tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani
antaḥsaṃjalpe, tadrūpatāmaprāpta eva yaḥ prathamaḥ
paśyantīśabdavācyaḥ icchālakṣaṇaḥ prasaro yatra pramātṛprameyayoḥ
sāmānyarūpatayā api na vivekollāsa iti, etadvastu svayameva nirbhāsate |
atra hetumāha yataḥ iti abhinnasya pramātṛprameyarūpasya
anunmiṣitavibhāgasya api yadi vastutaḥ prakāśo na syāt, tat tvaritaṃ
lipipāṭhe vegasaraṇe tvaritābhidhāne ca
(page 170)
rekhāto rekhāntaraṃ, deśāt deśāntaraṃ, sthānakaraṇādeḥ
sthānakaraṇāntaraṃ ca gacchatastāṃstāṃstyaktavyān grahītavyāṃśca
bhāgānnaparāmṛśataḥ [marśataḥ ka. pāṭhaḥ |], tayośca
tyāgopādānayoḥ kartāramavimṛ'satastāni [abhimṛśataḥ ka. |] vicitrāṇi
tyāgopādānāni kathaṃ bhaveyuḥ parāmarśapūrvakatvena eṣāṃ
dṛṣṭatvāt | tadimāni bhavanti svakāraṇaṃ parāmarśamanumāpayanti |
naca asau bhedenaiva parāmarśa eṣāmiti | bhedena hi parāmarśe
vācikamānasaparispandaparamparāto'bhilāpasaṃketasmaraṇaprabandha-
sadbhāve [parasparataḥ kha. |] tvaritataiva na nirvahet | āhaca apohe
kvacidvāṅmanasaspandaṃ vinā ityādi | tadayaṃ prayogaḥ-
pramātṛprameyaprakāśastyāgopādānayorasti cetanakriyātvāt,- iti
kāryahetuḥ | yadasti, naca pṛthak; avaśyaṃ tadapṛthak tṛtīyarāśyabhāvāt,
- iti svabhāvahetuḥ | evaṃ vācanadhāvanādi iti grantho'yaṃ
pramātṛprameyayorabhedena api asti sadbhāva;- ityetāvati asminnaṃśe
hetutayā vyākhyeyaḥ, natu bhuñje gacchāmi ityetadanena spṛśyate iti |
tadāhuḥ śrīparameṣṭhipādāḥ
yadā tu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā |
vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane ||
bhavatyunmukhitā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (śi. dṛ. 1|8)
iti upakramya
sā ca dṛśyā hṛduddeśe kāryasmaraṇakālataḥ |
praharṣāvedasamaye darasaṃdarśanakṣaṇe ||
anālocanato dṛṣṭe visargaprasarāspade |
visargoktiprasaṅge ca vācane dhāvane tathā ||
eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā |
iti | atra hi tātparyametat- sarvaśaktiparipūrṇatātmakaṃ cito
(page 171)
yadrūpam, tat yadā svātantryāt saṃvitsvabhāva āmṛśati tata
unmukhībhūtāyāṃ cidrūpatāyāṃ
tatprasaraprathamavikāsalakṣaṇāyāmicchākalikāyāṃ sthitaḥ
sarvāvibhāgena sthitiṃ bhāvina upayogirūpasya
pramātṛpramāṇapramātavyavargasya vimṛśan bhāvibhedāḥ
śaktīrabhedakalpenaiva piṇḍīkṛtāḥ satīrgolakaśimbikādivikalpena
utthāpayati, tata evaca bhāviniyatakramakakāryaṃ jāyate | yathā ślokaṃ
smareyamamumiti susmūrṣayā ekayaiva madhyavartiṣu varṇapadādiṣu
pratyekasmṛtisantatiprabodhanakāraṇameṣaṇamantareṇaiva
niyatakramakasmaraṇaparamparodaya iti | naca vācyaṃ- sarvamavibhāgena
saṃvedanāntaḥsthitam, tat kathaṃ niyatasya kāryakalāpasya udayaḥ iti | yata
imaṃ kāryaviśeṣamitthaṃ karomi,- iti tāvatkāryopayoginivastujāte asau
prathamecchā bhavantī sarvaṃ tāvadupayogi vikalpayati |
tatsaṃskārasaṃskṛtāt tu abhyāsabhāvanopakṛtapramātṛrūpāduttarottara-
bodhaspṛṣṭakāryakramodayaḥ [bhyāse bhāva kha. |] | evaṃ
vācanadhāvanādāvapi mantavyam | yadāha śāstrakṛdeva
ata evābhyāsavatāmapohena vināpi tat |
prabodhātkevalādeva jāyate bādhanādikam ||
iti | tena prathamecchāviṣayīkṛtaṃ vicitratayā tāvat kāryaṃ prasūyate
yadi madhye tadiṣṭapratighātakamicchāntaraṃ nodeti | niyatiśaktyā ca tatra
tatra tattat sahakāri apekṣaṇīyaṃ dhāvana iva balādi | tataśca sthitametat-
kumbhaviśeṣaṃ paṭaviśeṣam ca cikīrṣataḥ prathamecchāspande
kumbhakṛtkuvindādeḥ kartavyatādi nirbhāsate eva | tadatra nirṇaye
vijñānanayadūṣaṇaprastāve yadābhāsavaicitryakāraṇatvena śaṅkitam,
tadapi upapannameva | tathāhi mukhyatvena tadeśvarecchaiva [tadī kha.
pāṭhaḥ |] anantasṛṣṭisaṃhāraprabandhasahasraṃ kroḍīkṛtya avasthitā
(page 172)
tasya niyatakramakasya hetuḥ | tanmadhya eva niyatiśaktyā
śrīmatsadāśivādīnāṃ mantreśvarādīnāṃ kiṃbahunā
brahmādīnāmicchā | tatrāpi janmābhāsasamaya eva
ekapraghaṭṭakamilitakarmaprabandharūpasaṃvedanam | tanmadhye'pi
prathamakāraṇābhāsaḥ upasarpaṇapratyayābhāsaḥ paryante'pi vā
samanantarapratyayābhāsaḥ | so'pi hi
ābhāsabhāgamilitatāvatpramātṛvargamelanājanitavicitrabhāvabhūtāt
nīlābhāsāt bhaviṣyataśca anya eva | tata eva etat vācyaṃ- sadaiva tata eva
nīlābhāsāt pītābhāsodayaḥ syāt- iti | nahi sa nīlābhāsaḥ kadācidapi na
bhavati
muhurmuhuraviśrānta........................ | (sta. ci. 112)
iti nyāyāt | nanu evaṃ dhūmābhāsārthī kimupādattām | uktamatra
yatraiva ābhāsāṃśe niyatiśaktyā kāryakāraṇabhāvo gṛhītaḥ, tatraiva
upādānaṃ tadarthinaḥ | vakṣyate ca etat
yoginirmāṇatābhāve .................. | (2|4|11)
ityatra | prathamakarmapraghaṭṭakasya api niyativadanāvalokitayaiva
kāraṇatvam,- iti kārmamalaprastāraprasaṅge bhaviṣyati | tathāhi
janmābhāsasamaya eva tadgatarāśiviśeṣaparispandātmakaṃ
lagnābhāsaṃ tadānantaryāt
tatsahabhāvaniyataniyatābhāsāntarayojanayā
pramātrantarābhāsayojanayā ca śavalīkṛtaṃ sarvātmanā
viduṣo'vaśyaṃ janmamadhyabhaviṣyadanantāśeṣābhāsasākṣātkāra
eva bhavati | paramārthato hi
tattanniyatadeśakālāvasthitavicitrābhāsaśarīratāsvīkṛtavaiśvarūpyaḥ
parameśvara eva prakāśavapurviśvatra kāraṇam | yadi hi
kumbhakāragṛhadeśe merurbhavet, yadica kumbhakaraṇāvasare
mahākalpāvasānavāsaraḥ syāt, tat tadānīṃ tatra nodiyādeva tādṛk
kumbhaḥ,- iti trailokyakālyaniyatābhāsamadhyavartī kṣaṇābhāso'pi
(page 173)
viśvamākṣipya vartamānaḥ parameśvarasvarūpaḥ, sa eva [rūpa eva kha. |]
svecchāvaśāt tattat nirmimāṇaḥ svātmavaicitryeṇa asaṃkhyena
nirbhāsate- iti sthiravādādanūna [sthiratvavādāt kha. |] eva asmin darśane
kṣaṇabhaṅgavādo'pi | yathāha avadhūtācāryaḥ
prākāmyamātmani yadā prakaṭīkaroṣi
vyaktīḥ pratikṣaṇamanekavidhā dadhānaḥ |
tvayyeva so'pi bhagavanbhajate'rthavattāṃ
prāyo vidagdharacitaḥ kṣaṇabhaṅgavādaḥ ||
iti | āstāṃ tāvadetat | sthitamidam- cidātmani viśvaṃ
prathamecchāparāmarśabhūmāvahamityeva ucitena rūpeṇa bhāti- iti |
anye tu bhuñje gacchāmi ityetadanusāreṇaiva uttaragranthaṃ
vyācakṣaṇāḥ pācanadhāvana iti paṭhanti bhojanecchāyā anantaraṃ
pākaṃ prayuṅkte, gamanecchāto dhāvati,- iti | yataḥ iti ca
udetikriyāpekṣā apādānapañcamīti || 10 ||
nanu bhagavati parāmarśa icchālakṣaṇaḥ iti kimetat | parāmarśo hi
vikalpaḥ | naca śuddhasaṃvedanarūpe bhagavati samayabalāyattasya
vedyatvavikalpyatvanāntarīyakasya śabdayojanasya avakāśaḥ | tadeva hi
vikalpatāyāṃ nibandhanam, vedyoparakte tu prakāśe vikalpatā
vedyāṃśaviśrāntā abhilāpayojanayā vedyāpekṣayā astu kadācit,
svayamavikalpatve'pi na śuddhā saṃvit vikalparūpā
saṃvedyatvānupalabdheḥ | vikalparūpatāyāḥ kāraṇamabhilaṣaṇīyatā |
tasyā vyāpakaṃ vedyatvamiti kāraṇavyāpakatānupalabdhiḥ [vyāpakānu
kha. pāṭhaḥ |] kāraṇamapi kāryakāryasya vyāpakameva,
vyāpakavyāpake ca vyāpakatā yuktaiva,- ityāśayena
vyāpakānupalabdhireva yuktā, kiṃ śabdādhikyamālāvardhaneneti
(page 174)
tu āśayaḥ āryadharmakīrterevaṃprāyāḥ pṛthak prayuktīraparigaṇayataḥ;
[aparivigaṇayataḥ kha. |]- iti uktaṃ prāk | tadatra anabhyupagama [anupa ka.
|] eva samādhiḥ | tathāhi na atra samayāyattaśabdayojanā uktā yato
vikalpatā āpatet, apitu vimarśarūpatā bodhasya naisargikī,- iti
abhīṣṭameva idaṃ naḥ ityāśayena āha sūtraṃ
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā |
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || 11 ||
avabhāso'vabhāsamāna [mānameva bhavat kha. |] eva bhavan
svayamavabhāsanasvabhāvaśca | avabhāsayati arthāniti avabhāsaḥ
prakāśaḥ, tasya vimarśamahamiti akṛtrimamasāṅketikaṃ
svātantryarūpamātmaviśrāntilakṣaṇaṃ svabhāvaṃ jānanti te [te te kha.
|] tattvavido ye mantraśarīraṃ bodhatattvaṃ
śrīmātṛkāśrīmālinyāditattvaṃ manyante | yuktaṃ ca etat | yadihi
parāmarśalakṣaṇaṃ svātantryamasya rūpaṃ na bhavet; prakāśaḥ
svātmani prakāśaḥ, ghaṭo'pi svātmani ghaṭaḥ, tataśca ghaṭapaṭayoriva
svātmanaḥ prakāśāprakāśayorapi ajaḍajaḍabhāvalakṣaṇo na bhavet
viśeṣaḥ | parasya saṃbandhī prakāśaḥ,- iti cet, ghaṭo'pi mṛdaḥ
saṃbandhī | pareṇa janita iti cet, ghaṭakṣaṇāntaramapi evam | pareṇa
ekasāmagrījanyatvaṃ bodhasya,- iti cet, rūpeṇa api rasasya tat |
paronmukhatā bodhatvaheturiti cet, ayaskānto'pi bodhaḥ syāt
lohonmukhatvāt | atha svabhāvata eva bodha ātmānamiva anātmānaṃ
prakāśayati,- iti ucyate, tadātmaprakāśanasya kathamanātmaprakāśanaṃ
rūpaṃ syāt,- ityetadeva cintyaṃ parasya paraniṣṭhatvānupapatteḥ | nanu
idameva rūpamāsaṃsāraṃ jñānasya yadanyaniṣṭhameva idamutpannam |
(page 175)
nahi jñānasya anyadrūpaṃ kiṃcidupalabdham,- iti kasya upālambhaḥ, na
kasyacidanyasya svadarśanapakṣapātamohāt | evaṃhi
sāmānyāvayaviprabhṛtayo'pi evaṃrūpā eva āsaṃsāraṃ- yadekarūpā
api anekaviśrāntāḥ- ityādi abhidadhatā kiṃ na pādau prasāryeyātām,-
iti astamiyurvicārakathāḥ | tadalamanena | atha gatyantarakṣayāt
parasārūpyaṃ bodhasya, bodharūpatā sphaṭikasyāpi syāt | apiśabdo
gatyantarakṣayaṃ dyotayati | yata evaṃ, tasmāt bodhasya iyameva
bodharūpatā- yadasau ghaṭādivat prakāśe [prakāśena nānyā kha. |] na
anyāpekṣaḥ prakāśate | ananyāpekṣatā ca eṣaiva yat
svātmīyavimarśe'hamiti bhoktṛtāmaye avicchinne bhuñjānatātmani
camatkāre rūḍhiḥ | nīlaṃ hi tathā prakāśāt, so'pi tathā jñānodayāt,
so'pi ahamevaṃ prakāśe iti pāryantikāt ananyākāṅkṣāt [kāṅkṣām
kha. pāṭhaḥ |] vimarśāt tataḥ paramākāṅkṣāvirahāt,- iti uktamasakṛt |
vṛttau sautraṃ svabhāvaśabdaṃ vyācaṣṭe mukhya ātmā iti
svo'vyabhicaraṇīyo bhāvaḥ iti | anyathā iti vyācaṣṭe taṃ vinā iti |
artho'parakto'pi iti vyācaṣṭe artha iti | bheditagrahaṇena pratikarma
vyavasthāmātraṃ sidhyatu ataḥ, natu ajāḍyam,- ityāśaṅkya vivṛtikāro
anyathā ityupakramaṃ dvitīyaṃ ślokārdhaṃ pramukhe vivṛṇoti
tadarthasya prakṛte sādhye'rthe pūrvārdhokte hetutvaṃ yataḥ | nanu
ādarśaḥ kiṃ na ghaṭāt viśiṣyate | āha nacāsau jāḍyena iti | satyaṃ
viśiṣyate svarūpāntareṇa ghaṭa iva paṭāt, jāḍyaṃ tu ubhayatra tulyameva |
co hetau | yasmāt ghaṭacchyādhāryapi mukuro na ghaṭasya kiṃcit
tadvyavaharaṇarūpatvābhāvāt tasya, tathā prakāśo'pi
arthacchāyādhārī na arthaṃ
(page 176)
prati vyavaharaṇarūpo bhavet | nanu sārūpyaṃ kevalaṃ bodhatāyāṃ na
prayojakam, apitu prakāśarūpatvam | tacca prakāśate, paraṃ ca prakāśaṃ
karoti,- ityevaṃrūpam | tarhi ādarśo'pi ādarśo bhavati, ghaṭaṃ ca
ādarśīkaroti,- ityetadbhaṇiteḥ prakāśaḥ prakāśo bhavati, ghaṭaṃ ca
prakāśīkaroti,- ityasya bhāṣitasya ko viśeṣaḥ | tadāha
ghaṭasyādarśasya ca iti | svayaṃ ghaṭabhāvaḥ svayaṃ
prakāśabhāvaśca,- iti tulyam | pareṇa ātmānaṃ svarūpayati ādarśo'pi
bodho'pi | ko viśeṣaḥ, evamiyataiva na prakāśarūpatvaṃ nirvahati, apitu
icchānupraveśenaiva svātantryamayena | evaśabdo bhinnakramaḥ | itiśabdo
yasmādarthe | tacchabdastasmādarthe | yasmādevaṃ, tasmāt prakāśaḥ
prakāśanetyetāvatā [prakāśenetyetā kha. |] nāmapadāt yat pratīyate, tato
vilakṣaṇaṃ yat kartṛpratyayatārūpaṃ [pratyabādrūpaṃ ka. vi. |]
saṃrambhāveśasvātantryamayaṃ nairapekṣyasvabhāvaṃ [nairapekṣyaṃ
kha. |] pratīyate yat na ghaṭe, na makure; tadeva prakāśasya ajaḍatāyāṃ
nibandhanam | yadivā evaṃ yojanā- svayaṃ ghaṭa iti svayaṃ paramarūpa iti
ca yaducyate, tatrāpi svayamityanena vapuṣā hi nirapekṣaṃ
svātmaviśrāntaṃ yat ghaṭatvaṃ paramarūpatvaṃ ca aṅgīkṛtaṃ; tatra
nairapekṣyamabhidadhatā icchaiva iyamuktā bhavati | tadyogāt ca
prakāśarūpataiva ghaṭādarśayoḥ pramātrātmamātraviśrāntatvāt |
tathāca jaḍarūpataiva na kadācit | yat vakṣyati
itthaṃ tathāghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21)
iti | tadetadāha prakāśarūpataiveti iti | yasmādevaṃ, tasmāt svayaṃ
prakāśate bodharūpatayā nirbhāsate paraṃ prakāśayatīti
svātantryāvabhāsitaparabhāvena ghaṭādyatmanā prakāśate iti |
(page 177)
atra nairmalyāt prakāśanarūpāt prakṛtibhāgaviśrāntādatiriktaḥ
kartṛtālakṣaṇaḥ svātantryasvabhāvo yaḥ pratyayasya arthaḥ, sa eva asya
bodharūpasya prakāśasya sūryādijaḍaprakāśavilakṣaṇasya sārabhūto
jaḍāt sūryādiprakāśāt vailakṣaṇyamutthāpayan jaḍatāśaṅkāṃ
nivārayan jāḍyamapadhvaṃsayatītyuktaḥ [tyarthaḥ kha. |] |
śaṅkāpadhvaṃsa eva śaṅkyamāne upacarito viṣayaviṣayibhāvāt
nimittāt | prayojanaṃ ca atra upacāre bhāvatattvasya
ābhāsasāratāpratipādanatātparyeṇa buddhyanusāri vastvapi tathā bhavati,
- iti pratipādanam | nanu prakāśasya [aprakā kha. |] ko'nyaḥ svabhāvo
yadapekṣayā mukhyo'yaṃ svabhāva ucyate, kathaṃca asya mukhyatvamiti
śaṅkādvayamekena yatnena apāsyati viśuddhasya iti | prakāśasya
asaṃsṛṣṭasya tata eva arkādiprakāśavilakṣaṇasya parasārūpyaṃ
pratibimbāyamānaparatādātmyakṣamatvamasti svabhāvāntaraṃ yatastena
vapuṣā ghaṭāderbodho viśiṣyate, tathāpi na tat mukhyaṃ jaḍe'pi
maṇimakuraprabhṛtau tasya saṃbhavāt, vimarśastu na jaḍe saṃbhavatīti
ananyaviṣayatvāt sa mukhya ātmeti yuktam | apiśabdena iti | sūtre vṛttau ca
ayamapiśabdaḥ svabhāvāntarasamuccayārtha iti yāvat | nanu
vimarśābhāvāt jaḍatā syāditi vaktavye camatkṛterabhāvāt iti kathaṃ
vṛttiḥ | camatkṛtirhi bhuñjānasya yā kriyā bhogasamāpattimaya ānandaḥ,
sa ucyate ityāśaṅkya āha sa evaca iti yaḥ prakāśasya prāṇatvena uktaḥ |
etaduktaṃ bhavati- svarūpasya svātmanaḥ
paripūrṇanijasvabhāvaprakāśanameva parāmarśamayatāṃ
dadhadānanda iti ucyate, tathā
dehādisaṃkocakaluṣāparipūrṇapratyagātmāhaṃbhāvaniṣṭhatvena
śarīrasya riktatayā kṣudhāturasya vyatiriktānnābhilāṣavivaśīkṛtamate-
(page 178)
rātmaparāmarśo'yamekaghanavṛttyā yato na saṃbhavati,
tato'yamanānanda iva āste | sati ātmaparāmarśamaye svānande yadā tu
annaparipūrṇajaṭharatā asya, tadā tadriktatodrekarūpā tāvadapūrṇatā
vinaṣṭā | saṃskārarūpatayā tu tadānīṃ yadabhilaṣaṇīyaṃ
kāntāliṅganādi parāmarśanīyaṃ sthitaṃ yadāha guruḥ patañjaliḥ nahi
caitra ekasyāṃ striyāṃ rakta iti anyāsu viraktaḥ ityādi,
tadyogādapūrṇo'yamānanda iti paramānando'yaṃ na bhavati |
sāṃsārikaśca sarvo'sya ānando
lābhe bhāviviyogabhīru...................... |
iti
viṣayo viṣayāntarārthitāṃ janayan vā janayet kathaṃ sukham | iti ca
nyāyena vyatiriktākāṅkṣāvicchedamayatāṃ sarvātmanā na svīkurute iti
tato'pi apūrṇa eva, yastu ānandatāṃśastatra svātmaparāmarśarūpataiva
[rūpitaiva kha. |] prayojiketi | tata eva uktaṃ
trailokye'pyatra yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate |
sa binduryasya taṃ vande devamānandasāgaram || (sta. ci. 61)
iti śrībhaṭṭanārāyaṇena | tathāca madhurādau rase
audarikābhyavahāravailakṣaṇyena pravṛtta idamitthamiti pramātari
viśramayan pramātṛbhāgameva pradhānatayā vimṛśan bhuñjāna iti
ucyate | yatrāpi atyantamanyathābhāvamatikramya sukhamāsvādyate
arjanādisaṃbhāvyamānavighnāntaranirāsāt
vaiṣayikānandavilakṣaṇaśṛṃgārādau nāṭyakāvyādiviṣaye, tatra
vītavighnatvādeva asau rasanā carvaṇā nirvṛtiḥ pratītiḥ
pramātṛtāviśrāntireva, tata eva hṛdayena parāmarśalakṣaṇena
prādhānyāt vyapadeśyā vyavasthitasya api prakāśabhāgasya
vedyaviśrāntasya
(page 179)
anādaraṇāt sahṛdayatā ucyate iti nirvighnāḥ svādarūpāśca
rasanātadgocarīkāryāścittavṛttayo rasā nava
ityayamartho'bhinavabhāratyāṃ nāṭyavedavivṛtau vitatya
vyutpādito'smābhiriti | tatkutūhalī tāmeva avalokayet | iaha tu
prakṛtavighnakāritvāt na vitataḥ [tam kha. |] tasmādanupacaritasya
saṃvedanarūpatānāntarīyatvena avasthitasya svatantrasyaiva
rasanaikaghanatayā [rasenaika kha. |] parāmarśaḥ paramānando
nirvṛtiścamatkāra ucyate | tasmāt yuktamāha camatkṛterabhāvāt |
madhurādirasāsvāde tu viṣayasparśavyavadhānam | tato'pi
kāvyanāṭyādau tadvyavadhānaśūnyatā [dau vyava kha. | tadavadhāna
kha. pāṭhāntaram |] tadvyavadhānasaṃskārānuvedhastu | tatrāpi tu
tathoditavyavadhānāṃśatiraskriyāsāvadhānahṛdayā labhanta eva
paramānandam | yathoktaṃ
jagdhipānakṛtollāsarasānandavyavasthiteḥ | (vi. bhai. 62)
ityādi | viśeṣaprītiḥ ityatra viśeṣapratītiriti apareṣāṃ pāṭhaḥ | ata eva
iti yato vimarśa eva camatkāraḥ, sa evaca ajāḍyaṃ; tato hetornīlādau
idamiti yo vimarśaḥ, sa nīlādiśarīre viśrānto na bhavati, kintu
pramātaryeva viśrāmyati | yadvakṣyate
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā || (1|5|20)
iti | pramātṛviśrāntau ca ahamityeva sa vimarśo'vaśiṣyate, mukhe parasya
viṣayāṃśasvīkriyāta idamiti nirbhāsaḥ | anyathā iti yadi pramātari
viśrāmyedityarthaḥ | etacca
kintu mohavaśā............................. | (1|1|3)
(page 180)
iti sūte prakāśavimarśavailakṣaṇyaṃ nirūpitameva vimarśaḥ punarna
kadācididantābhūmimāskandati ityatra avasare | tathāca iti yataḥ sarvo
vimarśaḥ pramātaryeva viśrāntimāśrayate tena prakāreṇa |
paraprakāśatvametadeva saṃvedanasya yat
tathābhūtasvatantrasvarūpātmanā prakāśanam | itthamevaca
ātmānātmaprakāśanaṃ vijñānasya yuktaṃ
tattvātmano'vyatiriktatāyām | tathāhi prakāśamānameva
vijñānamātmano'nātmanaśca prakāśanamiti yaducyate; tatra
yadātmanaḥ prakāśanaṃ, tadeva cedanātmanaḥ, tarhi ātmā, anātmā ceti
ekaṃ syāt | ayaṃ hi tadārthaḥ- yajjñānamātmanā prakāśate- idameva
ghaṭaḥ prakāśate iti | nanu ca ghaṭapaṭayorekaprakāśanam, athaca na
ghaṭaḥ paṭaḥ, tadvadātmānātmanorekaṃ prakāśanaṃ, naca
ekamātmānātmānau bhaviṣyataḥ | maivaṃ, nahi ghaṭapaṭayoḥ kiṃcit
prakāśanamasti siddham | asmanmate hi prakāśa eva prakāśate | sa ca
kadācit svatantratvāt ghaṭātmanā, jātucit paṭātmanā, anyadā
dvyātmaneti | atha ucyate- ātmanā prakāśamāno bodho'nātmānaṃ
nīlaṃ prakāśayatīti, tatrāpi yadi prakāśaṃ taṃ karotīti ucyate, tadā kiṃ
tadātmaprakāśarūpameva taṃ karotīti, uta vyatiriktaprakāśarūpam |
ādyakalpe svarūpīkṛta eva anātmā api bodheneti bhagnā
iyamanātmakathā | pūrvamanātmeti cet, aprakāśamānasya kā kasya
pūrvateti na kiṃcidetat | dvitīyapakṣe jñānaṃ prakāśate, tadevaca
kāraṇabhūtamarthasya prakāśatāṃ jñānarūpatāṃ vidhatte iti dvayorapi
svaprakāśatvaṃ svasaṃvedanatayeti punarapi
kathamātmānātmaprakāśakatvam | naca aprakāśarūpasya
prakāśarūpatāṃ svabhāvasya anyatvaṃ vidhirapi vidhātuṃ prabhavati |
naca parasya paraniṣṭhatvamucitamiti uktamasakṛt | anubhavādeva
[bhavādirvā nātmā kha. |] anātmā prakāśate iti viparītamucyate |
(page 181)
anubhavo hi prakāśa eva | sa ca na bhinnasyeti upapāditaṃ, natu
svahetuparamparayaiva bodho grāhakātmā, nīlādistu grāhyātmā |
ekasāmagryadhīnatā kevalamidamasyaiva grāhakamiti
grāhakagrāhyabhāvasya niyame vyāpriyate, natu tayā asāvutthāpyate
cakṣurāderagrāhyagrāhakasvabhāvatvāditi | tadidaṃ
bālavipratāraṇaphalameva | grāhakatā hi nāma yadi grāhyasya
kaścidupakāraḥ, sa tulyakālatve kathaṃ syāt | atha upakāro na kaścit, tarhi
śabdamātrametat- ayaṃ grāhakaḥ, ayaṃ grāhya iti | sa tasya prakāśa
ityetadeva grāhakatvamityapi nirasto vāda ityalaṃ bahunā | tat yuktamuktaṃ
tathā svayaṃ prakāśate iti | evaṃ pāramārthikamahamiti prakāśasya
vimarśātmakaṃ nirvṛtirūpaṃ vapuḥ | tacca yatra āropyate, tadapi
nirvṛtimayameva bhāti śarīraprāṇādi | tadāha ahamityapi iti |
apirbhinnakramaḥ | śarīraprāṇādirūpe vedye'pi yo'dhyāsyate
ahamitivimarśa ityarthaḥ | nanu duḥkhopalambhakāle tāvadahamityasti, naca
tatra camatkārātmā asti ānandaḥ | ka evamāhanāstīti | tathāhi
duḥkhamapi ayamāsvādayamāno'ntareva viśrāmyati | tāṃ tu
antarviśrāntiṃ bāhyena arthī taṃ ca
vinaṣṭamabhisamīkṣamāṇo'nādaratiraskṛtatvāt satīmapi na abhimanute |
upadeśaviśeṣadiśā tu māyāvigalane [vigale ka. |]
tadbāhyarūpānādaraṇe saiva viśrāntirunmiṣati | tathāhi śivadṛṣṭiḥ
duḥkhe'pi pravikāsena....................... | (5|9)
ityādi | ye tu śarīrādititikṣavaste [tityakṣavaḥ kha. |]
taditarasvargādigataśarīravāñcayā vā
taccharīrāvinābhāviniṣpratīkāraduḥkhajihāsayā
ahamiticamatkārādhyāsaṃ tatra śarīre śithilayanti, śarīrāntare
(page 182)
ca taṃ camatkāragrahamabhisaṃcārayanti, pāramārthikīmeva tu
camatkārānandadaśāṃ vitavighnameva avalilambiṣante
mumūrṣudaśāpannāḥ | etadupasaṃharati tadevam iti | etat saṃvādayati
tathāca iti bhartṛharirityavocat iti saṃbandhaḥ | kena vākyena | āha
vāgrūpatā................................. |
ityādinā
........................................... pratyavamarśinī | (vā. pa. 1|125)
ityantena | kimavocat | āha prakāśasya jaḍavailakṣaṇyaṃ saṃrambhaḥ
kartṛtārūpo yaḥ, sa eva ātmaviśrāntilakṣaṇo nirapekṣatvena
vimarśo'hamiti kathyate | nanu kena śabdena asau saṃrambhaḥ
kārikāyāmuktaḥ | āha prakāśeta [prakāśate ka. pāṭhaḥ |] iti |
liṅṅatra [liṅ ka. |] saṃbhāvanādhikyamātramāha, ākhyātarūpatā tu
kartṛvyāpāraprādhānyaviśrāntisatattveti āśayaḥ | nanu liṅā [liṭā ka. |]
vinā saṃbhāvanā kathaṃkāramucyate | tat saṃbhāvanābhidhāyī
ayamākhyātaprayogo [prayogena kartṛtāṃśaprādhānyena gamayati ga. |]
na kartṛtāṃśaprādhānyaṃ nigamayati | maivam, yadi vastvabhāvamātraṃ
saṃbhāvanāviṣayatvena vivakṣitaṃ, na śuklo'yaṃ, śuklaḥ syāditi
nyāyena prakāśaḥ prakāśo na bhavediti prakāśabhāvāt bāhyīkṛtameva
bhavanaṃ liṅā saṃbadhyeta [saṃbadhyeta śveto na śveteta; na nīlaṃ nīlet,
ghaṭo na ghaṭībhavet ga. pāṭhaḥ |], na śvetaḥ śvetet, na nīlaṃ nīlet, ghaṭo
na ghaṭībhavediti tu tatsvarūpānupraviṣṭa eva saṃrambhārtho nirbhāti,- iti
vyatirekadvāreṇa ca itthaṃ vidhiḥ saṃpadyate prakāśate ca ayaṃ prakāśa
iti | tadayaṃ tiṅantārtha eva svātantryātmā vimarśaḥ prakāśasya aheyaṃ
vapurbodhasya
(page 183)
yā vāgrūpatā śabdanaśabdayitṛrūpatā śāśvatī saṃketādivat | atha
saṃbandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathāvailakṣaṇyaṃ
jātādyavabhāsanaṃ bālyādyavastheti, na atra
avasthānāmaikyānanusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya
avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya
pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsaṃbandhi................ iti iyati atra
tātparyam | ata eva nirapekṣāhamiticamatkārasvabhāvatā yadi utkrāmet
bhāvaprakāśamullaṃghya krāmet, idaṃbhāvagrāhyaṃ bhāvanaṃ
svīkuryāt; tadā prakāśamāno'yamartho nirvikalpake vā ..............
pratyabhijñā dyotyate | ..............pratiṣṭhā | pratiṣṭhā ca pāryantika ............
vaktīti vacanaṃ ceti vāk prakāśa ityarthamukhena upakramo mantavyaḥ |
........iti hi vyavahāraḥ | etadarthameva avabodhasya ityupakramya, nāsau
prakāśeta ityuktam | avabodhasyeti ca ṣaṣṭhyā ayameva āśayaḥ | anyathā
caitat | prakāśaḥ prakāśate iti hi bodhasya yadyaparaḥ prakāro na bhavet,
bhavati ca || 11 ||
naca evaṃ saṃvidrūpasya vimarśaprādhānyamihaiva uktaṃ,
yāvadanyatrāpīti sūtram
ātmāta eva caitanyaṃ citkriyā citikartṛtā |
tātparyeṇoditastena jaḍātsa hi vilakṣaṇaḥ || 12 ||
ātmāta eveti- etadeva hi vimarśaprādhānyaṃ yat tamuddiśya
ātmā dharmisvabhāvaḥ caitanyaṃ ityanena dharmavācakaśabdena
vaiyadhikaraṇyenāpi samānādhikaraṇatayā śrīśivasūtreṣu bhagavatā
nirdiṣṭaḥ | tathā sāmānādhikaraṇyameva vyākhyātaṃ
bhaṭṭaśrīkallaṭapādaiḥ-
caitanyamātmano rūpam ...................... |
iti | ............... śaktiriti caitanyaṃ citiśaktirātmamahimā bhoktṛtvarūpaṃ
(page 184)
hi, yaditi tadvaiya .......... ttvike sāmānādhikaraṇyanirdeśasya
citkriyārūpāyāṃ cetanakriyāviṣayatāyāṃ
saṃvedanasaṃyojanaviyojanādisvātantryasārāyāṃ tātparyaṃ
tatparatvaṃ tadviṣayaṃ pratipādakatvam | tathāhi dharmirūpatānirdeśe sad
dravyaṃ samavāyaṃ ............... ityādi |
jaḍasādhāraṇadharmāntarakṣamo'pyasau pratīto bhavet | ta- ...........
litasaritsahasrapraviviktarasāsvāda ..............ścetana ityā ......... tyanaṃ
jaḍebhya iti .............. saṃmataṃ na śāstram | yadivā .......... kriyā ca ātmā
uktaḥ | citikartṛtā ceti pṛthageva | evaṃvidhavacanā ............ marthadvāreṇa
vacanamanyadapi svīkaroti | tata eva pātañjalabhāṣya ............. paṭhitaḥ
sūtramavatārayati | ata eva iti sūtrāṃśamevaṃ paṭhitvā .......... ityantena
vivṛṇoti | svatantramevedaṃ pūrvoktahetuyuktyupajīvanāya
kartṛtālakṣaṇādvimarśādavibhedena | tatra tatra iti svadarśane
śrīśivasūtrādau, paradarśane ca pātañjalādau
jaḍādvibhāgārthamapadiśyate vyavahriyate | .............. dharmasvabhāva
evāyaṃ śarīrasyaiva caitanyamiti cārvākanayena | yadāha ..........
śaktivaccaitanyaṃ caitanyaviśiṣṭaḥ kāyaḥ puruṣa iti | tasya nirdeśasya
spaṣṭateti kathaṃ tātparyāntare yojanamityāśaṃkya vṛttau
dravyapadamātmasāmānādhikaraṇyena uktaṃ, tadvivarītumupakramate iti
tattvopadeśapare śāstre | sarvatra iti
vaiśeṣikasāṃkhyavaiyākaraṇādyadhikaraṇeṣu
vaiśeṣikanaiyāyikajaimineyānāṃ sphuṭa eva dravya(vya)vahāraḥ | ārhatā
dravyamavasthātṛ manyante; mahāyānasthāḥ saugatā vikalpitaṃ tata eva
svatantraṃ dravyaṃ saditi | sāṃkhyānāmapi svatantramavasthātṛrūpaṃ
dharmi dravyamiti saṃmata eva | vaiyākaraṇaiḥ ...............ṣāṃketikaṃ yasya
............. meva ekaika .............. yathā mukhopakramaṃ devadatto'yamityādi
dṛḍha........ṝthasiddhiḥ, tathaiva arthakriyāyāṃ
(page 185)
guṇakarmādipadārthāntarādhīnāyāmapi sādhyāyāṃ ............ bhavati |
yallagnamanyat kṛtārthaṃ bhavati | tata eva yojanarakṣaṇādeḥ
prādhānyena viṣayo yadālambanaśūnyaṃ padārthāntaraṃ sadapyasadeva
| yadāha- sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|134) iti | padārtho
dravyam | mukhyatayā coktayā yadyapi aniṣṭaprasaṅgo nāsti, tathāpi
tameva nirūpayituṃ viśeṣaṇacatuṣkamupāttam | tathāhi kathaṃ tasyaiva
mukhyatvam | āha- sphuṭatvena idantā yata ākriyate viśeṣyatvena | kā asya
sphuṭatetyāha- sarvasmāt yato
bhinnalakṣaṇo'vayavārthakriyāyāmupayujyate | naca gṛhītavidhvasto
yenārthakriyāyāṃ viniyoktumaśakyaḥ syāt yataḥ sthiraḥ | nanu ca
dṛśyate'sya rūpānyathābhāvaḥ | nāsau dravyasya, apitu taddharmāṇāṃ
saṃyogavibhāgasaṃkhyādīnāṃ tadāśritānām |
tathāvidhadharmāśrayatvādevaca bahvīrarthakriyāḥ kartuṃ prabhavat tat
dravyamarthanīyaṃ bhavatīti | anena idamāha- astīdamātmano rūpam iti
ātmā dravyapadārtho gaṇitaḥ sarvairasya svātantryamupetaṃ yataḥ | iyati tu
tattvamabhiniviśate matiḥ, tat prakāśarūpāmātmabhittimupalīnāḥ sarve
bhāvā bhavanti | dravyaguṇādayaḥ
padārthāstadātmadharmatāmadhirohantastasyaiva pāramārthikaṃ ...............
svasya | tadayaṃ prayogaḥ- ātmā viśva ............
dviśvāvabhāsavattvādanyābhāsavattvaṃ dravyavyatiriktātparatantrāt
padārtharāśeḥ palāyate
svavyāpakasvātantryaviruddhapāratantryāvalokanoditasatrāsaṃ yataḥ |
rūpatvamapi bhāsamānaṃ rūpaṃ bhavadapi nirbhāsate dravyaniṣṭhatvena
| nṛpasannidhāvamātyaparivāro'pi rājaparivāra eva | idaṃ rūpamiti hi na
laukikaḥ pratyayaḥ, apitu śuklaḥ paṭa ityeva laukikaḥ pratyayo yadamuyā
nītyā ātmaiva dravyaṃ tattvato'hamityevaṃbhāsaḥ | eṣaiva tāttvikī
saṃvit sarvatra yataḥ | yathoktam
(page 186)
idamityasya vicchinnavimarśasya ............... | (a. si. 15)
ityādi | vaikalpikasya paṭasya śukla itiva(t)svātantryāropaṇapaṭāntare
dravyabhāvaḥ | tadevaṃbhūtasya dravyasyāpi ātmano yat
sāmānādhikaraṇyaṃ dharmapadena, tat tasyaiva dharmasya prādhānyaṃ
khyāpayitumiti tātparyam | ghaṭo mahāniti jaḍasya dravyasya nidarśanam,
anyadajaḍasya, tasya tu dharma iti saṃbandhaḥ | anena bhāvātmakam iti
vivṛtam | citiḥ iti dṛśiḥ iti hi bhāve kipratyayāntaḥ kṛṣirityādivat |
nanvanayorastu kriyā vimarśarūpā vācyā dhātvartharūpe bhāve iko
vidhānāt | caitanyamiti tu ṣyañ pravṛttinimitte nāmnaḥ satāyāṃ vā
vidhīyate | yadāha madhyamo muniḥ- yasya guṇasya hi ..................................
viśrāntisāratvamuktam | vṛttau ca bhāva ............... śabdasāmyamātrameva,
vastusāmyaṃ tu katham | atra āha sarvatra ca iti | triṣvapi padeṣu evaṃ
pratijñāya uktāśaṅkāśamanāya hetumāha- caitanyamapi iti | iha
saṃbandho nāma pramātṛviśrāntasaṃbandhidvitayāvabhāsasāra iti
vakṣyate
svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā .................... | (2|2|4)
ityatra | tatra kartṛlakṣaṇaḥ saṃbandhī prakṛtibhāgameva adhirūḍha iti
pratyayāṃśaṃ kriyaiva āśliṣyati | upādhibhinnā ṣyañādīnāṃ vācyā
matā cetanakriyā, saṃbandha eva atra upādhiriti sa eva arthaḥ | sattā ca
bhavattā bhavanakriyākartṛtaiveti punarapi sa eva arthaḥ | nanu
kriyāsaṃbandhaḥ kārakāntareṣvapi tulyastatkathamuktam- citkriyārūpā
citikartṛteti | āha sā ca iti | kartṛviśrāntidvāreṇa hi
kārakāntarāṇyupalīyante kriyāyāmiti kriyādhikāre vitatya vakṣyate |
nanu yadi paryāyaśabdau, tatkathaṃ yaugapadyena sūtre prayoga
ityāśaṅkya āha- vastuta iti | ...............padeśapratyabhijñādyotyate
........ḍyotakena || 12 ||
(page 187)
citiḥ pratyavamarśātmā parā vāk svarasoditā |
svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || 13 ||
evaṃ sūtrārthamavatārayati saṃkṣepeṇa kartṛtaiva ca iti |
parāmarśamayī vimarśanalakṣaṇaiva yā kartṛtā, saiva
mantrāṇāmutpattisthitilayasthānatvena [yatvena ka. |]
samāpyāyanopabṛṃhaṇādikāritvena ca māntrī mahāmantratanośca
bhagavataḥ saṃbandhinī śabdanarūpā, natu pāśavargamadhyapatitā
karmendriyaviśeṣarūpā tatkāryaśabdarūpā vā vāk | paramātmanaśca
eṣaiva kartṛtā aiśvaryam, natu kulālasya iva karacaraṇādiparispandamayī |
etadubhayamāha kārikayā | vāk ityasya viśeṣaṇaṃ yat parā iti,
tadvyavacchedyaṃ darśayituṃ tasyāḥ prasiddharūpopakramaṃ bhedamāha
vākśaktiḥ iti | śaktigrahaṇamindriyaśaṅkānirāsārtham | jihvāśabdena
vāgindriyamupalakṣyate, taddvāreṇa ca aparāṇi karmendriyāṇi lakṣyante |
tadayamarthaḥ- prasṛtarūpo yaḥ kriyāśaktilakṣaṇo vimarśaḥ, sa eva
vāgādikaraṇavargamāviśan [vāgādi kha. |] jaḍamapi svābhiṣekeṇa
ajaḍamiva saṃpādayati yena svatantratayaiva svakṛtye sthūle vā sūkṣme
vā jhaṭityeva pravartate yāvatkāryanirvartanaṃ ca avasthāya nivartate,
punaḥ kāryāntare'pi evamiti | yaduktaṃ
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
labhate .......................................... | (spa. kā. 1|6)
iti | vikharaḥ śarīraṃ, tatra bhavā tatparyantaceṣṭāsaṃpādiketyarthaḥ |
kāryabhūtaḥ iti bhūtagrahaṇena kāryakāraṇatāmāha |
jihvāvyāpārasya hi tatkāryasya śabdaḥ kāryaḥ | jihvāvyāparo'pica
(page 188)
vastutastathāvimarśasvabhāva eva | vimarśarūpānadhikasvabhāvā hi
samastā kriyeti uktam | saghoṣaḥ iti sthūlaḥ | tasya lakṣaṇaṃ
śrūyamāṇaḥ iti aviśeṣopādānāt svayaṃ ca paraiścetyarthaḥ |
upāṃśuḥ iti aghoṣo yaḥ svayameva śrūyate, na pareṇa; upagatāḥ
svasamīpameva praviṣṭā aṃśavaḥ prasarā yasyeti | anena
pāṇyādīnāmapi sthūlasūkṣmarūpasya svakāryasya upalakṣaṇam |
sarvatra ca atra saghoṣāghoṣarūpavāgvyāpāraśabdānuviddhatā
prādhānyena dṛśyate | tadidaṃ grahīṣyāmi gṛhṇāmi gṛhītamiti tata
evamuktam | varṇapadagrahaṇaṃ ca tatraiva śrūyamāṇatābhimānāt |
varṇe eva hi tāvat śrūyamāṇatābuddhiratisphuṭā, pade tu alpavarṇe
syādapyeṣā, vākye tu
saṃkalanāsmaraṇānuvyavasāyādirūpabuddhinirgrāhye śrūyamāṇatā
na sphuṭā,- ityevamuktam | tathāca vaiyākaraṇairapi vākyasphoṭasya
prāyaśo buddhinirgrāhyataiva darśitā | yadāha tatrabhavān
nādenāhitabījānāmantyena dhvaninā saha |
āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo'vadhāryate || (vā. pa. 1|85)
iti | eṣā tāvat prathamā vāk | dvitīyā tu iti antaḥkaraṇaṃ
manobuddhyahaṃkāralakṣaṇaṃ madhyabhūmau puryaṣṭakātmani
prāṇādhāre viśrāntaṃ yā vimarśaśaktiḥ prerayati, sā madhyamā vāk |
tatpreritaṃ ca tadantaḥkaraṇaṃ saṃkalpane niścaye abhimanane ca svasmin
vyāpāre vikalpanalakṣaṇe pravartate | tatkāle sā vimarśamayī vāk
saṃkalpyādikaṃ grāhyaṃ saṃkalpayitrādirūpaṃ ca grāhakaṃ svena
abhidhānasya- imaṃ ghaṭamahaṃ caitraḥ saṃkalpayāmi-
ityādervācakasya śabdasya bhedena sphuṭena krameṇa ābhuṅkte gāḍhaṃ
parāmṛśati yatastataścintanaśabdavācyā madhyabhavatvāt madhyamā
jñānaśaktirūpā [dhyānaśakti ka. |] |
(page 189)
tṛtīyasyāṃ tu abhidhānayorgrāhyagrāhakagatayorabhidheyayośca
grāhyagrāhakagatayoryathāsvaṃ yaḥ kramo deśataḥ kālataśca
saṃbhavati, natu sphuṭena rūpeṇa yato nirvikalpakaḥ svabhāvo'sau
vimarśaḥ svayamakramatvādavibhāgaḥ prasevaka iva tamantarlīnaṃ
kramalakṣaṇaṃ vibhāgamācchādya āste, tata eva sarvato grāhyāt
grāhakācca yaḥ kramaḥ samāhṛto'ntaḥsaṃkocito yayā yasyāmiti vā
saṃhṛtakramatvādeva sūkṣmo'tra asāvabhijalpati yattat sat kimapītyādinā
sphuṭakrameṇa yataḥ padeṣu sarorasaḥprabhṛtiṣu vākyeṣu
devadattaturagādiṣu ca kramasaṃkocanātmakapiṇḍīkaraṇamiliteṣviva
saṃpāditeṣu, sa padavākyātmā abhijalpaḥ sūtrasthānīyena vapuṣā
sūkṣma iti yāvat | yathāha tatrabhavān
pratisaṃhṛtakramā tu satyapi bhede samāviṣṭakramaśaktiḥ paśyantī
ityādi | iyamevaca icchāśaktirūpeti darśayati kāryacikīrṣā iti |
bodhyabubhutsāsvabhāvā api iyaṃ bhavati, ataśca evaṃ-
yadicchāśaktirjñānakriyāśaktyoranugrāhikā- iti, kintu bubhutsā api
bodhasvabhāvaiva tasya vastunastatra avabhāsaparipūrṇatayā prakāśanāt |
cikīrṣākaraṇayostu sphuṭa eva bhedo lakṣyate | cikīrṣāyāṃ hi sphuradapi
vastu na kṛtamiti ucyate |
ubhayendriyavedyatopalakṣitābhimataparisphuṭatvāpattiparyantaṃ
sāmarthyaṃ karaṇamiti hi vakṣyāmaḥ | paśyantī iti
aviratadarśanasvabhāvatvena apratihataprakāśarūpatvamicchāśakteḥ
prakāśaprasararūpatvābhidhānāya uktam | sā ca
iyamicchāśaktirvidyāśaktiprasararūpaṃ buddhīndriyavargamanugṛhṇatī
nirvikalpamālocanaṃ samutthāpayati | tisṛbhyo'pi vilakṣaṇā iyamiti
punaḥśabdena āha | ekā iti paśyantyādikaṃ trayamapi prativācyaṃ
bhidyate, natu tathā iyamityarthaḥ |
(page 190)
akramatāṃ prāptaṃ yat niḥśeṣaṃ samastamabhidhānānāṃ
śabdānāmabhidheyaṃ vimṛśyamānaṃ rūpaṃ
grāhyagrāhakātmakamubhayaṃ, tena garbhiṇī tatsarvaṃ kroḍīkṛtya
avatiṣṭhamānā; natu śaktimadrūpaparamaśivadaśā iva
anunmiṣitagrāhyagrāhakādivaicitryā, ata eva bhagavataḥ svābhogaṃ prati
ya āsvādaścamatkāro nijābhogaparāmarśātmā [nijabho ka. |] tamayī |
yadāha
................viśvamāmṛśasi rūpamāviśan | (u. sto. 13|15)
iti | naca kadācidapi parameśvara evaṃ tadrūpaśūnyaḥ | yadāhuḥ
parameṣṭhipādāḥ
śānte śivatvaṃ sthūle'pi śivatvaṃ yatra varṇitam |
tatra kā śāntatā brūhi śānte kiṃ vastutā na te ||
vastutā cettathābhūtaśaktitritayasaṃgamaḥ | (śi. dṛ. 3|56)
ityādi | evaṃ parā iti vyākhyāya svarasoditā iti vyācaṣṭe svarūpavat iti
| etadāgamabhāṣayā saṃvādayati nityoditā iti satatānastamitatvena
anāhataśabdavācyo yo mahān viśvavyāpī mananatrāṇadharmā
guptīkṛtaviśvaśabdanavyāpārastanmayī | svarūpāt iti
paśyantīlakṣaṇāt vācakāt sūkṣmasaṃjalpasvabhāvāt | tasyā api iti
paśyantyāḥ abhinnavācyavācakāyāḥ iti abhinnavācyaśabdo vācako
vṛttau yasyāḥ prātipadikaḥ [kalakṣaṇaḥ kha. |] prayuktaḥ,
abhinnavācyaśabdena uktā yā vṛttau, tasyā iti yāvat | vācyamapi iti
paśyantyāṃ tu vācakamasphuṭakramaṃ, vācye tu kramaḥ sanneva āvṛtaḥ
| yadi vā phaladarśanamidaṃ vṛttivacanasya yāvadeva svarūpādabhinnaṃ
vācyaṃ paśyantyāṃ tāvat tat vācyaṃ vācakena abhedaṃ prāptam |
svarūpaṃ
(page 191)
hi tasya avācakameva | evaṃ ṣaṣṭhyā pañcamyā vā samāsena
vyākhyāya karmadhārayeṇa vyācaṣṭe athavā iti | sūkṣmā iti, natu pareti
yāvat | sarvasya kramasya vācyavācakagatasya nanu paśyantyeva paraṃ
tattvamiti jaradvaiyākaraṇā manyante, tatra kathaṃ sakramatetyāśaṃkya
āha paśyantyavasthāyāmapi iti | cintyamānasya iti yo'sau cintyamāno
madhyamāyāṃ sphuṭacintāviṣayatāmeṣyatītyarthaḥ | abhisandhyoḥ iti
abhinnasandhānamabhisandhirnirvikalpakamaindriyikaṃ vijñānaṃ
nirvitarkanirvicārasamāpattiḥ saṃdarśanātmā ca prathamaḥ
pramātṛvyāpāraḥ | tatra yadā pratyakṣeṇa avikalpakena saraśca paśyati
rasaṃ ca tadgataṃ, tadā tadālocanadvayaṃ yadi na bhinnaviṣayatayā
viṣayagataṃ kramaṃ svīkuryāt svavimarśāvasare; tat sphuṭabhinnau
kathaṃ samanantaraṃ vikalpau syātām | tasmādālocanakāle'pi sat
tadādirūpapracchannaṃ tat saro rasa iti vācakaśabdarūpaṃ (pam)
sakramaṃ, vācyaṃ ca tadanuvarti parasparabhinnarūpaṃ cakāstyeva | evaṃ
sarasi gāḍhaṃ vikalpyamāne rase ca kramanimiṣitatadrūpāvasthāyāmapi
samāpattau parasparabhedo vaktavyaḥ | anyathā
prathamamavitarkasamāpattyavasarocitastatra [prathamaṃ savi kha. |] vikalpo
bhedena na upayujyeta | vyutthānadaśāyāṃ ca na yogī bhedena tayoḥ
samāpattyoḥ smaret | evaṃ saro vivakṣo rasaṃ ca
vivakṣorjigamiṣordidṛkṣorvā yat prathamaṃ saṃdarśanaṃ, tat cet na
vicitraṃ, prārthanāderapi avicitrataiva syāditi nyāyaḥ | ghaṭaḥ
śarāvamityādau yadyapi evameva, tathāpi tatra sphuṭa eva bhedaḥ
saṃpiṇḍībhāve'pi | tathāhi tāmrarajatapiṇḍībhāve
lohanāgapiṇḍibhāve ca kasya ekatābhimānaḥ idamapi
tāmrasuvarṇapiṇḍīrūpamidamapyevaṃ, tatko bheda
(page 192)
iti tu bhavedapi bhramaḥ | so'vaśyaṃ nivartanīyaḥ | kramarūpapradarśanena
ayaṃ tāmrahemapiṇḍo'yaṃ tu hematāmrapiṇḍa ityāśayena sarorasa iti
uktam | nanu paśyantyāṃ yadi cintāmayatvaṃ, tarhi madhyamā kim | āha
sthūlaṃ śabda iti iti | tathāhi madhyamaiva vikalpabhūmirucyate |
vikalpasya ca abhilāṣasparśa eva jīvitam | tadvartī hi asau
vācakarūpo'hantārūpasyaiva vācakatvāt | tatra hi saṃketakaraṇādi
upapadyate | yattu śrotragrāhyaṃ svalakṣaṇaṃ rūpaṃ, tat na
vācakaśabdarūpaṃ vācyavācakabhāvasya so'yamityadhyāsajīvitatvaṃ
vakṣyate yataḥ | naca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇāntare adhyāsituṃ pāryate |
tat śabdanarūpatayā yat śabdarūpatvaṃ kramikaṃ, tat
madhyamāvasthāyāmeva sphuṭatvena viśrāntam | tato yaduktaṃ bhagavatā
śrīmatkālapādasaṃhitāyāṃ
sthūlaṃ śabda iti proktam.......................... |
iti, tat madhyamābhiprāyeṇa mantavyaṃ; yastu śrotragrāhyaḥ śabdaḥ; sa
tatprapañcapallavaprāyo na pṛthagvyapadeśyatāmarhati | nahi
vikalpyamānāt ghaṭāt bāhyasya ghaṭasya anyat rūpaṃ vaktuṃ nyāyyam |
sa eva hi ghaṭābhāso deśādyābhāsāntarayojanayā
svalakṣaṇībhāvamabhyeti | tathaiva śabdo'pi | sa eva sthūlarūpatvena
pūrṇābhāso'pi ābhāsāntarasaṃbhedavaśāt
śravaṇayugalasaṃvedanayogyena vapuṣā abhidhīyate svalakṣaṇam | tataḥ
iti yato madhyamāyāṃ sthūlaśabdarūpatā | sphuṭam iti pramāṇavṛttena
āyātamityarthaḥ | asyām iti etatsūtranirdiṣṭāyām | ata eva iti yataḥ
paśyantyāṃ pramāṇopapannaṃ cintāmayatvaṃ, tataḥ paśyantyāḥ
paratvaṃ śivadṛṣṭiśāstre nivāritam | katham | ityuktvā anena granthena
anūdya | tatra hi granthaḥ
(page 193)
athāsmākaṃ jñānaśaktiryā sadāśivarūpatā |
vaiyākaraṇa............................................................... || (śi. dṛ. 2|1)
ityādiḥ | nanu yat paraṃ rūpaṃ, tadeva paśyantīśabdavācyaṃ
bhaviṣyatītyāśaṅkya āha nahi iti
dṛśiḥ sakarmako dhātuḥ kiṃ paśyantīti kathyatām |
yadyābhāsān bahirbhūtāṃstānsato hyasato'pi vā ||
vartamānakriyārūḍhā dṛśiḥ paśyantyudāhṛtā | (śi. dṛ. 2|20)
atha nāmnaiva paśyantī sphuṭameva jaḍā tataḥ | (śi. dṛ. 2|80)
ityādinā granthena viṣayārpitātmanā deśakāloparāgeṇa saṃkucitā
dṛśiḥ kathaṃ parā paripūrṇā bhavediti abhihitam | deśakālottaratvena hi
pūrṇatvamucitam | nanu paśyantyāṃ deśakālākārasaṃkocaḥ
kimarthamaṅgīkriyate | hanta tarhi asaṃkucitaṃ paśyan asaṃkucitameva
madhyamāyāṃ vikalpayet, vaikharyāṃ ca brūyāt paratra saṃkramayitum |
nahi nīle dṛṣṭe pītaṃ vikalpyeta ucyeta vā | tasmādavikalpikā api paśyantī
saṃkucitaiva aṅgīkartavyā | tadetadāha pratiśabdārthaṃ hi iti |
yadyaducyate, tatra tatretyarthaḥ | pūrvapūrvā vāk iti paśyantī anyaṃ
śabdaṃ anyaṃ ca arthaṃ parihṛtya tataḥ śabdādarthācca itarau
śabdārthāvābhimukhyena samyak dadhānā āgṛhṇatī kathamiva parā
pūrṇā bhavet, yato'sau viśiṣṭā tābhyāṃ śabdārthābhyāṃ
deśakālākārasaṃkocavatī jātā | atra udāharaṇaṃ sphuṭīkaraṇāya āha
pṛthubudhna ityādi | anena arthāntaraparihāreṇa arthāntarābhisandhānaṃ
nidarśitam | paṭādi ityanena śabdāntaraparihāreṇa
uttaraśabdābhisandhānam | nanu asaṃkucitarūpābhisandhānātmikā
paśyantī tāvat paripūrṇā, saiva parā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha viśva iti
| ekaikatārūpavyavacchedena
(page 194)
sākalyaṃ, ghaṭādiśabdavyavacchidā ca viśvaśabdamabhisaṃdadhānā,
sāpi saṃkucitaiveti yāvat | nanu nirvikalpakadaśārūpā paśyantī | tatra
yadidantātmakaṃ vapuḥ, tadahambhāvācchuritameva bhāti- ahamidamiti |
tatra idantāṃśe ghaṭo vā viśvamapivā sphuradahaṃbhāve pūrṇe
nimagnamiti galitasaṃkocanatvāt kathamiva tāṃ paśyantīṃ
saṃkocayedityāśaṅkya āha ahaṃbhāvasyaiva māyīyasya na
asaṃkucitatvam, apitu saṃkoca eva iti ghaṭayiṣyannasaṃkocasya
viṣayavibhāgaṃ darśayati sā ca iti | caśabdaḥ prameyāntarasamuccaye |
śarīraprāṇabuddhyādisaṃkocahīnasya cinmātrasya yat
citrābhāsakāritvaṃ nāma śaktistayā viśvasya vācyagato vācakagataśca
bhedo yadā ullāsyatvena āsūtryate, tadā tathollāsanecchā bhagavata
īśvararūpasya viśvāvabhāsanecchā ucyate | tasyāmīśvaravyatiriktaṃ
pramātrantaraṃ nāsti yadapekṣayā te bhāvā avasthāntareṇa bhāseranniti |
asaṃkocabhāk iti ahaṃbhāve viśrāntaḥ | pūrṇatāṃ bhajanta iti na
ayaṃ paśyantyā mahimā | bhedāsūtraṇarūpā hi sā | mahimā tu
ayamahaṃbhāvasya | tataśca idantākṛtāt saṃkocāt tatrāpi kathaṃ
paratvaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | tata eva śivadṛṣṭau saṃbhavantī
tāvadiyatī gatiryā vaiyākaraṇairna dṛṣṭā api asmāddarśane paraṃ
saṃbhavatīti darśitam
........... asmākaṃ .................. sadāśivarūpatā | (śi. dṛ. 2|1)
iti | māyīyānāṃ tu ahantā api dehādivāsanayā saṃkucitā, idantā api
prameyāntaraparihāreṇa, prameyāntarāṇi ca santi pramātrantarāpekṣayā,
tasyaiva ca prameyasya avasthāntaramapi asti yattena pramātrā na dṛśyate
anyena ca dṛśyate kāminyā iva vairāgyāyatanatvam |
evamubhayataḥsaṃkucitaṃ vartate māyāpramātṝṇāmahamidamiti
(page 195)
nirvikalpakarūpam | nanu kathaṃ tarhi uktaṃ prāgādisiddhasūtravivṛtau
tasyāṃ hi daśāyāmaiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti | atra āha tāvatī iti
vedyasya vedakabhāganimagnatvameva tadaiśvaryamuktamiti yāvat | evaṃ
grāmaṃ gacchāmīti mahāpaśyantī, gṛhāt niḥsarāmīti
paśyantīmapekṣya tāvadyāvat sadāśiveśvaradaśā mahāpaśyantī
māyāpramātṛvartyaśeṣapaśyantyapekṣayeti mantavyam | nanu
māyāpramātṝṇāṃ paradaśāyāṃ tarhi kā vārtā | āha parā iti |
ahamiti śuddhe'pi parāmarśe samādhānadārḍhyādau
dehādyahaṃbhāvavāsanā cet vigalet, tat tadaiva dehādipātāt
vyutthānābhāvaḥ | tataḥ sā vāsanā bhavantī tāmapi daśāṃ
saṃkocayedeva | svapaśyantyapekṣayā tu tatra paratvaṃ
vedyollāsavaikalyāt | yadyevaṃ, kiṃ tadasaṃkucitaṃ sarvathā yatra
paratvamucitamityāśaṅkya āha tataśca iti ya eṣa viṣayavibhāga uktastato
hetorityarthaḥ | ahamiti yat nityaṃ citsvarūpaṃ
taddeśakālākārakṛtābhyāmādyantābhyāṃ śūnyaṃ nityoditaṃ,
tadevaca parā [paramiti kha. |] iti svarasoditā iti vyākhyātam | ata eva iti
yata evaṃ paratvaṃ bhavati, tata ityarthaḥ | vāṅnāma [nāma bhavatyanena
ka. |] vaktītyanena vapuṣā yadi śuddhakartṛtāprāṇā
ahamityasaṃkucitamahāmantramayī śabdanarūpā na upagamyate
vaiyākaraṇaistadā karaṇarūpā sā buddhīndriyavargādapi nikṛṣṭā
karmendriyasvabhāvā paśuprāṇibhistiryagādibhiḥ sādhāraṇā
dhvanijanikā ahaṃkāravṛttireva kācit vāk pāṇyādivat, tatra ca kathaṃ
vol M00021 · chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13 · lines via source.start/end
**The light that knows itself: the heart of the doctrine**
Here, in the deepest part of the vimarśa on the knowledge-power, Abhinavagupta states the heart of the
whole teaching. The manifestation (prakāśa) is not a passive, inert light. Its very nature is the
*reflexive-awareness* (vimarśa) — the light's own grasp of itself. Without the vimarśa, the
manifestation would be like crystal: it would show the world, but it would not know that it showed it;
it would be inert. What makes the light *light* — what makes it consciousness and not a thing — is that
it is aware of itself in the very act of manifesting.
Consider the very first surge of knowing. In the inner speech, the middle-self, before the mind has
split the knower from the known — in the paśyantī, the seeing, the first stirring of the will — the
knower and the known are not yet two, not even by their common form; no distinction has yet flashed.
And this, Abhinavagupta says, shines by itself. It is the pure reflexive-awareness before any division.
The proof that this is so is drawn from the swiftest of our acts. In quick reading, in rapid motion,
in hurried speech, we go from line to line, from place to place, abandoning some things and seizing
others — all without pausing to reflect. Yet these abandonments and attainments are, as we see, always
preceded by a re-reflection (parāmarśa). They infer their cause, the re-reflection. And that
re-reflection cannot be only by the difference of knower and known — for then the very swiftness of the
act would fail, tangled in the lineage of speech, mind, motion, convention, memory. The swift act shows
that the knower and the known, the abandoning and the attaining, are not two separate things: they are
one act of the self-aware consciousness. What is, and is not separate, must be non-separate — there is
no third class to hold them apart.
And this is the will — the first surge, the first "tuṭi" (the bursting). As the Śivadṛṣṭi says: when
the consciousness-dharma, in its splendor and joy, unfolds into the varied creation, and becomes the
un-lidded awareness — that is the will's first surge. And she is seen in the sudden moments: in the
heart, at the time of remembering an effect, at the moment of rapture or emotion, at the sight of the
beloved, at the un-reflected glance, at the very emission of the utterance, in the reading and the
running. In all these occasions, the all-power-liveliness of the consciousness flashes. It is the
reflexive-awareness, the self-grasping of the light, seen most clearly where the mind does not pause to
divide.
So the reflexive-awareness is not a thing, not an added quality — it is the manifestation's own nature.
The light that shines is the light that knows itself; and this self-knowing is the parā-vāk, the
supreme speech, from which all the lower levels of speech (the madhyamā, the vaikharī) descend. It is
the Lord's freedom (svātantrya) and his lordship (aiśvarya). This is what Abhinavagupta will draw out
in the next kārikās — that consciousness is at once the awareness, its action, and its agency (kārikā
12), and that this reflexive-awareness, the parā-vāk, arising by its own savor, is the supreme freedom
of the supreme self (kārikā 13). The heart of the doctrine is here: the light knows itself, and that
self-knowing is the Lord.
---