chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13

IPVV · M00021
tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani antaḥsaṃjalpe, tadrūpatāmaprāpta eva yaḥ prathamaḥ paśyantīśabdavācyaḥ icchālakṣaṇaḥ prasaro yatra pramātṛprameyayoḥ sāmānyarūpatayā api na vivekollāsa iti, etadvastu svayameva nirbhāsate | atra hetumāha yataḥ iti abhinnasya pramātṛprameyarūpasya anunmiṣitavibhāgasya api yadi vastutaḥ prakāśo na syāt, tat tvaritaṃ lipipāṭhe vegasaraṇe tvaritābhidhāne ca (page 170) rekhāto rekhāntaraṃ, deśāt deśāntaraṃ, sthānakaraṇādeḥ sthānakaraṇāntaraṃ ca gacchatastāṃstāṃstyaktavyān grahītavyāṃśca bhāgānnaparāmṛśataḥ [marśataḥ ka. pāṭhaḥ |], tayośca tyāgopādānayoḥ kartāramavimṛ'satastāni [abhimṛśataḥ ka. |] vicitrāṇi tyāgopādānāni kathaṃ bhaveyuḥ parāmarśapūrvakatvena eṣāṃ dṛṣṭatvāt | tadimāni bhavanti svakāraṇaṃ parāmarśamanumāpayanti | naca asau bhedenaiva parāmarśa eṣāmiti | bhedena hi parāmarśe vācikamānasaparispandaparamparāto'bhilāpasaṃketasmaraṇaprabandha- sadbhāve [parasparataḥ kha. |] tvaritataiva na nirvahet | āhaca apohe kvacidvāṅmanasaspandaṃ vinā ityādi | tadayaṃ prayogaḥ- pramātṛprameyaprakāśastyāgopādānayorasti cetanakriyātvāt,- iti kāryahetuḥ | yadasti, naca pṛthak; avaśyaṃ tadapṛthak tṛtīyarāśyabhāvāt, - iti svabhāvahetuḥ | evaṃ vācanadhāvanādi iti grantho'yaṃ pramātṛprameyayorabhedena api asti sadbhāva;- ityetāvati asminnaṃśe hetutayā vyākhyeyaḥ, natu bhuñje gacchāmi ityetadanena spṛśyate iti | tadāhuḥ śrīparameṣṭhipādāḥ yadā tu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā | vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane || bhavatyunmukhitā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (śi. dṛ. 1|8) iti upakramya sā ca dṛśyā hṛduddeśe kāryasmaraṇakālataḥ | praharṣāvedasamaye darasaṃdarśanakṣaṇe || anālocanato dṛṣṭe visargaprasarāspade | visargoktiprasaṅge ca vācane dhāvane tathā || eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā | iti | atra hi tātparyametat- sarvaśaktiparipūrṇatātmakaṃ cito (page 171) yadrūpam, tat yadā svātantryāt saṃvitsvabhāva āmṛśati tata unmukhībhūtāyāṃ cidrūpatāyāṃ tatprasaraprathamavikāsalakṣaṇāyāmicchākalikāyāṃ sthitaḥ sarvāvibhāgena sthitiṃ bhāvina upayogirūpasya pramātṛpramāṇapramātavyavargasya vimṛśan bhāvibhedāḥ śaktīrabhedakalpenaiva piṇḍīkṛtāḥ satīrgolakaśimbikādivikalpena utthāpayati, tata evaca bhāviniyatakramakakāryaṃ jāyate | yathā ślokaṃ smareyamamumiti susmūrṣayā ekayaiva madhyavartiṣu varṇapadādiṣu pratyekasmṛtisantatiprabodhanakāraṇameṣaṇamantareṇaiva niyatakramakasmaraṇaparamparodaya iti | naca vācyaṃ- sarvamavibhāgena saṃvedanāntaḥsthitam, tat kathaṃ niyatasya kāryakalāpasya udayaḥ iti | yata imaṃ kāryaviśeṣamitthaṃ karomi,- iti tāvatkāryopayoginivastujāte asau prathamecchā bhavantī sarvaṃ tāvadupayogi vikalpayati | tatsaṃskārasaṃskṛtāt tu abhyāsabhāvanopakṛtapramātṛrūpāduttarottara- bodhaspṛṣṭakāryakramodayaḥ [bhyāse bhāva kha. |] | evaṃ vācanadhāvanādāvapi mantavyam | yadāha śāstrakṛdeva ata evābhyāsavatāmapohena vināpi tat | prabodhātkevalādeva jāyate bādhanādikam || iti | tena prathamecchāviṣayīkṛtaṃ vicitratayā tāvat kāryaṃ prasūyate yadi madhye tadiṣṭapratighātakamicchāntaraṃ nodeti | niyatiśaktyā ca tatra tatra tattat sahakāri apekṣaṇīyaṃ dhāvana iva balādi | tataśca sthitametat- kumbhaviśeṣaṃ paṭaviśeṣam ca cikīrṣataḥ prathamecchāspande kumbhakṛtkuvindādeḥ kartavyatādi nirbhāsate eva | tadatra nirṇaye vijñānanayadūṣaṇaprastāve yadābhāsavaicitryakāraṇatvena śaṅkitam, tadapi upapannameva | tathāhi mukhyatvena tadeśvarecchaiva [tadī kha. pāṭhaḥ |] anantasṛṣṭisaṃhāraprabandhasahasraṃ kroḍīkṛtya avasthitā (page 172) tasya niyatakramakasya hetuḥ | tanmadhya eva niyatiśaktyā śrīmatsadāśivādīnāṃ mantreśvarādīnāṃ kiṃbahunā brahmādīnāmicchā | tatrāpi janmābhāsasamaya eva ekapraghaṭṭakamilitakarmaprabandharūpasaṃvedanam | tanmadhye'pi prathamakāraṇābhāsaḥ upasarpaṇapratyayābhāsaḥ paryante'pi vā samanantarapratyayābhāsaḥ | so'pi hi ābhāsabhāgamilitatāvatpramātṛvargamelanājanitavicitrabhāvabhūtāt nīlābhāsāt bhaviṣyataśca anya eva | tata eva etat vācyaṃ- sadaiva tata eva nīlābhāsāt pītābhāsodayaḥ syāt- iti | nahi sa nīlābhāsaḥ kadācidapi na bhavati muhurmuhuraviśrānta........................ | (sta. ci. 112) iti nyāyāt | nanu evaṃ dhūmābhāsārthī kimupādattām | uktamatra yatraiva ābhāsāṃśe niyatiśaktyā kāryakāraṇabhāvo gṛhītaḥ, tatraiva upādānaṃ tadarthinaḥ | vakṣyate ca etat yoginirmāṇatābhāve .................. | (2|4|11) ityatra | prathamakarmapraghaṭṭakasya api niyativadanāvalokitayaiva kāraṇatvam,- iti kārmamalaprastāraprasaṅge bhaviṣyati | tathāhi janmābhāsasamaya eva tadgatarāśiviśeṣaparispandātmakaṃ lagnābhāsaṃ tadānantaryāt tatsahabhāvaniyataniyatābhāsāntarayojanayā pramātrantarābhāsayojanayā ca śavalīkṛtaṃ sarvātmanā viduṣo'vaśyaṃ janmamadhyabhaviṣyadanantāśeṣābhāsasākṣātkāra eva bhavati | paramārthato hi tattanniyatadeśakālāvasthitavicitrābhāsaśarīratāsvīkṛtavaiśvarūpyaḥ parameśvara eva prakāśavapurviśvatra kāraṇam | yadi hi kumbhakāragṛhadeśe merurbhavet, yadica kumbhakaraṇāvasare mahākalpāvasānavāsaraḥ syāt, tat tadānīṃ tatra nodiyādeva tādṛk kumbhaḥ,- iti trailokyakālyaniyatābhāsamadhyavartī kṣaṇābhāso'pi (page 173) viśvamākṣipya vartamānaḥ parameśvarasvarūpaḥ, sa eva [rūpa eva kha. |] svecchāvaśāt tattat nirmimāṇaḥ svātmavaicitryeṇa asaṃkhyena nirbhāsate- iti sthiravādādanūna [sthiratvavādāt kha. |] eva asmin darśane kṣaṇabhaṅgavādo'pi | yathāha avadhūtācāryaḥ prākāmyamātmani yadā prakaṭīkaroṣi vyaktīḥ pratikṣaṇamanekavidhā dadhānaḥ | tvayyeva so'pi bhagavanbhajate'rthavattāṃ prāyo vidagdharacitaḥ kṣaṇabhaṅgavādaḥ || iti | āstāṃ tāvadetat | sthitamidam- cidātmani viśvaṃ prathamecchāparāmarśabhūmāvahamityeva ucitena rūpeṇa bhāti- iti | anye tu bhuñje gacchāmi ityetadanusāreṇaiva uttaragranthaṃ vyācakṣaṇāḥ pācanadhāvana iti paṭhanti bhojanecchāyā anantaraṃ pākaṃ prayuṅkte, gamanecchāto dhāvati,- iti | yataḥ iti ca udetikriyāpekṣā apādānapañcamīti || 10 || nanu bhagavati parāmarśa icchālakṣaṇaḥ iti kimetat | parāmarśo hi vikalpaḥ | naca śuddhasaṃvedanarūpe bhagavati samayabalāyattasya vedyatvavikalpyatvanāntarīyakasya śabdayojanasya avakāśaḥ | tadeva hi vikalpatāyāṃ nibandhanam, vedyoparakte tu prakāśe vikalpatā vedyāṃśaviśrāntā abhilāpayojanayā vedyāpekṣayā astu kadācit, svayamavikalpatve'pi na śuddhā saṃvit vikalparūpā saṃvedyatvānupalabdheḥ | vikalparūpatāyāḥ kāraṇamabhilaṣaṇīyatā | tasyā vyāpakaṃ vedyatvamiti kāraṇavyāpakatānupalabdhiḥ [vyāpakānu kha. pāṭhaḥ |] kāraṇamapi kāryakāryasya vyāpakameva, vyāpakavyāpake ca vyāpakatā yuktaiva,- ityāśayena vyāpakānupalabdhireva yuktā, kiṃ śabdādhikyamālāvardhaneneti (page 174) tu āśayaḥ āryadharmakīrterevaṃprāyāḥ pṛthak prayuktīraparigaṇayataḥ; [aparivigaṇayataḥ kha. |]- iti uktaṃ prāk | tadatra anabhyupagama [anupa ka. |] eva samādhiḥ | tathāhi na atra samayāyattaśabdayojanā uktā yato vikalpatā āpatet, apitu vimarśarūpatā bodhasya naisargikī,- iti abhīṣṭameva idaṃ naḥ ityāśayena āha sūtraṃ svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā | prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || 11 || avabhāso'vabhāsamāna [mānameva bhavat kha. |] eva bhavan svayamavabhāsanasvabhāvaśca | avabhāsayati arthāniti avabhāsaḥ prakāśaḥ, tasya vimarśamahamiti akṛtrimamasāṅketikaṃ svātantryarūpamātmaviśrāntilakṣaṇaṃ svabhāvaṃ jānanti te [te te kha. |] tattvavido ye mantraśarīraṃ bodhatattvaṃ śrīmātṛkāśrīmālinyāditattvaṃ manyante | yuktaṃ ca etat | yadihi parāmarśalakṣaṇaṃ svātantryamasya rūpaṃ na bhavet; prakāśaḥ svātmani prakāśaḥ, ghaṭo'pi svātmani ghaṭaḥ, tataśca ghaṭapaṭayoriva svātmanaḥ prakāśāprakāśayorapi ajaḍajaḍabhāvalakṣaṇo na bhavet viśeṣaḥ | parasya saṃbandhī prakāśaḥ,- iti cet, ghaṭo'pi mṛdaḥ saṃbandhī | pareṇa janita iti cet, ghaṭakṣaṇāntaramapi evam | pareṇa ekasāmagrījanyatvaṃ bodhasya,- iti cet, rūpeṇa api rasasya tat | paronmukhatā bodhatvaheturiti cet, ayaskānto'pi bodhaḥ syāt lohonmukhatvāt | atha svabhāvata eva bodha ātmānamiva anātmānaṃ prakāśayati,- iti ucyate, tadātmaprakāśanasya kathamanātmaprakāśanaṃ rūpaṃ syāt,- ityetadeva cintyaṃ parasya paraniṣṭhatvānupapatteḥ | nanu idameva rūpamāsaṃsāraṃ jñānasya yadanyaniṣṭhameva idamutpannam | (page 175) nahi jñānasya anyadrūpaṃ kiṃcidupalabdham,- iti kasya upālambhaḥ, na kasyacidanyasya svadarśanapakṣapātamohāt | evaṃhi sāmānyāvayaviprabhṛtayo'pi evaṃrūpā eva āsaṃsāraṃ- yadekarūpā api anekaviśrāntāḥ- ityādi abhidadhatā kiṃ na pādau prasāryeyātām,- iti astamiyurvicārakathāḥ | tadalamanena | atha gatyantarakṣayāt parasārūpyaṃ bodhasya, bodharūpatā sphaṭikasyāpi syāt | apiśabdo gatyantarakṣayaṃ dyotayati | yata evaṃ, tasmāt bodhasya iyameva bodharūpatā- yadasau ghaṭādivat prakāśe [prakāśena nānyā kha. |] na anyāpekṣaḥ prakāśate | ananyāpekṣatā ca eṣaiva yat svātmīyavimarśe'hamiti bhoktṛtāmaye avicchinne bhuñjānatātmani camatkāre rūḍhiḥ | nīlaṃ hi tathā prakāśāt, so'pi tathā jñānodayāt, so'pi ahamevaṃ prakāśe iti pāryantikāt ananyākāṅkṣāt [kāṅkṣām kha. pāṭhaḥ |] vimarśāt tataḥ paramākāṅkṣāvirahāt,- iti uktamasakṛt | vṛttau sautraṃ svabhāvaśabdaṃ vyācaṣṭe mukhya ātmā iti svo'vyabhicaraṇīyo bhāvaḥ iti | anyathā iti vyācaṣṭe taṃ vinā iti | artho'parakto'pi iti vyācaṣṭe artha iti | bheditagrahaṇena pratikarma vyavasthāmātraṃ sidhyatu ataḥ, natu ajāḍyam,- ityāśaṅkya vivṛtikāro anyathā ityupakramaṃ dvitīyaṃ ślokārdhaṃ pramukhe vivṛṇoti tadarthasya prakṛte sādhye'rthe pūrvārdhokte hetutvaṃ yataḥ | nanu ādarśaḥ kiṃ na ghaṭāt viśiṣyate | āha nacāsau jāḍyena iti | satyaṃ viśiṣyate svarūpāntareṇa ghaṭa iva paṭāt, jāḍyaṃ tu ubhayatra tulyameva | co hetau | yasmāt ghaṭacchyādhāryapi mukuro na ghaṭasya kiṃcit tadvyavaharaṇarūpatvābhāvāt tasya, tathā prakāśo'pi arthacchāyādhārī na arthaṃ (page 176) prati vyavaharaṇarūpo bhavet | nanu sārūpyaṃ kevalaṃ bodhatāyāṃ na prayojakam, apitu prakāśarūpatvam | tacca prakāśate, paraṃ ca prakāśaṃ karoti,- ityevaṃrūpam | tarhi ādarśo'pi ādarśo bhavati, ghaṭaṃ ca ādarśīkaroti,- ityetadbhaṇiteḥ prakāśaḥ prakāśo bhavati, ghaṭaṃ ca prakāśīkaroti,- ityasya bhāṣitasya ko viśeṣaḥ | tadāha ghaṭasyādarśasya ca iti | svayaṃ ghaṭabhāvaḥ svayaṃ prakāśabhāvaśca,- iti tulyam | pareṇa ātmānaṃ svarūpayati ādarśo'pi bodho'pi | ko viśeṣaḥ, evamiyataiva na prakāśarūpatvaṃ nirvahati, apitu icchānupraveśenaiva svātantryamayena | evaśabdo bhinnakramaḥ | itiśabdo yasmādarthe | tacchabdastasmādarthe | yasmādevaṃ, tasmāt prakāśaḥ prakāśanetyetāvatā [prakāśenetyetā kha. |] nāmapadāt yat pratīyate, tato vilakṣaṇaṃ yat kartṛpratyayatārūpaṃ [pratyabādrūpaṃ ka. vi. |] saṃrambhāveśasvātantryamayaṃ nairapekṣyasvabhāvaṃ [nairapekṣyaṃ kha. |] pratīyate yat na ghaṭe, na makure; tadeva prakāśasya ajaḍatāyāṃ nibandhanam | yadivā evaṃ yojanā- svayaṃ ghaṭa iti svayaṃ paramarūpa iti ca yaducyate, tatrāpi svayamityanena vapuṣā hi nirapekṣaṃ svātmaviśrāntaṃ yat ghaṭatvaṃ paramarūpatvaṃ ca aṅgīkṛtaṃ; tatra nairapekṣyamabhidadhatā icchaiva iyamuktā bhavati | tadyogāt ca prakāśarūpataiva ghaṭādarśayoḥ pramātrātmamātraviśrāntatvāt | tathāca jaḍarūpataiva na kadācit | yat vakṣyati itthaṃ tathāghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā | tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21) iti | tadetadāha prakāśarūpataiveti iti | yasmādevaṃ, tasmāt svayaṃ prakāśate bodharūpatayā nirbhāsate paraṃ prakāśayatīti svātantryāvabhāsitaparabhāvena ghaṭādyatmanā prakāśate iti | (page 177) atra nairmalyāt prakāśanarūpāt prakṛtibhāgaviśrāntādatiriktaḥ kartṛtālakṣaṇaḥ svātantryasvabhāvo yaḥ pratyayasya arthaḥ, sa eva asya bodharūpasya prakāśasya sūryādijaḍaprakāśavilakṣaṇasya sārabhūto jaḍāt sūryādiprakāśāt vailakṣaṇyamutthāpayan jaḍatāśaṅkāṃ nivārayan jāḍyamapadhvaṃsayatītyuktaḥ [tyarthaḥ kha. |] | śaṅkāpadhvaṃsa eva śaṅkyamāne upacarito viṣayaviṣayibhāvāt nimittāt | prayojanaṃ ca atra upacāre bhāvatattvasya ābhāsasāratāpratipādanatātparyeṇa buddhyanusāri vastvapi tathā bhavati, - iti pratipādanam | nanu prakāśasya [aprakā kha. |] ko'nyaḥ svabhāvo yadapekṣayā mukhyo'yaṃ svabhāva ucyate, kathaṃca asya mukhyatvamiti śaṅkādvayamekena yatnena apāsyati viśuddhasya iti | prakāśasya asaṃsṛṣṭasya tata eva arkādiprakāśavilakṣaṇasya parasārūpyaṃ pratibimbāyamānaparatādātmyakṣamatvamasti svabhāvāntaraṃ yatastena vapuṣā ghaṭāderbodho viśiṣyate, tathāpi na tat mukhyaṃ jaḍe'pi maṇimakuraprabhṛtau tasya saṃbhavāt, vimarśastu na jaḍe saṃbhavatīti ananyaviṣayatvāt sa mukhya ātmeti yuktam | apiśabdena iti | sūtre vṛttau ca ayamapiśabdaḥ svabhāvāntarasamuccayārtha iti yāvat | nanu vimarśābhāvāt jaḍatā syāditi vaktavye camatkṛterabhāvāt iti kathaṃ vṛttiḥ | camatkṛtirhi bhuñjānasya yā kriyā bhogasamāpattimaya ānandaḥ, sa ucyate ityāśaṅkya āha sa evaca iti yaḥ prakāśasya prāṇatvena uktaḥ | etaduktaṃ bhavati- svarūpasya svātmanaḥ paripūrṇanijasvabhāvaprakāśanameva parāmarśamayatāṃ dadhadānanda iti ucyate, tathā dehādisaṃkocakaluṣāparipūrṇapratyagātmāhaṃbhāvaniṣṭhatvena śarīrasya riktatayā kṣudhāturasya vyatiriktānnābhilāṣavivaśīkṛtamate- (page 178) rātmaparāmarśo'yamekaghanavṛttyā yato na saṃbhavati, tato'yamanānanda iva āste | sati ātmaparāmarśamaye svānande yadā tu annaparipūrṇajaṭharatā asya, tadā tadriktatodrekarūpā tāvadapūrṇatā vinaṣṭā | saṃskārarūpatayā tu tadānīṃ yadabhilaṣaṇīyaṃ kāntāliṅganādi parāmarśanīyaṃ sthitaṃ yadāha guruḥ patañjaliḥ nahi caitra ekasyāṃ striyāṃ rakta iti anyāsu viraktaḥ ityādi, tadyogādapūrṇo'yamānanda iti paramānando'yaṃ na bhavati | sāṃsārikaśca sarvo'sya ānando lābhe bhāviviyogabhīru...................... | iti viṣayo viṣayāntarārthitāṃ janayan vā janayet kathaṃ sukham | iti ca nyāyena vyatiriktākāṅkṣāvicchedamayatāṃ sarvātmanā na svīkurute iti tato'pi apūrṇa eva, yastu ānandatāṃśastatra svātmaparāmarśarūpataiva [rūpitaiva kha. |] prayojiketi | tata eva uktaṃ trailokye'pyatra yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate | sa binduryasya taṃ vande devamānandasāgaram || (sta. ci. 61) iti śrībhaṭṭanārāyaṇena | tathāca madhurādau rase audarikābhyavahāravailakṣaṇyena pravṛtta idamitthamiti pramātari viśramayan pramātṛbhāgameva pradhānatayā vimṛśan bhuñjāna iti ucyate | yatrāpi atyantamanyathābhāvamatikramya sukhamāsvādyate arjanādisaṃbhāvyamānavighnāntaranirāsāt vaiṣayikānandavilakṣaṇaśṛṃgārādau nāṭyakāvyādiviṣaye, tatra vītavighnatvādeva asau rasanā carvaṇā nirvṛtiḥ pratītiḥ pramātṛtāviśrāntireva, tata eva hṛdayena parāmarśalakṣaṇena prādhānyāt vyapadeśyā vyavasthitasya api prakāśabhāgasya vedyaviśrāntasya (page 179) anādaraṇāt sahṛdayatā ucyate iti nirvighnāḥ svādarūpāśca rasanātadgocarīkāryāścittavṛttayo rasā nava ityayamartho'bhinavabhāratyāṃ nāṭyavedavivṛtau vitatya vyutpādito'smābhiriti | tatkutūhalī tāmeva avalokayet | iaha tu prakṛtavighnakāritvāt na vitataḥ [tam kha. |] tasmādanupacaritasya saṃvedanarūpatānāntarīyatvena avasthitasya svatantrasyaiva rasanaikaghanatayā [rasenaika kha. |] parāmarśaḥ paramānando nirvṛtiścamatkāra ucyate | tasmāt yuktamāha camatkṛterabhāvāt | madhurādirasāsvāde tu viṣayasparśavyavadhānam | tato'pi kāvyanāṭyādau tadvyavadhānaśūnyatā [dau vyava kha. | tadavadhāna kha. pāṭhāntaram |] tadvyavadhānasaṃskārānuvedhastu | tatrāpi tu tathoditavyavadhānāṃśatiraskriyāsāvadhānahṛdayā labhanta eva paramānandam | yathoktaṃ jagdhipānakṛtollāsarasānandavyavasthiteḥ | (vi. bhai. 62) ityādi | viśeṣaprītiḥ ityatra viśeṣapratītiriti apareṣāṃ pāṭhaḥ | ata eva iti yato vimarśa eva camatkāraḥ, sa evaca ajāḍyaṃ; tato hetornīlādau idamiti yo vimarśaḥ, sa nīlādiśarīre viśrānto na bhavati, kintu pramātaryeva viśrāmyati | yadvakṣyate ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī | pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā || (1|5|20) iti | pramātṛviśrāntau ca ahamityeva sa vimarśo'vaśiṣyate, mukhe parasya viṣayāṃśasvīkriyāta idamiti nirbhāsaḥ | anyathā iti yadi pramātari viśrāmyedityarthaḥ | etacca kintu mohavaśā............................. | (1|1|3) (page 180) iti sūte prakāśavimarśavailakṣaṇyaṃ nirūpitameva vimarśaḥ punarna kadācididantābhūmimāskandati ityatra avasare | tathāca iti yataḥ sarvo vimarśaḥ pramātaryeva viśrāntimāśrayate tena prakāreṇa | paraprakāśatvametadeva saṃvedanasya yat tathābhūtasvatantrasvarūpātmanā prakāśanam | itthamevaca ātmānātmaprakāśanaṃ vijñānasya yuktaṃ tattvātmano'vyatiriktatāyām | tathāhi prakāśamānameva vijñānamātmano'nātmanaśca prakāśanamiti yaducyate; tatra yadātmanaḥ prakāśanaṃ, tadeva cedanātmanaḥ, tarhi ātmā, anātmā ceti ekaṃ syāt | ayaṃ hi tadārthaḥ- yajjñānamātmanā prakāśate- idameva ghaṭaḥ prakāśate iti | nanu ca ghaṭapaṭayorekaprakāśanam, athaca na ghaṭaḥ paṭaḥ, tadvadātmānātmanorekaṃ prakāśanaṃ, naca ekamātmānātmānau bhaviṣyataḥ | maivaṃ, nahi ghaṭapaṭayoḥ kiṃcit prakāśanamasti siddham | asmanmate hi prakāśa eva prakāśate | sa ca kadācit svatantratvāt ghaṭātmanā, jātucit paṭātmanā, anyadā dvyātmaneti | atha ucyate- ātmanā prakāśamāno bodho'nātmānaṃ nīlaṃ prakāśayatīti, tatrāpi yadi prakāśaṃ taṃ karotīti ucyate, tadā kiṃ tadātmaprakāśarūpameva taṃ karotīti, uta vyatiriktaprakāśarūpam | ādyakalpe svarūpīkṛta eva anātmā api bodheneti bhagnā iyamanātmakathā | pūrvamanātmeti cet, aprakāśamānasya kā kasya pūrvateti na kiṃcidetat | dvitīyapakṣe jñānaṃ prakāśate, tadevaca kāraṇabhūtamarthasya prakāśatāṃ jñānarūpatāṃ vidhatte iti dvayorapi svaprakāśatvaṃ svasaṃvedanatayeti punarapi kathamātmānātmaprakāśakatvam | naca aprakāśarūpasya prakāśarūpatāṃ svabhāvasya anyatvaṃ vidhirapi vidhātuṃ prabhavati | naca parasya paraniṣṭhatvamucitamiti uktamasakṛt | anubhavādeva [bhavādirvā nātmā kha. |] anātmā prakāśate iti viparītamucyate | (page 181) anubhavo hi prakāśa eva | sa ca na bhinnasyeti upapāditaṃ, natu svahetuparamparayaiva bodho grāhakātmā, nīlādistu grāhyātmā | ekasāmagryadhīnatā kevalamidamasyaiva grāhakamiti grāhakagrāhyabhāvasya niyame vyāpriyate, natu tayā asāvutthāpyate cakṣurāderagrāhyagrāhakasvabhāvatvāditi | tadidaṃ bālavipratāraṇaphalameva | grāhakatā hi nāma yadi grāhyasya kaścidupakāraḥ, sa tulyakālatve kathaṃ syāt | atha upakāro na kaścit, tarhi śabdamātrametat- ayaṃ grāhakaḥ, ayaṃ grāhya iti | sa tasya prakāśa ityetadeva grāhakatvamityapi nirasto vāda ityalaṃ bahunā | tat yuktamuktaṃ tathā svayaṃ prakāśate iti | evaṃ pāramārthikamahamiti prakāśasya vimarśātmakaṃ nirvṛtirūpaṃ vapuḥ | tacca yatra āropyate, tadapi nirvṛtimayameva bhāti śarīraprāṇādi | tadāha ahamityapi iti | apirbhinnakramaḥ | śarīraprāṇādirūpe vedye'pi yo'dhyāsyate ahamitivimarśa ityarthaḥ | nanu duḥkhopalambhakāle tāvadahamityasti, naca tatra camatkārātmā asti ānandaḥ | ka evamāhanāstīti | tathāhi duḥkhamapi ayamāsvādayamāno'ntareva viśrāmyati | tāṃ tu antarviśrāntiṃ bāhyena arthī taṃ ca vinaṣṭamabhisamīkṣamāṇo'nādaratiraskṛtatvāt satīmapi na abhimanute | upadeśaviśeṣadiśā tu māyāvigalane [vigale ka. |] tadbāhyarūpānādaraṇe saiva viśrāntirunmiṣati | tathāhi śivadṛṣṭiḥ duḥkhe'pi pravikāsena....................... | (5|9) ityādi | ye tu śarīrādititikṣavaste [tityakṣavaḥ kha. |] taditarasvargādigataśarīravāñcayā vā taccharīrāvinābhāviniṣpratīkāraduḥkhajihāsayā ahamiticamatkārādhyāsaṃ tatra śarīre śithilayanti, śarīrāntare (page 182) ca taṃ camatkāragrahamabhisaṃcārayanti, pāramārthikīmeva tu camatkārānandadaśāṃ vitavighnameva avalilambiṣante mumūrṣudaśāpannāḥ | etadupasaṃharati tadevam iti | etat saṃvādayati tathāca iti bhartṛharirityavocat iti saṃbandhaḥ | kena vākyena | āha vāgrūpatā................................. | ityādinā ........................................... pratyavamarśinī | (vā. pa. 1|125) ityantena | kimavocat | āha prakāśasya jaḍavailakṣaṇyaṃ saṃrambhaḥ kartṛtārūpo yaḥ, sa eva ātmaviśrāntilakṣaṇo nirapekṣatvena vimarśo'hamiti kathyate | nanu kena śabdena asau saṃrambhaḥ kārikāyāmuktaḥ | āha prakāśeta [prakāśate ka. pāṭhaḥ |] iti | liṅṅatra [liṅ ka. |] saṃbhāvanādhikyamātramāha, ākhyātarūpatā tu kartṛvyāpāraprādhānyaviśrāntisatattveti āśayaḥ | nanu liṅā [liṭā ka. |] vinā saṃbhāvanā kathaṃkāramucyate | tat saṃbhāvanābhidhāyī ayamākhyātaprayogo [prayogena kartṛtāṃśaprādhānyena gamayati ga. |] na kartṛtāṃśaprādhānyaṃ nigamayati | maivam, yadi vastvabhāvamātraṃ saṃbhāvanāviṣayatvena vivakṣitaṃ, na śuklo'yaṃ, śuklaḥ syāditi nyāyena prakāśaḥ prakāśo na bhavediti prakāśabhāvāt bāhyīkṛtameva bhavanaṃ liṅā saṃbadhyeta [saṃbadhyeta śveto na śveteta; na nīlaṃ nīlet, ghaṭo na ghaṭībhavet ga. pāṭhaḥ |], na śvetaḥ śvetet, na nīlaṃ nīlet, ghaṭo na ghaṭībhavediti tu tatsvarūpānupraviṣṭa eva saṃrambhārtho nirbhāti,- iti vyatirekadvāreṇa ca itthaṃ vidhiḥ saṃpadyate prakāśate ca ayaṃ prakāśa iti | tadayaṃ tiṅantārtha eva svātantryātmā vimarśaḥ prakāśasya aheyaṃ vapurbodhasya (page 183) yā vāgrūpatā śabdanaśabdayitṛrūpatā śāśvatī saṃketādivat | atha saṃbandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathāvailakṣaṇyaṃ jātādyavabhāsanaṃ bālyādyavastheti, na atra avasthānāmaikyānanusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsaṃbandhi................ iti iyati atra tātparyam | ata eva nirapekṣāhamiticamatkārasvabhāvatā yadi utkrāmet bhāvaprakāśamullaṃghya krāmet, idaṃbhāvagrāhyaṃ bhāvanaṃ svīkuryāt; tadā prakāśamāno'yamartho nirvikalpake vā .............. pratyabhijñā dyotyate | ..............pratiṣṭhā | pratiṣṭhā ca pāryantika ............ vaktīti vacanaṃ ceti vāk prakāśa ityarthamukhena upakramo mantavyaḥ | ........iti hi vyavahāraḥ | etadarthameva avabodhasya ityupakramya, nāsau prakāśeta ityuktam | avabodhasyeti ca ṣaṣṭhyā ayameva āśayaḥ | anyathā caitat | prakāśaḥ prakāśate iti hi bodhasya yadyaparaḥ prakāro na bhavet, bhavati ca || 11 || naca evaṃ saṃvidrūpasya vimarśaprādhānyamihaiva uktaṃ, yāvadanyatrāpīti sūtram ātmāta eva caitanyaṃ citkriyā citikartṛtā | tātparyeṇoditastena jaḍātsa hi vilakṣaṇaḥ || 12 || ātmāta eveti- etadeva hi vimarśaprādhānyaṃ yat tamuddiśya ātmā dharmisvabhāvaḥ caitanyaṃ ityanena dharmavācakaśabdena vaiyadhikaraṇyenāpi samānādhikaraṇatayā śrīśivasūtreṣu bhagavatā nirdiṣṭaḥ | tathā sāmānādhikaraṇyameva vyākhyātaṃ bhaṭṭaśrīkallaṭapādaiḥ- caitanyamātmano rūpam ...................... | iti | ............... śaktiriti caitanyaṃ citiśaktirātmamahimā bhoktṛtvarūpaṃ (page 184) hi, yaditi tadvaiya .......... ttvike sāmānādhikaraṇyanirdeśasya citkriyārūpāyāṃ cetanakriyāviṣayatāyāṃ saṃvedanasaṃyojanaviyojanādisvātantryasārāyāṃ tātparyaṃ tatparatvaṃ tadviṣayaṃ pratipādakatvam | tathāhi dharmirūpatānirdeśe sad dravyaṃ samavāyaṃ ............... ityādi | jaḍasādhāraṇadharmāntarakṣamo'pyasau pratīto bhavet | ta- ........... litasaritsahasrapraviviktarasāsvāda ..............ścetana ityā ......... tyanaṃ jaḍebhya iti .............. saṃmataṃ na śāstram | yadivā .......... kriyā ca ātmā uktaḥ | citikartṛtā ceti pṛthageva | evaṃvidhavacanā ............ marthadvāreṇa vacanamanyadapi svīkaroti | tata eva pātañjalabhāṣya ............. paṭhitaḥ sūtramavatārayati | ata eva iti sūtrāṃśamevaṃ paṭhitvā .......... ityantena vivṛṇoti | svatantramevedaṃ pūrvoktahetuyuktyupajīvanāya kartṛtālakṣaṇādvimarśādavibhedena | tatra tatra iti svadarśane śrīśivasūtrādau, paradarśane ca pātañjalādau jaḍādvibhāgārthamapadiśyate vyavahriyate | .............. dharmasvabhāva evāyaṃ śarīrasyaiva caitanyamiti cārvākanayena | yadāha .......... śaktivaccaitanyaṃ caitanyaviśiṣṭaḥ kāyaḥ puruṣa iti | tasya nirdeśasya spaṣṭateti kathaṃ tātparyāntare yojanamityāśaṃkya vṛttau dravyapadamātmasāmānādhikaraṇyena uktaṃ, tadvivarītumupakramate iti tattvopadeśapare śāstre | sarvatra iti vaiśeṣikasāṃkhyavaiyākaraṇādyadhikaraṇeṣu vaiśeṣikanaiyāyikajaimineyānāṃ sphuṭa eva dravya(vya)vahāraḥ | ārhatā dravyamavasthātṛ manyante; mahāyānasthāḥ saugatā vikalpitaṃ tata eva svatantraṃ dravyaṃ saditi | sāṃkhyānāmapi svatantramavasthātṛrūpaṃ dharmi dravyamiti saṃmata eva | vaiyākaraṇaiḥ ...............ṣāṃketikaṃ yasya ............. meva ekaika .............. yathā mukhopakramaṃ devadatto'yamityādi dṛḍha........ṝthasiddhiḥ, tathaiva arthakriyāyāṃ (page 185) guṇakarmādipadārthāntarādhīnāyāmapi sādhyāyāṃ ............ bhavati | yallagnamanyat kṛtārthaṃ bhavati | tata eva yojanarakṣaṇādeḥ prādhānyena viṣayo yadālambanaśūnyaṃ padārthāntaraṃ sadapyasadeva | yadāha- sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|134) iti | padārtho dravyam | mukhyatayā coktayā yadyapi aniṣṭaprasaṅgo nāsti, tathāpi tameva nirūpayituṃ viśeṣaṇacatuṣkamupāttam | tathāhi kathaṃ tasyaiva mukhyatvam | āha- sphuṭatvena idantā yata ākriyate viśeṣyatvena | kā asya sphuṭatetyāha- sarvasmāt yato bhinnalakṣaṇo'vayavārthakriyāyāmupayujyate | naca gṛhītavidhvasto yenārthakriyāyāṃ viniyoktumaśakyaḥ syāt yataḥ sthiraḥ | nanu ca dṛśyate'sya rūpānyathābhāvaḥ | nāsau dravyasya, apitu taddharmāṇāṃ saṃyogavibhāgasaṃkhyādīnāṃ tadāśritānām | tathāvidhadharmāśrayatvādevaca bahvīrarthakriyāḥ kartuṃ prabhavat tat dravyamarthanīyaṃ bhavatīti | anena idamāha- astīdamātmano rūpam iti ātmā dravyapadārtho gaṇitaḥ sarvairasya svātantryamupetaṃ yataḥ | iyati tu tattvamabhiniviśate matiḥ, tat prakāśarūpāmātmabhittimupalīnāḥ sarve bhāvā bhavanti | dravyaguṇādayaḥ padārthāstadātmadharmatāmadhirohantastasyaiva pāramārthikaṃ ............... svasya | tadayaṃ prayogaḥ- ātmā viśva ............ dviśvāvabhāsavattvādanyābhāsavattvaṃ dravyavyatiriktātparatantrāt padārtharāśeḥ palāyate svavyāpakasvātantryaviruddhapāratantryāvalokanoditasatrāsaṃ yataḥ | rūpatvamapi bhāsamānaṃ rūpaṃ bhavadapi nirbhāsate dravyaniṣṭhatvena | nṛpasannidhāvamātyaparivāro'pi rājaparivāra eva | idaṃ rūpamiti hi na laukikaḥ pratyayaḥ, apitu śuklaḥ paṭa ityeva laukikaḥ pratyayo yadamuyā nītyā ātmaiva dravyaṃ tattvato'hamityevaṃbhāsaḥ | eṣaiva tāttvikī saṃvit sarvatra yataḥ | yathoktam (page 186) idamityasya vicchinnavimarśasya ............... | (a. si. 15) ityādi | vaikalpikasya paṭasya śukla itiva(t)svātantryāropaṇapaṭāntare dravyabhāvaḥ | tadevaṃbhūtasya dravyasyāpi ātmano yat sāmānādhikaraṇyaṃ dharmapadena, tat tasyaiva dharmasya prādhānyaṃ khyāpayitumiti tātparyam | ghaṭo mahāniti jaḍasya dravyasya nidarśanam, anyadajaḍasya, tasya tu dharma iti saṃbandhaḥ | anena bhāvātmakam iti vivṛtam | citiḥ iti dṛśiḥ iti hi bhāve kipratyayāntaḥ kṛṣirityādivat | nanvanayorastu kriyā vimarśarūpā vācyā dhātvartharūpe bhāve iko vidhānāt | caitanyamiti tu ṣyañ pravṛttinimitte nāmnaḥ satāyāṃ vā vidhīyate | yadāha madhyamo muniḥ- yasya guṇasya hi .................................. viśrāntisāratvamuktam | vṛttau ca bhāva ............... śabdasāmyamātrameva, vastusāmyaṃ tu katham | atra āha sarvatra ca iti | triṣvapi padeṣu evaṃ pratijñāya uktāśaṅkāśamanāya hetumāha- caitanyamapi iti | iha saṃbandho nāma pramātṛviśrāntasaṃbandhidvitayāvabhāsasāra iti vakṣyate svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā .................... | (2|2|4) ityatra | tatra kartṛlakṣaṇaḥ saṃbandhī prakṛtibhāgameva adhirūḍha iti pratyayāṃśaṃ kriyaiva āśliṣyati | upādhibhinnā ṣyañādīnāṃ vācyā matā cetanakriyā, saṃbandha eva atra upādhiriti sa eva arthaḥ | sattā ca bhavattā bhavanakriyākartṛtaiveti punarapi sa eva arthaḥ | nanu kriyāsaṃbandhaḥ kārakāntareṣvapi tulyastatkathamuktam- citkriyārūpā citikartṛteti | āha sā ca iti | kartṛviśrāntidvāreṇa hi kārakāntarāṇyupalīyante kriyāyāmiti kriyādhikāre vitatya vakṣyate | nanu yadi paryāyaśabdau, tatkathaṃ yaugapadyena sūtre prayoga ityāśaṅkya āha- vastuta iti | ...............padeśapratyabhijñādyotyate ........ḍyotakena || 12 || (page 187) citiḥ pratyavamarśātmā parā vāk svarasoditā | svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || 13 || evaṃ sūtrārthamavatārayati saṃkṣepeṇa kartṛtaiva ca iti | parāmarśamayī vimarśanalakṣaṇaiva yā kartṛtā, saiva mantrāṇāmutpattisthitilayasthānatvena [yatvena ka. |] samāpyāyanopabṛṃhaṇādikāritvena ca māntrī mahāmantratanośca bhagavataḥ saṃbandhinī śabdanarūpā, natu pāśavargamadhyapatitā karmendriyaviśeṣarūpā tatkāryaśabdarūpā vā vāk | paramātmanaśca eṣaiva kartṛtā aiśvaryam, natu kulālasya iva karacaraṇādiparispandamayī | etadubhayamāha kārikayā | vāk ityasya viśeṣaṇaṃ yat parā iti, tadvyavacchedyaṃ darśayituṃ tasyāḥ prasiddharūpopakramaṃ bhedamāha vākśaktiḥ iti | śaktigrahaṇamindriyaśaṅkānirāsārtham | jihvāśabdena vāgindriyamupalakṣyate, taddvāreṇa ca aparāṇi karmendriyāṇi lakṣyante | tadayamarthaḥ- prasṛtarūpo yaḥ kriyāśaktilakṣaṇo vimarśaḥ, sa eva vāgādikaraṇavargamāviśan [vāgādi kha. |] jaḍamapi svābhiṣekeṇa ajaḍamiva saṃpādayati yena svatantratayaiva svakṛtye sthūle vā sūkṣme vā jhaṭityeva pravartate yāvatkāryanirvartanaṃ ca avasthāya nivartate, punaḥ kāryāntare'pi evamiti | yaduktaṃ yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam | sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ || labhate .......................................... | (spa. kā. 1|6) iti | vikharaḥ śarīraṃ, tatra bhavā tatparyantaceṣṭāsaṃpādiketyarthaḥ | kāryabhūtaḥ iti bhūtagrahaṇena kāryakāraṇatāmāha | jihvāvyāpārasya hi tatkāryasya śabdaḥ kāryaḥ | jihvāvyāparo'pica (page 188) vastutastathāvimarśasvabhāva eva | vimarśarūpānadhikasvabhāvā hi samastā kriyeti uktam | saghoṣaḥ iti sthūlaḥ | tasya lakṣaṇaṃ śrūyamāṇaḥ iti aviśeṣopādānāt svayaṃ ca paraiścetyarthaḥ | upāṃśuḥ iti aghoṣo yaḥ svayameva śrūyate, na pareṇa; upagatāḥ svasamīpameva praviṣṭā aṃśavaḥ prasarā yasyeti | anena pāṇyādīnāmapi sthūlasūkṣmarūpasya svakāryasya upalakṣaṇam | sarvatra ca atra saghoṣāghoṣarūpavāgvyāpāraśabdānuviddhatā prādhānyena dṛśyate | tadidaṃ grahīṣyāmi gṛhṇāmi gṛhītamiti tata evamuktam | varṇapadagrahaṇaṃ ca tatraiva śrūyamāṇatābhimānāt | varṇe eva hi tāvat śrūyamāṇatābuddhiratisphuṭā, pade tu alpavarṇe syādapyeṣā, vākye tu saṃkalanāsmaraṇānuvyavasāyādirūpabuddhinirgrāhye śrūyamāṇatā na sphuṭā,- ityevamuktam | tathāca vaiyākaraṇairapi vākyasphoṭasya prāyaśo buddhinirgrāhyataiva darśitā | yadāha tatrabhavān nādenāhitabījānāmantyena dhvaninā saha | āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo'vadhāryate || (vā. pa. 1|85) iti | eṣā tāvat prathamā vāk | dvitīyā tu iti antaḥkaraṇaṃ manobuddhyahaṃkāralakṣaṇaṃ madhyabhūmau puryaṣṭakātmani prāṇādhāre viśrāntaṃ yā vimarśaśaktiḥ prerayati, sā madhyamā vāk | tatpreritaṃ ca tadantaḥkaraṇaṃ saṃkalpane niścaye abhimanane ca svasmin vyāpāre vikalpanalakṣaṇe pravartate | tatkāle sā vimarśamayī vāk saṃkalpyādikaṃ grāhyaṃ saṃkalpayitrādirūpaṃ ca grāhakaṃ svena abhidhānasya- imaṃ ghaṭamahaṃ caitraḥ saṃkalpayāmi- ityādervācakasya śabdasya bhedena sphuṭena krameṇa ābhuṅkte gāḍhaṃ parāmṛśati yatastataścintanaśabdavācyā madhyabhavatvāt madhyamā jñānaśaktirūpā [dhyānaśakti ka. |] | (page 189) tṛtīyasyāṃ tu abhidhānayorgrāhyagrāhakagatayorabhidheyayośca grāhyagrāhakagatayoryathāsvaṃ yaḥ kramo deśataḥ kālataśca saṃbhavati, natu sphuṭena rūpeṇa yato nirvikalpakaḥ svabhāvo'sau vimarśaḥ svayamakramatvādavibhāgaḥ prasevaka iva tamantarlīnaṃ kramalakṣaṇaṃ vibhāgamācchādya āste, tata eva sarvato grāhyāt grāhakācca yaḥ kramaḥ samāhṛto'ntaḥsaṃkocito yayā yasyāmiti vā saṃhṛtakramatvādeva sūkṣmo'tra asāvabhijalpati yattat sat kimapītyādinā sphuṭakrameṇa yataḥ padeṣu sarorasaḥprabhṛtiṣu vākyeṣu devadattaturagādiṣu ca kramasaṃkocanātmakapiṇḍīkaraṇamiliteṣviva saṃpāditeṣu, sa padavākyātmā abhijalpaḥ sūtrasthānīyena vapuṣā sūkṣma iti yāvat | yathāha tatrabhavān pratisaṃhṛtakramā tu satyapi bhede samāviṣṭakramaśaktiḥ paśyantī ityādi | iyamevaca icchāśaktirūpeti darśayati kāryacikīrṣā iti | bodhyabubhutsāsvabhāvā api iyaṃ bhavati, ataśca evaṃ- yadicchāśaktirjñānakriyāśaktyoranugrāhikā- iti, kintu bubhutsā api bodhasvabhāvaiva tasya vastunastatra avabhāsaparipūrṇatayā prakāśanāt | cikīrṣākaraṇayostu sphuṭa eva bhedo lakṣyate | cikīrṣāyāṃ hi sphuradapi vastu na kṛtamiti ucyate | ubhayendriyavedyatopalakṣitābhimataparisphuṭatvāpattiparyantaṃ sāmarthyaṃ karaṇamiti hi vakṣyāmaḥ | paśyantī iti aviratadarśanasvabhāvatvena apratihataprakāśarūpatvamicchāśakteḥ prakāśaprasararūpatvābhidhānāya uktam | sā ca iyamicchāśaktirvidyāśaktiprasararūpaṃ buddhīndriyavargamanugṛhṇatī nirvikalpamālocanaṃ samutthāpayati | tisṛbhyo'pi vilakṣaṇā iyamiti punaḥśabdena āha | ekā iti paśyantyādikaṃ trayamapi prativācyaṃ bhidyate, natu tathā iyamityarthaḥ | (page 190) akramatāṃ prāptaṃ yat niḥśeṣaṃ samastamabhidhānānāṃ śabdānāmabhidheyaṃ vimṛśyamānaṃ rūpaṃ grāhyagrāhakātmakamubhayaṃ, tena garbhiṇī tatsarvaṃ kroḍīkṛtya avatiṣṭhamānā; natu śaktimadrūpaparamaśivadaśā iva anunmiṣitagrāhyagrāhakādivaicitryā, ata eva bhagavataḥ svābhogaṃ prati ya āsvādaścamatkāro nijābhogaparāmarśātmā [nijabho ka. |] tamayī | yadāha ................viśvamāmṛśasi rūpamāviśan | (u. sto. 13|15) iti | naca kadācidapi parameśvara evaṃ tadrūpaśūnyaḥ | yadāhuḥ parameṣṭhipādāḥ śānte śivatvaṃ sthūle'pi śivatvaṃ yatra varṇitam | tatra kā śāntatā brūhi śānte kiṃ vastutā na te || vastutā cettathābhūtaśaktitritayasaṃgamaḥ | (śi. dṛ. 3|56) ityādi | evaṃ parā iti vyākhyāya svarasoditā iti vyācaṣṭe svarūpavat iti | etadāgamabhāṣayā saṃvādayati nityoditā iti satatānastamitatvena anāhataśabdavācyo yo mahān viśvavyāpī mananatrāṇadharmā guptīkṛtaviśvaśabdanavyāpārastanmayī | svarūpāt iti paśyantīlakṣaṇāt vācakāt sūkṣmasaṃjalpasvabhāvāt | tasyā api iti paśyantyāḥ abhinnavācyavācakāyāḥ iti abhinnavācyaśabdo vācako vṛttau yasyāḥ prātipadikaḥ [kalakṣaṇaḥ kha. |] prayuktaḥ, abhinnavācyaśabdena uktā yā vṛttau, tasyā iti yāvat | vācyamapi iti paśyantyāṃ tu vācakamasphuṭakramaṃ, vācye tu kramaḥ sanneva āvṛtaḥ | yadi vā phaladarśanamidaṃ vṛttivacanasya yāvadeva svarūpādabhinnaṃ vācyaṃ paśyantyāṃ tāvat tat vācyaṃ vācakena abhedaṃ prāptam | svarūpaṃ (page 191) hi tasya avācakameva | evaṃ ṣaṣṭhyā pañcamyā vā samāsena vyākhyāya karmadhārayeṇa vyācaṣṭe athavā iti | sūkṣmā iti, natu pareti yāvat | sarvasya kramasya vācyavācakagatasya nanu paśyantyeva paraṃ tattvamiti jaradvaiyākaraṇā manyante, tatra kathaṃ sakramatetyāśaṃkya āha paśyantyavasthāyāmapi iti | cintyamānasya iti yo'sau cintyamāno madhyamāyāṃ sphuṭacintāviṣayatāmeṣyatītyarthaḥ | abhisandhyoḥ iti abhinnasandhānamabhisandhirnirvikalpakamaindriyikaṃ vijñānaṃ nirvitarkanirvicārasamāpattiḥ saṃdarśanātmā ca prathamaḥ pramātṛvyāpāraḥ | tatra yadā pratyakṣeṇa avikalpakena saraśca paśyati rasaṃ ca tadgataṃ, tadā tadālocanadvayaṃ yadi na bhinnaviṣayatayā viṣayagataṃ kramaṃ svīkuryāt svavimarśāvasare; tat sphuṭabhinnau kathaṃ samanantaraṃ vikalpau syātām | tasmādālocanakāle'pi sat tadādirūpapracchannaṃ tat saro rasa iti vācakaśabdarūpaṃ (pam) sakramaṃ, vācyaṃ ca tadanuvarti parasparabhinnarūpaṃ cakāstyeva | evaṃ sarasi gāḍhaṃ vikalpyamāne rase ca kramanimiṣitatadrūpāvasthāyāmapi samāpattau parasparabhedo vaktavyaḥ | anyathā prathamamavitarkasamāpattyavasarocitastatra [prathamaṃ savi kha. |] vikalpo bhedena na upayujyeta | vyutthānadaśāyāṃ ca na yogī bhedena tayoḥ samāpattyoḥ smaret | evaṃ saro vivakṣo rasaṃ ca vivakṣorjigamiṣordidṛkṣorvā yat prathamaṃ saṃdarśanaṃ, tat cet na vicitraṃ, prārthanāderapi avicitrataiva syāditi nyāyaḥ | ghaṭaḥ śarāvamityādau yadyapi evameva, tathāpi tatra sphuṭa eva bhedaḥ saṃpiṇḍībhāve'pi | tathāhi tāmrarajatapiṇḍībhāve lohanāgapiṇḍibhāve ca kasya ekatābhimānaḥ idamapi tāmrasuvarṇapiṇḍīrūpamidamapyevaṃ, tatko bheda (page 192) iti tu bhavedapi bhramaḥ | so'vaśyaṃ nivartanīyaḥ | kramarūpapradarśanena ayaṃ tāmrahemapiṇḍo'yaṃ tu hematāmrapiṇḍa ityāśayena sarorasa iti uktam | nanu paśyantyāṃ yadi cintāmayatvaṃ, tarhi madhyamā kim | āha sthūlaṃ śabda iti iti | tathāhi madhyamaiva vikalpabhūmirucyate | vikalpasya ca abhilāṣasparśa eva jīvitam | tadvartī hi asau vācakarūpo'hantārūpasyaiva vācakatvāt | tatra hi saṃketakaraṇādi upapadyate | yattu śrotragrāhyaṃ svalakṣaṇaṃ rūpaṃ, tat na vācakaśabdarūpaṃ vācyavācakabhāvasya so'yamityadhyāsajīvitatvaṃ vakṣyate yataḥ | naca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇāntare adhyāsituṃ pāryate | tat śabdanarūpatayā yat śabdarūpatvaṃ kramikaṃ, tat madhyamāvasthāyāmeva sphuṭatvena viśrāntam | tato yaduktaṃ bhagavatā śrīmatkālapādasaṃhitāyāṃ sthūlaṃ śabda iti proktam.......................... | iti, tat madhyamābhiprāyeṇa mantavyaṃ; yastu śrotragrāhyaḥ śabdaḥ; sa tatprapañcapallavaprāyo na pṛthagvyapadeśyatāmarhati | nahi vikalpyamānāt ghaṭāt bāhyasya ghaṭasya anyat rūpaṃ vaktuṃ nyāyyam | sa eva hi ghaṭābhāso deśādyābhāsāntarayojanayā svalakṣaṇībhāvamabhyeti | tathaiva śabdo'pi | sa eva sthūlarūpatvena pūrṇābhāso'pi ābhāsāntarasaṃbhedavaśāt śravaṇayugalasaṃvedanayogyena vapuṣā abhidhīyate svalakṣaṇam | tataḥ iti yato madhyamāyāṃ sthūlaśabdarūpatā | sphuṭam iti pramāṇavṛttena āyātamityarthaḥ | asyām iti etatsūtranirdiṣṭāyām | ata eva iti yataḥ paśyantyāṃ pramāṇopapannaṃ cintāmayatvaṃ, tataḥ paśyantyāḥ paratvaṃ śivadṛṣṭiśāstre nivāritam | katham | ityuktvā anena granthena anūdya | tatra hi granthaḥ (page 193) athāsmākaṃ jñānaśaktiryā sadāśivarūpatā | vaiyākaraṇa............................................................... || (śi. dṛ. 2|1) ityādiḥ | nanu yat paraṃ rūpaṃ, tadeva paśyantīśabdavācyaṃ bhaviṣyatītyāśaṅkya āha nahi iti dṛśiḥ sakarmako dhātuḥ kiṃ paśyantīti kathyatām | yadyābhāsān bahirbhūtāṃstānsato hyasato'pi vā || vartamānakriyārūḍhā dṛśiḥ paśyantyudāhṛtā | (śi. dṛ. 2|20) atha nāmnaiva paśyantī sphuṭameva jaḍā tataḥ | (śi. dṛ. 2|80) ityādinā granthena viṣayārpitātmanā deśakāloparāgeṇa saṃkucitā dṛśiḥ kathaṃ parā paripūrṇā bhavediti abhihitam | deśakālottaratvena hi pūrṇatvamucitam | nanu paśyantyāṃ deśakālākārasaṃkocaḥ kimarthamaṅgīkriyate | hanta tarhi asaṃkucitaṃ paśyan asaṃkucitameva madhyamāyāṃ vikalpayet, vaikharyāṃ ca brūyāt paratra saṃkramayitum | nahi nīle dṛṣṭe pītaṃ vikalpyeta ucyeta vā | tasmādavikalpikā api paśyantī saṃkucitaiva aṅgīkartavyā | tadetadāha pratiśabdārthaṃ hi iti | yadyaducyate, tatra tatretyarthaḥ | pūrvapūrvā vāk iti paśyantī anyaṃ śabdaṃ anyaṃ ca arthaṃ parihṛtya tataḥ śabdādarthācca itarau śabdārthāvābhimukhyena samyak dadhānā āgṛhṇatī kathamiva parā pūrṇā bhavet, yato'sau viśiṣṭā tābhyāṃ śabdārthābhyāṃ deśakālākārasaṃkocavatī jātā | atra udāharaṇaṃ sphuṭīkaraṇāya āha pṛthubudhna ityādi | anena arthāntaraparihāreṇa arthāntarābhisandhānaṃ nidarśitam | paṭādi ityanena śabdāntaraparihāreṇa uttaraśabdābhisandhānam | nanu asaṃkucitarūpābhisandhānātmikā paśyantī tāvat paripūrṇā, saiva parā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha viśva iti | ekaikatārūpavyavacchedena (page 194) sākalyaṃ, ghaṭādiśabdavyavacchidā ca viśvaśabdamabhisaṃdadhānā, sāpi saṃkucitaiveti yāvat | nanu nirvikalpakadaśārūpā paśyantī | tatra yadidantātmakaṃ vapuḥ, tadahambhāvācchuritameva bhāti- ahamidamiti | tatra idantāṃśe ghaṭo vā viśvamapivā sphuradahaṃbhāve pūrṇe nimagnamiti galitasaṃkocanatvāt kathamiva tāṃ paśyantīṃ saṃkocayedityāśaṅkya āha ahaṃbhāvasyaiva māyīyasya na asaṃkucitatvam, apitu saṃkoca eva iti ghaṭayiṣyannasaṃkocasya viṣayavibhāgaṃ darśayati sā ca iti | caśabdaḥ prameyāntarasamuccaye | śarīraprāṇabuddhyādisaṃkocahīnasya cinmātrasya yat citrābhāsakāritvaṃ nāma śaktistayā viśvasya vācyagato vācakagataśca bhedo yadā ullāsyatvena āsūtryate, tadā tathollāsanecchā bhagavata īśvararūpasya viśvāvabhāsanecchā ucyate | tasyāmīśvaravyatiriktaṃ pramātrantaraṃ nāsti yadapekṣayā te bhāvā avasthāntareṇa bhāseranniti | asaṃkocabhāk iti ahaṃbhāve viśrāntaḥ | pūrṇatāṃ bhajanta iti na ayaṃ paśyantyā mahimā | bhedāsūtraṇarūpā hi sā | mahimā tu ayamahaṃbhāvasya | tataśca idantākṛtāt saṃkocāt tatrāpi kathaṃ paratvaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | tata eva śivadṛṣṭau saṃbhavantī tāvadiyatī gatiryā vaiyākaraṇairna dṛṣṭā api asmāddarśane paraṃ saṃbhavatīti darśitam ........... asmākaṃ .................. sadāśivarūpatā | (śi. dṛ. 2|1) iti | māyīyānāṃ tu ahantā api dehādivāsanayā saṃkucitā, idantā api prameyāntaraparihāreṇa, prameyāntarāṇi ca santi pramātrantarāpekṣayā, tasyaiva ca prameyasya avasthāntaramapi asti yattena pramātrā na dṛśyate anyena ca dṛśyate kāminyā iva vairāgyāyatanatvam | evamubhayataḥsaṃkucitaṃ vartate māyāpramātṝṇāmahamidamiti (page 195) nirvikalpakarūpam | nanu kathaṃ tarhi uktaṃ prāgādisiddhasūtravivṛtau tasyāṃ hi daśāyāmaiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti | atra āha tāvatī iti vedyasya vedakabhāganimagnatvameva tadaiśvaryamuktamiti yāvat | evaṃ grāmaṃ gacchāmīti mahāpaśyantī, gṛhāt niḥsarāmīti paśyantīmapekṣya tāvadyāvat sadāśiveśvaradaśā mahāpaśyantī māyāpramātṛvartyaśeṣapaśyantyapekṣayeti mantavyam | nanu māyāpramātṝṇāṃ paradaśāyāṃ tarhi kā vārtā | āha parā iti | ahamiti śuddhe'pi parāmarśe samādhānadārḍhyādau dehādyahaṃbhāvavāsanā cet vigalet, tat tadaiva dehādipātāt vyutthānābhāvaḥ | tataḥ sā vāsanā bhavantī tāmapi daśāṃ saṃkocayedeva | svapaśyantyapekṣayā tu tatra paratvaṃ vedyollāsavaikalyāt | yadyevaṃ, kiṃ tadasaṃkucitaṃ sarvathā yatra paratvamucitamityāśaṅkya āha tataśca iti ya eṣa viṣayavibhāga uktastato hetorityarthaḥ | ahamiti yat nityaṃ citsvarūpaṃ taddeśakālākārakṛtābhyāmādyantābhyāṃ śūnyaṃ nityoditaṃ, tadevaca parā [paramiti kha. |] iti svarasoditā iti vyākhyātam | ata eva iti yata evaṃ paratvaṃ bhavati, tata ityarthaḥ | vāṅnāma [nāma bhavatyanena ka. |] vaktītyanena vapuṣā yadi śuddhakartṛtāprāṇā ahamityasaṃkucitamahāmantramayī śabdanarūpā na upagamyate vaiyākaraṇaistadā karaṇarūpā sā buddhīndriyavargādapi nikṛṣṭā karmendriyasvabhāvā paśuprāṇibhistiryagādibhiḥ sādhāraṇā dhvanijanikā ahaṃkāravṛttireva kācit vāk pāṇyādivat, tatra ca kathaṃ
vol M00021 · chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13 · lines via source.start/end