chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ
dūṣayitumaṇusaṃcayamātravastuvādinā yadabhyadhāyi ghaṭasya ekatra
pārśve chāyā, paratra ātapaḥ, madhyabhāgaḥ pārśvadvayena āvṛtaḥ,
pārśvadvayamanāvṛtam, ataśca
tathābhūtāvayavaviśrāntaśarīro'vayavī yugapadeva viruddhāṃ
chāyāṃ kathaṃ kṣamatāmātapasaṃyuktaśca na ca iti, āvṛtaśca naca iti
ca | āvaraṇena raktādayo'pi upalakṣyante | citratantau bhāgo raktaḥ,
aṃśāntaramaraktaṃ, bhāgāntaramasitamanyat pītamityādi | tasmāt
vastutvasya vyāpakaṃ viruddhadharmasaṃbandhavandhyatvaṃ yat,
tadviruddhasya viruddhadharmasaṃsargasya upalabdhyā
vastutvaniṣedho'vayavinaḥ,- iti tatparamāṇāvapi samānam | pārśvadvaye
hi madhyaparamāṇoryadi paramāṇudvayaṃ, tadā prāgvṛttitayā
sūryasaṃmukhasya aṇorātapayogaḥ, pratyagvṛttestu tadayogaḥ,
madhyavartinaśca dvābhyāmāvaraṇamiti ghaṭate | yāvatā madhyavartino
nirbhāgasya pārśvadvaye sati madhyavartitvānupapattiḥ, iti
paramāṇutrayādārabhya
(page 144)
sthūlaghaṭādiparyante vastuni cchāyātapavibhāga
āvṛtānāvṛtatvaraktāraktādirviśeṣo ya upalabhyate, so'ṇusaṃcayavāde
nirvivādasiddha iti yaduktam, taduktisārameva, na yuktisāramaṇoḥ
sāṃśatvena vinā asya vidherayogāt, niraṃśasyaiva vā
pārśvadvayādiyoge taddeśatvātaddeśatvavaiśasāpattiḥ | aṃśadvayamaye
asya ekatve avayavivādasyaiva abhyupagamaprasaṅgaḥ | aṃśasya
aṇutvāṃśāntaraparyanuyogena pralayāntarāpātaḥ | kiṃca
cchāyālokanīlapītādiparamāṇusaṃcaye viśvatra
bhāvāvacchedāvadherayogaḥ vijātīyatayā avacchede citre ekatvena kathaṃ
pratītiḥ, vastuto madhyapūrvāparatādyabhāve niyamābhāvāt
saṃniveśabhedapratyayaḥ kathamityādayo deṣāḥ | etadupasaṃharati
vijñānavādibhiḥ iti | ālambanaparīkṣādau daiṅgāge,
vijñaptimātrādisiddhāvāsabandhanyāṃ, prajñālaṃkārādiṣu
bhāṭṭadarśaneṣu, tatra tatra ca anyatra vitatya ayamartha ukta iti | ayaṃ
bhāvaḥ- dūṣaṇakalāpena anena viṣayasya asattvamāvedayatā
bāhyārthaviṣayaṃ yat pramāṇaṃ pareṇa pratyakṣaṃ samabhāvyata,
tadasamarthatayā pramāṇābhāsīkartavyam | tato niṣpramāṇako
bāhyo'rthaḥ kathaṃ sidhyet,- itīyati viśrāntirādheyā anyathā
pramāṇena prasādhite vastuni dūṣaṇasya akiṃcitkaratvāt |
pramāṇābhāvaśca bāhye'rthe vitatya uktaḥ
vartamānāvabhāsānām .................... | (1|5|1)
ityādinā, vakṣyate ca vitatya, iha
kimamībhirāvedanakāribhirnīrasavicārairiti || 6 ||
nanu bāhyamābhāsakramavaicitryeṇa hetunā prasādhitam | tat
kathaṃ tadanupapattiriti uktamityāśaṅkya sūtraṃ
cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśādbahiḥ |
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || 7 ||
saṃvidrūpaṃ tāvat viṣayavyavasthāsthānaṃ
sarvavādibhiraṅgīkṛtam,
(page 145)
anusandhānādibalācca tadekam | aiśvaryaṃ ca asya
devatvamābhāsasaṃyojanaviyojanasvātantryātmakamupapāditam |
prakāśatādātmyaṃ ca arthānāṃ vitatya uktam, vakṣyate ca |
tato'ntargatavaiśvarūpyaṃ tadaiśvaryādeva ca | tasya abhyupagame
svātantryāpratihatalakṣaṇena icchāviśeṣeṇa bhavitavyam | icchayā ca
nirmāṇaṃ svapnasaṃkalpādau dṛṣṭameva
ghaṭādermṛdādiprasiddhakāraṇaparamparāparākaraṇena | tadatra
asatyaghaṭādiriti cet, astu tāvadevam | tathāpi yogī
purasenādinirmāṇamicchāvaśādeva karoti,- iti siddham | tatra hi tadicchayā
jhaṭiti saṃghaṭitāḥ paramāṇava upādānam,- iti ucyamāne yadi prasiddho
ghaṭasaṃpādakaḥ
samastakarmaśikṣādharmādharmadaṇḍādisahakārisahitaḥ
svopādānocitaḥ kapālādikāraṇakalāpo'bhyupeyeta, tat kulālaviśeṣa eva
ayaṃ yogīti āyātam | tṛṇamātreṇāpi tu prasiddhyullaṅghane
svapnasaṃkalpakāmaśokādiviṣayaparidṛṣṭabhāvābhāsanirmāṇa-
sāmarthyaṃ saṃvida eva | icchāṃ prakhyāya kimakāraṇameva
kāraṇāntarānveṣaṇāya prayasyate | yadāha bhaṭṭadivākaravatsaḥ-
na dṛśyate tvatpratibhāsaśakteḥ
svapne'rthavaicitryanimittamanyat |
taddṛṣṭasāmarthyatayā sadaiṣā
viśvaprapañcaprathanaikahetuḥ ||
iti | yoginaśca śarīraprāṇādyārūṣitamapi caitanyaṃ tāvati nairmalyāt
nirmātṛ, svaśarīraprāṇādisahitapramātrantarāpekṣayā bāhyatvena tasya
arthasya, cittattvameva sarvatra nirmātṛ | etadeva darśayituṃ vṛttau
ṭīkāvataraṇikāyāṃ ca dṛṣṭāntaḥ pṛthaṅ na vyākhyāto
dārṣṭāntikarūpābhidhānenaiva asya vyākhyātatvāt tatra āvṛttiyogena ca
granthasya ubhayatra api vācakatvāt | yato devaścidātmā
(page 146)
tataḥ prakāśayati iti hetumati liṅ | hi iti yata evaṃ devatvāt cidātmā
ābhāsavaicitryaṃ prakāśayati, tasmāt anupapattinā kimanyena bāhyena
iti pūrveṇa saṃbandhaḥ,- iti sūtrayojanā | evaśabdaḥ-
aprayāsasiddho'yamartho bahutarābhīṣṭasaṃpādakaśca- iti dyotayati |
etadeva sphuṭīkṛtaṃ svātmarūpatayā ityādinā kartuḥ karmaṇaśca
viśeṣaṇena | tadayamarthaḥ- cittattvaṃ yataḥ svātmarūpamahamiti
ananyāpekṣaprakāśavimarśam, tatastasya yadābhāsanaṃ, tat
tāvadupapannaṃ na prayatnasādhyam; tadabhedinaśca bhāvarāśeḥ
prakāśātmatvādupapannamābhāsanamiti | antaḥsthitaṃ ityasya vṛttiḥ
anantaśaktitvāt iti | bhagavati evahi viśvamadaḥ śaktivaicitryam |
yadāgamaḥ
śaktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate |
śaktayastu jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ ||
iti | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa vivakṣurhiśabdasya hetutāṃ dyotayituṃ
sādhyaṃ pūrvasūtraniṣṭhamarthamupakṣipati naca ityādinā | hiśabdaṃ
vyācaṣṭe yataḥ iti | yadidaṃ vastu vakṣyate, tasya asminnarthe hetutetyarthaḥ
| tathā iti bāhyābhāsatayā | evakārārthaṃ vyācaṣṭe pūrvam ityādinā
| sarvathā iti na bāhyasadbhāvena, na vāsanāprabodhena, na
pūrvakarmaikapraghaṭṭakābhāsena, na vā icchābhedena, na
kāraṇābhāsabhedena, na
upasarpaṇapratyavabhāsābhidhānapramātrantarābhāsādinā vā
ayamupapanna ābhāsabhedaḥ | tatra atidurghaṭakārī
paridṛṣṭāpratihataśaktiḥ parameśvara eva śaraṇam | nanu kimapekṣayā
bahiṣṭvam, na tāvat prakāśāt, tadbahirbhūtasya
aprakāśanāpattiprasaṅgāt,- ityāśaṃkya kalpitapramātrapekṣayā
bāhyatvam, natu jātu paraprakāśāditi darśayituṃ
tattvabhuvanalakṣaṇāyāḥ sthūlasūkṣmarūpāyāḥ prameyasṛṣṭeḥ
(page 147)
pañcāśatpratyayabhedabheditabuddhidharmaprabandhalakṣaṇabhāvasṛṣṭi-
vicitrīkṛtabhūtātmakapramātṛsṛṣṭisāhityenaiva svarūpaṃ nirṇayan
pīṭhabandhaṃ tāvat karoti tasya ca ityādinā | asmān iti na svātmānaṃ
prati, nāpi bhāvān prati bhedena darśayataḥ, apitu kalpitapramātṝnprati
bhedena darśayataḥ, tadapekṣayaiva, natu svātmāpekṣayā, nāpi
bhāvāpekṣayā sraṣṭṛtā,- iti ubhayato yojyam | tatra iyaṃ sṛṣṭiḥ-
parasūkṣmavyūhayogāt vibhavācca caturvidhā |
ityāgame nirūpitā | tāṃ vibhajati saca iti īśvaraḥ |
yāvatsaṃvidviśrāntatā darpaṇapratibimbavadīśvaradaśāyāṃ
dhyāmaledaṃbhāgaśrīsadāśivabhūmyanantaraṃ
sphuṭedaṃbhāvāyāṃ sṛṣṭivargasya ahamidamiti, tāvat pūrṇatvena
svarūpaparirakṣaṇena utkarṣayogena ca paratvam | ananyopādānam
ityanena nirupādānatāṃ pāramārthikīṃ vyācaṣṭe | etacca
viśeṣaṇadvayaṃ vyūhavibhavasṛṣṭāvapi yojyam | paratvaṃ hi triṣu
uttareṣu, sūkṣmatvaṃ dvayaḥ, vyūha ekatra | pūrvapūrvānuprāṇitaṃ
hi yathottaram | iti āgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | vyūhavibhavasṛṣṭyorapi
ca vastuto nirupādānataiva | niyatiśaktyā tu
upādānāvabhāsastanmātrādiṣu api asti | ahaṃkārāt tanmātrendriyāṇi,
so'pi mahataḥ, saca guṇebhyaḥ, te sāmyāt, tat kalātaḥ, sā māyātaḥ,
māyā ca bhagavacchaktivijṛmbhā api
viśvopādānarūpatāvabhāsitajaḍatvasvabhāvā tattvarūpā | etacca
labhyate anāgatāvekṣaṇaṃ tantrayuktiḥ iti | tathāhi yat vibhavasṛṣṭau
vakṣyati niyatiśaktyā svakāraṇamukhena iti, tat
susūkṣmavyūhasṛṣṭyorapi upajīvanīyam | ādyāṃ sṛṣṭimullaṅghya
yanmadhyavartinī tanmātrasṛṣṭiratra
(page 148)
uktā ādiśabdena prakārārthena uparivartitattvāntarasaṃgrāhiṇā, tatra
ayaṃ bhāvaḥ- śabdādaya eva sthūlatvena prameyībhūtāḥ
svopalabdhikaraṇasaṃpādakabuddhikarmendriyatatsaṃkalpādisiddhau
prayojakībhavanti | tadupalambhabalādevaca etaducitapramātṛlābhe
tatpramātrupakaraṇakañcukaṣaṭkādisiddhiriti te eva sarvatra prāṇāḥ |
tathāca pañcabrahmayoge'pi nabhaḥprabhṛtīnāmeva
sūkṣmaśabdādirūpatayā upayogaḥ,- iti yat kiñcit prameyaṃ, tat
sarvametanmayameva paramārthataḥ | tata eva pañcatattvaparamārthatā api
viśvasya āgame nirūpitā | tadetadāgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | yoginaḥ
iti vyācaṣṭe tat iti sūkṣmatanmātrādyābhāsaparamārthān |
aviśeṣebhyaḥ iti tanmātrebhyaḥ | gandho hi
saurabhādyavāntaraviśeṣavinirmukto gandha ityeva bhāsamānaḥ, tadeva, na
adhikaṃ tatra anyat cakāsti,- iti tanmātramaviśeṣaśca ucyate | vyūhaḥ
śabdādīnāṃ kṣobhaḥ, parasparasāhityaṃ ca
ekadvitricatuṣpañcaguṇaṃ vyomāditaḥ kramāt |
iti nyāyena | dṛśyatāpatti iti rūpādīnāṃ yā sarvapramātṛṣu
darśanopalakṣitārthakriyāviśeṣasaṃpādanayogyatā, tatparyantaḥ | tena
gandhatanmātrasya cet dṛśyatā tādṛśī jātā, kimanyadastu
ābhāsāntaraṃ yattattvarūpaṃ syāt | katipayadṛśyaṃ sarvajanadṛśyaṃ
ca yadābhāsarūpaṃ sāmānyaṃ, tat yato vibhavātmanā tanyate, tatastat
tattvamucyate | ghaṭādi ca na anyena rūpeṇa tanyate | taddhi
pṛthivyādervimiśratayā anyonyavyāptyā vibhāgena ca vicitreṇa bhavanam,
- iti vibhava ucyate | tadetadāha ānantyāt iti paricchedasya antasya
iyattātmano'saṃbhavāt | tataśca iti tattvebhyaḥ | bhuvanākāreṇa iti
bhogādhikaraṇabhūtabrahmāṇḍādirūpatayā |
(page 149)
ghaṭapaṭa iti bhogyarūpatayeti | anye tu ghaṭādisṛṣṭimeva
bhāvasṛṣṭimāhuḥ | tattvāni hi sāmānyābhāsarūpāṇi
guṇaguṇibhāvena vicitreṇa sāmastyena [kha. sāmānyena pāṭhaḥ |]
militāni bhoktṛbhogyataddvayādhikaraṇarūpatayā
bhūtabhāvabhuvanātmanā bhānti | pratyayasargastu
buddhitattvadharmasteṣu eva anupraviṣṭaḥ | niyatiśaktyā iti tata eva yāvat
sā niyatirna vighaṭate iti pramāṇāntarāt niścitaṃ, tāvat bhavatyeva
kāryakāraṇānumānam | paramārthatastu bhagavāneva
viśvanirmāṇaśaktimān yathā tu svapnadarpaṇādāvapi,
kumbhakārādikāraṇapuraḥsaraghaṭanirbhāso'pi,
svacchabhāvasvatantrabhāvayoreva mahimā tatrāpi mantavyaḥ [ka.
mantavyaṃ pāṭhaḥ |] | svakāraṇamukhena iti sphuṭayati ghaṭaṃ hi iti |
tatrastho yaḥ pramātā krimisarvajñādirantato vā, sa eva kumbhakṛt; tasya
ābhāso ghaṭo'yamiti vimarśaviśrāntaḥ prakāśastadeva prakṛtaṃ sāraṃ
rūpaṃ yasya ghaṭasya, taṃ janayati ayam iti īśvaraḥ | evam iti
niyatiśaktyā tatrasthapramātrābhāsamayaṃ ca | anyataḥ iti
kuvindatantvādyābhāsasāmagryāḥ | evaṃ prāthamakalpike ghaṭābhāse
bhagavatā nirmite tasyaiva ābhāsasya anuvartamānatā yā, sā sthitiriti
upapādyate | tataśca iti sṛṣṭeranantaram | tat iti
kumbhakṛddaṇḍādyābhāsanāśe'pi taṃ nirmitaṃ
ghaṭādyābhāsaprapañcaṃ deśāntaragatapramātṛviśrāntyā
tadābhāsasāhityena janayati, tatsāhityamasya sṛjati, ghaṭābhāsasya ca
sthitiṃ karoti, pūrvapramātṝṇāṃ ca tadābhāsavattāṃ saṃharati |
yathoktaṃ granthakṛtaiva
sadāsṛṣṭivinodāya sadāsthitisukhāsine |
sadātribhuvanāhāratṛptāya bhavate namaḥ || (śi. sto. 20|9)
iti, śrīparameṣṭhinā api
(page 150)
pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe |
pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam || (śi. dṛ. 1|13)
iti,
....................ṭāśca nityamavasthitāḥ |
sarantyeva svabhāvena tatsaratprakṛtiḥ śivaḥ ||
iti, bhaṭṭaśrīnārāyaṇena api
pratikṣaṇamaviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ |
kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 120)
iti | nanu kimarthaṃ madhye deśāntaranayanādi ābhāsyate | āha
niyatiśaktyā iti | yadā kumbhakāragṛhāt ghaṭasya anyatra nayanaṃ, tadā
eṣa vṛtāntaḥ, yadātu pramātrantarāṇāmāgamanaṃ, tadā ko vṛttāntaḥ |
āha pūrvadeśa ityādi | tāvatyaṃśe iti ghaṭābhāsāṃśe |
antaḥpraveśanena iti prakāśasya ekībhāvena | anena krameṇa
ghaṭādyābhāsān teṣāmāgatānāṃ pramātṝṇāṃ grāhyān karoti,
tāṃśca pramātṛṃśca tadgrāhakān | nanu bhinnatvāt pramātṝṇāṃ
pramātrantarameyo [kha. mayaḥ pāṭhaḥ |] ghaṭābhāso yaḥ sthitaḥ, sa
kathaṃ pramātrantaramupasaṃkrāmet | atra āha tattvata ekarūpatvāt iti |
etat na apūrvam, pratyuta bhedo'yamāgantuka iti bhāvaḥ | kuta iti |
cidrūpasya hi asāvābhāsaḥ | sarve ca te citsvabhāvāḥ | nanu evaṃ
śarīrābhāsā api na kathaṃ parasparataḥ | ka evamāha neti | tadāha
yāvatkiñcit iti | pramātṝṇāṃ saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ,
tāvat sādhāraṇaṃ śarīrādi, na punaranyat, tattu asādhāraṇaṃ
sukhasaṃkalpādi | prameyāṇāṃ ca saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ,
(page 151)
tāvat sādhāraṇaṃ rūpādi, anyat tu asādhāraṇaṃ rasādi | tadāha
kevalaṃ tu iti | āntaraṃ spraṣṭavyaṃ śūlādiduḥkhamantaḥ-
kandahṛttālunāḍīsparśasukhaṃ vā samādhānakālasaṃvedyaṃ
[sasādhanā pāṭhaḥ |] bindunādādirūpaśabdātmakaṃ, viṣayavatī vā
pravṛttiriti kathitam | gandhādi api tadvat niyatiśaktyā ekasminnekasmin
māyīyapramātari niyamena sthāpitam, mantreśvarādipramātrapekṣayā tu
sādhāraṇameva,- iti māyīyapadena āha | kṛtam iti niyatyā | tena tarhi
parasu(mu)khādinā parasya kathaṃ vyava(vyā)hāra ityāha | nanu
ghaṭābhāso devadatte viṣṇumitre ca tulya iti bhavatu ekaḥ,
vyāhārābhāsastu [ka. vyavahārā pāṭhaḥ |] vyāhartari- vyāharāmi,- iti,
evaṃ śrotarivyāharati,- iti; tat kathamanayorabhedaḥ, bhede ca anumānaṃ
na yuktam,- iti uktaṃ vitatya vāsanāsūtre | satyaṃ, itthaṃ tu etat
saṃgacchate iti vibhāvyatām- iha yāvat kiñcit bāhyendriyagocarīkāryam,
tāvat sarvaṃ sādhāraṇameveti uktam- evaṃca śrotrapathagāmī yo'sau
ghaṭamānaya,- iti śabdaḥ, sa tāvat vyāharaṇaśabdavācyo dvayorapi eka
eva avabhāsate | tataḥ svātmīyavyāhārābhāsavadeva vastutastāvat
svasaṃvedanenaiva avikalpako'pi bhāti, vikalpe tu
svaparavibhāgasaṃskārāt paratā adhyavasīyamānā api
vyāharaṇābhāsamātreṇa anyathā bhāvādakiñcitkarī nīlasya iva
sthiratā | vyāptigrahaṇakāle'pi tenaiva vyāptiḥ | tato viśiṣṭādābhāsāt
taccharīrasahabhāvinīṃ vyāhareyamiti
icchamasmadarthaviśrāntāmanumimīte | tathāhi asya pratipattiḥ- atra śarīre
vyāharāmīti ābhāsaḥ kevalaṃ śarīrapramātṛtābhimānadārḍhyāt,
taccharīraṃ paratvena abhimanyamānastadācchuraṇāt
(page 152)
vyapadiśati- ayaṃ vyāharatīti | vastutastu na anumeyatā parapramaturapi,- iti
upapāditamupoddhāta eva
tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ ..................... | (1|1|5)
iti sūtre | vāsanāprabodhasūtre'pi uktaṃ tadevaṃ
buddhisamīhāyuktapramātravicchinnāt ityādi | tata idaṃ
vyāhāramātrasādhanamanumānaṃ [ka. vyavahāra pāṭhaḥ |] maulike
siddhe svasaṃvedane, ābhāsamelanātmakaṃ ca idaṃ vyāharāmi,
vyāharati,- iti ubhayamapi | ekamahantābhāsena, aparaṃ dehābhāsena
vyāharaṇābhāsādhikena miśraṃ yataḥ, tatastadadhikābhāsaparihāre yat
vyāharaṇābhāsarūpamekatayā cakāsti, tadeva hetūkartavyam | tacca
ekarūpameva, natu vijñānanaya iva bhinnasvabhāvamiti na kaścana
virodhaḥ | niyatiśaktau ca bāhye'rthe vāsanāprabodhaḥ, karmādhipatyaṃ
prathamecchākāraṇābhāsa [ka. karaṇa pāṭhaḥ |] upasarpaṇābhāsaḥ
pramātrābhāsa ityapi tattadapekṣayā kāraṇaṃ nirvahatyeveti | atra codayati
nanu ca iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha tāvat pramātari pūrvamavasthito
ghaṭābhāsaḥ, tena miśrībhavati pramātrantaramiti kimanena | āśveva
pramātrantaravijñānasaṃkrānto'nena ghaṭābhāso janyatāṃ, tāvatā
siddhaṃ pramātrantarasya yugapadabhimataghaṭābhāsavattvamiti
kimalaukikapramātrabhedābhyupagamasāhaseneti | atra āha naitat iti |
upapattiṃ smārayati uktam iti | ayaṃ bhāvaḥ- sa pūrvapramātari sthita
ābhāsastasya pramātrantarasya saṃvedyaḥ san vā
kāraṇamātmavartighaṭābhāsodaye syādasaṃvedya eva vā | na tāvat
saṃvedyaḥ san, tatsaṃvedanopāyābhāvāt | santānāntarānumānena hi
tatsaṃvedanaṃ, tacca na ghaṭate iti bāhyārthavādinaiva upapāditam | atha
asaṃvedya
(page 153)
eva kāraṇaṃ, tat santānāntarāṇāmaviśeṣāt sarve tadābhāsā janakā
bhaveyurityādipūrvoktadoṣāpattiḥ | tadāha atiprasaṅgāt iti | evaṃ
bodhamātraṃ nīlādityetasmāt
sopānādekabodhamātrarūpatvasopānāntaraṃ [ka. sopādānāt pāṭhaḥ |]
samāruhya ūrdhvadharāyāmaiśvaryamāsādayituṃ [kha.
ūrdhvadhārām pāṭhaḥ |] praśnaṃ karoti nanu evam iti | ādhipatyena iti |
na atra kāraṇatā mantavyā, apitu tatsattāmātram | ekarūpavāde hi kaḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ | yadivā
tadamilitapūrvapramātrābhāsādanyonyasaṃmilitapramātrābhāso jāyate
ityāśayena adhipatiriti kāraṇaviśeṣa eva uktaḥ | atiprasaṅgadoṣaśca
aikyamātreṇa parihṛta iti darśayati na caivam iti | pūrvasūtroktaśca doṣo na
avatarati,- iti darśayati na cāpi iti | atra āha etadapi nāsti iti | na
saṃbhavatyeva idamanīśvararūpatvaṃ saṃvida iti yāvat | saṃvido hi
idameva jaḍavailakṣaṇyaṃ- yadaparichinnaprakāśatvam | nīlatayā api
bhāti, pītatayā api bhāti,- ityādinā ca bhinnānāṃ vastūnāmutpattyā
vyaktyā vā kāryakāraṇatā upapannā,- iti vitaniṣyate kriyādhikāre | tataḥ
sā api parameśvareṇaiva nirbhāsyate svapna iva ghaṭakulālayoḥ |
niyatiśaktyā ca mṛdādyābhāsamukhena vā ghaṭāditayā loke,
mantrauṣadharatnābhāsadvāreṇa vā śāmbarikavṛtte,
dhātuprakopamitrādyābhāsapūrvakatvena vā
timirasvapnādāvicchāmātrodbhāsanapuraḥsaraṃ vā yoginirmāṇe sa eva
prakāśate,- iti | etat tāvadaiśvaryamiha darśitam, pūrvaṃ ca
ābhāsasaṃyojanādinā smṛtyādau svātantryam, anyadapica agrato
darśayiṣyate | tataḥ saṃvit cedekā siddhā, tadaiśvaryamapi asyā
eṣṭavyamanyathā svabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāt |
saṃvidīśvararūpā saṃvittvādeva,-
(page 154)
iti svabhāvahetuḥ | saṃvideva viśvakāraṇamanyāsaṃbhave tatsaṃnidhau
tadudbhāvāt | ata eva yat cittattvasya aiśvaryamuktaṃ, tato
hetoryogidṛṣṭānta upāttaḥ | kimartham | āha iti darśayitum | kiṃ tat | āha
saṃsāriṇām ityādi | anyathā ityādinā upabṛṃhaṇaṃ karoti |
upādānam iti prasiddhakāraṇasāmagrīṃ vineti yāvat | naca avastutvaṃ
yoginirmāṇasya, nacāpi prasiddhakāraṇajanyavastvapekṣayā |
anyajātīyatvamiti darśayati arthakriyākārī iti | yogi hi abhisandhatte-
prasiddhārthakriyopayogayogyameva ghaṭarūpamullasatu- iti |
tadetadalaukikamiti nirūpayati keśa iti | naca tatra avastutvaṃ
keśaturagādivimarśasya bhāvāt | arthakriyā api tatra hlādodvegādikā
astyeva keśāntarasādhyā nāsti arthakriyā iha | sā ca pramātuḥ saṃmatā
sattvavyavahārakāraṇatayā hanta jalanidhijalamasat syāt,
sāmagryantarapraveśāt na tathā,- iti tulyam | stambhito hi agnirna dahati, na
pacati | naca arthakriyātaḥ sattvamābhāsāntaratvāt tasyā ityādi
uktaprāyam | tadabhāve'pi na ābhāsasya avastutvam,- iti ca vakṣyate
arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā |
niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || (2|3|12)
iti | etat nirūpayati tadevam iti | nanu arthajātam iti jātaśabdena
sāmastyaṃ svīkṛtam | naca samastamīśvaraḥ prakāśayati | sa hi mahāsarge
sṛjyamānamarthaṃ prakāśayet, madhye'pivā prathamotpādāvasthāyām |
vyavahārakāle tu yadarthajātamābhāsate, tadavasthitameva | atra ucyate
yāvacca iti | utpādakāle iti mahāsarge kāraṇābhāsāpekṣayā vinā,
tayā tu saha prathamotpattikāle
(page 155)
vyavahārakāle veti pramātrantarebhyo viśleṣya anyairmelayati,- iti
vyākhyātaṃ sadāsṛṣṭivinodāya iti | vivṛtam iti
vṛttāvartharāśiśabdena jātaśabda evaṃbhūtārthavādī vyākhyāta
ityarthaḥ | artharāśiḥ iti yo vṛttau granthaḥ, sa yāvacca kiṃcit ityādinā
sarvo'rthaḥ ityantena ṭīkāgranthena vivṛtaḥ,- iti vyākhyānaṃ na yuktaṃ
vivṛtikārasya svoktivyākhyāne'pramāṇaucityāt || 7 ||
nanu paraniṣṭhatvaṃ niyamena yadābhāti, tat dvidhā dṛṣṭaṃ kiṃcit
sadṛśātmakasaṃkramitaṃ darpaṇe iva gajādi, kiṃcit svaśaktibalollasitaṃ
tadeva svapnasaṃvedana iva | tadidaṃ na niścayārhaṃ- kiṃ
svapnayogadiśā ābhāsavargo bodhasvātantryādullasitaḥ, uta
ādarśadṛśā tadatiriktasvasadṛśabhāvāntarasaṃkramaṇabalāt,-
ityāśaṅkya kāryavyatirekeṇa samarpakabāhyabhāvānumānaṃ
sūtrāntareṇa nirākartuṃ tātvikamanumānavṛttaṃ tāvadāha
anumānamanābhātapūrve naiveṣṭamindriyam |
āabhātameva bījāderābhāsāddhetuvastunaḥ || 8 ||
yat kiṃcidanumānaṃ, tat samagraṃ vikalparūpam | vikalpaśca
ananubhūte na udeti | etacca sarvavādināmiṣṭam | nanu
indriyādṛṣṭaprabhṛti yadanumīyate, tatra kiṃ vṛttapūrvo'nubhavaḥ |
satyaṃ vṛttapūrvo yata indriyādṛṣṭaprabhṛti na kenacit viśeṣarūpeṇa
anumīyate, apitu sāmānyena dṛṣṭarūpālokādhikaṃ kiṃcit kāraṇamiti |
tatra mṛjjalayoḥ saṃnihitayorabhavannaṅkuraḥ, sa hi sati bīje bhavan,
daṇḍacakrayoḥ satorasan ghaṭaḥ, sati mṛtpiṇḍe bhavan,
tadadhikabījahetukastadadhikamṛtpiṇḍahetuka iti krameṇa
pratyakṣānupalambhajo niścayo jāyate | tatra ca kāraṇatvaṃ nāma
sāmānyamakāraṇavyāvṛttamanadhikavyāvṛttaṃ
(page 156)
ca adhikatvaṃ pratyekaṃ vyāvṛttiniṣṭhāt pratyakṣavyāpārāt gṛhītameva
| bījaṃ hi tatra kāraṇarūpaṃ vastu iti gṛhītam | anyathā ekatra bīje
kāraṇaśabdaḥ saṃketito, na mṛtpiṇḍādau saṃketito bhavet | tasmāt
kāraṇatvābhāsasāmānyaṃ [kha. kāraṇabhāsa pāṭhaḥ |]
pūrvapratyakṣasvīkṛtam | tatastatra yuktaṃ vikalpanam | vikalpanaviśeṣa
evaca anumānam | anumānamanābhāte viṣaye na bhavati vikalparūpatvāt |
anābhāte hi arthe bhavadapūrvasaṃvedanaṃ nirvikalpaṃ bhavet,
tadviruddhaṃ ca idamiti svabhāvaviruddhopalabdhiriti sūtrārthaḥ |
prathamaṃ sūtrabhāgaṃ gamyamānārthanirūpaṇena sphuṭayati vṛttikṛt
pūrvāvabhāta ityādinā anumānam ityantena |
pūrvāvabhātāntaḥsthitaḥ iti pūrvakāleti samāsaḥ |
pūrvaśabdopādāne'pi hi antaḥsthitatvasya avarakālatāvṛttirvyaṅgyā |
naca vimarśanamātramanumānam, apitu
prāptipravṛttiyogyavastuniścayarūpam,- ityāha nāntarīyaka ityādi |
ābhāsaḥ punaḥ ityādibhaviṣyatsūtraviśrāntāvetasya sūtrasya
tātparyamityāśayena bhāvisūtrārthopakramameva etatsūtramavatārayati
bāhyasya iti | yuktigataiḥ sāṃśatvaprasaṅgādibhirbādhitatvamanāśritya
api parīkṣakasaṃmatameva pratyakṣamiti anādṛtya api hālikavedyatayā api
na pramāṇasiddhatvamastīti āśayaḥ | bhāvisūtre ca anumāne
dūṣyamāṇe pratyakṣamapi dūṣitameva,- ityabhiprāyeṇa āha
ṭīkākāraḥ pratyakṣeṇa tāvat iti | eka eva hi nīlābhāsaḥ | sa ca
jñānavartī, aparathā kathamābhāseta | ekasāmagrīkatvamapi na parasya
paraniṣṭhatāṃ kuryāt rūparasādīnāmiva | rūpameva asya saṃvedanasya
tādṛgiti cet, aho svopagamasamarthanagrahaḥ
(page 157)
parasya- yat sāmānyaprabhṛtau yaḥ svayaṃ paramāstrīkṛtastaṃ
viruddhadharmādhyāsamanastaṃ manyate | tadayaṃ jñānādavyatirikta
ākāraḥ | tatra samarpako'nyo na [kha. vā na pāṭhaḥ |] avabhāsate
darpaṇagate yathā | yacca uktaṃ samānābhihārāt na pṛthak bhāsate iti, tat
na | samānābhihāre hi pṛthagābhāsanaṃ tāvadasti anyathā kalakalatāyā
eva anupapatteḥ | pṛthaktvena tu nāsti ābhāsanam, iha tu samarpakasya
pṛthagābhāsane pṛthaktvena ca anābhāsane kalakalavat militarūpaṃ
nīlarūpaṃ nīladvaiguṇyaṃ bhāseta | deśakālādi api samānameveti cet,
atra api dvaiguṇyaprasaṅga eveti sākāratve doṣa eva | sati bāhye
nirākāraśca na grāhaka iti uktam | yacca uktaṃ pratyakṣato'pi sidhyet iti
anumānena sasaṃvādaḥ kṛtaḥ iti natu kṣaṇikatvavadapūrvaḥ prasādhitaḥ
iti ca, tatra api ucyate | pratyakṣasya yadyapi adhyavasāyāpekṣaṃ
prāmāṇyamiti ghoṣyate, tathāpi tatra ayaṃ paramārthaḥ- pratyakṣaṃ
pramāṇaṃ nīlābhāsarūpatayā svasaṃvedane sphurat
siddhapramāṇabhāvameva vikalpena tathā vyavahriyate | tata eva
vikalpastadaparigṛhītaṃ sthairyādi adhyavasyannapi na tatra pramāṇam,
adhyāpi ābhāsayāmi iti hi pratyakṣavyāpāramanukurvan vikalpaḥ-
sadamātyakavikalpasvātantryeṇa na prāmāṇyamupāśrayate |
tadayamagṛhīte gṛhītatvena adhyavasāyamutthāpayan pramāṇaphalatvāt
niṣkāsyetaiva | yaduktaṃ bāhyārthapratibandhabalāt pratyakṣasya atra
prāmāṇyamiti, tatra api pratibandhasya grahaṇaṃ na vā | yadi grahaṇaṃ,
tarhi pratibandhagrahaṇādutpadyamānaṃ saṃvedanamanumānameva
niścayātmakaṃ bhavet, na pratyakṣaṃ tatra tat syāt | anumānaṃ ca
vicāryaṃ vartate | atha vastutaḥ pratibandho'sti,- iti ucyate, tat siddhe
bāhye'rthe bhavedeṣā
(page 158)
vārtā | sa ca na adyāpi siddhaḥ,- iti kaḥ pratibandhārthaḥ | naca vastutaḥ
pratibandho'sti,- iti pratyakṣamarthe pramāṇam, apitu sākṣātkāritvāt;
anyathā cakṣuṣi api tat pratyakṣaṃ bhavet |
arthasyāsaṃbhave'bhāvāt .................... |
iti tu arthajatvasiddhaye'nvayavyatirekoktiḥ, [kha. arthajasiddhaye pāṭhaḥ |]
arthajatvāt ca arthasākṣātkāritvamasyeti | evamarthāvinābhāvamūlaṃ
prāmāṇyaṃ dvayoruktam | artha eva tu iha asiddhaḥ | atha ālokasya atra
pratyakṣo bāhyo'rthaḥ,- iti asti abhimānaḥ, sāṃvyavahārikaṃ ca
pramāṇaṃ cintyate,- iti ucyate; tat sthairyasāmānyadravyaprabhṛti
aśeṣālokasiddhaṃ kiṃ na aṅgīkriyate | tatrāpi mūḍhāḥ pare
visaṃvādayanti iti ca tulyam | yattu sadṛśamarpakaṃ [ka.
sadṛśasamarpakaṃ pāṭhaḥ |] dṛṣṭaṃ darpaṇādipratibimbasya iti uktaṃ,
tatra ubhayamapi bimbapratibimbātmakaṃ [kha. viśva pāṭhaḥ |]
paramārthataḥ saṃvidākāramātraṃ svapna iva darpaṇasaṃkrāntadarpaṇa
iva ca | tatra kiṃ kena arpitamiti na niścitaḥ kalpaḥ | kiṃca arpakeṇa vinā na
upapadyate jñānagata ābhāsa iti ucyamāne, svapnadvicandrādau kiṃ
vācyam | na cāpi darpaṇadṛṣṭānto'tra samaḥ | iha hi
saṃvedanādupādānāt viṣayāt ca nīlākāro bodha utpadyate | tadā tu
evaṃ darpaṇāt gajāt ca gajākāro darpaṇa iti yuktam | apete'pi gaje
darpaṇasya svasadṛśasantānānubandhinā
taḍitsadṛśasadṛśaikasvabhāvānanubandhisantānavijñānalakṣaṇena
vapuṣā avasthitasya mṛtpiṇḍasya iva
daṇḍacakrādisahakārikalāpaprasādopanataśarāvarūpatā [kha. pramāda
pāṭhaḥ |] gajākāratā anuvartate |
evamavibhāgasantatijananamaniṣṭaśaktikakāraṇāntarasaṃnidhānāvadhiḥ
samarpyasamarpakatā ca darpaṇagajayostulyakālakṛtaiva |
(page 159)
tata eva na pāramārthikaḥ kāryakāraṇabhāvo'yam, apitu
bimbapratibimbavyavahāraḥ | tata eva vibhramo'yam, na paramārthaḥ,- ityapi
asti pravādo yo jñānākāre na kenacidadyāpi kriyate | prakṛte tu
jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvo'stīva, tata eva hi grāhyasya
pūrvakālabhāvitvam | yadāha
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti cedgrāhyatāṃ viduḥ |
hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||
iti | naca grāhyaṃ bhinnakālatvena cakāsti idamahaṃ gṛhṇāmīti
tulyakālatayaiva adhyavasānāt | jñānākārasya pratibimbābhāsasya idaṃ
tulyakālatvamadhyavasīyate iti cet, mūḍha kathamuktavānasi-
bāhyākāro'dhyavasīyate, adhyavasāyabalācca pratyakṣasiddhatā
bāhyasya- iti, prācyaśca viṣayakṣaṇo'rpakābhimatastatsadṛśa iti kutaḥ |
darpaṇapratibimbe hi bimbamapi upalabdhamiti niścitaṃ sādṛśyamātre, iha
tu bimbasya nāma api na avagatam,- iti kathametattulyatā bhavet | tasmāt yadi
anumānāt pūrvaṃ vyāpariṣyeta atra pratyakṣaṃ, tat
pāścāttyamanumānaṃ saṃvedakatāyāṃ [ka. saṃvedanatāyāṃ
pāṭhaḥ |] yojyeta nāma; natu evamasti,- iti | tadāha
ābhāsadvayābhāvāt iti | nanu mā bhūdābhāsadvayam, tathāpitu
bāhyasya anābhāsamānasya api pratyakṣagamyatā bhaviṣyati
anumānagamyataiva | na, etattulyamiti brūte ābhāsamāna iti | paśyāmi
etaditi hi ābhāsamānataiva pratyakṣaprameyatā | nanu iyamekasya tāvadasti
nīlasya, tataḥ pratyakṣasiddho nīlaḥ | sa evaca bāhyo bhaviṣyati | kiṃ
dvitīyanīlābhāsānveṣaṇena | atra api āha bhinnasya iti | etacca
(page 160)
..............................ṇāprakāśaśca sidhyati | (1|5|3)
iti vitatya nirūpitamadhastāt | etena arthakriyākāritvādabādhito nīlaḥ kiṃ
bāhyastyajyate ityapi pratyuktamarthakriyāyā api bāhyāyāḥ
kasyāścidasiddheḥ | pravṛttyābhāsaprāptyābhāsavastvanābhāsādaya
eva hi vyāvahārikāḥ, na adhikaṃ kiñciditi pratyakṣeṇa bāhyasya asparśe
anumānamapi daṇḍāpūpikayaiva na saṃbhavati,- ityāha nāpi iti |
dhūmāgnyoranupalambhāvagnerupalambho dhūmasya
anupalambho'gnyupalambhāduktādeva dhūmasya upalambha ityevaṃ
pratyakṣadvayena anupalambhatrayeṇa ca sakṛdeva kāryakāraṇatā
vyavasthāpyate | tatrāpi anupalambho'pi anyopalambha eva,- iti
pratyakṣavyāpārādeva akāraṇatā vyavasthāpyate bhāvasiddhiḥ(ddheḥ) |
naca bāhyo'rthaḥ pratyakṣa iti tena saha kasyacidapi na
kāryakāraṇabhāvasiddhiriti tasminnanumeye na jñānaṃ kāryahetuḥ | atha
nīlasya svabhāvāntaraṃ bāhyatvaṃ sādhyatāmarthakriyākāritvādinā
svabhāvahetunā,- iti | tatrāpi āha apratyakṣa iti | apratyakṣo dharmī yasya
sādhyasya, tasya svabhāvaheturapi kathaṃ sādhakaḥ | pratyakṣagrahaṇaṃ
pramāṇopalakṣaṇam | pramāṇasiddhe hi dharmiṇi siddhena
tanmātrānubandhinā [bandhena kha. |] svabhāvena svabhāvo yo vyāptaḥ,
sa tanmātrānvayinaṃ sādhayati dharmamiti | iha ca nīlameva [iva kha. |] na
kiṃcana svatantraṃ prasiddhaṃ pramāṇena, yasya
dharmiṇo'rthakriyākāritvākhyena dharmeṇa tanmātrānubandhī
bāhyatālakṣaṇaḥ svabhāvaḥ sādhyate pramāṇena aprakāśasya
prakāśanāyogāt | prakāśātmatve ca sarvaṃ dharmi
sādhanasādhyarūpaṃ saṃvidavyatiriktameva sidhyediti | anenaiva nyāyena
vijñānanaye santānāntarasiddhirayukteti sūcitam | tathāhi tatra caitrasya yo
maitraśarīrābhāsaḥ
(page 161)
pratyakṣastatraiva cet santānāntaraṃ pramātṛrūpamanumīyeta, tarhi
pramāturanumeyasya iyattāvyavasthā [iyattvā kha. |] na bhavet |
anumātṛsaṃkhyayā hi tadanumeyāḥ pramātāraḥ syuḥ | atra
maitrātmaniṣṭho yo maitraśarīrābhāsastatraiva
sarvairanumātṛbhirbuddhisantāno'numīyate | tat siddhe tasmindharmiṇi
bhavedadaḥ, tasyaiva tu kathaṃ siddhiranadhyakṣatvādanumānasya ca
cittārūḍhatvāt | nanu [nanu nīlaṃ ka. pāṭhaḥ |] na nīlamatra
dharmīkriyate, nāpi tasya saṃvedanātiriktatvaṃ dharmaḥ sādhyate; kintu
svasaṃvedanasiddhasya nīlābhāsavijñānasya aparidṛṣṭena bāhyena
hetunā sahetukatvaṃ sādhyate | tena ca yadyapi vyāptirna gṛhītā, tathāpi
kāryavyatirekeṇeti kādācitkatayā yadidaṃ kāryaṃ nīlābhāsaṃ
vijñānaṃ, tat tathābhūtamadhikaṃ [adhika kha. pāṭhaḥ |] hetuṃ vinā na
upapadyate,- ityevaṃ niyamavato vyatirekāt sāmānyamukhena api anvayaḥ
sidhyati eva | tatra āha tathāpi iti | yadi tāvadadhikaṃ hetumātraṃ
sādhyate, tat kāpilābhyupagatasaṃvinmātrasvabhāvādhikaṃ
saṃvidaiśvaryamicchātmakamurarīkṛtameva kāraṇatayā svātantryaṃ
nāmeti siddhaṃ sādhitaṃ syāt | athāpi saṃvidbāhyatāviśiṣṭaṃ
tadadhikaṃ sādhyate | tadanupapannaṃ saṃvidbāhyasya svapne'pi
anābhātasya vikalpyatvāyogādanumeyatā anupapannā yataḥ | iyatā
anumānam ityādi saṃkṣepeṇa vyākhyātam | indriyam ityādi vyācaṣṭe
cakṣurādeḥ iti | pūrvābhāte eva anumānam,- ityetat sādhayituṃ
tāvadāha anumānaṃ hi iti | yata evaṃ, tasmāt yuktaḥ sūtrārthaḥ | nanu
vikalpamātrameva kimanumānam | netyāha avyabhicārī iti |
svabhāvahetunā tādātmyādeva tatpramāṇarūpaṃ sādhyaṃ siddhameva
sat vyāmohādavyavahṛtaṃ vyavahāryate paraṃ lokaḥ | kāryahetunā tu
apūrvaṃ sādhyate,-
(page 162)
iti tatraiva anumānasya svatantraṃ prāmāṇyam | kiṃca
kāryakāraṇabhāvamūla eva svabhāvaheturiti vakṣyate
................ṣvabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ | (2|4|11)
ityatra | tat kāryahetoreva sarvo hetuprapañcaḥ pallavaprāyaḥ,- ityāśayena
kāryapadam | tasya anumānavikalparūpatāyāmapi prāmāṇyaṃ
sādhayitumāha tacca iti | anumānaṃ kartṛ prathayati iti saṃbandhaḥ |
naca tāvatā iti antaḥsthitasaṃskāraśeṣasya
bahīrūpatāvabhāsanalakṣaṇena vicchedamātreṇa ābhāsitena api
viśiṣṭau deśakālau vinā
kāyīyavyāpāraparyantapravṛttijananamanumānena na kṛtaṃ bhavet,- iti
viśiṣṭadeśakālāliṅgite'rthe pravṛttiyogye yat vikalpanaṃ, tat
pramāṇarūpamavisaṃvādakatayā anumānamucyate; anyattu
padārthamātra eva [eva vaikā kha. pāṭhaḥ |] ekākini
asaṃbaddhapadārthasamūhe vā saṃbaddharūpe'pi
pūrvānubhūtānadhike vā adhike'pi vā bahirasaṃnihite sannihite'pivā
niyatadeśakālayogāt kāyīyapravṛttyayogye
padārthasvabhāvavyavasthātmakamanovāgvyāpāralakṣaṇapravṛtti-
kartavyatāyāṃ ca pratyakṣātmake pramāṇāntaramahimānamāviṣkurvati
yat vikalpanaṃ- ghaṭa iti, daśa dāḍimānīti, sa rasa iti, nadyāstīre iti, yatra
dhūma iti; na tat pramāṇaṃ pravartakatvāyogāt | etadvilakṣaṇaṃ tu
anumānamiti darśayati eṣa punaḥ iti | vyāptivimarśāt iti yatra
dhūmastatra agnirityasmāt | nanu dharmiṇi yo'gniḥ saṃbhavati tāvadatreti
ayogavyavacchedāt, sa vyāptivimarśena svīkṛtaḥ sāmānyena
vyāptergrahaṇāt; tatreti dharmyaṃśena ca viśeṣeṇa tadviśiṣṭo'gniḥ
sādhyate,- iti viśeṣo'numeyaḥ syāt, na sāmānyamiti
sāmānyaviṣayamanumānam
(page 163)
iti hīyeta;- ityāśaṅkya āha dharmapratyakṣa iti | anvayavyatirekavat
pakṣadharmatā api nāma tṛtīyamaṅgamanumānasya | sā ca pratyakṣeṇa
adhunātanena [adhunā tena kha. pāṭhaḥ |] gṛhītā,- iti
pratyakṣavikalpānugṛhīto vyāptivikalpo'numānasya na
viśeṣaviṣayatāmanayati viśeṣāṃśasya pratyakṣasiddhatvāt,
ādhārādheyatāyāśca vyāptau sāmānyena sphuraṇāt yatra yatra iti |
indriyam ityādi vyācaṣṭe pūrvānubhūtameva ityādinā | nanu
kathamindriyamanubhūtam, nityaparokṣaṃ hi tat | atra āha nahi iti | nanu
bījasya, mṛdaśca nimittatājñāne kathamanyadīyā nimittatā jñātā syāt,
- iti śaṅkāṃ vārayati nahi tatra iti bījasya nimittatājñāne | uttaratra iti |
nanu kumbhaṃ prati mṛdo nimittatājñāne bījamapi nimittabhāvena
svīkṛtamiti kutaḥ | atra ucyate prasakta iti | prasaṅgaśca
kāraṇatāsāmānyapratibhāsasamutthāpitaḥ iti bhāvaḥ | nanu
viśeṣasaṃvedanāvasare kathaṃ sāmānyaṃ saṃviditaṃ syāt | kathaṃca
na syāt, pratyuta viśeṣoparañjakataiva jīvitaṃ jāteriti uktaṃ
sarvajñasyāpi jātiḥ prakāśamānā ityatra avasare | saugatānāmapi
prativyāvṛttyadhyavasāyaḥ [vṛttyādhyava kha. pāṭhaḥ |],- iti
tadvyavahriyamāṇapramāṇabhāvasya pratyakṣasya
ekaikavyāvṛttiviśrāntataiva | ihāpi pratyābhāsaṃ pramāṇe vyāpāra iti
vakṣyate
.............................ḍeśakālādyabhedini |
ekābhidhānaviṣaye mitiḥ ................... || (2|3|2)
iti | pratyakṣānupalambhau hi kāryakāraṇabhāvaṃ sādhayataḥ | tatra
pratyakṣaṃ pratyābhāsaṃ pramāṇam, anupalambho'pi
anyopalambhasvabhāvatvādevam | ābhāsa evaca sāmānyamiti vakṣyāmaḥ
| tataśca
(page 164)
mṛdo ghaṭa iti pratyaye yat yasya niyamamanuvidhatte, tat tasya kāryamiti api
sāmānyamavabhātameva | tataśca rūpopalabdhiryasya niyamamanuvidhatte,
tat netramiti tatpūrvaṃ pramāṇaṃ gṛhītameva | tadeva sāmānyato
dṛṣṭamiti dṛṣṭavyapadeśo yukta eva | tadāha samarthayiṣyate iti || 8 ||
eṣa tu na bāhyasya asti vṛttāntaḥ,- iti kathamanumīyeteti brūte
ābhāsaḥ punarābhāsādbāhyasyāsītkathañcana |
arthasya naiva tenāsya siddhirnāpyanumānataḥ || 9 ||
punaḥśabda indriyāderapi kāraṇasāmānyena dṛṣṭāt viśeṣaṃ
dyotayati | bāhyasya ābhāsāt
bahirbhūtamanābhāsamānamaprakāśamānaṃ yadartharūpam, tat
kathaṃcidapi viśeṣāntaratiraskāreṇāpi bāhyatayā anābhāsamānatayā
naiva ābhātam | ābhātatvamanābhāsamānatā ca,- iti kathaṃ
parasparābhāvaprāṇamekadā saṃgamayitavyamekatra | nahi bhavati
anīlatayā idaṃ nīlamiti | tena bāhyasya na kevalaṃ pratyakṣeṇa na siddhiḥ,
yāvadanumānenāpi | kathaṃcana iti ca āvartate | tadayamarthaḥ-
anumānaṃ tāvat bāhye na asti, bhavatu vā; tathāpi tat saṃvedanarūpaṃ
tāvat svasaṃvedye | vyatiriktasya ca saṃvedanamanupapannam iti uktaṃ prāk
prakāśātmā prakāśyo'rthaḥ............................ | (1|3|5)
iti | tataśca yadapi kiṃcit pramāṇamupayācyate satyaṃ brūhi, bhedaṃ prati
sākṣi bhava iti, tat bhedasya asatyatāṃ paśyadapakṣapātitvena
nyāyyātpatho vicalitumaśaktamabhedameva [vidalituṃ kha. |] āgūrayati,-
iti na kenāpi prakāreṇa prakāśabāhyasya siddhiriti sūtrārthaḥ |
(page 165)
nanu ghaṭaḥ prakāśāt bahirbhūto'pi dṛṣṭaḥ paṭaikaviṣayāt,-
ityāśaṅkāṃ śamayituṃ vṛttau ghaṭādi iti ābhāsasya viśeṣaṇam | sa hi
tasya prakāśa eva na bhavati,- iti yāvat | tena iti vyācaṣṭe tataḥ iti |
apiśabdaṃ tataḥ ityanantaraṃ yojayitvā vṛttyartho vyākhyeyaḥ | na
bhavatyeva tāvadanumānam | tato'pi iti saṃbhavato'pi anumānāt na
bāhye'rthe siddhiriti bāhyasya iti vivakṣitaṃ sūtre padamiti vivṛṇoti
kādācitka ityādinā | cittattvasya yadaiśvaryaṃ, tasyeti yojyam | āhatya iti
kāraṇatāsāmānyapṛṣṭhe bāhyatātmakaṃ viśeṣaṇāntaraṃ
ṭaṅkayitavyamityarthaḥ | saca iti bāhyatvaviśiṣṭo'rthaḥ | grāmāt
darpaṇāt gṛhāt dehāt saṃvedanāt bāhyamiti bāhyataḥ sāmānyamekaṃ,
tacca gṛhādbāhyamiti pratītau siddham | tataśca samarpakaṃ
darpaṇādibāhyaṃ saṃvedanādapi setsyati kramikābhāsavaicitryāt
hetorityāśayena pūrvapakṣayati nanu cakṣurādi iti | na idaṃ bāhyatvaṃ
ghaṭasya grāmācca saṃvedanācca ekaṃ, saṃvedanāt bāhyaṃ hi
asaṃvedanarūpaṃ; natu gṛhāt bāhyamagṛharūpam | evaṃ sati hi
gṛhaikadeśaḥ kuḍyādirgṛhāntarvartyapi ca ghaṭādirgṛhabāhyaḥ syāt |
naca evam | gṛhasaṃnikṛṣṭaṃ [ṣṭaṃ yadvat kha. |] ca yadvat bāhyaṃ
gṛhāt, na tadvadeva saṃvedanāt tasya amūrtasya
saṃnikarṣādideśavyavahāryatvābhāvāt | tataḥ śabdasāmānyamātreṇa
idaṃ sādhyamekaṃ pratibhāti,- ityabhiprāyeṇa uttarayati atra ucyate iti |
nāsīdeva iti paurvakālikamābhāsanaṃ niṣiddhamiti yo muhyet, taṃ
bodhayati atra hi iti | loke hi atyantāsaṃbhavi [bhavyaivaṃ kha. pāṭhaḥ |]
evaṃ vyapadiśyate- na dṛṣṭaṃ, na śrutamadyāpi tāvadetat- iti | āvṛttyā
sūtrabhāgaṃ vivarīṣyan pūrvaṃ sūtraviṣayabhāgena [sūtrārthaviṣaya
kha. |]
(page 166)
paradarśanābhiprāyeṇa upasaṃhāradiśā saṃkṣipati etacca iti | uktamiti
saṃbandhaḥ | kathaṃ tasya anābhāsamānaviṣayatvaṃ parairuktam,- ityāha
vikalpo hi iti | tamāvṛttyā sautramaṃśaṃ vyācaṣṭe adhyavasāyo'pi iti |
punaḥśabdena paramatāt svamataṃ viśeṣavat dyotayati | uktaḥ iti
bhrāntitve cāvasāyasya.................... | (1|3|5)
iti
bhāsayecca svakāle'rthāt ................ | (1|4|2)
ityādyuddeśeṣu, vakṣyate ca
kevalaṃ bhinnasaṃvedya ................... | (1|5|21)
ityādipradeśeṣu | bādhyam iti āvaśyake ṇyat | tato'pi iti saṃbhavato'pi
anumānāt pramāṇāntarādapivā,- iti apiśabdārthaḥ || 9 ||
yata evaṃ bāhye'rthe
saṃvedanāntaḥpratibimbarūpābhāsotthāpake pramāṇaṃ na kiṃcidasti,
tasmāt yuktamuktaṃ
cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitam.................. | (1|5|7)
iti | tatra tu idaṃ nirūpyam- yadi antaḥsthita eva cidātmano'rtharāśiḥ, tat
kathamasau na bhāsate | kaḥ khalu āha sāhasiko na bhāsate iti | etadāha
sūtreṇa
svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam |
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate || 10 ||
co'pyarthe bhinnakramaḥ | na kevalamidamityanena vapuṣā
nirbhāsamānasya bāhyabhāvajātasya bhāsanaṃ sakalalokasiddhamasti,
yāvat bhagavataḥ prakāśaikarūpasya antaḥsthitatayā api bhāsanamastyeva;
kevalaṃ bahirbhāvalakṣaṇedantānullāsādahantaucityenaiva asti
avabhāsanaṃ
(page 167)
natu nāsti | tadabhāve hi kuvindasya paṭaṃ karavāṇi itiprathamaparāmarśe
icchāśabdavācye yadi eṣṭavyaṃ niyāmakaṃ na syāt ghaṭasya iva paṭasya
niṣpattiḥ, tato bhavitavyaṃ tāvadeṣaṇīyena paṭena | tadeva tasya paṭasya
nirmāṇamiti cet, astu etat buddhibhūmāvaśuddhavidyābhūmāvapi vā |
tatrasthatayā tu nirmāṇaṃ saṃvidavasthitasyaiva eṣyamāṇasya yuktam |
tatrāpi cetanena aniṣṭanirdeśatvādicchāntarakalpane anavasthā | yat
nareśvaravivekaḥ
nirmitsāyāṃ ca nirmeyameṣṭavyamapṛthakpratham [k katham kha. |] |
anyathedantayā bhānādbhavennirmitireva sā ||
tasyā apica nirmitsā prāgupeyā tathāpica |
eṣā vārtānavasthaivaṃ tataśca prakṛte kṣatiḥ ||
ityādi | tena avaśyaṃbhāvino vimarśāt tatprakāśo'numīyate | etacca
pūrvaṃ darśitaṃ
bhāsayecca svakāle ........................ | (1|4|2)
ityetatsūtraṭīkāyāṃ prakāśasvabhāvaśca parāmarśo yasya iti
vyākhyānāvasare | ātmanīva iti vṛttyā ātmasaṃsthatvamatra hetutvena
sphuṭīkṛtam | ātmani hi nirbhāsamāne tadabhedasthitaṃ kathaṃ na
nirbhāseta | tathāca vivarīṣyati ātmābhedaśca iti | ekaśabdena
avaśyameṣaṇīyaniyantritayā icchayā bhavitavyamiti āha |
cidātmaiva ............................. | (1|5|7)
ityanena sūtreṇa saha asya saṃgatiṃ karoti pramātuḥ ityādinā |
tathocitena iti ahamityātmanā | bhāsanamastyeva iti saṃkṣipya vyācaṣṭe
bhāsate eva iti | śiṣṭasya saṃkṣiptavyākhyā parāmarśadarśanāt
[marśanāt ka. |] iti | pramātā ityādi iti yo'sau
(page 168)
devaḥ iti pūrvamuktaḥ | nanu kimanena ātmasaṃsthasya iti
ābhāsamānabhāvaviśeṣaṇena vyabhicārābhāvāt,- iti darśayati
sarvasya iti | tataḥ iti punarucyamānādevamavagamyate- yadyapi viśvaṃ
bhagavadātmani sadā sthitaṃ, tathāpi tacchaktyaiva
adhyāropitapramātṛbhāvaprāṇādirūpāpekṣayā idamityapi bhedena
bhāti; tadā tu sisṛkṣātmani parispande tat viśvamātmani samyak tiṣṭhati
kathaṃcidapi bhedadaśāmanāśritamiti | sa ca iti artheṣvapi svayaṃ
prakāśaḥ sarge sarvasādhāraṇe sthire cikīrṣite bhagavataḥ
svapnabhramayorādau prārambhe pāśavasargacikīrṣāyāṃ ca
asthirāsādhāraṇarūpāyāṃ tāvati bhagavadrūpasamāviṣṭasya iva
pramātuḥ sraṣṭavyeṣu tattvabhuvanādiṣu teṣu teṣu ca bhāvāntareṣu
sahajaḥ svarūpaprakāśanamātrāyātaḥ prakāśasya
svabhāvaparāmarśaḥ,- iti nayena | vikalpanotprekṣādau tu
pūrvānubhavabhāve prācyaprakāśaparāmarśasyaiva
punarunmeṣādasahajo'sau prakāśaḥ,yadi vā sahajatvaṃ prakāśasya
idantāyāḥ kathaṃcidapi anullāsādahamityevasvarūpeṇa sthiteḥ | tacca
prathamasṛṣṭau cikīrṣitāyām | sṛṣṭasya tu sṛṣṭedantākasya madhye
niḥstimitasya iva yadahaṃrūpatvamidaṃtvena aprakāśanāt, tat
pūrvaprakāśāyattamiti sahajatvaṃ vimarśāṃśena prakāśāṃśena ca
ahaṃprakāśasya yojanīyam | nanu asāvartheṣu bhavatu prakāśaḥ, ahamiti
tu kutaḥ | āha sa ca iti prakāśo hi tāvadastyeva | naca idam iti
nirmāṇarūpataiva tathā syāt | tatraca anavastheti hi uktam | idamiti cet
vicchedo nāsti, tadarthādāyātamavicchedena | aviccheda evaca
ātmaviśrāntilakṣaṇaḥ prakāśasya ahamitirūpamiti darśitam | idamiti ca
bāhyatābhāsena [bhāsana kha. pāṭhaḥ |] yojanā
(page 169)
prakāśate | tayā ca vinā nīlamābhāsāntararūpaṃ kathamiva na bhavet,
bāhyatābhāsasya api eṣaiva vartanā, [vārtā kha. |]- ityanena krameṇa
sarvamidaṃ sisṛkṣābhūmau saṃskārabhūmau ca ātmani ahamiti
prakāśamānamavasthitameva | ekāntabhedagrahagrastāstu
nīlādīnāmabhāvameva bahirasaṃbhavadaśāyāṃ mohāt manyante | naca
etat yuktam,- ityāha tasya iti | nīlādīnāmantaḥprakāśasya abhāve
tadviṣayā kathamiccheti cetanocitamicchāpūrvakatayā yat nirmāṇaṃ, tat
vighaṭate | nanu icchā astu nīlādisraṣṭavyaviṣayā, kiṃ tatprakāśena | āha
prakāśaparāmarśayoḥ iti | icchā hi parāmarśaviśeṣa eva |
parāmarśaśca prakāśasya svabhāvaḥ | svabhāvaḥ svabhāvinaśca
abhāve svabhāva iti na yuktam | etacca darśitaṃ vitatya
bhāsayecca svakāle'rthāt...................... | (1|4|2)
iti sūtre | eṣa ca iti yo nirmātṛtāmayo'bhyupagamalakṣaṇaḥ prakāśaḥ,
saiva icchā | svasaṃvedanasiddhatvācca kaḥ sacetāḥ pratyācakṣīta
enamarthamiti darśayati bhuñje iti | sāmānyarūpatvena yat
bhogyagantavyādirūpaṃ grāhyaṃ,
śarīrendriyaprāṇabuddhyādiviśeṣānullekhane ca yat grāhakaṃ
tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani
vol M00021 · chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10 · lines via source.start/end