vākyārthapratītisthānīyāyām | vastuvṛttānujīvī ca na
adhyāsavyavahāraḥ | etat darśayati evamevaca iti bhedena
prakāśamānāvityevam [śya ga. |] | etat iti anyonyādhyastāvucyete
ityetadvākyārtharūpaṃ vastu | nanu evaṃ prakāśo bhedamādarśayan
vaiyadhikaraṇyaṃ śabdārthayorāvedayate, parāmarśastu tadvaiparītyena
sāmānādhikaraṇyam | tatra vyavahāre kiṃ samucitataramityāśaṅkya āha
sāmānādhikaraṇyam iti vaikharīprasare | abhedaśca iti madhyamābhūmau |
prakāśabalopanate
(page 267)
tu bhede vaiyadhikaraṇyaṃ na ādriyate | atra hetumāha śabdana iti | uktaṃ
hi
svabhāvamavabhāsa.................................... | (1|5|10)
iti, vakṣyate ca
dūrāntikatayārthānām.......................... | (2|3|10)
ityādi | tadayaṃ vācakasvarūpādhyāsa eva vācyatvaṃ, tadadhyāsaśca
vācakatvamutthāpayati,- iti vyavahāryaṃ vastu
nāmarūpalakṣaṇamanevaṃrūpatayā na kadācidāste,- iti ekānta eṣaḥ |
tataśca ayaṃ prayogaḥ- vācyavācakena parasparādhyaste vyavahāre
parasparaviśeṣato hlādatāpādyarthakriyā yogyatvāditi svabhāvaḥ |
śuklapaṭayorhi parasparoparāgādarthakriyābhedaḥ | tadvat taruṇīti
ākarṇyamānameva hṛdyamarthoparāgāt [hṛdyarthopa ka. |], strī
dṛśyamānāpi hṛdyā iyamasau ramaṇītyuparāgāditi | nanu
paśyantībhūmau kīdṛgadhyāsaḥ | na kaścit tatreti nirūpayati ata eva iti
yato vibhagena avabhāsate'dhyāsavyavahārastata [sataṃ kha. |] ityarthaḥ |
āstāṃ tāvat iti uttaratra tu etatprapañcayiṣyate
svaviśrāntyuparodhāya.............................. | (4|1|10)
ityādyuddeśeṣu | prakṛtamupasaṃharati sthitameva tu iti | bhedena
pramātuḥ pṛthagbhāvena parāmarśakāle śabdaḥ prakāśate, tasya ca
svarūpameva anurūpamucitamidantāvamarśanam | naca tatra
vyutpattirupayujyate | sā hi vyabhicāraśaṅkāṃ śamayitum | naca sā
svarūpaṃ prati saṃbhavati | sā hi viśiṣṭavyavahārasiddhaye
śaktiniyamaprakhyāpanakṛtāt niyamavyāvartanāt | naca svarūpasya tat
saṃbhavatīti | tasya antaraṅgatve vyutpatteśca anupayogaḥ | nanu svarūpeṇa
vācyena kva
(page 268)
vyavahāraḥ | āha agnimimam iti | tadevaca iti svarūpadvāreṇa
yadidantāvamarśanam | nanu evamagnimāhareti svarūpasya āharaṇaṃ
kasmāt na bhavati arthasya ivetyāśaṃkya āha kevalam iti |
śītamapaneṣyāmaḥ iti hi prakaraṇādibalādarthakriyāviśeṣaṃ prati
arthitā jñātā, sa ca arthenaiva sādhyaḥ, na śabdasvarūpeṇa; yastu tenaiva
sādhyastatra svarūpameva vācyatvena sphuṭamupalakṣyate- agnerḍhak
agniṃ paṭha iti | yadyapi ca agnimāhara ityatrāpi tatsvarūpā(dhya)stasya
yadāharaṇaṃ, tatsvarūpasya adhyāharaṇameva, itthamevaca tadāharaṇaṃ
yuktam, na svātantryeṇa vācakasya tadāharaṇaṃ bhavediti nyāyāt; tathāpi
vastubhāgameva lokaḥ pradhānatvena parāmṛṣṭamabhimanyate tata eva
arthakriyālābhādityāśayena anupalakṣaṇāt iti uktam | evam agnerḍhak
ityatra api svarūpasya yadyapi vācyādhyastasyaiva prakāśaḥ, ataśca evaṃ
yadvācakādeva arthato'gniśabdāt [arthanataḥ kah. |] pratyayastathāpi
śabdabhāganiṣṭhatvenaiva [tiṣṭhatvenaiva kha. |] paurvāparyasya nirvāhāt
svarūpavācyataiva ucyate | vastuto hi śabdārthāvatyantāviyogenaiva
pratītipathe bhāsete, tato'yamadhyāsaḥ | svarūpābhidhāyitvaṃ ca
pratītisiddhameva, vyāmuḍhaistu na vyavahriyate iti tadarthaṃ pramāṇamatra
nirūpitamiti vyāmohapadasya āśayaḥ | adhyavasā ityaṅṅantaḥ striyām ||
20 ||
nanu evaṃ parāmarśopajīvitāni [parāmarśenajīvitāni ka. |]
vedanāni, sa ca ahamityeva viśrāntisatattvo vedyabhuvamanadhyāsīno
[manadhyāsīnavedya kha. |] vedyasparśanocitābhyāṃ deśakālābhyāṃ
na avaṣṭabhyate,- iti samastaṃ saṃvedanamakramameva prasaktam, ekaṃ ca |
bhāti ca saṃvedane kramaḥ [kramasvāṃśāpekṣayā
saṃvedanāntaropekṣayā kha. ka. |] svāṃśāpekṣayā
saṃvedanāntarāpekṣayā
(page 269)
ca kramābhāvena saṃvedanavyavahārādarśanāt [vyavahārā kha. |] | ata
[tataḥ kha. |] ātmarūpatāvabhāsane vyāpako
yo'haṃbhāvabhāsanakṛto'kramatvaikyayogastadviruddhamiha
saṃvedanarāśau sakramatvānekatvamupalabhyate [upayujyate ka. pāṭhaḥ |]
.........................jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7)
iti ca vadatā siddhāntināpi upagamyate iti | na
ātmarūpatāvabhāsanamadhyavasāyasya upapadyate iti yo manyeta, taṃ
bodhayituṃ sūtrokta ivārtha eva abhivyajyate sūtrāntareṇa
kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ |
jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || 21 ||
etadvākyārthaviśeṣaṇaṃ bhavat- ahamiti viśrāntiḥ pāramārthikī
tāvadakhaṇḍitaiva tatpṛṭha eva tu sakramatvaṃ nirbhāsate iti prakaṭayati |
tathāhi kramavattvaṃ deśataḥ kālataśca
parvatabadarasaṃvedanayorvaitatyāvaitatyābhyāṃ ciraśīghratayā ca yat
bhāti, tat bhinnasaṃvedyagatadeśakāloparāgāt, yacca anekatvaṃ
svarūpabhedābhidhānaspṛṣṭaṃ; tat parāmarśanīyasya bhinnasya
saṃvedyasya anurodhāt | vedyāṃśaprādhānyamatra tadanurodhanaṃ
bhinnasaṃvedyaṃ ca, deśakālau ca pratyāsattestadgatāveveti dvandvaḥ |
eṣaca artho vṛttikṛtā spṛṣṭa ādipadena | tena atiriktānatiriktarūpatvameva
[ktānānati kha. |] tattvaṃ jñānādīnām | nirbhāsanasāraṃ hi vastu iti |
tathā yat bhāti, tadeva śaktiriti saṃrambharūpatayā, dharma iti
siddharūpākārabhedarūpatayā, guṇa iti tatparatantrarūpatayā, vyāpāra
itica pūrvāparavitatarūpatayā vyapadiśyate | yastu
jñānasmṛtisaṃkalpādyavāntarajātikārī bhedaḥ, sa māyāśaktyeti
(1|5|18) pūrveṇa uktaḥ | anena tu jñānādyekajātīyatve'pi [jñānanasya
ekajā kha. |] yo bhedaḥ- nīlajñānaṃ,
(page 270)
pītajñānaṃ, nīlasmaraṇaṃ, pītasmaraṇamityādiḥ, yaśca
deśakālakramoparāgāt vitatāvitatatvaciraśīghratvādiśca [śīghrādiśca
kha. |] saṃvedanagataḥ, sa nirūpyate | athavā svarūpabhedo'khilo
māyāśaktyā vibhoḥ....................... | (1|5|18)
ityanenaiva sūtreṇa ukta iti iha saṃvedyasya yau deśakālāviti samāsaḥ |
atra pakṣe vṛttāvādipadena viṣayagataṃ hṛdyatvādi ucyate yataḥ
saṃvedanasya sukhaduḥkādyākārataiva lakṣyate | tadevaca rūpaśabdena
ṭīkāyāmuktam | deśakālapadasya ca atra pakṣa upalakṣaṇatvaṃ
vyākhyātam | tena saṃvedyasya sphuṭāsphuṭādirūpatayā
jñānasaṃkalpasmaraṇādibhedastāvadantaraṅgaḥ | pratyekamapi tatra
nīlajñānaṃ pītajñānamiti antaraṅgataraḥ; nīle'pi sukhaṃ duḥkhaṃ
saṃvedanamiti antaraṅgatamaḥ; ciramidaṃ jñānaṃ, śīghramidamiti
bahiraṅgaḥ, pūrvamidamaparamidamiti bahiraṅgataraḥ; sūkṣmaṃ
maśakajñānaṃ, sthūlaṃ hastijñānamiti bahiraṅgatamaḥ iti
pradhānabhūtasaṃvedyoparāgakṛtaḥ saṃvedanasya bheda iti sūtrārthaḥ |
enamavatārayati tadevam iti | kevalam ityasya arthaṃ sa punaḥ ityetena
adhikaviśeṣasaṃbhavadyotakena vyākhyātuṃ pīṭhabandhatvena
abhedabhittirāste eva iha vāstavī,- iti darśayati parāmarśa ityantena |
apiśabdāntena vākyena abhedo bhavannapi na avabhāsate ityāśaṃkāṃ
nirākaroti | saṃvedyaśabdaḥ parāmṛśyatāviśrāntaḥ saṃvedanasya
parāmarśasāratvābhidhānāya vyākhyātaḥ | nanu saṃvedyamapi
bhagavata eva abhinnaṃ, tat kathaṃ saṃvedyasya bhinnatā,- ityāśaṃkya
āha viśvātmano'pi iti | apiśabda uktāśaṅkādyotakaḥ |
padārthajātam iti saṃvedyaṃ sat prakāśyate [prakāśate kha. |]
māyāśaktyetyarthaḥ | ata eva iti yato māyayā
(page 271)
bhedena prakāśanaṃ ghaṭādestata eva hetorvedyadharmadeśakālayogaḥ,
saṃvedanamayatve tu vāstave ghaṭāderapi na iyaṃ durdaśā,- ityetat ata eva
itiśabdena uktam | bhinnasya saṃvedyasya rūpaṃ deśaḥ kālaśceti
pratipādayiṣyate
kramo bhedāśraya................................ | (2|1|4)
ityatra | sajātīyādapi iti ghaṭo'pi ghaṭāntarāt | nanu sa ghaṭo vedyarūpaḥ
kathaṃ saṃvedanaṃ kakṣyāntarapatitamupādadhīteti codyamuddharati
taccaitat iti vedyadaśāyāmapi na saṃvedanasparśaṃ śaknoti
ullaṅghayitumiti na asya saṃvedanāt davīyasī avasthitiriti yuktameva
codyopadhānaṃ vedanāṃśe | yadiśabdena kriyātipattirdyotitā
hetuhetumadbhāvakathanāya | sā tu kiṃviṣayeti kathayiṣyamāṇasya
vākyārthasya tatkriyātipattiviṣayato hetuhetumadbhāvaviśrāntatāṃ
tacchabdo dyotayati,- iti | tato'pi iti abhedāt | na bhavet iti tadā
bodhadharmaḥ | pratyuta ākrāmedvedyam iti svagataṃ
kramamutkrāmedeva tat | nanu bodhyasya unmagnatāyāṃ prakaśanameva
asya na yuktam | āha māyāvaśāt iti | abhimānabalena idamunmagnatvaṃ
prakāśate, na vastuta iti yāvat | bodhyasyāvaṣṭambhaḥ iti karmaṇi
ṣaṣṭhī bodhyamavaṣṭabhnāti, bodhaḥ svaṃ rūpaṃ tadekalīnaṃ karotīti
yāvat | athavā iti atra vyākhyāyāṃ kartari ṣaṣṭhī, bodhasyeti tu karmaṇi |
jñānasmṛtyādīnāmapi yaḥ pratyekaṃ svarūpabhedastena,- iti
vyākhyāne tu jñānasmṛtyādilakṣaṇena svarūpabhedeneti | evaṃhi
māyāśaktyā.............................. | (1|5|18)
ityetatsūtrārthena asya paunaruktyaṃ syāt, saṃbhavantyāṃ ca
sūkṣmāyāṃ gatau sthūladṛṣṭirna āśrayaṇīyā, tataḥ
pūrvasūtrārthopasaṃharaṇatātparyamasya
(page 272)
sūtrasya na vyākhyātamasmākaṃ gurupādairiti | artha iti vṛttivākyasya |
evaṃca atra yojanā- jñānādirūpatayā ekajātīyatve'pi
vibhinnadeśakālādinā uparaktaṃ jñānamapi jñānāntarāt smaraṇaṃ
[ṇaṃ ca kha. |] ca smaraṇādanyadābhāsate iti samastasūtravṛttitātparyaṃ
[staṃ kha. |] saṃkṣipya āha māyākṛto'pi iti | etaduktaṃ bhavati-
bodhasya yat bodharūpeṇa pradhānībhūtena avaṣṭambhanaṃ, na
idamasaṃbhāvyaṃ bodhasvabhāvatvādeva bodhyasya | ataśca
prakāśamānatāliṃgitena bodhyabhāgena nirbhāsamāno bodhaḥ
kimadbhutaṃ yattadīyarūpadeśakālabhedena
tadrūpānuparivartitāmātmani nirbhāsayati- iti | bhāgaśabdasya
ayamāśayaḥ- yadyapi grāhyagrahakayugalasṛṣṭiśaktirmāyā, tathāpi
grāhakasya cidbhāge na māyāvyāpāraḥ, apitu acidaṃśa eveti | tat
siddhaṃ jñānaśaktirbhagavato vyatiriktabodhyabhedāt bhinnakalpā api
paramārthato na vyatirikteti | tadanena prabandhena
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet................... | (1|2|7)
iti yaḥ parasya vyāmohaḥ, sa vyapohitaḥ kalpitabhedameva vastuśaktiriti hi
samarthitamiti śivam || 21 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavagupta-
viracitāyāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ
jñānaśaktivimarśaḥ pañcamaḥ || 5 ||
vol M00021 · chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21 · lines via source.start/end
**The word is self-luminous, and the order is only in the objects**
We have said that the reflexive-awareness is the very nature of the manifestation. Now the vimarśa on
the knowledge-power closes by drawing out two consequences — one about words, one about order.
First, the word. When we say "this jar," the "this" seems to be a thing that the word "jar" is pasted
onto. But Abhinavagupta shows this is a mistake. The "jar"-word, in the determination, does not stand
apart as a free thing that the "this" points at; it is superimposed on the meaning, and the
"this"-re-recollection is made with the non-difference. If the word were not superimposed, it would be
recalled as a free-standing sound — "from this fire, ḍhak" — not as the speaker of a meaning. The
conventional word (like the "cloth"-word after the convention) does not shine by a bare experience, as
a quality like "white" does; it shines by being superimposed on the meaning. So the relation of word and
meaning is not a distinction of two things but a superimposition (adhyāsa).
And this brings us to the word's own nature. If the manifested were not re-recollected, its being-
manifested itself would be impossible. As the external blue, being manifested, is re-recollected as
"blue," so the word — which is itself a manifestation — necessarily has the reflexive-awareness. There
is no further word, general or specific, by which it would be recalled as the blue-speaker; and to call
it by another similar word would run into the infinite regress, destroying the blue-re-recollection and
so the blue-manifestation itself. Hence the own-form-re-recollection is the very nature of the meaning.
And because the "blue"-word is the re-collector, its being able to re-collect itself and the other is
its self-luminousness (svaprakāśatva).
The lamp makes this clear. The lamp shines, revealing the objects and itself — not because it bears the
covering shadow, but because its being-shining is its own. The same is true of the word and of the
manifestation: by the same act of shining, it reveals the object and reveals itself. The
reflexive-awareness-kindling is both the fruit-ground and the seed-ground of the manifestation. The
cognition, shining by itself, by that very shining makes the object shine — it is clearly
self-and-other-manifesting. So the lamp is self-and-other-light; the word is self-and-other-
re-recollection.
Second, the order. We see cognition, memory, determination following one another, ordered in time. But
this order, kārikā 21 declares, is only by the place-and-time of the *different cognized* objects. The
cognition of the blue, then the memory of it, then the determination — these seem to be a sequence. But
in themselves, the reflexive-awareness-resting cognitions are one and order-less (akrama). The order
belongs to the objects, to the places and times that the cognized things carry; the awareness that
knows them all is one, without sequence, resting in itself. Just as the Lord is free of order though he
shows order, so the single reflexive-awareness is order-less, appearing ordered only through the
objects' place-and-time.
With this, the jñānaśakti vimarśa — the reflexive-awareness of the knowledge-power — comes to its
close. The word is self-luminous, the manifestation reveals itself and the other, and the order of our
cognitions is only in the objects, while the awareness itself is one and order-less. The knowledge-power
is, in the end, the single self-luminous reflexive-awareness, free of order, revealing itself and the
world.
---