chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21

IPVV · M00021
eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena dharmāntaraviśeṣyatvena ādigrahaṇasūcitena vā kriyāvattvādinā tāvat dravyabhāvaḥ | tacca etat sakalamābhāsāntararūpamidamitipradhānaparāmṛśyatayā ullasati rājapuruṣa ityādau (page 247) rājādīnāṃ pradhānaparāmṛśyatvābhāve dravyatvotthāpakānāmuktābhāsānāmaparāmarśāt | prakṛte'pi ghaṭo'yamitiparāmarśe ghaṭaśabdasya arthe guṇabhāvagamanāt tadabhedenaiva idaṃparāmarśaḥ, anyathā arthe'nadhyastaḥ svatantra eva sa śabdo vimṛṣṭo bhavet, asmāt agnerḍhak iti nyāyena, natu arthavācakaḥ | tatrāpi anekaśabdatvadarśane jātivyaktidarśane vā svarūpātmakavācyapravaṇasyaiva vācakasya avabhāsaḥ | nanu evaṃ vācakasya parāmṛśyatā asti,- ityetadeva sandehapatitamidaṃśabdena sākṣādaparāmarśāt | śuklaḥ paṭa iti ca śuklaguṇasya pūrvameva prakāśitaparāmṛṣṭasya viśeṣaṇatākāle na punaḥ prakāśaparāmarśau saṃbhavato'nekajñānālambanatāpakṣe | naca kṛtasaṃketaḥ paṭaśabdaḥ kevalapratītyarho bhavati śuklaguṇavat svabhāvata evavā saṃketakālātprabhṛti vā vācyādhyastasyaiva tasya prakāśanāt, ata eva atra na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ, apitu adhyāsa iti vyavahāraḥ tataśca pṛthagidantāparāmṛśyatvābhāve nāmnaḥ pramātṛtattvāt bhedena parāmarśanamiti sandigdhameva,- ityāśaṅkya āha svanāmnā tu iti | iha prakāśitasya parāmarśābhāve prakāśitatvameva durghaṭamiti darśitam | tataśca yathā bāhyasya nīlasya prakāśamānasya nīlamiti vācakaparāmarśastathā vācakasyāpi prakāśasya avaśyabhāvyaṃ vimarśena | naca tatsvarūpavyatirekeṇa tat vijātīyaṃ śabdāntaramasti sāmānyarūpaṃ vā viśeṣarūpaṃ vā yena tat nīlavācakaviśeṣarūpaṃ vimṛṣṭaṃ bhavet | naca anekaśabdatvāśrayeṇa tatsadṛśena śabdāntareṇa tadvimarśo'navasthayā nīlaparāmarśasyaiva abhāvaprasaṅge nīlaprakāśāyogāt | tasmāt svarūpaparāmarśasvabhāva eva arthasya | yato nīlaśabdaḥ parāmarśakastataḥ svaparaparāmarśakatvameva asya svaprakāśatvam | (page 248) parāmarśo hi prakāśasya satyaḥ svabhāva iti niveditam | pradīpasya tu dṛgāvaraṇakāricchāyābhidhānadharmāsahiṣṇutātma bhāsvaratvaṃ svātmani bhavat ghaṭādāvapīti, yenaiva ca bhāsvarabhāvena arthaprakāśe arthasaṃvedanarūpe tasya upayogastenaiva svātmano'pi saṃvedanarūpe prakāśe | iyati prakāśasya phalabhūmirbījabhūmiśca vimarśanadīpanarūpā prakāśa iti uktā | jñānaṃ tu svātmanā prathamānaṃ tayaiva prathayā arthamapi prathamānaṃ karoti,- iti sphuṭameva svaparaprakāśakam | tena dīpaḥ svaparadīpanaḥ, śabdaḥ svaparaśabdanātmakaḥ, jñānaṃ svaparaprathārūpaṃ, vimarśastu svaparavimarśarūpo na pṛthak gaṇyate | jñānasvabhāva eva hi asau | vācakaṃ tadarthaparāmarśe parāmṛśyate prakāśamānatvāditi svabhāvaḥ | parāmarśābhāve prakāśanameva na bhavet tatsvabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāditi vyāptisiddhirvācakasvarūpeṇaiva [vācakaḥ kha. |] tatkriyākarmatadanyābhāvāt dīpajñānavaditi | tadetadāha nahi tena ityādinā | anabhidhāya iti aparāmṛśya | nanu viṣayatvamindriyagocaratvaṃ, tat dhūmasya iva śabdasyāpi bhavatu | jñāpakasya hi kimetadapūrvam | atra āha vācyībhāva eva iti parāmṛśyatetyarthaḥ | kuto'yaṃ viśeṣa iti cedāha prakṛta iti | svarūpavācyatvanirṇayaprakaraṇādeṣa viśeṣa iti yāvat | tathā hi upakrāntam ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca bhāsate | artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate || (vā. pa. 1|50) iti grāhyatvaṃ grahaṇatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā | tathaiva sarvaśabdānām............................................. || (vā. pa. 1|55) (page 249) iti ca | etadeva sphuṭayati jñānaśabda ityādinā granthena | nanu akṣijñāne [akṣa kha. |] yathā dīpāloka ālokāntaraṃ na apekṣate, tathā śrotrajñāne śabdo na śabdāntaramapekṣate, eṣaiva anapekṣā asya svarūpavācakatā, natu evaṃ ghaṭasya,- ityāśaṅkya āloko'pi vā iti uktam | naca āloke svarūpavācakatvaṃ prasiddham | nanu iyatā svarūpaṃ vācyamabhidheyamiti astu, parāmṛśyatā tu atra samarthanīyā pramātṛtattvāt bhedeneti śaṅkāmuddharati abhidhā ca iti | ābhimukhyena yathārucikaraṇasvātantryaparyantatayā śabdanasvabhāve prayoktṛpratipattṛlakṣaṇe pramātari dhāraṇaṃ praropaṇaṃ viśramaṇā parāmarśanamityeko'rthaḥ | tathāca vakṣyate svarūpāvivekenaiva hi iti | evaṃ svanāmnā tu astyeva iti yaduktaṃ, tadupasaṃharati tena astyeva iti | tatpūrvaka eva arthe prayogāntaraṃ vācakaḥ svarūpaṃ parāmṛśati [śyati ka. |] arthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādijñānavaditi svabhāvaḥ | niścayasaṃśayādijñānāni hi svātmani niścayarūpāṇi eva, aniścaye hi saṃvidrūpaviśeṣasya niyato vyavahāro na bhavet, yadihi tathāpi bhavet tatrārthe niścayādisvabhāvatvāt, tarhi asvaprakāśe [śepi kha. |] prakāśe arthaprakāśamātrādarthadṛṣṭau siddhāyām [yāspra kha. |] apratyakṣopalambhasya.................................. | iti na ucyeta, niścayāntarāpekṣayā ca niścayasya vyavahāre anavasthā svaprakāśatvābhāva iva saṃvedanasya saṃvedanāntarāpekṣayā | nanu arthe'sau niścayaḥ, na svātmani; tarhi kathaṃ vyavahāra iti vaktavyam | nahi imāḥ kalpanā apratisaṃviditāḥ | iti sadājñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasya apariṇāmāt | iti (page 250) cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ | ityādi ca śākyasāṃkhyādibhiḥ kathamuddhoṣyate | pratisaṃvedanaṃ hi pramātṛrūpatābhimukhabhāvagamanena samyagadhyavasāyaparyantaṃ vedanaṃ prakāśanamucyate | puṃsprakāśādananyathābhāvataḥ sattvaprakāśasvabhāvo niścayasvabhāvaśca arthātmani iva svātmanyapīti na niścayāntaropayogaḥ | nanu evam aśakyasamayo hyātmā............................. | ityādinītyā svātmani avikalpakatvaṃ yat vikalpānāmapi ucyate, tat kathaṃ bhavet | asmatsiddhānte tāvat svabhāvamavabhāsasya............................ | (1|5|11) itinayena vimarśamayatvaṃ sarvasaṃvidāmavikalpatve'pi tathā vimarśādevaca vyavahāraparisamāptiḥ | nahi tatra atadrūpāropaṇamartha iva abhiśaṃkyate, yena vikalpatā svātmani upayujyate tatsaṃvedanātiriktasya tatsaṃvedakasya āropaṇaśaṅkātadapasāraṇādivyāpārakāriṇo'saṃvedanāt | bhaṭṭastu adhyavasāyāpekṣāmetadarthameva prāmāṇyasya na icchati | tadāha siddhaṃ siddhatayā rūpaṃ nirūpyaṃ na tathā tataḥ | iti | prakāśasvasaṃvedanādeva hi arthaḥ prakāśitaḥ, saṃvedanaṃ ca prakāśitamiti kimapareṇa | adhyavasāyāpekṣaprāmāṇyavādināṃ tu iyatyeva atra gatiḥ- yathā asti kūpe jalamiti vikalpe'nadhyastavastupratibhāsānantarabhāvini rajatamidamiti vikalpe vā koṭidvayasparśasya asaṃvedane'pi sādhakabādhakapramāṇāsaṃbhavāt saṃśayarūpatvaṃ phalataḥ paryavasitamiti ucyate, tathā svasaṃvedane bhramatvāśaṅkāyā no cet bhrāntinimittena saṃyujyeta................. | (page 251) itinyāyena samāropakasaṃbhavanibandhanāyā abhāvāt phalato niścayarūpataiva | yadāha dharmottaropādhyāyaḥ nahi ajñānamātre'pi sattāyāmiva sandehaḥ | ityādi | tatra api darśane yadi tathādhyavasāyatādātmyaṃ svasaṃvedanasya na bhavet, tadanadhyavasitena prakāśamātreṇaiva vyavahāre siddhe kimarthānubhavo'pi adhyavasāyamukhāvalokanadainyadūyamānatāpakṣe nikṣipyate | atha adhyavasāyena vinā na vyavahāryaḥ prakāśaḥ, svasaṃvedanaprakāśo'pi tarhi evaṃ; niśayaprakāśasya api ayameva panthāḥ | vyatirikte ca adhyavasāye anavasthā, avyatirikte ca vimarśatādātmyameva prapatati [pratapati kha. |], vimarśatādātmyādevaca sukhādau rāgādau saṃśayādirūpatve ca caittavargeṇa pṛthaṅniścaya upayujyate samāropaṇāderasaṃbhavāt, arthe tu tasya saṃbhavādāropāpasāraṇaphalaḥ pṛthagasya asāvupayujyate eva [evaṃ kha. |] satyapi arthaprakāśasya vimarśamayatve | taduktaṃ pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhī | ityalaṃ bahunā | tena astyeva ghaṭaśabdena svarūpasya parāmarśo'rthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādisaṃvedanavaditi siddham | nanu ghaṭaśabdasya svarūpaṃ śrotrendriyeṇa cet gṛhyate, parāmṛśyeta nāma | prakāśasya hi svabhāvaḥ parāmarśaḥ | sa prakāśābhāve kathaṃ bhavet | naca iha śravaṇavyāpāro'sti | etatparihartumāha tacca iti | nanu śukaśārikādivaktṛbhedena bhidyamānāsu ghaṭaśabdavyaktiṣu samānākārapratyayabalokalpitamastu tāvadutkṣepaṇatvāditulyavṛttāntaṃ vyaktibhāgakrmākramaparyanuyogamavadhīrya ghaṭaśabdatvasāmānyaṃ, tattu na vācakatvena loke prasiddhamityāśaṅkāṃ śamayati (page 252) tatraiva iti sāmānye vikalpite saṃketo vyavahārakālānuvartini ca | naca evaṃbhūtasvalakṣaṇamiti sāmānya eva saṃketaḥ | nanu evaṃ svanāmnaiva vācakasya parāmarśanamiti yuktaṃ nāma | yattu uktaṃ vācyavācakasvarūpe vicchedenaiva idantayā prakāśete iti, tat kathaṃ samarthitaṃ bhavet | idantā hi vicchedaḥ | naca vācakaśabdasvarūpaṃ pramātṛsārāyā vimarśabhūmervicchinnaṃ bhāti | tadavicchedasāratvādahaṃbhāvocitameva taditi āśaṅkya āha tena ca iti | vācakaśabdasvarūpeṇa parāmṛśyamānena yataḥ samānādhikaraṇaḥ sannarthābhāsa ābhāsena vimarśākṣepāt pratyavamṛśyamānārthaḥ, tasmāttadapi tatheti idantayā pratīyate eva | nanu avyavadhānena arthavadeva sākṣādidamiti kiṃ na bhāsate | tadāha vācakasya iti vācakatvādevetyarthaḥ | parāmarśakatā hi vācakatvam | sā ca pramātureva nijaṃ vapuriti vācakasya sato na kadācidiyaṃ durdaśā bhavati | nanu evaṃ pramātaiva asau, tat kathamucyate- nāmno bhedenāsti parāmarśa iti | tatra āha vācyaviśeṣa iti pṛthubudhnodarākārādinā viśiṣṭena vācyena yadupādhānamuparāgaḥ [upadhānaṃ kha. |], nacāpi tat lākṣayā iva sphaṭikasya paramārthato'tra bhedābhāvāt; kintu māyopakalpitabhedabhuvi saṃketamahimnā samāropitam | tena adhyāropeṇa hetunā yathā bhinnasaṃvedya...................................... | (1|5|21) iti bhāvisūtranayena ahamityavabhāsanocitaṃ pramātṛtattvaṃ jñānamiti pramāṇamiti ca vedyoparaktamiti kṛtvā karaṇatayā vyapadiśyate saṃvedanabhāgena, tathā vācyoparaktamiti kṛtvā vimarśāṃśena [śe kha. |] abhidhānaṃ śabdanamiti karaṇatayā vyapadiśyate; natu karmatayā pāratantryeṇa śuddhena | karaṇasya hi kartṛviśrāntitayaiva svātantryarūpapāryantikaparispandāspadatvādeva (page 253) ananyāpekṣayā sādhakatamatvam | karmāṃśasparśāttu pāratantryamucyate karavālasya hi vīrakaratādātmyamiva yadabhyāsādidameva tanmūlaṃ karaṇatvam | sadyaḥparigṛhītāyudho hi yathā jīyate, na tathā vijayate | taduktaṃ mayaiva kartṛkarmobhayāśleṣaśālinā yena tu kriyām | kartā karoti karaṇaṃ tat...................................... || iti | nanu bodhasya api bhavati avyavadhānena vedyatā idaṃ saṃvedanamiti, vācakasya tu kimeṣā gatirasti | astītyāha asākṣāt iti vācakatvāt pracyāvitasyetyarthaḥ, asākṣāt punarvācakasya api vācyatvāvirodho yadā śiṣya upadiśyate- jayati bhuvanakāraṇam- ityatra jayati iti idaṃ kriyāvācakamiti upadeśāya pramātuḥ prameyateti [yate iti kha. |] saṃbandhaḥ | vācakasyāpi iti ayaṃ ghaṭa ityādau yo'haṃ vacmi sa eva ātmā iti svātantryāmuktamātmānaṃ [tat svāta kha. pāṭhāntaram |] ............................. | (1|5|16) itinītyā vācakatvaviśrāntiṃ pāryantikīmanujjhata evetyarthaḥ | yadā tu vācakatvaṃ naiva spṛśyate, tadā vāstavaṃ [sphuṭaṃ kha. |] vācyatvameveti darśayati kvacitpunaḥ iti | adhyāpanādau śiṣyapratipādanecchayā hetubhūtayā yadā svarūpaviṣayaiva prayoktuḥ pratītirviśrāmyati, tadā svarūpa eva śuddhe vācakatāmaspṛśatyeva [katāsaṃspṛśatyeva etamagni kha. |] | evamagnimiti bhavati parāmarśaḥ | atra svarūpameva vidheyatayā pratipādyam, etasmādagnerḍhagiti tu anūdyamānatayā atra hi ḍhagvidheyaḥ | tena pradhānaguṇabhāvabhedena [bhedane kha. |] parāmarśo'sti idantayā,- iti nidarśanadvayena uktam | nanu agnimetaṃ paṭheti vācakasyaiva tasya pāṭho vācakādeva (page 254) ca agnerḍhagiti āśaṅkya āha tadā ca iti | agnirdahatītyatra yo vācakaḥ śabdo'munā agniśabdena anukaraṇīyaḥ, sa vyavahāravākye'rthaṃ [hāre kha. |] prati guṇabhāvāpanna eva ucyate iti abhidheyatayā parāmṛśyate ayamagniśabda iti | asyāṃ tu avasthāyāṃ sa eva vācako guṇabhāvabhūmikāyāḥ kevalaṃ pracyāvita iti paramārthato'sau [rtho'sau kha. |] tanmaya eva | ayaṃ ghaṭa iti tu sphuṭaśabdodīraṇena bāhye'rthe pratipādayitumiṣṭe yathā ayaṃ ghaṭaḥ prakāśate iti prakāśāṃśo māyāśaktivaśāt prṭhakkṛtaghaṭapakṣaprakṣiptaḥ sannidantāpadavīmavatīrṇa eva, naca pṛthaktayā prādhānyena; tathā vimarśāṃśo'pi | tena bodhasya iva vimarśasya api tattvaṃ tāvadahamiti | tato'pi idantā ahaṃbhāva eva līnā tatastasmāt pracyutā api guṇabhāvenaiva bhavantī, paratra prādhānyena api bhavantī guṇabhāvakakṣyāṃ spṛśantyeva tatastāṃ kakṣyāmujjhantīti tātparyam | tatra tṛtīyaiva daśā vyavahāropayoginīti tāmeva vitatya vicārayati bāhyārtha ityādinā | nanu na śuklavat śabdo'rthasya dharma ityāśaṃkya dūraviprakṛṣṭaṃ dṛṣṭāntamāha siṃha iti | yathaivahi siṃhatvaṃ māṇavake adhyāropitaṃ, tathaiva vācakasvarūpaṃ vācye kevalaṃ vācakasya vācyānadhyastaṃ na kathañcana svarūpaṃ vācyasya vācakādhyāsavandhyaṃ vaṭusiṃhayoriva anācaritopadānamiti [pādānam kha. |] upacārāt pṛthagayamadhyāsa uktaḥ | tata eva na atra upacāraḥ iti [iva kha. |] bhinnaparāmarśaviṣayatā āropyamāṇāropasthānayoḥ | siṃhe'pi iti parāmṛṣṭe eva iti saṃbandhaḥ | pratītiparisamāptāvavadhitvaṃ yato nāsti, tata eva pratītiryato na samāpyate tāvadeva yato na tayā pratītyā pratyetavyaṃ, apitu saiva pratītiḥ svātmanaḥ kṛtitvāya paraṃ mṛgayate, tato hetorarthasya śuklaguṇasiṃhāderdravyatvaṃ (page 255) na syāditi pūrveṇa saṃbandhaḥ | arthasya idamiti yo vimarśaḥ, sa tadvācakasya api,- ityevaṃ vā pareṇa arthasyeti saṃbandhanīyam | atra hetumāha svarūpamabhidadhat iti parāmṛśan abhedāvabhāsanāt iti svarūpeṇa saha arthasya otaprotīkaraṇāt abhidhatte iti parāmṛśati | nanu dhūmaḥ parāmṛśyamāna eva agniparāmarśopayogī, naca tatra abhedāvabhāsanamasti | satyaṃ, tata eva tu na dhūmo vācaka iti ucyate, śabdastu abhedāvabhāsanādeva vācakaḥ | etadāha svarūpa iti | vācakaprāmarśasvarūpādaviveko yo'rthasya, tenaiva upalakṣitaṃ parāmarśanaṃ yat, tadabhidhānakriyā ucyate; natu vivekena dhūmakṛtamiva agneḥ | etacca pūrvamuktamapi śaṅkāntaraśamanāya upakṣiptam | kaścidācakṣīta-vyutpattermukhamavalokayate śabdārthavyavahāraḥ, sāca svarūpavivekenaiva bhavati, śabdo vācako, vācyastu artha iti | tat kuto'yamaviveka āyātaḥ | atra āha evamevaca iti | caḥ śaṅkāṃ dyotayati | evameva iti avivekenaivetyarthaḥ | vṛddhavyavahāre iti nimittārthe saptamī | vṛddhavyavahārastāvadavivekenaiva | tannimittādavyutpattistathaiva saṃketanimittikā dvidhā sāmānādhikaraṇyena itarathā vā | pūrvā bhedaniṣṭhaiva, uttarā tu rāhoḥ śira itivadupāyamātramavivekapratipatteḥ | etat darśayati etaddhi ityādinā | vidvadvyavahāra eva tarhi pramāṇīkāryaḥ | āha vidvadbhiḥ iti lokavatpratipattavyo laukiko'rthaḥ parīkṣakaiḥ | iti hi nyāyaḥ | nanu yadā bhinnābhyāṃ pṛthageva asaṃbaddhaṃ śabdamarthaṃ vā abhidadhadbhyāṃ vākyābhyāṃ saṃketaḥ [taḥ kriyate tadā kha. |], tadā na sāmānādhikaraṇyaṃ (page 256) karaṇyaṃ na vaiyadhikaraṇyam | tadāhi asaṃbaddhameva tat dvayamudāsīnamevetyāśaṅkya āha yadāpi iti | yadāpi evaṃ saṃketaḥ kriyate, tadāpi,- iti uktaṃ bhavati | kathaṃ saṃketaḥ kriyate ityāha yadā ityādi | atra hi ucyate ityantena vākyena śabda eva avamṛṣṭaḥ, na arthasya nāma api gṛhītam | boddhavyaḥ ityantena śabdamaspṛśatā artha eva taṭastho'vamṛṣṭaḥ | kiṃ taduktaṃ bhavatītyāha ayam ityādi | pratyakṣavikalpāvaseyo dṛśyasajātīyo'sādhāraṇābhijñānapradarśito vā artho ghaṭaśabdaparāmarśābhedena parapratipādanātmakavyavahāranimittaṃ vyavahartavyaḥ, anyathāsti [stiraparaḥ kha. |] na paraḥ pratipādayituṃ śakyo lāghavena | parāmarśābhāve ca pratipattireva kathaṃ parasya bhavet | etat vastu uktaṃ bhavati vākyadvayena api | atra ca vastuni svarūpāviveka eva tattvam | etaduktaṃ bhavati- vākyadvayārthe'pi yadā- tadetyābhyāṃ yāvadeva ekavākyārthīkṛtaṃ, tāvadeva yadidametatparāmarśanaṃ; tadeva arthaparāmarśanaṃ tvayā kartavyamiti tātparyārtho'vatiṣṭhate | nanu yadā dhūmo dṛśyate, tadā agniḥ pratyeya iti ekavākyatve'pi na dhūmāgnyorabhedastadvadatrāpi,- iti codyaṃ nirasyati anyathā iti | evaṃ tātparyābhāve kena prayojanaprakāreṇa saṃketaḥ kriyeta | nahi tasya anyat prayojanamasti vyavahārasiddhiṃ muktvā | sā ca abhedenaiveti uktam | nanu laukikīmabhedapratītimapahāya saṃketaḥ phalāntarāya bhaviṣyati | etat na sahate nahi iti | nanu pratītiranubhavarūpā tāvat siddhā, kiṃ tatra saṃketena | vikalpātmikā api yadi śabdāntarātmikā, tat kiṃ saṃketāntareṇa | atra āha kintu iti | sahajo'pi parāmarśavyāpāro ghaṭādiśabdanamayaḥ saṃpādyate siddharūpaghaṭaśabdopakrame'pi (page 257) naisargiko drava iva kaṭhinalavaṇaśakalopakramatve'pi lavaṇarasadravamaya iti | nanu dhūmāgnivadastu pratyāyyapratyāyakabhāvaḥ, kimanena svarūpāvivekeneti yo muhyet, taṃ pratipattihetūnāṃ vicitratāṃ saṃvitsiddhāmupadarśayan pratyāyayati kiṃciddhi ityādinā avabhāti ityantena | svasāmarthyādeva iti yogyatayaiva | indriyam iti | tat hi bījādikamiva aṅkurādāvapratīyamānameva pratītau kāraṇam | tatra iti pratītau tāvat praviśati, anyasyāmeva vā tasyāmeva vā,- iti [iti kha. |] tu vādāntaram | tathāhi dhūmādagniriti vākyārthapratītau vikalparūpāyāṃ dhūmo hetubhāvena viditatrairūpyādilakṣaṇayogitvāt sādhyāvinābhāvitvena adhikaraṇatayā praviṣṭo daṇḍipratītau daṇḍa iva saṃyogitvena ekajñānālambanaviśeṣaṇaviśeṣyavāde vā | nahi vākyārthavikalpo dhūmamantareṇa vahnimātra eveti bhavati; adhyavaseyaṃ tu bāhyamagnimapekṣya tatraiva [tatraiva kevale kha. |] na kevale pravṛttiriti tadabhiprāyeṇa tatpratītyananupraviṣṭo'pi dhūmaḥ [dhūma kha. |] pratītyantarapraviṣṭa iti ucyate daṇḍī śete iti pratītau daṇḍa iva bhinnajñānālambanaviśeṣaṇabhāvādeva | punaḥśabdaḥ ābhyāṃ pakṣaliṅgābhyāṃ viśeṣamāha | arthagrahaṇena śrautraḥ pratyayo nirākriyate, janakatayaiva indriyavadāste, nāpi antarbhavatyeva paraṃ dhūmavat | yadivā ekavākyatayā dhūmādeva śabdasya viṣaya utpadyate, pratīterdarśanānumānavailakṣaṇyena bhavantyā abhidhākhyāyāstādṛśaḥ svabhāvo yena abhidhīyamāna eva arthaḥ śabdamayaḥ svīkṛtaśabdanarūpo bhavati, natu śabdo na bhāti cakṣuṣi, nāpi pratītyantare bhāti dhūma iva | naca tasyāmeva pratītāvarthāt pṛthagbhūtatayaiva bhāti bhūtalādiva ghaṭaḥ, apitu tena arthena sārdhaṃ milita eva otaprotībhūta eva | (page 258) nanu bhinnākṣavīkṣaṇīyayoḥ śabdārthayoḥ ka eṣa vṛttānta ityāśaṃkya vācaka iha śabdaḥ, tasya ca śrotragrāhyatā, naca kācidavasthā,- iti darśayati nahi ityādinā śabdavyāptiḥ ityantena | nahi śrotragocara eva śabdaḥ, apitu pratyavamarśarūpa iti saṃbandhaḥ | niyamasya niṣedhe hetumāha madhyagranthena suśrūyamāṇo'pi iti | na tathā iti na śabdaḥ syāt, asti ca tadāpi śabdavyavahāraḥ upāṃśurmantraṃ japati............................. | iti śabdaviṣayavyaktavāktvavyavahārāditi bhāvaḥ | tasya catvāri vāk parimitā.......................... | (ṛ 1|164|45) itinayena catuṣṭayīṃ vyāptiṃ darśayitumāha ahamiti iti | anena parāvasthā uktā sā [sa kha. |] prathamam ityādinā paśyantīrūpā parāparāvasthā sādāśivī tāvataiva iti iyataiva tāvadasau pratipādanakriyāyāṃ svatantraḥ pratipādyasya tadānīmeva āsūtritatvāt paratastu ityādinā madhyamābhūmirvidyāmāyobhayasparśinī | manomayatvena iti antaḥkaraṇarūpasya māyāpramāturullāsāt yā prāṇanākhyā vṛttistayā kramikatvena cañcalarūpayā prāṇavṛttyā prāṇodayena bheditau parasparataḥ svarūpataśca yau viśarārūkṛtau vācyavācakau, tayoryo madhyamābhūmāvavabhāsaḥ; sa pṛthagbhūtagrāhyagrāhakaprapañcamīṣadracayati [bāhya kha. |] | yato'ntarālavartī sa prapañcaḥ mahāsaṃvidaḥ pṛthagbhūto bahiśca sphuṭatāmaprāptaḥ, tata eva ātmamātraviṣayaḥ, natu sarvapramātṛsādhāraṇaḥ; atyantacañcalaḥ, natu sthiraḥ | saṃkalpanā hi na ekatra avatiṣṭhate | cañcalapavanopagṛhītaṃ hi saṃvedanaṃ na sthiraṃ bhāti (page 259) dhruvamapi ravibimbaṃ yadvadantastaraṅgam | iti | tata eva rākṣase rākṣasaṃ bhāvam...................... | ityādi nirūpitam | saṃsaraṇaṃ nāma yadājavañjavībhāvalakṣaṇaṃ, tadeva caturdaśavidhasargādikrameṇa bahuśākhatvādinā taruriva | tasya mūlabhūtoṣau prapañcaḥ | yato'ntarālavartini eva tasmin rāgadveṣādilakṣaṇena abhiniveśādhiśāyinā rasena upaseka ārdratā pṛthagbhāvalakṣaṇaśuṣkatāpāsanaṃ kriyate bahirbhūmau hi saṃsṛjyante na bhidyante........................... | iti nyāyena | mamedamitisaṃbandhābhāve kau rāgadveṣau, idantāyā api ahaṃbhāvaprarohe bhedasya aprarūḍherbhedādhiṣṭhānaḥ kathaṃ saṃbandha iti tatrāpi na rāgādaya iti madhyamābhūmāveva māyīyayorgrāhyagrāhakayorullāsaśca saṃbandhaśceti tatraiva rāgādayaḥ, mūlaṃ ca sekena upabṛṃhaṇīyaṃ bhavati,- iti darśitam | mūlasya cañcalatvena vicitraḥ prarohaḥ saṃsārasyeti uktam | antarālavartinam ityanena idamapi āha- yastata eva bhūmerāntaraṃ rūpaṃ spṛśati, sa vidyā yāmeva abhiniviṣṭaḥ | yathoktaṃ seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya.................. | (spa. kā. 48) ityupakramya .....................ṣvamārgasthā jñātā siddhyupapādikā || iti | yastu tayaiva bahiranudhāvati, sa saṃsārameva puṣṇāti | yathoktaṃ .......................................................paśuvartinī | bandhayitrī ........................................................ || iti | asyāmevaca madhyamābhūmāvadhyāso vācyavācakayoriti upapādayati (page 260) tatra ca iti vedyavedakaprapañcaracanālakṣaṇāyāṃ madhyamāyām | pramātṛbhūmimeva iti buddhiprāṇalakṣaṇamāyāpramātṛtādātmyam | idantayā iti tataḥ pramāturmāyīyādapi pūrṇena bhedeneti yāvat | natu [nanu ka. |] iti tathābhāsena hi bhūtalaghaṭavat ko'dhyāsārtho bhavet | tena iti vācakena śabdena māyāpramātṛbhūmirna tyajyate madhyamādaśāyām | vedyatvena hi tadānīmartha eva pṛthagavabhāsate, śabdastu ahaṃbhāvameva śavalayati paraṃ, natu tataḥ pṛthak bhavati manāgapi īdṛśaḥ saṃkalpayitā | ahamiti hi tadānīṃ māyāpramāturavabhāsaḥ | taduktaṃ svarūpāvācyatva [pavācya ka. |] iti ahantāśavalīkārakāraṇabhūto hi asau vācakaḥ parāmṛśyamāna eva arthasya parāmarśakaḥ | vācakasvarūpeṇa ca saha yato'rthasya parāmarśastato'rthagatedantā arthādhyaste [vyaste kha. |] vācake'pi prasarpati iva, natu sākṣādasya idaṃbhāvaḥ | arthādhyāsādevaca vācakasya śāntyabhicārādiprayoge'rthasya tathābhāvaḥ, anyathā tajjape pratipādyasya śroturabhāve aṅgulisamayasya aṅgulisamayāntareṇa nirantareṇa yatha na śāntyādi, tathā atrāpīti adhyāsa eva sutarāṃ prātītikametaditi na hetutāmātramatreti sa evaca pratyavamarśaḥ ityādinā vaikharīdaśāmaparadaśāyā eva prasaramayīṃ nirūpayati | evakāreṇa ādyaiva daśā etatparyanteti darśitam | pramātṛ ityādinā eva ityantena madhyamābhūmermāyāpramātṛrūpāyā atrāpi aviyogaṃ nirūpayan pūrvapūrvāviyuktatāmuttarottaradaśāyāḥ pradarśayati | sthānakaraṇābhiharaṇātmakaṃ yat pramāturvyāpārāntaraṃ, tadrūpatāṃ prāpya tadvyāpārasaṃpāditaśabdarūpatāṃ pratipadya, śrotrendriyagrāhyeṇa bhinnena rūpeṇa nirbhāsamānā, bhinne ca vedye svabhāvādhyāsanatadvedyarūpatāṃ spṛśantī (page 261) suparisphuṭākārā bhavati | vaikharī hi vyāpārarūpā ca [ca kāryarūpā ca iti kha. nāsti |] kāryarūpā ca | sā tasyāmapi daśāyāṃ māyāpramāturdehabhūmikāmadhyāsīnā atyantaṃ bhedena nīlādivedyavat nirbhāsate iti tadavadhireva śabdavyāptiruktā, na nīlādyavadhiḥ | nīlāderapitu paramārthataḥ śabdavyāptireke | yathāhuḥ parameṣṭhipādāḥ ghaṭāditvavivṛttāsau gṛhyate cakṣurādinā | (śi. dṛ. 2|8) iti | nanu śrotragrāhya eva śabdaḥ, madhyamādiṣu tu śabdatvaṃ svamanīṣikāmātramiti kāṇādasya mohaṃ pārameśvarāgamavyavahārapradarśanena nirākaroti ata eva iti | yata etāvatī śabdavyāptistataḥ parādirūpatayā japa uktaḥ jīvanmuktau [kto ka. |] paro devi muktau sūtritabhedakaḥ | madhyamo bhogamokṣākhya upāṃśuḥ siddhidāyakaḥ || vāciko bhūtaviṣajitsaśabdastvābhicārikaḥ | iti ṣoḍhā japajñasya mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ || iti | anyathā parādirūpatayā kathaṃ japaḥ syāt | japo hi śabdāvartanasvabhāva eva ucyate, natu dhyānacintanādyāvartanena japavyavahāraḥ | japa vyaktāyāṃ vāci iti hi smaranti | nanu āgamāntareṇa citiḥ pratyavamarśātmā................................. | (1|5|13) ityatra sūtre paṭhitena śrīkālapādīyena śravyasyaiva śabdatāvyavahāro darśita iti śaṅkāmapāsyati kevalam iti | lokaprasiddhyapekṣo'yaṃ vyavahārastata eva proktagrahaṇaṃ tatra | vastuto hi sādākhyaṃ yatparaṃ bījaṃ sarvabhūteṣvavasthitam | (sva. ) ityupakrāntaṃ yat, tasyaiva anena vyāptiruktā | ata eva mayaṭpratyayopādānaṃ (page 262) tatra upapannam | nanu yadi śabdāvartanaṃ japastadavicchinne kālabhedamaspṛśati paravāgrūpe kathaṃ japavyavahāraḥ | āvartanasya hi vicchidya vicchidya yadudīraṇaṃ, tadeva rūpam | parāvasthāyām iti sakṛdvibhātatvavat sakṛdāvartanameva tatra japa iti yāvat, āvartanavyavahāraśca tatra udayamātre | sakṛcchabdena tu ekavāravācinā sadārthaparyāyeṇa vā vicchedaśaṅkā nivāritā, yathoktaṃ prāk svarasoditā iti | yastu bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā | japaḥ so'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ || (vi. bhai. 145) iti parādaśāyāmapi āvartanavyavahāraḥ, sa spṛṣṭāyāmasyāṃ paśyantīmadhyamādarśapatitāyāṃ daśāyām | evaṃ saṃketakāle śabdananiṣṭhameva saṃketanamiti svarūpāvivekena arthaparāmarśo'bhidhānamiti vyutpādya vyavahārakāle'pi eṣaiva vartanī yanmukhaprekṣī saṃketa iti nidarśayati vyavahārakāle ca iti | co'pyarthe | na kevalaṃ saṃketamūlāyāṃ vyutpattāvayaṃ prakāro yāvadvyavahāramūlāyāmapi,- iti anena vitatya tadeva vibhajya ucyate yattaduktaṃ evameva ca vṛddhavyavahāra iti | śrotāpi iti na kevalaṃ vaktā tathābhūtaśabdanamaya ityarthaḥ | tathaiva iti vaktṛvadeva tatra anūnādhikam | tadeva vimarśanamiti vadan ghaṭamānayetyato vakṣyamāṇāt śabdanāt vailakṣaṇyamiha darśayati | sa ca ayaṃ vyavahāro na saṃketānupajīvīti darśayati śabdana eva iti | nanu svīyaṃ parakīyaṃ ca śabdanamekīkartavyaṃ saṃketena, tacca na apramitaṃ tathā sukaramityata āha tadapi iti śabdanaṃ svagataṃ svasaṃvedanāt, paragataṃ tu anumānāt, tadanumāne ca kartavye śabda eva sthūlaḥ sthūladṛṣṭyā (page 263) kāryaheturvastuvṛtte, natu svabhāvahetureva | śabdanāvasthaiva hi tatparyantā | ānumānikatvaṃ tāvat parairapi upagataṃ paramārthatastu vyaptismaraṇādisaṃvedanavighnābhāvāt śabdapramāṇarūpatayaiva śabdaḥ svarūpamiva nīlādimiva ca prayoktṛgataṃ śabdanātmakaṃ parāmarśamapi svaparāmarśābhedenaiva parāmṛśan, parasya tatsvarūpaparāmarśamayatāmiva tannīlādyarthaparāmarśamayatāmiva ca tatprayoktṛparāmarśaparāmarśanamayatāmapi vidhatte | nanu evaṃ vyavahāro mayaṭśabdāducyate, sa ca [etadu ga. |] taduktasvarūpasaṃvidhānātiriktaḥ kaḥ | na kaścidaparo'sāviti darśayati śabdanasyaivaca iti | madīyaṃ parāmarśamayaṃ parāmṛśati, etadīyaṃ ca ahamityeṣa eva parasparavyāptilakṣaṇo [rāprāpti ka.] vyavahāraḥ | vyaveti karmavyatihāramāha, haratiḥ prāptimiti hi uktaṃ prāk | nanu ghaṭamānayeti vakturyādṛśaṃ darśanaṃ, na tādṛśaṃ pratipādyasya | ka evamāha | tādṛśameva hi tat, tathāhi praiṣastasyābhipreta iti | preṣayāmyahamimamiti hi parāmarśe vaktuḥ śrotuśca praiṣo'bhipreta eva sphurati preṣito'hamiti | kevalaṃ kartṛkarmabhāvo'tra pratipādakapratipādyatvavaśādeva vijṛmbhate, sahi praiṣasya pratipādakatvādeva kartā, itarastu pratipādyatvādeva karma tathābhisandhānenaiva śabdaprayogāt | yastu taṭasthaḥ, tatra na asau pratipādya iti tasya na svātmani preṣyamāṇapratipattiḥ, apitu viditasamayatvāt so'pi tanniṣṭhameva praiṣaṃ pratipadyate ayamanena preṣita itipratipatteḥ, ayameva adhikāryanadhikāriṇoḥ pratipattau viśeṣaḥ | ghaṭastiṣṭhatītyatra api māmayaṃ pratipādayati, ahamamuṃ pratipādayāmīti asti evaṃ saṃkramaṇe parāmarśavaicitryam | upajīvyo hi parāmarśaḥ svatantratvena kartā nirbhāsate, tadanujīvī tu tatpāratantryādeva karmabhāvametītyevaṃ [mabhyetī kha. |] (page 264) bimbapratibimbavat vaiparītyaṃ, saṃkramaṇasya [ṇe ka. |] kevalaṃ ghaṭastiṣṭhatītyatra kartṛkarmatāvaicitryaṃ śabdena padarūpeṇa kenāpi na spṛṣṭaṃ [sṛṣṭaṃ vā spṛṣṭaṃ kha. |], prakaraṇādisahāyavākyagamyatā tu tasya kena apasāritā tatsannidhau hi tatpratīteḥ | yadi anyathāsiddhatvaṃ kriyate, tat vākyārtho'pi na kaścit bhavet vākyagamyaḥ | tena vākyasaṃnidhau yāvadavyavadhinā niyamena pratīyate, tāvato vākyārthatvamanavadyameva [manapodyameva kha. pāṭhāntaram |] | anenaiva āśayena kartavyatvaviśrāntaṃ pratipattikartavyatābalāt [pattiḥ ga. |] sarvaṃ vākyamiti kecana manyante | athavā kiṃ naḥ etena | tadastu śabdena aparigṛhītam, anumānamātrāt tu avagamyate | sarvathā tu praiṣaḥ śabdena padātmanā na spṛṣṭa iti viśeṣaḥ | taṃ punaḥśabdena āha | punaḥśabdena ca vaktṛsajātīya eva prathamaparāmarśaḥ caramaṃ tu svātmani pratipādyatāṃ parāmṛśata eva vaktṛviparītaparāmarśāntarodayaḥ | praiṣasya hi īdṛśa eva svabhāvo- yat vaktari preṣakatā, pratipādye tu preṣyatā | paramukhena api vyavahāre mūlabhūta eva svatantraḥ, anyastu tadanukārī lekha iva vastuto na vaktaiva | sa tu svarūpasya kevalaṃ vaktā lekhavadeva, svarūpāttu pratipannāt praiṣapratipattau pratipādakapratipādyatvāvagatiḥ | nanu praiṣo gamyamāna iti prakriyālakārastu kartṛkarmānyataraniṣṭhasaṃkhyāmātraśabdanarūpaḥ, tat kathaṃ praiṣo'pi lakārasaṃśabdita iti uktam | ucyate- iha anādivyavahāraparamparānirūḍheryato yāvadutpadyate śabdanaṃ śabdāt, tāvat so'bhidhatte iti tāvat paramārthaḥ | praiṣe'pica bhavati ataḥ parāmarśa iti so'pi kiṃ na vācyaḥ | yogyatā vā samayo vā kiṃ guṇapradhānatāvaicitryāvaruddhena ekatra api arthe pratihanyate (page 265) yena śabdasya bhāraḥ kaścit bhavet [bhavati etaśca ka. |] | tataśca yathonmiṣitadṛśo yāvat yogyadeśagaṃ yogyaṃ vastu, tāvat samastaviṣayanirbhāsaṃ cākṣuṣaṃ vijñānam, naca asya bhāraḥ kaścit; tathā śabdasyāpīti praiṣo'pi paramārthatastenaiva saṃśabditaḥ saṃkhyādivadeva | prakriyāstu aniyatākārāḥ | kvaciddhi dhātuḥ sādhane diśi puruṣe citi tadākhyātamiti kartrādi dhātuvācyamiti abhyupagatam [upagatam ka. |] pratipādakaśabdaniṣṭhāḥ kila yathāruci carcyantāṃ prakriyāḥ, kaḥ khalu vyavahāraniṣṭhe tu ākhyeye śabde viśeṣa iti alamavāntareṇa bhūyasā | saṃkramaṇa iti bimbapratibimbayorhi dṛṣṭametat vaiparītyamiti bhāvaḥ | anurūpeṇa iti praiṣasāmarthyāyāteneti yāvat | evaṃ vyavahāramūlāyā vyutpattestattvamabhidhātuṃ vyavahāraparamārthaṃ vicārya saṃketamūlayā api vyutpattyā vyavahāramūlayaiva yuktaṃ bhavitumiti pratyāvṛttyopasaṃhāramukhena āha tadevam iti bhavati iti pratītiḥ iti saṃbandhaḥ | vyavahāropayoginī iti vyutpattiriti mantavyam | yathāhi aṅgulīsaṃvartanādi saṃketabalāt dānādiviṣayatāmātreṇa vyavahāropayogi, na tathā śabdasvarūpaṃ tasya pratītau parāmarśanabhāge parityaktasiddhasvabhāvatayā sādhyamānatvena śabdanarūpatayānupraveśāt | aṅgulīsamaye'pi vyutpattivyavahārakālayoḥ śabdanarūpataiva vijṛmbhate | tata eva na sāmayikatvamātraṃ śabdanasya | tathābhāve'pi na sāmayike anyasmiṃstadupayogo bhavet | nahi aṅguliniveśe tajjātīyamaparaṃ niyamena upayogi, na sāmayikaṃ śabdanaṃ samayāntare praveśāditi sāmayikatvasya vyāptā [vyāptatada ka. |] tadananupraveśaḥ ekenaiva [naca ka. |] carite'rthe'nyānupayogāt, (page 266) tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | tata eva śabdanasya pratītivyāpāratā uktā | tena parāmarśāvasare śabdaḥ śabdanarūpatāṃ gato'rthamapi bahiṣprakāśamānaṃ ghaṭa iti tanmayīkurvannātmānaṃ vastumayamiva vastu ca svātmamayamiva saṃpādayati, tadāpica bahiṣprakāśabhūmau tayorbhedādeva adhyāsavyavahāraḥ, anyathā ātyantike aikye kathaṃ tadvyavahāraḥ | ata eva bhinnendriyagrāhyatvādinā adhyāsavādaṃ bādhate iti darśayati natu iti | taccedamanavakāśaṃ- na arthe śabdāḥ santi - ityādi | nanu ca viśeṣaṇaviśeṣyayorapi ekaṃ śabdanamasti śabdārthayoriva, tatastatra api adhyāsavyavahāraḥ syāt yathoktarūpaḥ; naca asau saṃvedyate iti śaṅkāṃ śamayati daṇḍītyatra iti | evaṃ prakriyākrameṇa tāvadekaśabdananiṣṭhatvaṃ tayornāstīti upapādya pāramārthikamapi rūpamāha eka evaca iti | tadā ca bhedāvasthāyā abhāvaḥ | ekamekena śabdanena yadi [na yadi kha. |] śabditaṃ, tadā kiṃ kva adhyastaṃ syāt | nanu vastutastāvat daṇḍapuruṣau bhinnāveva, vastuvṛttaṃ na atra upayogi, kintu avabhāsanamatra vijṛmbhate | tacca bhedena nāsti daṇḍītyasyāmekaghanavikalpyapratītau vākyārthapratītisthānīyāyām | vastuvṛttānujīvī ca na adhyāsavyavahāraḥ | etat darśayati evamevaca iti bhedena prakāśamānāvityevam [śya ga. |] | etat iti anyonyādhyastāvucyete ityetadvākyārtharūpaṃ vastu | nanu evaṃ prakāśo bhedamādarśayan vaiyadhikaraṇyaṃ śabdārthayorāvedayate, parāmarśastu tadvaiparītyena sāmānādhikaraṇyam | tatra vyavahāre kiṃ samucitataramityāśaṅkya āha sāmānādhikaraṇyam iti vaikharīprasare | abhedaśca iti madhyamābhūmau | prakāśabalopanate (page 267) tu bhede vaiyadhikaraṇyaṃ na ādriyate | atra hetumāha śabdana iti | uktaṃ hi svabhāvamavabhāsa.................................... | (1|5|10) iti, vakṣyate ca dūrāntikatayārthānām.......................... | (2|3|10) ityādi | tadayaṃ vācakasvarūpādhyāsa eva vācyatvaṃ, tadadhyāsaśca vācakatvamutthāpayati,- iti vyavahāryaṃ vastu nāmarūpalakṣaṇamanevaṃrūpatayā na kadācidāste,- iti ekānta eṣaḥ | tataśca ayaṃ prayogaḥ- vācyavācakena parasparādhyaste vyavahāre parasparaviśeṣato hlādatāpādyarthakriyā yogyatvāditi svabhāvaḥ | śuklapaṭayorhi parasparoparāgādarthakriyābhedaḥ | tadvat taruṇīti ākarṇyamānameva hṛdyamarthoparāgāt [hṛdyarthopa ka. |], strī dṛśyamānāpi hṛdyā iyamasau ramaṇītyuparāgāditi | nanu paśyantībhūmau kīdṛgadhyāsaḥ | na kaścit tatreti nirūpayati ata eva iti yato vibhagena avabhāsate'dhyāsavyavahārastata [sataṃ kha. |] ityarthaḥ | āstāṃ tāvat iti uttaratra tu etatprapañcayiṣyate svaviśrāntyuparodhāya.............................. | (4|1|10) ityādyuddeśeṣu | prakṛtamupasaṃharati sthitameva tu iti | bhedena pramātuḥ pṛthagbhāvena parāmarśakāle śabdaḥ prakāśate, tasya ca svarūpameva anurūpamucitamidantāvamarśanam | naca tatra vyutpattirupayujyate | sā hi vyabhicāraśaṅkāṃ śamayitum | naca sā svarūpaṃ prati saṃbhavati | sā hi viśiṣṭavyavahārasiddhaye śaktiniyamaprakhyāpanakṛtāt niyamavyāvartanāt | naca svarūpasya tat saṃbhavatīti | tasya antaraṅgatve vyutpatteśca anupayogaḥ | nanu svarūpeṇa vācyena kva (page 268) vyavahāraḥ | āha agnimimam iti | tadevaca iti svarūpadvāreṇa yadidantāvamarśanam | nanu evamagnimāhareti svarūpasya āharaṇaṃ kasmāt na bhavati arthasya ivetyāśaṃkya āha kevalam iti | śītamapaneṣyāmaḥ iti hi prakaraṇādibalādarthakriyāviśeṣaṃ prati arthitā jñātā, sa ca arthenaiva sādhyaḥ, na śabdasvarūpeṇa; yastu tenaiva sādhyastatra svarūpameva vācyatvena sphuṭamupalakṣyate- agnerḍhak agniṃ paṭha iti | yadyapi ca agnimāhara ityatrāpi tatsvarūpā(dhya)stasya yadāharaṇaṃ, tatsvarūpasya adhyāharaṇameva, itthamevaca tadāharaṇaṃ yuktam, na svātantryeṇa vācakasya tadāharaṇaṃ bhavediti nyāyāt; tathāpi vastubhāgameva lokaḥ pradhānatvena parāmṛṣṭamabhimanyate tata eva arthakriyālābhādityāśayena anupalakṣaṇāt iti uktam | evam agnerḍhak ityatra api svarūpasya yadyapi vācyādhyastasyaiva prakāśaḥ, ataśca evaṃ yadvācakādeva arthato'gniśabdāt [arthanataḥ kah. |] pratyayastathāpi śabdabhāganiṣṭhatvenaiva [tiṣṭhatvenaiva kha. |] paurvāparyasya nirvāhāt svarūpavācyataiva ucyate | vastuto hi śabdārthāvatyantāviyogenaiva pratītipathe bhāsete, tato'yamadhyāsaḥ | svarūpābhidhāyitvaṃ ca pratītisiddhameva, vyāmuḍhaistu na vyavahriyate iti tadarthaṃ pramāṇamatra nirūpitamiti vyāmohapadasya āśayaḥ | adhyavasā ityaṅṅantaḥ striyām || 20 || nanu evaṃ parāmarśopajīvitāni [parāmarśenajīvitāni ka. |] vedanāni, sa ca ahamityeva viśrāntisatattvo vedyabhuvamanadhyāsīno [manadhyāsīnavedya kha. |] vedyasparśanocitābhyāṃ deśakālābhyāṃ na avaṣṭabhyate,- iti samastaṃ saṃvedanamakramameva prasaktam, ekaṃ ca | bhāti ca saṃvedane kramaḥ [kramasvāṃśāpekṣayā saṃvedanāntaropekṣayā kha. ka. |] svāṃśāpekṣayā saṃvedanāntarāpekṣayā (page 269) ca kramābhāvena saṃvedanavyavahārādarśanāt [vyavahārā kha. |] | ata [tataḥ kha. |] ātmarūpatāvabhāsane vyāpako yo'haṃbhāvabhāsanakṛto'kramatvaikyayogastadviruddhamiha saṃvedanarāśau sakramatvānekatvamupalabhyate [upayujyate ka. pāṭhaḥ |] .........................jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7) iti ca vadatā siddhāntināpi upagamyate iti | na ātmarūpatāvabhāsanamadhyavasāyasya upapadyate iti yo manyeta, taṃ bodhayituṃ sūtrokta ivārtha eva abhivyajyate sūtrāntareṇa kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ | jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || 21 || etadvākyārthaviśeṣaṇaṃ bhavat- ahamiti viśrāntiḥ pāramārthikī tāvadakhaṇḍitaiva tatpṛṭha eva tu sakramatvaṃ nirbhāsate iti prakaṭayati | tathāhi kramavattvaṃ deśataḥ kālataśca parvatabadarasaṃvedanayorvaitatyāvaitatyābhyāṃ ciraśīghratayā ca yat bhāti, tat bhinnasaṃvedyagatadeśakāloparāgāt, yacca anekatvaṃ svarūpabhedābhidhānaspṛṣṭaṃ; tat parāmarśanīyasya bhinnasya saṃvedyasya anurodhāt | vedyāṃśaprādhānyamatra tadanurodhanaṃ bhinnasaṃvedyaṃ ca, deśakālau ca pratyāsattestadgatāveveti dvandvaḥ | eṣaca artho vṛttikṛtā spṛṣṭa ādipadena | tena atiriktānatiriktarūpatvameva [ktānānati kha. |] tattvaṃ jñānādīnām | nirbhāsanasāraṃ hi vastu iti | tathā yat bhāti, tadeva śaktiriti saṃrambharūpatayā, dharma iti siddharūpākārabhedarūpatayā, guṇa iti tatparatantrarūpatayā, vyāpāra itica pūrvāparavitatarūpatayā vyapadiśyate | yastu jñānasmṛtisaṃkalpādyavāntarajātikārī bhedaḥ, sa māyāśaktyeti (1|5|18) pūrveṇa uktaḥ | anena tu jñānādyekajātīyatve'pi [jñānanasya ekajā kha. |] yo bhedaḥ- nīlajñānaṃ, (page 270) pītajñānaṃ, nīlasmaraṇaṃ, pītasmaraṇamityādiḥ, yaśca deśakālakramoparāgāt vitatāvitatatvaciraśīghratvādiśca [śīghrādiśca kha. |] saṃvedanagataḥ, sa nirūpyate | athavā svarūpabhedo'khilo māyāśaktyā vibhoḥ....................... | (1|5|18) ityanenaiva sūtreṇa ukta iti iha saṃvedyasya yau deśakālāviti samāsaḥ | atra pakṣe vṛttāvādipadena viṣayagataṃ hṛdyatvādi ucyate yataḥ saṃvedanasya sukhaduḥkādyākārataiva lakṣyate | tadevaca rūpaśabdena ṭīkāyāmuktam | deśakālapadasya ca atra pakṣa upalakṣaṇatvaṃ vyākhyātam | tena saṃvedyasya sphuṭāsphuṭādirūpatayā jñānasaṃkalpasmaraṇādibhedastāvadantaraṅgaḥ | pratyekamapi tatra nīlajñānaṃ pītajñānamiti antaraṅgataraḥ; nīle'pi sukhaṃ duḥkhaṃ saṃvedanamiti antaraṅgatamaḥ; ciramidaṃ jñānaṃ, śīghramidamiti bahiraṅgaḥ, pūrvamidamaparamidamiti bahiraṅgataraḥ; sūkṣmaṃ maśakajñānaṃ, sthūlaṃ hastijñānamiti bahiraṅgatamaḥ iti pradhānabhūtasaṃvedyoparāgakṛtaḥ saṃvedanasya bheda iti sūtrārthaḥ | enamavatārayati tadevam iti | kevalam ityasya arthaṃ sa punaḥ ityetena adhikaviśeṣasaṃbhavadyotakena vyākhyātuṃ pīṭhabandhatvena abhedabhittirāste eva iha vāstavī,- iti darśayati parāmarśa ityantena | apiśabdāntena vākyena abhedo bhavannapi na avabhāsate ityāśaṃkāṃ nirākaroti | saṃvedyaśabdaḥ parāmṛśyatāviśrāntaḥ saṃvedanasya parāmarśasāratvābhidhānāya vyākhyātaḥ | nanu saṃvedyamapi bhagavata eva abhinnaṃ, tat kathaṃ saṃvedyasya bhinnatā,- ityāśaṃkya āha viśvātmano'pi iti | apiśabda uktāśaṅkādyotakaḥ | padārthajātam iti saṃvedyaṃ sat prakāśyate [prakāśate kha. |] māyāśaktyetyarthaḥ | ata eva iti yato māyayā (page 271) bhedena prakāśanaṃ ghaṭādestata eva hetorvedyadharmadeśakālayogaḥ, saṃvedanamayatve tu vāstave ghaṭāderapi na iyaṃ durdaśā,- ityetat ata eva itiśabdena uktam | bhinnasya saṃvedyasya rūpaṃ deśaḥ kālaśceti pratipādayiṣyate kramo bhedāśraya................................ | (2|1|4) ityatra | sajātīyādapi iti ghaṭo'pi ghaṭāntarāt | nanu sa ghaṭo vedyarūpaḥ kathaṃ saṃvedanaṃ kakṣyāntarapatitamupādadhīteti codyamuddharati taccaitat iti vedyadaśāyāmapi na saṃvedanasparśaṃ śaknoti ullaṅghayitumiti na asya saṃvedanāt davīyasī avasthitiriti yuktameva codyopadhānaṃ vedanāṃśe | yadiśabdena kriyātipattirdyotitā hetuhetumadbhāvakathanāya | sā tu kiṃviṣayeti kathayiṣyamāṇasya vākyārthasya tatkriyātipattiviṣayato hetuhetumadbhāvaviśrāntatāṃ tacchabdo dyotayati,- iti | tato'pi iti abhedāt | na bhavet iti tadā bodhadharmaḥ | pratyuta ākrāmedvedyam iti svagataṃ kramamutkrāmedeva tat | nanu bodhyasya unmagnatāyāṃ prakaśanameva asya na yuktam | āha māyāvaśāt iti | abhimānabalena idamunmagnatvaṃ prakāśate, na vastuta iti yāvat | bodhyasyāvaṣṭambhaḥ iti karmaṇi ṣaṣṭhī bodhyamavaṣṭabhnāti, bodhaḥ svaṃ rūpaṃ tadekalīnaṃ karotīti yāvat | athavā iti atra vyākhyāyāṃ kartari ṣaṣṭhī, bodhasyeti tu karmaṇi | jñānasmṛtyādīnāmapi yaḥ pratyekaṃ svarūpabhedastena,- iti vyākhyāne tu jñānasmṛtyādilakṣaṇena svarūpabhedeneti | evaṃhi māyāśaktyā.............................. | (1|5|18) ityetatsūtrārthena asya paunaruktyaṃ syāt, saṃbhavantyāṃ ca sūkṣmāyāṃ gatau sthūladṛṣṭirna āśrayaṇīyā, tataḥ pūrvasūtrārthopasaṃharaṇatātparyamasya (page 272) sūtrasya na vyākhyātamasmākaṃ gurupādairiti | artha iti vṛttivākyasya | evaṃca atra yojanā- jñānādirūpatayā ekajātīyatve'pi vibhinnadeśakālādinā uparaktaṃ jñānamapi jñānāntarāt smaraṇaṃ [ṇaṃ ca kha. |] ca smaraṇādanyadābhāsate iti samastasūtravṛttitātparyaṃ [staṃ kha. |] saṃkṣipya āha māyākṛto'pi iti | etaduktaṃ bhavati- bodhasya yat bodharūpeṇa pradhānībhūtena avaṣṭambhanaṃ, na idamasaṃbhāvyaṃ bodhasvabhāvatvādeva bodhyasya | ataśca prakāśamānatāliṃgitena bodhyabhāgena nirbhāsamāno bodhaḥ kimadbhutaṃ yattadīyarūpadeśakālabhedena tadrūpānuparivartitāmātmani nirbhāsayati- iti | bhāgaśabdasya ayamāśayaḥ- yadyapi grāhyagrahakayugalasṛṣṭiśaktirmāyā, tathāpi grāhakasya cidbhāge na māyāvyāpāraḥ, apitu acidaṃśa eveti | tat siddhaṃ jñānaśaktirbhagavato vyatiriktabodhyabhedāt bhinnakalpā api paramārthato na vyatirikteti | tadanena prabandhena jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet................... | (1|2|7) iti yaḥ parasya vyāmohaḥ, sa vyapohitaḥ kalpitabhedameva vastuśaktiriti hi samarthitamiti śivam || 21 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavagupta- viracitāyāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ jñānaśaktivimarśaḥ pañcamaḥ || 5 ||
vol M00021 · chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21 · lines via source.start/end