Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ dūṣayitumaṇusaṃcayamātravastuvādinā yadabhyadhāyi ghaṭasya ekatra pārśve chāyā, paratra ātapaḥ, madhyabhāgaḥ pārśvadvayena āvṛtaḥ, pārśvadvayamanāvṛtam, ataśca tathābhūtāvayavaviśrāntaśarīro'vayavī yugapadeva viruddhāṃ chāyāṃ kathaṃ kṣamatāmātapasaṃyuktaśca na ca iti, āvṛtaśca naca iti ca | āvaraṇena raktādayo'pi upalakṣyante | citratantau bhāgo raktaḥ, aṃśāntaramaraktaṃ, bhāgāntaramasitamanyat pītamityādi | tasmāt vastutvasya vyāpakaṃ viruddhadharmasaṃbandhavandhyatvaṃ yat, tadviruddhasya viruddhadharmasaṃsargasya upalabdhyā vastutvaniṣedho'vayavinaḥ,- iti tatparamāṇāvapi samānam | pārśvadvaye hi madhyaparamāṇoryadi paramāṇudvayaṃ, tadā prāgvṛttitayā sūryasaṃmukhasya aṇorātapayogaḥ, pratyagvṛttestu tadayogaḥ, madhyavartinaśca dvābhyāmāvaraṇamiti ghaṭate | yāvatā madhyavartino nirbhāgasya pārśvadvaye sati madhyavartitvānupapattiḥ, iti paramāṇutrayādārabhya (page 144) sthūlaghaṭādiparyante vastuni cchāyātapavibhāga āvṛtānāvṛtatvaraktāraktādirviśeṣo ya upalabhyate, so'ṇusaṃcayavāde nirvivādasiddha iti yaduktam, taduktisārameva, na yuktisāramaṇoḥ sāṃśatvena vinā asya vidherayogāt, niraṃśasyaiva vā pārśvadvayādiyoge taddeśatvātaddeśatvavaiśasāpattiḥ | aṃśadvayamaye asya ekatve avayavivādasyaiva abhyupagamaprasaṅgaḥ | aṃśasya aṇutvāṃśāntaraparyanuyogena pralayāntarāpātaḥ | kiṃca cchāyālokanīlapītādiparamāṇusaṃcaye viśvatra bhāvāvacchedāvadherayogaḥ vijātīyatayā avacchede citre ekatvena kathaṃ pratītiḥ, vastuto madhyapūrvāparatādyabhāve niyamābhāvāt saṃniveśabhedapratyayaḥ kathamityādayo deṣāḥ | etadupasaṃharati vijñānavādibhiḥ iti | ālambanaparīkṣādau daiṅgāge, vijñaptimātrādisiddhāvāsabandhanyāṃ, prajñālaṃkārādiṣu bhāṭṭadarśaneṣu, tatra tatra ca anyatra vitatya ayamartha ukta iti | ayaṃ bhāvaḥ- dūṣaṇakalāpena anena viṣayasya asattvamāvedayatā bāhyārthaviṣayaṃ yat pramāṇaṃ pareṇa pratyakṣaṃ samabhāvyata, tadasamarthatayā pramāṇābhāsīkartavyam | tato niṣpramāṇako bāhyo'rthaḥ kathaṃ sidhyet,- itīyati viśrāntirādheyā anyathā pramāṇena prasādhite vastuni dūṣaṇasya akiṃcitkaratvāt | pramāṇābhāvaśca bāhye'rthe vitatya uktaḥ vartamānāvabhāsānām .................... | (1|5|1) ityādinā, vakṣyate ca vitatya, iha kimamībhirāvedanakāribhirnīrasavicārairiti || 6 || nanu bāhyamābhāsakramavaicitryeṇa hetunā prasādhitam | tat kathaṃ tadanupapattiriti uktamityāśaṅkya sūtraṃ cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśādbahiḥ | yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || 7 || saṃvidrūpaṃ tāvat viṣayavyavasthāsthānaṃ sarvavādibhiraṅgīkṛtam, (page 145) anusandhānādibalācca tadekam | aiśvaryaṃ ca asya devatvamābhāsasaṃyojanaviyojanasvātantryātmakamupapāditam | prakāśatādātmyaṃ ca arthānāṃ vitatya uktam, vakṣyate ca | tato'ntargatavaiśvarūpyaṃ tadaiśvaryādeva ca | tasya abhyupagame svātantryāpratihatalakṣaṇena icchāviśeṣeṇa bhavitavyam | icchayā ca nirmāṇaṃ svapnasaṃkalpādau dṛṣṭameva ghaṭādermṛdādiprasiddhakāraṇaparamparāparākaraṇena | tadatra asatyaghaṭādiriti cet, astu tāvadevam | tathāpi yogī purasenādinirmāṇamicchāvaśādeva karoti,- iti siddham | tatra hi tadicchayā jhaṭiti saṃghaṭitāḥ paramāṇava upādānam,- iti ucyamāne yadi prasiddho ghaṭasaṃpādakaḥ samastakarmaśikṣādharmādharmadaṇḍādisahakārisahitaḥ svopādānocitaḥ kapālādikāraṇakalāpo'bhyupeyeta, tat kulālaviśeṣa eva ayaṃ yogīti āyātam | tṛṇamātreṇāpi tu prasiddhyullaṅghane svapnasaṃkalpakāmaśokādiviṣayaparidṛṣṭabhāvābhāsanirmāṇa- sāmarthyaṃ saṃvida eva | icchāṃ prakhyāya kimakāraṇameva kāraṇāntarānveṣaṇāya prayasyate | yadāha bhaṭṭadivākaravatsaḥ- na dṛśyate tvatpratibhāsaśakteḥ svapne'rthavaicitryanimittamanyat | taddṛṣṭasāmarthyatayā sadaiṣā viśvaprapañcaprathanaikahetuḥ || iti | yoginaśca śarīraprāṇādyārūṣitamapi caitanyaṃ tāvati nairmalyāt nirmātṛ, svaśarīraprāṇādisahitapramātrantarāpekṣayā bāhyatvena tasya arthasya, cittattvameva sarvatra nirmātṛ | etadeva darśayituṃ vṛttau ṭīkāvataraṇikāyāṃ ca dṛṣṭāntaḥ pṛthaṅ na vyākhyāto dārṣṭāntikarūpābhidhānenaiva asya vyākhyātatvāt tatra āvṛttiyogena ca granthasya ubhayatra api vācakatvāt | yato devaścidātmā (page 146) tataḥ prakāśayati iti hetumati liṅ | hi iti yata evaṃ devatvāt cidātmā ābhāsavaicitryaṃ prakāśayati, tasmāt anupapattinā kimanyena bāhyena iti pūrveṇa saṃbandhaḥ,- iti sūtrayojanā | evaśabdaḥ- aprayāsasiddho'yamartho bahutarābhīṣṭasaṃpādakaśca- iti dyotayati | etadeva sphuṭīkṛtaṃ svātmarūpatayā ityādinā kartuḥ karmaṇaśca viśeṣaṇena | tadayamarthaḥ- cittattvaṃ yataḥ svātmarūpamahamiti ananyāpekṣaprakāśavimarśam, tatastasya yadābhāsanaṃ, tat tāvadupapannaṃ na prayatnasādhyam; tadabhedinaśca bhāvarāśeḥ prakāśātmatvādupapannamābhāsanamiti | antaḥsthitaṃ ityasya vṛttiḥ anantaśaktitvāt iti | bhagavati evahi viśvamadaḥ śaktivaicitryam | yadāgamaḥ śaktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate | śaktayastu jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ || iti | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa vivakṣurhiśabdasya hetutāṃ dyotayituṃ sādhyaṃ pūrvasūtraniṣṭhamarthamupakṣipati naca ityādinā | hiśabdaṃ vyācaṣṭe yataḥ iti | yadidaṃ vastu vakṣyate, tasya asminnarthe hetutetyarthaḥ | tathā iti bāhyābhāsatayā | evakārārthaṃ vyācaṣṭe pūrvam ityādinā | sarvathā iti na bāhyasadbhāvena, na vāsanāprabodhena, na pūrvakarmaikapraghaṭṭakābhāsena, na vā icchābhedena, na kāraṇābhāsabhedena, na upasarpaṇapratyavabhāsābhidhānapramātrantarābhāsādinā vā ayamupapanna ābhāsabhedaḥ | tatra atidurghaṭakārī paridṛṣṭāpratihataśaktiḥ parameśvara eva śaraṇam | nanu kimapekṣayā bahiṣṭvam, na tāvat prakāśāt, tadbahirbhūtasya aprakāśanāpattiprasaṅgāt,- ityāśaṃkya kalpitapramātrapekṣayā bāhyatvam, natu jātu paraprakāśāditi darśayituṃ tattvabhuvanalakṣaṇāyāḥ sthūlasūkṣmarūpāyāḥ prameyasṛṣṭeḥ (page 147) pañcāśatpratyayabhedabheditabuddhidharmaprabandhalakṣaṇabhāvasṛṣṭi- vicitrīkṛtabhūtātmakapramātṛsṛṣṭisāhityenaiva svarūpaṃ nirṇayan pīṭhabandhaṃ tāvat karoti tasya ca ityādinā | asmān iti na svātmānaṃ prati, nāpi bhāvān prati bhedena darśayataḥ, apitu kalpitapramātṝnprati bhedena darśayataḥ, tadapekṣayaiva, natu svātmāpekṣayā, nāpi bhāvāpekṣayā sraṣṭṛtā,- iti ubhayato yojyam | tatra iyaṃ sṛṣṭiḥ- parasūkṣmavyūhayogāt vibhavācca caturvidhā | ityāgame nirūpitā | tāṃ vibhajati saca iti īśvaraḥ | yāvatsaṃvidviśrāntatā darpaṇapratibimbavadīśvaradaśāyāṃ dhyāmaledaṃbhāgaśrīsadāśivabhūmyanantaraṃ sphuṭedaṃbhāvāyāṃ sṛṣṭivargasya ahamidamiti, tāvat pūrṇatvena svarūpaparirakṣaṇena utkarṣayogena ca paratvam | ananyopādānam ityanena nirupādānatāṃ pāramārthikīṃ vyācaṣṭe | etacca viśeṣaṇadvayaṃ vyūhavibhavasṛṣṭāvapi yojyam | paratvaṃ hi triṣu uttareṣu, sūkṣmatvaṃ dvayaḥ, vyūha ekatra | pūrvapūrvānuprāṇitaṃ hi yathottaram | iti āgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | vyūhavibhavasṛṣṭyorapi ca vastuto nirupādānataiva | niyatiśaktyā tu upādānāvabhāsastanmātrādiṣu api asti | ahaṃkārāt tanmātrendriyāṇi, so'pi mahataḥ, saca guṇebhyaḥ, te sāmyāt, tat kalātaḥ, sā māyātaḥ, māyā ca bhagavacchaktivijṛmbhā api viśvopādānarūpatāvabhāsitajaḍatvasvabhāvā tattvarūpā | etacca labhyate anāgatāvekṣaṇaṃ tantrayuktiḥ iti | tathāhi yat vibhavasṛṣṭau vakṣyati niyatiśaktyā svakāraṇamukhena iti, tat susūkṣmavyūhasṛṣṭyorapi upajīvanīyam | ādyāṃ sṛṣṭimullaṅghya yanmadhyavartinī tanmātrasṛṣṭiratra (page 148) uktā ādiśabdena prakārārthena uparivartitattvāntarasaṃgrāhiṇā, tatra ayaṃ bhāvaḥ- śabdādaya eva sthūlatvena prameyībhūtāḥ svopalabdhikaraṇasaṃpādakabuddhikarmendriyatatsaṃkalpādisiddhau prayojakībhavanti | tadupalambhabalādevaca etaducitapramātṛlābhe tatpramātrupakaraṇakañcukaṣaṭkādisiddhiriti te eva sarvatra prāṇāḥ | tathāca pañcabrahmayoge'pi nabhaḥprabhṛtīnāmeva sūkṣmaśabdādirūpatayā upayogaḥ,- iti yat kiñcit prameyaṃ, tat sarvametanmayameva paramārthataḥ | tata eva pañcatattvaparamārthatā api viśvasya āgame nirūpitā | tadetadāgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | yoginaḥ iti vyācaṣṭe tat iti sūkṣmatanmātrādyābhāsaparamārthān | aviśeṣebhyaḥ iti tanmātrebhyaḥ | gandho hi saurabhādyavāntaraviśeṣavinirmukto gandha ityeva bhāsamānaḥ, tadeva, na adhikaṃ tatra anyat cakāsti,- iti tanmātramaviśeṣaśca ucyate | vyūhaḥ śabdādīnāṃ kṣobhaḥ, parasparasāhityaṃ ca ekadvitricatuṣpañcaguṇaṃ vyomāditaḥ kramāt | iti nyāyena | dṛśyatāpatti iti rūpādīnāṃ yā sarvapramātṛṣu darśanopalakṣitārthakriyāviśeṣasaṃpādanayogyatā, tatparyantaḥ | tena gandhatanmātrasya cet dṛśyatā tādṛśī jātā, kimanyadastu ābhāsāntaraṃ yattattvarūpaṃ syāt | katipayadṛśyaṃ sarvajanadṛśyaṃ ca yadābhāsarūpaṃ sāmānyaṃ, tat yato vibhavātmanā tanyate, tatastat tattvamucyate | ghaṭādi ca na anyena rūpeṇa tanyate | taddhi pṛthivyādervimiśratayā anyonyavyāptyā vibhāgena ca vicitreṇa bhavanam, - iti vibhava ucyate | tadetadāha ānantyāt iti paricchedasya antasya iyattātmano'saṃbhavāt | tataśca iti tattvebhyaḥ | bhuvanākāreṇa iti bhogādhikaraṇabhūtabrahmāṇḍādirūpatayā | (page 149) ghaṭapaṭa iti bhogyarūpatayeti | anye tu ghaṭādisṛṣṭimeva bhāvasṛṣṭimāhuḥ | tattvāni hi sāmānyābhāsarūpāṇi guṇaguṇibhāvena vicitreṇa sāmastyena [kha. sāmānyena pāṭhaḥ |] militāni bhoktṛbhogyataddvayādhikaraṇarūpatayā bhūtabhāvabhuvanātmanā bhānti | pratyayasargastu buddhitattvadharmasteṣu eva anupraviṣṭaḥ | niyatiśaktyā iti tata eva yāvat sā niyatirna vighaṭate iti pramāṇāntarāt niścitaṃ, tāvat bhavatyeva kāryakāraṇānumānam | paramārthatastu bhagavāneva viśvanirmāṇaśaktimān yathā tu svapnadarpaṇādāvapi, kumbhakārādikāraṇapuraḥsaraghaṭanirbhāso'pi, svacchabhāvasvatantrabhāvayoreva mahimā tatrāpi mantavyaḥ [ka. mantavyaṃ pāṭhaḥ |] | svakāraṇamukhena iti sphuṭayati ghaṭaṃ hi iti | tatrastho yaḥ pramātā krimisarvajñādirantato vā, sa eva kumbhakṛt; tasya ābhāso ghaṭo'yamiti vimarśaviśrāntaḥ prakāśastadeva prakṛtaṃ sāraṃ rūpaṃ yasya ghaṭasya, taṃ janayati ayam iti īśvaraḥ | evam iti niyatiśaktyā tatrasthapramātrābhāsamayaṃ ca | anyataḥ iti kuvindatantvādyābhāsasāmagryāḥ | evaṃ prāthamakalpike ghaṭābhāse bhagavatā nirmite tasyaiva ābhāsasya anuvartamānatā yā, sā sthitiriti upapādyate | tataśca iti sṛṣṭeranantaram | tat iti kumbhakṛddaṇḍādyābhāsanāśe'pi taṃ nirmitaṃ ghaṭādyābhāsaprapañcaṃ deśāntaragatapramātṛviśrāntyā tadābhāsasāhityena janayati, tatsāhityamasya sṛjati, ghaṭābhāsasya ca sthitiṃ karoti, pūrvapramātṝṇāṃ ca tadābhāsavattāṃ saṃharati | yathoktaṃ granthakṛtaiva sadāsṛṣṭivinodāya sadāsthitisukhāsine | sadātribhuvanāhāratṛptāya bhavate namaḥ || (śi. sto. 20|9) iti, śrīparameṣṭhinā api (page 150) pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe | pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam || (śi. dṛ. 1|13) iti, ....................ṭāśca nityamavasthitāḥ | sarantyeva svabhāvena tatsaratprakṛtiḥ śivaḥ || iti, bhaṭṭaśrīnārāyaṇena api pratikṣaṇamaviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ | kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 120) iti | nanu kimarthaṃ madhye deśāntaranayanādi ābhāsyate | āha niyatiśaktyā iti | yadā kumbhakāragṛhāt ghaṭasya anyatra nayanaṃ, tadā eṣa vṛtāntaḥ, yadātu pramātrantarāṇāmāgamanaṃ, tadā ko vṛttāntaḥ | āha pūrvadeśa ityādi | tāvatyaṃśe iti ghaṭābhāsāṃśe | antaḥpraveśanena iti prakāśasya ekībhāvena | anena krameṇa ghaṭādyābhāsān teṣāmāgatānāṃ pramātṝṇāṃ grāhyān karoti, tāṃśca pramātṛṃśca tadgrāhakān | nanu bhinnatvāt pramātṝṇāṃ pramātrantarameyo [kha. mayaḥ pāṭhaḥ |] ghaṭābhāso yaḥ sthitaḥ, sa kathaṃ pramātrantaramupasaṃkrāmet | atra āha tattvata ekarūpatvāt iti | etat na apūrvam, pratyuta bhedo'yamāgantuka iti bhāvaḥ | kuta iti | cidrūpasya hi asāvābhāsaḥ | sarve ca te citsvabhāvāḥ | nanu evaṃ śarīrābhāsā api na kathaṃ parasparataḥ | ka evamāha neti | tadāha yāvatkiñcit iti | pramātṝṇāṃ saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ, tāvat sādhāraṇaṃ śarīrādi, na punaranyat, tattu asādhāraṇaṃ sukhasaṃkalpādi | prameyāṇāṃ ca saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ, (page 151) tāvat sādhāraṇaṃ rūpādi, anyat tu asādhāraṇaṃ rasādi | tadāha kevalaṃ tu iti | āntaraṃ spraṣṭavyaṃ śūlādiduḥkhamantaḥ- kandahṛttālunāḍīsparśasukhaṃ vā samādhānakālasaṃvedyaṃ [sasādhanā pāṭhaḥ |] bindunādādirūpaśabdātmakaṃ, viṣayavatī vā pravṛttiriti kathitam | gandhādi api tadvat niyatiśaktyā ekasminnekasmin māyīyapramātari niyamena sthāpitam, mantreśvarādipramātrapekṣayā tu sādhāraṇameva,- iti māyīyapadena āha | kṛtam iti niyatyā | tena tarhi parasu(mu)khādinā parasya kathaṃ vyava(vyā)hāra ityāha | nanu ghaṭābhāso devadatte viṣṇumitre ca tulya iti bhavatu ekaḥ, vyāhārābhāsastu [ka. vyavahārā pāṭhaḥ |] vyāhartari- vyāharāmi,- iti, evaṃ śrotarivyāharati,- iti; tat kathamanayorabhedaḥ, bhede ca anumānaṃ na yuktam,- iti uktaṃ vitatya vāsanāsūtre | satyaṃ, itthaṃ tu etat saṃgacchate iti vibhāvyatām- iha yāvat kiñcit bāhyendriyagocarīkāryam, tāvat sarvaṃ sādhāraṇameveti uktam- evaṃca śrotrapathagāmī yo'sau ghaṭamānaya,- iti śabdaḥ, sa tāvat vyāharaṇaśabdavācyo dvayorapi eka eva avabhāsate | tataḥ svātmīyavyāhārābhāsavadeva vastutastāvat svasaṃvedanenaiva avikalpako'pi bhāti, vikalpe tu svaparavibhāgasaṃskārāt paratā adhyavasīyamānā api vyāharaṇābhāsamātreṇa anyathā bhāvādakiñcitkarī nīlasya iva sthiratā | vyāptigrahaṇakāle'pi tenaiva vyāptiḥ | tato viśiṣṭādābhāsāt taccharīrasahabhāvinīṃ vyāhareyamiti icchamasmadarthaviśrāntāmanumimīte | tathāhi asya pratipattiḥ- atra śarīre vyāharāmīti ābhāsaḥ kevalaṃ śarīrapramātṛtābhimānadārḍhyāt, taccharīraṃ paratvena abhimanyamānastadācchuraṇāt (page 152) vyapadiśati- ayaṃ vyāharatīti | vastutastu na anumeyatā parapramaturapi,- iti upapāditamupoddhāta eva tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ ..................... | (1|1|5) iti sūtre | vāsanāprabodhasūtre'pi uktaṃ tadevaṃ buddhisamīhāyuktapramātravicchinnāt ityādi | tata idaṃ vyāhāramātrasādhanamanumānaṃ [ka. vyavahāra pāṭhaḥ |] maulike siddhe svasaṃvedane, ābhāsamelanātmakaṃ ca idaṃ vyāharāmi, vyāharati,- iti ubhayamapi | ekamahantābhāsena, aparaṃ dehābhāsena vyāharaṇābhāsādhikena miśraṃ yataḥ, tatastadadhikābhāsaparihāre yat vyāharaṇābhāsarūpamekatayā cakāsti, tadeva hetūkartavyam | tacca ekarūpameva, natu vijñānanaya iva bhinnasvabhāvamiti na kaścana virodhaḥ | niyatiśaktau ca bāhye'rthe vāsanāprabodhaḥ, karmādhipatyaṃ prathamecchākāraṇābhāsa [ka. karaṇa pāṭhaḥ |] upasarpaṇābhāsaḥ pramātrābhāsa ityapi tattadapekṣayā kāraṇaṃ nirvahatyeveti | atra codayati nanu ca iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha tāvat pramātari pūrvamavasthito ghaṭābhāsaḥ, tena miśrībhavati pramātrantaramiti kimanena | āśveva pramātrantaravijñānasaṃkrānto'nena ghaṭābhāso janyatāṃ, tāvatā siddhaṃ pramātrantarasya yugapadabhimataghaṭābhāsavattvamiti kimalaukikapramātrabhedābhyupagamasāhaseneti | atra āha naitat iti | upapattiṃ smārayati uktam iti | ayaṃ bhāvaḥ- sa pūrvapramātari sthita ābhāsastasya pramātrantarasya saṃvedyaḥ san vā kāraṇamātmavartighaṭābhāsodaye syādasaṃvedya eva vā | na tāvat saṃvedyaḥ san, tatsaṃvedanopāyābhāvāt | santānāntarānumānena hi tatsaṃvedanaṃ, tacca na ghaṭate iti bāhyārthavādinaiva upapāditam | atha asaṃvedya (page 153) eva kāraṇaṃ, tat santānāntarāṇāmaviśeṣāt sarve tadābhāsā janakā bhaveyurityādipūrvoktadoṣāpattiḥ | tadāha atiprasaṅgāt iti | evaṃ bodhamātraṃ nīlādityetasmāt sopānādekabodhamātrarūpatvasopānāntaraṃ [ka. sopādānāt pāṭhaḥ |] samāruhya ūrdhvadharāyāmaiśvaryamāsādayituṃ [kha. ūrdhvadhārām pāṭhaḥ |] praśnaṃ karoti nanu evam iti | ādhipatyena iti | na atra kāraṇatā mantavyā, apitu tatsattāmātram | ekarūpavāde hi kaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | yadivā tadamilitapūrvapramātrābhāsādanyonyasaṃmilitapramātrābhāso jāyate ityāśayena adhipatiriti kāraṇaviśeṣa eva uktaḥ | atiprasaṅgadoṣaśca aikyamātreṇa parihṛta iti darśayati na caivam iti | pūrvasūtroktaśca doṣo na avatarati,- iti darśayati na cāpi iti | atra āha etadapi nāsti iti | na saṃbhavatyeva idamanīśvararūpatvaṃ saṃvida iti yāvat | saṃvido hi idameva jaḍavailakṣaṇyaṃ- yadaparichinnaprakāśatvam | nīlatayā api bhāti, pītatayā api bhāti,- ityādinā ca bhinnānāṃ vastūnāmutpattyā vyaktyā vā kāryakāraṇatā upapannā,- iti vitaniṣyate kriyādhikāre | tataḥ sā api parameśvareṇaiva nirbhāsyate svapna iva ghaṭakulālayoḥ | niyatiśaktyā ca mṛdādyābhāsamukhena vā ghaṭāditayā loke, mantrauṣadharatnābhāsadvāreṇa vā śāmbarikavṛtte, dhātuprakopamitrādyābhāsapūrvakatvena vā timirasvapnādāvicchāmātrodbhāsanapuraḥsaraṃ vā yoginirmāṇe sa eva prakāśate,- iti | etat tāvadaiśvaryamiha darśitam, pūrvaṃ ca ābhāsasaṃyojanādinā smṛtyādau svātantryam, anyadapica agrato darśayiṣyate | tataḥ saṃvit cedekā siddhā, tadaiśvaryamapi asyā eṣṭavyamanyathā svabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāt | saṃvidīśvararūpā saṃvittvādeva,- (page 154) iti svabhāvahetuḥ | saṃvideva viśvakāraṇamanyāsaṃbhave tatsaṃnidhau tadudbhāvāt | ata eva yat cittattvasya aiśvaryamuktaṃ, tato hetoryogidṛṣṭānta upāttaḥ | kimartham | āha iti darśayitum | kiṃ tat | āha saṃsāriṇām ityādi | anyathā ityādinā upabṛṃhaṇaṃ karoti | upādānam iti prasiddhakāraṇasāmagrīṃ vineti yāvat | naca avastutvaṃ yoginirmāṇasya, nacāpi prasiddhakāraṇajanyavastvapekṣayā | anyajātīyatvamiti darśayati arthakriyākārī iti | yogi hi abhisandhatte- prasiddhārthakriyopayogayogyameva ghaṭarūpamullasatu- iti | tadetadalaukikamiti nirūpayati keśa iti | naca tatra avastutvaṃ keśaturagādivimarśasya bhāvāt | arthakriyā api tatra hlādodvegādikā astyeva keśāntarasādhyā nāsti arthakriyā iha | sā ca pramātuḥ saṃmatā sattvavyavahārakāraṇatayā hanta jalanidhijalamasat syāt, sāmagryantarapraveśāt na tathā,- iti tulyam | stambhito hi agnirna dahati, na pacati | naca arthakriyātaḥ sattvamābhāsāntaratvāt tasyā ityādi uktaprāyam | tadabhāve'pi na ābhāsasya avastutvam,- iti ca vakṣyate arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā | niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || (2|3|12) iti | etat nirūpayati tadevam iti | nanu arthajātam iti jātaśabdena sāmastyaṃ svīkṛtam | naca samastamīśvaraḥ prakāśayati | sa hi mahāsarge sṛjyamānamarthaṃ prakāśayet, madhye'pivā prathamotpādāvasthāyām | vyavahārakāle tu yadarthajātamābhāsate, tadavasthitameva | atra ucyate yāvacca iti | utpādakāle iti mahāsarge kāraṇābhāsāpekṣayā vinā, tayā tu saha prathamotpattikāle (page 155) vyavahārakāle veti pramātrantarebhyo viśleṣya anyairmelayati,- iti vyākhyātaṃ sadāsṛṣṭivinodāya iti | vivṛtam iti vṛttāvartharāśiśabdena jātaśabda evaṃbhūtārthavādī vyākhyāta ityarthaḥ | artharāśiḥ iti yo vṛttau granthaḥ, sa yāvacca kiṃcit ityādinā sarvo'rthaḥ ityantena ṭīkāgranthena vivṛtaḥ,- iti vyākhyānaṃ na yuktaṃ vivṛtikārasya svoktivyākhyāne'pramāṇaucityāt || 7 || nanu paraniṣṭhatvaṃ niyamena yadābhāti, tat dvidhā dṛṣṭaṃ kiṃcit sadṛśātmakasaṃkramitaṃ darpaṇe iva gajādi, kiṃcit svaśaktibalollasitaṃ tadeva svapnasaṃvedana iva | tadidaṃ na niścayārhaṃ- kiṃ svapnayogadiśā ābhāsavargo bodhasvātantryādullasitaḥ, uta ādarśadṛśā tadatiriktasvasadṛśabhāvāntarasaṃkramaṇabalāt,- ityāśaṅkya kāryavyatirekeṇa samarpakabāhyabhāvānumānaṃ sūtrāntareṇa nirākartuṃ tātvikamanumānavṛttaṃ tāvadāha anumānamanābhātapūrve naiveṣṭamindriyam | āabhātameva bījāderābhāsāddhetuvastunaḥ || 8 || yat kiṃcidanumānaṃ, tat samagraṃ vikalparūpam | vikalpaśca ananubhūte na udeti | etacca sarvavādināmiṣṭam | nanu indriyādṛṣṭaprabhṛti yadanumīyate, tatra kiṃ vṛttapūrvo'nubhavaḥ | satyaṃ vṛttapūrvo yata indriyādṛṣṭaprabhṛti na kenacit viśeṣarūpeṇa anumīyate, apitu sāmānyena dṛṣṭarūpālokādhikaṃ kiṃcit kāraṇamiti | tatra mṛjjalayoḥ saṃnihitayorabhavannaṅkuraḥ, sa hi sati bīje bhavan, daṇḍacakrayoḥ satorasan ghaṭaḥ, sati mṛtpiṇḍe bhavan, tadadhikabījahetukastadadhikamṛtpiṇḍahetuka iti krameṇa pratyakṣānupalambhajo niścayo jāyate | tatra ca kāraṇatvaṃ nāma sāmānyamakāraṇavyāvṛttamanadhikavyāvṛttaṃ (page 156) ca adhikatvaṃ pratyekaṃ vyāvṛttiniṣṭhāt pratyakṣavyāpārāt gṛhītameva | bījaṃ hi tatra kāraṇarūpaṃ vastu iti gṛhītam | anyathā ekatra bīje kāraṇaśabdaḥ saṃketito, na mṛtpiṇḍādau saṃketito bhavet | tasmāt kāraṇatvābhāsasāmānyaṃ [kha. kāraṇabhāsa pāṭhaḥ |] pūrvapratyakṣasvīkṛtam | tatastatra yuktaṃ vikalpanam | vikalpanaviśeṣa evaca anumānam | anumānamanābhāte viṣaye na bhavati vikalparūpatvāt | anābhāte hi arthe bhavadapūrvasaṃvedanaṃ nirvikalpaṃ bhavet, tadviruddhaṃ ca idamiti svabhāvaviruddhopalabdhiriti sūtrārthaḥ | prathamaṃ sūtrabhāgaṃ gamyamānārthanirūpaṇena sphuṭayati vṛttikṛt pūrvāvabhāta ityādinā anumānam ityantena | pūrvāvabhātāntaḥsthitaḥ iti pūrvakāleti samāsaḥ | pūrvaśabdopādāne'pi hi antaḥsthitatvasya avarakālatāvṛttirvyaṅgyā | naca vimarśanamātramanumānam, apitu prāptipravṛttiyogyavastuniścayarūpam,- ityāha nāntarīyaka ityādi | ābhāsaḥ punaḥ ityādibhaviṣyatsūtraviśrāntāvetasya sūtrasya tātparyamityāśayena bhāvisūtrārthopakramameva etatsūtramavatārayati bāhyasya iti | yuktigataiḥ sāṃśatvaprasaṅgādibhirbādhitatvamanāśritya api parīkṣakasaṃmatameva pratyakṣamiti anādṛtya api hālikavedyatayā api na pramāṇasiddhatvamastīti āśayaḥ | bhāvisūtre ca anumāne dūṣyamāṇe pratyakṣamapi dūṣitameva,- ityabhiprāyeṇa āha ṭīkākāraḥ pratyakṣeṇa tāvat iti | eka eva hi nīlābhāsaḥ | sa ca jñānavartī, aparathā kathamābhāseta | ekasāmagrīkatvamapi na parasya paraniṣṭhatāṃ kuryāt rūparasādīnāmiva | rūpameva asya saṃvedanasya tādṛgiti cet, aho svopagamasamarthanagrahaḥ (page 157) parasya- yat sāmānyaprabhṛtau yaḥ svayaṃ paramāstrīkṛtastaṃ viruddhadharmādhyāsamanastaṃ manyate | tadayaṃ jñānādavyatirikta ākāraḥ | tatra samarpako'nyo na [kha. vā na pāṭhaḥ |] avabhāsate darpaṇagate yathā | yacca uktaṃ samānābhihārāt na pṛthak bhāsate iti, tat na | samānābhihāre hi pṛthagābhāsanaṃ tāvadasti anyathā kalakalatāyā eva anupapatteḥ | pṛthaktvena tu nāsti ābhāsanam, iha tu samarpakasya pṛthagābhāsane pṛthaktvena ca anābhāsane kalakalavat militarūpaṃ nīlarūpaṃ nīladvaiguṇyaṃ bhāseta | deśakālādi api samānameveti cet, atra api dvaiguṇyaprasaṅga eveti sākāratve doṣa eva | sati bāhye nirākāraśca na grāhaka iti uktam | yacca uktaṃ pratyakṣato'pi sidhyet iti anumānena sasaṃvādaḥ kṛtaḥ iti natu kṣaṇikatvavadapūrvaḥ prasādhitaḥ iti ca, tatra api ucyate | pratyakṣasya yadyapi adhyavasāyāpekṣaṃ prāmāṇyamiti ghoṣyate, tathāpi tatra ayaṃ paramārthaḥ- pratyakṣaṃ pramāṇaṃ nīlābhāsarūpatayā svasaṃvedane sphurat siddhapramāṇabhāvameva vikalpena tathā vyavahriyate | tata eva vikalpastadaparigṛhītaṃ sthairyādi adhyavasyannapi na tatra pramāṇam, adhyāpi ābhāsayāmi iti hi pratyakṣavyāpāramanukurvan vikalpaḥ- sadamātyakavikalpasvātantryeṇa na prāmāṇyamupāśrayate | tadayamagṛhīte gṛhītatvena adhyavasāyamutthāpayan pramāṇaphalatvāt niṣkāsyetaiva | yaduktaṃ bāhyārthapratibandhabalāt pratyakṣasya atra prāmāṇyamiti, tatra api pratibandhasya grahaṇaṃ na vā | yadi grahaṇaṃ, tarhi pratibandhagrahaṇādutpadyamānaṃ saṃvedanamanumānameva niścayātmakaṃ bhavet, na pratyakṣaṃ tatra tat syāt | anumānaṃ ca vicāryaṃ vartate | atha vastutaḥ pratibandho'sti,- iti ucyate, tat siddhe bāhye'rthe bhavedeṣā (page 158) vārtā | sa ca na adyāpi siddhaḥ,- iti kaḥ pratibandhārthaḥ | naca vastutaḥ pratibandho'sti,- iti pratyakṣamarthe pramāṇam, apitu sākṣātkāritvāt; anyathā cakṣuṣi api tat pratyakṣaṃ bhavet | arthasyāsaṃbhave'bhāvāt .................... | iti tu arthajatvasiddhaye'nvayavyatirekoktiḥ, [kha. arthajasiddhaye pāṭhaḥ |] arthajatvāt ca arthasākṣātkāritvamasyeti | evamarthāvinābhāvamūlaṃ prāmāṇyaṃ dvayoruktam | artha eva tu iha asiddhaḥ | atha ālokasya atra pratyakṣo bāhyo'rthaḥ,- iti asti abhimānaḥ, sāṃvyavahārikaṃ ca pramāṇaṃ cintyate,- iti ucyate; tat sthairyasāmānyadravyaprabhṛti aśeṣālokasiddhaṃ kiṃ na aṅgīkriyate | tatrāpi mūḍhāḥ pare visaṃvādayanti iti ca tulyam | yattu sadṛśamarpakaṃ [ka. sadṛśasamarpakaṃ pāṭhaḥ |] dṛṣṭaṃ darpaṇādipratibimbasya iti uktaṃ, tatra ubhayamapi bimbapratibimbātmakaṃ [kha. viśva pāṭhaḥ |] paramārthataḥ saṃvidākāramātraṃ svapna iva darpaṇasaṃkrāntadarpaṇa iva ca | tatra kiṃ kena arpitamiti na niścitaḥ kalpaḥ | kiṃca arpakeṇa vinā na upapadyate jñānagata ābhāsa iti ucyamāne, svapnadvicandrādau kiṃ vācyam | na cāpi darpaṇadṛṣṭānto'tra samaḥ | iha hi saṃvedanādupādānāt viṣayāt ca nīlākāro bodha utpadyate | tadā tu evaṃ darpaṇāt gajāt ca gajākāro darpaṇa iti yuktam | apete'pi gaje darpaṇasya svasadṛśasantānānubandhinā taḍitsadṛśasadṛśaikasvabhāvānanubandhisantānavijñānalakṣaṇena vapuṣā avasthitasya mṛtpiṇḍasya iva daṇḍacakrādisahakārikalāpaprasādopanataśarāvarūpatā [kha. pramāda pāṭhaḥ |] gajākāratā anuvartate | evamavibhāgasantatijananamaniṣṭaśaktikakāraṇāntarasaṃnidhānāvadhiḥ samarpyasamarpakatā ca darpaṇagajayostulyakālakṛtaiva | (page 159) tata eva na pāramārthikaḥ kāryakāraṇabhāvo'yam, apitu bimbapratibimbavyavahāraḥ | tata eva vibhramo'yam, na paramārthaḥ,- ityapi asti pravādo yo jñānākāre na kenacidadyāpi kriyate | prakṛte tu jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvo'stīva, tata eva hi grāhyasya pūrvakālabhāvitvam | yadāha bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti cedgrāhyatāṃ viduḥ | hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam || iti | naca grāhyaṃ bhinnakālatvena cakāsti idamahaṃ gṛhṇāmīti tulyakālatayaiva adhyavasānāt | jñānākārasya pratibimbābhāsasya idaṃ tulyakālatvamadhyavasīyate iti cet, mūḍha kathamuktavānasi- bāhyākāro'dhyavasīyate, adhyavasāyabalācca pratyakṣasiddhatā bāhyasya- iti, prācyaśca viṣayakṣaṇo'rpakābhimatastatsadṛśa iti kutaḥ | darpaṇapratibimbe hi bimbamapi upalabdhamiti niścitaṃ sādṛśyamātre, iha tu bimbasya nāma api na avagatam,- iti kathametattulyatā bhavet | tasmāt yadi anumānāt pūrvaṃ vyāpariṣyeta atra pratyakṣaṃ, tat pāścāttyamanumānaṃ saṃvedakatāyāṃ [ka. saṃvedanatāyāṃ pāṭhaḥ |] yojyeta nāma; natu evamasti,- iti | tadāha ābhāsadvayābhāvāt iti | nanu mā bhūdābhāsadvayam, tathāpitu bāhyasya anābhāsamānasya api pratyakṣagamyatā bhaviṣyati anumānagamyataiva | na, etattulyamiti brūte ābhāsamāna iti | paśyāmi etaditi hi ābhāsamānataiva pratyakṣaprameyatā | nanu iyamekasya tāvadasti nīlasya, tataḥ pratyakṣasiddho nīlaḥ | sa evaca bāhyo bhaviṣyati | kiṃ dvitīyanīlābhāsānveṣaṇena | atra api āha bhinnasya iti | etacca (page 160) ..............................ṇāprakāśaśca sidhyati | (1|5|3) iti vitatya nirūpitamadhastāt | etena arthakriyākāritvādabādhito nīlaḥ kiṃ bāhyastyajyate ityapi pratyuktamarthakriyāyā api bāhyāyāḥ kasyāścidasiddheḥ | pravṛttyābhāsaprāptyābhāsavastvanābhāsādaya eva hi vyāvahārikāḥ, na adhikaṃ kiñciditi pratyakṣeṇa bāhyasya asparśe anumānamapi daṇḍāpūpikayaiva na saṃbhavati,- ityāha nāpi iti | dhūmāgnyoranupalambhāvagnerupalambho dhūmasya anupalambho'gnyupalambhāduktādeva dhūmasya upalambha ityevaṃ pratyakṣadvayena anupalambhatrayeṇa ca sakṛdeva kāryakāraṇatā vyavasthāpyate | tatrāpi anupalambho'pi anyopalambha eva,- iti pratyakṣavyāpārādeva akāraṇatā vyavasthāpyate bhāvasiddhiḥ(ddheḥ) | naca bāhyo'rthaḥ pratyakṣa iti tena saha kasyacidapi na kāryakāraṇabhāvasiddhiriti tasminnanumeye na jñānaṃ kāryahetuḥ | atha nīlasya svabhāvāntaraṃ bāhyatvaṃ sādhyatāmarthakriyākāritvādinā svabhāvahetunā,- iti | tatrāpi āha apratyakṣa iti | apratyakṣo dharmī yasya sādhyasya, tasya svabhāvaheturapi kathaṃ sādhakaḥ | pratyakṣagrahaṇaṃ pramāṇopalakṣaṇam | pramāṇasiddhe hi dharmiṇi siddhena tanmātrānubandhinā [bandhena kha. |] svabhāvena svabhāvo yo vyāptaḥ, sa tanmātrānvayinaṃ sādhayati dharmamiti | iha ca nīlameva [iva kha. |] na kiṃcana svatantraṃ prasiddhaṃ pramāṇena, yasya dharmiṇo'rthakriyākāritvākhyena dharmeṇa tanmātrānubandhī bāhyatālakṣaṇaḥ svabhāvaḥ sādhyate pramāṇena aprakāśasya prakāśanāyogāt | prakāśātmatve ca sarvaṃ dharmi sādhanasādhyarūpaṃ saṃvidavyatiriktameva sidhyediti | anenaiva nyāyena vijñānanaye santānāntarasiddhirayukteti sūcitam | tathāhi tatra caitrasya yo maitraśarīrābhāsaḥ (page 161) pratyakṣastatraiva cet santānāntaraṃ pramātṛrūpamanumīyeta, tarhi pramāturanumeyasya iyattāvyavasthā [iyattvā kha. |] na bhavet | anumātṛsaṃkhyayā hi tadanumeyāḥ pramātāraḥ syuḥ | atra maitrātmaniṣṭho yo maitraśarīrābhāsastatraiva sarvairanumātṛbhirbuddhisantāno'numīyate | tat siddhe tasmindharmiṇi bhavedadaḥ, tasyaiva tu kathaṃ siddhiranadhyakṣatvādanumānasya ca cittārūḍhatvāt | nanu [nanu nīlaṃ ka. pāṭhaḥ |] na nīlamatra dharmīkriyate, nāpi tasya saṃvedanātiriktatvaṃ dharmaḥ sādhyate; kintu svasaṃvedanasiddhasya nīlābhāsavijñānasya aparidṛṣṭena bāhyena hetunā sahetukatvaṃ sādhyate | tena ca yadyapi vyāptirna gṛhītā, tathāpi kāryavyatirekeṇeti kādācitkatayā yadidaṃ kāryaṃ nīlābhāsaṃ vijñānaṃ, tat tathābhūtamadhikaṃ [adhika kha. pāṭhaḥ |] hetuṃ vinā na upapadyate,- ityevaṃ niyamavato vyatirekāt sāmānyamukhena api anvayaḥ sidhyati eva | tatra āha tathāpi iti | yadi tāvadadhikaṃ hetumātraṃ sādhyate, tat kāpilābhyupagatasaṃvinmātrasvabhāvādhikaṃ saṃvidaiśvaryamicchātmakamurarīkṛtameva kāraṇatayā svātantryaṃ nāmeti siddhaṃ sādhitaṃ syāt | athāpi saṃvidbāhyatāviśiṣṭaṃ tadadhikaṃ sādhyate | tadanupapannaṃ saṃvidbāhyasya svapne'pi anābhātasya vikalpyatvāyogādanumeyatā anupapannā yataḥ | iyatā anumānam ityādi saṃkṣepeṇa vyākhyātam | indriyam ityādi vyācaṣṭe cakṣurādeḥ iti | pūrvābhāte eva anumānam,- ityetat sādhayituṃ tāvadāha anumānaṃ hi iti | yata evaṃ, tasmāt yuktaḥ sūtrārthaḥ | nanu vikalpamātrameva kimanumānam | netyāha avyabhicārī iti | svabhāvahetunā tādātmyādeva tatpramāṇarūpaṃ sādhyaṃ siddhameva sat vyāmohādavyavahṛtaṃ vyavahāryate paraṃ lokaḥ | kāryahetunā tu apūrvaṃ sādhyate,- (page 162) iti tatraiva anumānasya svatantraṃ prāmāṇyam | kiṃca kāryakāraṇabhāvamūla eva svabhāvaheturiti vakṣyate ................ṣvabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ | (2|4|11) ityatra | tat kāryahetoreva sarvo hetuprapañcaḥ pallavaprāyaḥ,- ityāśayena kāryapadam | tasya anumānavikalparūpatāyāmapi prāmāṇyaṃ sādhayitumāha tacca iti | anumānaṃ kartṛ prathayati iti saṃbandhaḥ | naca tāvatā iti antaḥsthitasaṃskāraśeṣasya bahīrūpatāvabhāsanalakṣaṇena vicchedamātreṇa ābhāsitena api viśiṣṭau deśakālau vinā kāyīyavyāpāraparyantapravṛttijananamanumānena na kṛtaṃ bhavet,- iti viśiṣṭadeśakālāliṅgite'rthe pravṛttiyogye yat vikalpanaṃ, tat pramāṇarūpamavisaṃvādakatayā anumānamucyate; anyattu padārthamātra eva [eva vaikā kha. pāṭhaḥ |] ekākini asaṃbaddhapadārthasamūhe vā saṃbaddharūpe'pi pūrvānubhūtānadhike vā adhike'pi vā bahirasaṃnihite sannihite'pivā niyatadeśakālayogāt kāyīyapravṛttyayogye padārthasvabhāvavyavasthātmakamanovāgvyāpāralakṣaṇapravṛtti- kartavyatāyāṃ ca pratyakṣātmake pramāṇāntaramahimānamāviṣkurvati yat vikalpanaṃ- ghaṭa iti, daśa dāḍimānīti, sa rasa iti, nadyāstīre iti, yatra dhūma iti; na tat pramāṇaṃ pravartakatvāyogāt | etadvilakṣaṇaṃ tu anumānamiti darśayati eṣa punaḥ iti | vyāptivimarśāt iti yatra dhūmastatra agnirityasmāt | nanu dharmiṇi yo'gniḥ saṃbhavati tāvadatreti ayogavyavacchedāt, sa vyāptivimarśena svīkṛtaḥ sāmānyena vyāptergrahaṇāt; tatreti dharmyaṃśena ca viśeṣeṇa tadviśiṣṭo'gniḥ sādhyate,- iti viśeṣo'numeyaḥ syāt, na sāmānyamiti sāmānyaviṣayamanumānam (page 163) iti hīyeta;- ityāśaṅkya āha dharmapratyakṣa iti | anvayavyatirekavat pakṣadharmatā api nāma tṛtīyamaṅgamanumānasya | sā ca pratyakṣeṇa adhunātanena [adhunā tena kha. pāṭhaḥ |] gṛhītā,- iti pratyakṣavikalpānugṛhīto vyāptivikalpo'numānasya na viśeṣaviṣayatāmanayati viśeṣāṃśasya pratyakṣasiddhatvāt, ādhārādheyatāyāśca vyāptau sāmānyena sphuraṇāt yatra yatra iti | indriyam ityādi vyācaṣṭe pūrvānubhūtameva ityādinā | nanu kathamindriyamanubhūtam, nityaparokṣaṃ hi tat | atra āha nahi iti | nanu bījasya, mṛdaśca nimittatājñāne kathamanyadīyā nimittatā jñātā syāt, - iti śaṅkāṃ vārayati nahi tatra iti bījasya nimittatājñāne | uttaratra iti | nanu kumbhaṃ prati mṛdo nimittatājñāne bījamapi nimittabhāvena svīkṛtamiti kutaḥ | atra ucyate prasakta iti | prasaṅgaśca kāraṇatāsāmānyapratibhāsasamutthāpitaḥ iti bhāvaḥ | nanu viśeṣasaṃvedanāvasare kathaṃ sāmānyaṃ saṃviditaṃ syāt | kathaṃca na syāt, pratyuta viśeṣoparañjakataiva jīvitaṃ jāteriti uktaṃ sarvajñasyāpi jātiḥ prakāśamānā ityatra avasare | saugatānāmapi prativyāvṛttyadhyavasāyaḥ [vṛttyādhyava kha. pāṭhaḥ |],- iti tadvyavahriyamāṇapramāṇabhāvasya pratyakṣasya ekaikavyāvṛttiviśrāntataiva | ihāpi pratyābhāsaṃ pramāṇe vyāpāra iti vakṣyate .............................ḍeśakālādyabhedini | ekābhidhānaviṣaye mitiḥ ................... || (2|3|2) iti | pratyakṣānupalambhau hi kāryakāraṇabhāvaṃ sādhayataḥ | tatra pratyakṣaṃ pratyābhāsaṃ pramāṇam, anupalambho'pi anyopalambhasvabhāvatvādevam | ābhāsa evaca sāmānyamiti vakṣyāmaḥ | tataśca (page 164) mṛdo ghaṭa iti pratyaye yat yasya niyamamanuvidhatte, tat tasya kāryamiti api sāmānyamavabhātameva | tataśca rūpopalabdhiryasya niyamamanuvidhatte, tat netramiti tatpūrvaṃ pramāṇaṃ gṛhītameva | tadeva sāmānyato dṛṣṭamiti dṛṣṭavyapadeśo yukta eva | tadāha samarthayiṣyate iti || 8 || eṣa tu na bāhyasya asti vṛttāntaḥ,- iti kathamanumīyeteti brūte ābhāsaḥ punarābhāsādbāhyasyāsītkathañcana | arthasya naiva tenāsya siddhirnāpyanumānataḥ || 9 || punaḥśabda indriyāderapi kāraṇasāmānyena dṛṣṭāt viśeṣaṃ dyotayati | bāhyasya ābhāsāt bahirbhūtamanābhāsamānamaprakāśamānaṃ yadartharūpam, tat kathaṃcidapi viśeṣāntaratiraskāreṇāpi bāhyatayā anābhāsamānatayā naiva ābhātam | ābhātatvamanābhāsamānatā ca,- iti kathaṃ parasparābhāvaprāṇamekadā saṃgamayitavyamekatra | nahi bhavati anīlatayā idaṃ nīlamiti | tena bāhyasya na kevalaṃ pratyakṣeṇa na siddhiḥ, yāvadanumānenāpi | kathaṃcana iti ca āvartate | tadayamarthaḥ- anumānaṃ tāvat bāhye na asti, bhavatu vā; tathāpi tat saṃvedanarūpaṃ tāvat svasaṃvedye | vyatiriktasya ca saṃvedanamanupapannam iti uktaṃ prāk prakāśātmā prakāśyo'rthaḥ............................ | (1|3|5) iti | tataśca yadapi kiṃcit pramāṇamupayācyate satyaṃ brūhi, bhedaṃ prati sākṣi bhava iti, tat bhedasya asatyatāṃ paśyadapakṣapātitvena nyāyyātpatho vicalitumaśaktamabhedameva [vidalituṃ kha. |] āgūrayati,- iti na kenāpi prakāreṇa prakāśabāhyasya siddhiriti sūtrārthaḥ | (page 165) nanu ghaṭaḥ prakāśāt bahirbhūto'pi dṛṣṭaḥ paṭaikaviṣayāt,- ityāśaṅkāṃ śamayituṃ vṛttau ghaṭādi iti ābhāsasya viśeṣaṇam | sa hi tasya prakāśa eva na bhavati,- iti yāvat | tena iti vyācaṣṭe tataḥ iti | apiśabdaṃ tataḥ ityanantaraṃ yojayitvā vṛttyartho vyākhyeyaḥ | na bhavatyeva tāvadanumānam | tato'pi iti saṃbhavato'pi anumānāt na bāhye'rthe siddhiriti bāhyasya iti vivakṣitaṃ sūtre padamiti vivṛṇoti kādācitka ityādinā | cittattvasya yadaiśvaryaṃ, tasyeti yojyam | āhatya iti kāraṇatāsāmānyapṛṣṭhe bāhyatātmakaṃ viśeṣaṇāntaraṃ ṭaṅkayitavyamityarthaḥ | saca iti bāhyatvaviśiṣṭo'rthaḥ | grāmāt darpaṇāt gṛhāt dehāt saṃvedanāt bāhyamiti bāhyataḥ sāmānyamekaṃ, tacca gṛhādbāhyamiti pratītau siddham | tataśca samarpakaṃ darpaṇādibāhyaṃ saṃvedanādapi setsyati kramikābhāsavaicitryāt hetorityāśayena pūrvapakṣayati nanu cakṣurādi iti | na idaṃ bāhyatvaṃ ghaṭasya grāmācca saṃvedanācca ekaṃ, saṃvedanāt bāhyaṃ hi asaṃvedanarūpaṃ; natu gṛhāt bāhyamagṛharūpam | evaṃ sati hi gṛhaikadeśaḥ kuḍyādirgṛhāntarvartyapi ca ghaṭādirgṛhabāhyaḥ syāt | naca evam | gṛhasaṃnikṛṣṭaṃ [ṣṭaṃ yadvat kha. |] ca yadvat bāhyaṃ gṛhāt, na tadvadeva saṃvedanāt tasya amūrtasya saṃnikarṣādideśavyavahāryatvābhāvāt | tataḥ śabdasāmānyamātreṇa idaṃ sādhyamekaṃ pratibhāti,- ityabhiprāyeṇa uttarayati atra ucyate iti | nāsīdeva iti paurvakālikamābhāsanaṃ niṣiddhamiti yo muhyet, taṃ bodhayati atra hi iti | loke hi atyantāsaṃbhavi [bhavyaivaṃ kha. pāṭhaḥ |] evaṃ vyapadiśyate- na dṛṣṭaṃ, na śrutamadyāpi tāvadetat- iti | āvṛttyā sūtrabhāgaṃ vivarīṣyan pūrvaṃ sūtraviṣayabhāgena [sūtrārthaviṣaya kha. |] (page 166) paradarśanābhiprāyeṇa upasaṃhāradiśā saṃkṣipati etacca iti | uktamiti saṃbandhaḥ | kathaṃ tasya anābhāsamānaviṣayatvaṃ parairuktam,- ityāha vikalpo hi iti | tamāvṛttyā sautramaṃśaṃ vyācaṣṭe adhyavasāyo'pi iti | punaḥśabdena paramatāt svamataṃ viśeṣavat dyotayati | uktaḥ iti bhrāntitve cāvasāyasya.................... | (1|3|5) iti bhāsayecca svakāle'rthāt ................ | (1|4|2) ityādyuddeśeṣu, vakṣyate ca kevalaṃ bhinnasaṃvedya ................... | (1|5|21) ityādipradeśeṣu | bādhyam iti āvaśyake ṇyat | tato'pi iti saṃbhavato'pi anumānāt pramāṇāntarādapivā,- iti apiśabdārthaḥ || 9 || yata evaṃ bāhye'rthe saṃvedanāntaḥpratibimbarūpābhāsotthāpake pramāṇaṃ na kiṃcidasti, tasmāt yuktamuktaṃ cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitam.................. | (1|5|7) iti | tatra tu idaṃ nirūpyam- yadi antaḥsthita eva cidātmano'rtharāśiḥ, tat kathamasau na bhāsate | kaḥ khalu āha sāhasiko na bhāsate iti | etadāha sūtreṇa svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam | astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate || 10 || co'pyarthe bhinnakramaḥ | na kevalamidamityanena vapuṣā nirbhāsamānasya bāhyabhāvajātasya bhāsanaṃ sakalalokasiddhamasti, yāvat bhagavataḥ prakāśaikarūpasya antaḥsthitatayā api bhāsanamastyeva; kevalaṃ bahirbhāvalakṣaṇedantānullāsādahantaucityenaiva asti avabhāsanaṃ (page 167) natu nāsti | tadabhāve hi kuvindasya paṭaṃ karavāṇi itiprathamaparāmarśe icchāśabdavācye yadi eṣṭavyaṃ niyāmakaṃ na syāt ghaṭasya iva paṭasya niṣpattiḥ, tato bhavitavyaṃ tāvadeṣaṇīyena paṭena | tadeva tasya paṭasya nirmāṇamiti cet, astu etat buddhibhūmāvaśuddhavidyābhūmāvapi vā | tatrasthatayā tu nirmāṇaṃ saṃvidavasthitasyaiva eṣyamāṇasya yuktam | tatrāpi cetanena aniṣṭanirdeśatvādicchāntarakalpane anavasthā | yat nareśvaravivekaḥ nirmitsāyāṃ ca nirmeyameṣṭavyamapṛthakpratham [k katham kha. |] | anyathedantayā bhānādbhavennirmitireva sā || tasyā apica nirmitsā prāgupeyā tathāpica | eṣā vārtānavasthaivaṃ tataśca prakṛte kṣatiḥ || ityādi | tena avaśyaṃbhāvino vimarśāt tatprakāśo'numīyate | etacca pūrvaṃ darśitaṃ bhāsayecca svakāle ........................ | (1|4|2) ityetatsūtraṭīkāyāṃ prakāśasvabhāvaśca parāmarśo yasya iti vyākhyānāvasare | ātmanīva iti vṛttyā ātmasaṃsthatvamatra hetutvena sphuṭīkṛtam | ātmani hi nirbhāsamāne tadabhedasthitaṃ kathaṃ na nirbhāseta | tathāca vivarīṣyati ātmābhedaśca iti | ekaśabdena avaśyameṣaṇīyaniyantritayā icchayā bhavitavyamiti āha | cidātmaiva ............................. | (1|5|7) ityanena sūtreṇa saha asya saṃgatiṃ karoti pramātuḥ ityādinā | tathocitena iti ahamityātmanā | bhāsanamastyeva iti saṃkṣipya vyācaṣṭe bhāsate eva iti | śiṣṭasya saṃkṣiptavyākhyā parāmarśadarśanāt [marśanāt ka. |] iti | pramātā ityādi iti yo'sau (page 168) devaḥ iti pūrvamuktaḥ | nanu kimanena ātmasaṃsthasya iti ābhāsamānabhāvaviśeṣaṇena vyabhicārābhāvāt,- iti darśayati sarvasya iti | tataḥ iti punarucyamānādevamavagamyate- yadyapi viśvaṃ bhagavadātmani sadā sthitaṃ, tathāpi tacchaktyaiva adhyāropitapramātṛbhāvaprāṇādirūpāpekṣayā idamityapi bhedena bhāti; tadā tu sisṛkṣātmani parispande tat viśvamātmani samyak tiṣṭhati kathaṃcidapi bhedadaśāmanāśritamiti | sa ca iti artheṣvapi svayaṃ prakāśaḥ sarge sarvasādhāraṇe sthire cikīrṣite bhagavataḥ svapnabhramayorādau prārambhe pāśavasargacikīrṣāyāṃ ca asthirāsādhāraṇarūpāyāṃ tāvati bhagavadrūpasamāviṣṭasya iva pramātuḥ sraṣṭavyeṣu tattvabhuvanādiṣu teṣu teṣu ca bhāvāntareṣu sahajaḥ svarūpaprakāśanamātrāyātaḥ prakāśasya svabhāvaparāmarśaḥ,- iti nayena | vikalpanotprekṣādau tu pūrvānubhavabhāve prācyaprakāśaparāmarśasyaiva punarunmeṣādasahajo'sau prakāśaḥ,yadi vā sahajatvaṃ prakāśasya idantāyāḥ kathaṃcidapi anullāsādahamityevasvarūpeṇa sthiteḥ | tacca prathamasṛṣṭau cikīrṣitāyām | sṛṣṭasya tu sṛṣṭedantākasya madhye niḥstimitasya iva yadahaṃrūpatvamidaṃtvena aprakāśanāt, tat pūrvaprakāśāyattamiti sahajatvaṃ vimarśāṃśena prakāśāṃśena ca ahaṃprakāśasya yojanīyam | nanu asāvartheṣu bhavatu prakāśaḥ, ahamiti tu kutaḥ | āha sa ca iti prakāśo hi tāvadastyeva | naca idam iti nirmāṇarūpataiva tathā syāt | tatraca anavastheti hi uktam | idamiti cet vicchedo nāsti, tadarthādāyātamavicchedena | aviccheda evaca ātmaviśrāntilakṣaṇaḥ prakāśasya ahamitirūpamiti darśitam | idamiti ca bāhyatābhāsena [bhāsana kha. pāṭhaḥ |] yojanā (page 169) prakāśate | tayā ca vinā nīlamābhāsāntararūpaṃ kathamiva na bhavet, bāhyatābhāsasya api eṣaiva vartanā, [vārtā kha. |]- ityanena krameṇa sarvamidaṃ sisṛkṣābhūmau saṃskārabhūmau ca ātmani ahamiti prakāśamānamavasthitameva | ekāntabhedagrahagrastāstu nīlādīnāmabhāvameva bahirasaṃbhavadaśāyāṃ mohāt manyante | naca etat yuktam,- ityāha tasya iti | nīlādīnāmantaḥprakāśasya abhāve tadviṣayā kathamiccheti cetanocitamicchāpūrvakatayā yat nirmāṇaṃ, tat vighaṭate | nanu icchā astu nīlādisraṣṭavyaviṣayā, kiṃ tatprakāśena | āha prakāśaparāmarśayoḥ iti | icchā hi parāmarśaviśeṣa eva | parāmarśaśca prakāśasya svabhāvaḥ | svabhāvaḥ svabhāvinaśca abhāve svabhāva iti na yuktam | etacca darśitaṃ vitatya bhāsayecca svakāle'rthāt...................... | (1|4|2) iti sūtre | eṣa ca iti yo nirmātṛtāmayo'bhyupagamalakṣaṇaḥ prakāśaḥ, saiva icchā | svasaṃvedanasiddhatvācca kaḥ sacetāḥ pratyācakṣīta enamarthamiti darśayati bhuñje iti | sāmānyarūpatvena yat bhogyagantavyādirūpaṃ grāhyaṃ, śarīrendriyaprāṇabuddhyādiviśeṣānullekhane ca yat grāhakaṃ tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani
vol M00021 · chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10 · lines via source.start/end