chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6

IPVV · M00021
yathā (page 117) cāndane agnāvanumitsite sāmodatvaṃ dhūmasya yadi tyajyate, tat vahnimātraṃ siddhyati; na cāndano'gniḥ | yāvat sādhyaṃ sādhanadharmasya yena vinā na sidhyati, tāvati tadviśeṣaṇaṃ nāma aṅgīkāryaṃ cāndanāgnyanumāne iva candanāmodavattvaṃ dhūmasya, na siddhyati ca paragatatvātmakottamapuruṣārthasahitaprathamapuruṣā- bhidheyaviśeṣaṇavattvena vinā santānāntaram | anaṅgīkāryatve kāraṇaṃ tat hi, na asādhyasiddhinibandhanatvam | tadviruddhaṃ ca idamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yathā ca cāndanatvāpekṣayā candanāmodo na viśeṣāntaraṃ tatparihāreṇa anāsīnatvāt | tadeva hi tadapekṣayā viśeṣāntaraṃ, yat yatparihāreṇa āste cāndanatvamiva tārṇatvāpekṣayā | anyathā gotvādapi śāvaleyo viśeṣāntaraṃ syāditi sāmānyaviśeṣavyavahāro hīyeta, dvayorapi gośāvaleyayorviśeṣatvāpatteḥ | viśeṣayośca sāmānādhikaraṇyaṃ kathaṃ syāt | asti ca tat- gauḥ śāvaleya iti | tasmādanyonyaṃ viśeṣavyavahārastadvyāpakabhāvena paridṛṣṭāt niyamāt viruddhamaniyamaṃ prasaktamavalokya vipakṣāt tatparihārānavasthānāt nivartamānastatparihārāsīnatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca tatparihārānāsīnatvam, iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | evaṃ prakṛte'pi vyāpāravyāhārādermaitrakartṛkasya caitrātmake parapramātari parasantānarūpe yat gatatvaṃ, tadābhāsarūpatvaṃ maitro'yaṃ vyāharati, - ityevaṃrūpaṃ pracyutāsmadarthaṃ viśrāntiprathamapuruṣābhidhānocitaṃ tanmaitrīyavyāpārādyābhāsasya uttamapuruṣocitasya vyāpriye ityevaṃrūpādanyo na viśeṣastatparihāreṇa anāsīnatvāditi | tataśca yathā dhūmāt cāndane'gnāvanumitsite dhūmasya candanendhanaprabhavavahnikāryatvamavaśyāpekṣyaṃ, tacca candanāmodavattvaprabhāvādeva saṃvedyaṃ; tathā hi tadāmodavattvagrahaṇāya (page 118) ghrāṇīyaṃ pratyakṣaṃ prabhavati,- iti antaḥpuravartinaścāndanahutabhujaḥ surabhidhūmayorasti pratyakṣaprabhāvodbhūtena vikalpena vyāptigrahaṇam | anumānakāle'pi āmodamādhuryaviśiṣṭadhūmāvasāyaḥ | evameva cākṣuṣaghrāṇīyadarśanabaloditamelanāvidhāyivikalpasvabhāvaḥ saṃbhavati,- iti sidhyati viśiṣṭāt surabherdhūmāt candanendhano dhūmadhvajo'gnikāryatvagrahaṇa iti cāndanāgnikāryatvagrahaṇe vyāptigrahaṇavelāyāṃ pramāṇāntaramupayujyate | tacca na saṃbhāvanīyam | evamiha prakṛte'pi | naca tat prakṛte nirvahati | viśeṣato hi atra parasamīhā anumeyā | anyathā samīhāmātramanumeyaṃ cet, piśācaprāyo'pi samīhitā caitreye vyāpārābhāse sidhyet | atha anumātṛpramātṛsaṃvedanavedyamānatadvyāhartṛrūpābhāsaniṣṭhaiva samīhā sidhyati, tarhi pramātṛsahasre anumātari tatsaṃkrāntamaitrābhāsasahasragatavyāhārābhāsasahasrāt samīhāsahasraṃ sidhyet,- iti tāvatāmanumātṝṇāmekapramātṛniṣṭhatvena yo vyavahāramelanalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, sa na syāt | anenaiva ca nyāyena anumite'pi ghaṭābhāsavati pramātrantare ghaṭābhāsasya bhedādekatra ghaṭābhāse krayavikrayavyavahāro na ubhayorvyavahartrorbhavet,- iti punarapi mahābhūtagrastaṃ jagat na jāyate | tasmāt parasamīhāyāṃ cāndanānalatulyāyāmanumeyāyāṃ surabhidhūmacāndanāgnigrahaṇavat vyāptigrahaṇakāle paragatatvena vyāhārābhāsasya paratvena na samīhāyā grahaṇaṃ samānakālavyavahārakārivikalpavyavaharaṇīyamupayujyate | naca asti paragatatvam | parasamīhārūpatve hi sāhityavṛttivicchedāvicchedaprāṇe paraniścayapūrvakaṃ manaśca santānāntaralakṣaṇa iha anumeyapakṣe vartate iti anyonyāśrayam | evamanumānakāle'pi maitrātmakacetanarūpaparasantānasamavāyī vyāharāmi ahamiti (page 118) mūlabhūmau tāvadayam, tato mayi saṃkrāman saṃniviṣṭo'yaṃ vyāhārābhāso vyāharati,- ityevaṃ parasantānagatatvaṃ nāma viśeṣaṇaṃ pramāṇāntaranirgrāhyam | naca pramāṇāntaramatra kramate parasantānasya atra avadhāvanavagamāt | avagame tu anumānanairarthakyāpattiḥ | tata eva anumāyāmitaretarāśrayam | tataśca parasantānagatatvaṃ tāvat durjñānam | jñāte'pi parasamīhākāryametadvyavahārābhāsarūpamityatra arthe vyāptigrahaṇāvadhau nāsti pramāṇam | tadetadāha naca parasantāna ityādi | iyatā ca aṅgīkṛte'pi parasamīhākāryatve tatra pramāṇaṃ nāsti,- iti uktam | adhunā tu svasantatau vyāharāmi,- ityevaṃbhūtasya parasantānagatatayā vyāharati,- iti ābhāsasya yā paragatatā samīhitṛvicchinnasvabhāvatā, sā samīhākāryaiva na bhavati,- iti bāhyārthavādī brūte vyāhārābhāsasya ityādinā | maitrasya tāvat vastusthityā evaṃ samīhā vyāhareyamiti, tato vyāharāmīti ābhāsaḥ svasantānagatastasya udetu tāvat | yastu caitraviśrānto maitro vyāharati,- ityevaṃbhūtaḥ parasantānagato vyāhārābhāsaḥ sa tāvat na maitrasya saṃbandhinyā samīhayā kāryaḥ | asamīhito hi asau | nanu viśeṣasamīhāyāṃ sāmānyamapi samīhitam | satyaṃ, tattu samīhitaikatamaviśeṣaśarīrameva samīhitaṃ bhavati | anyathā svātantryeṇa asya samīhitatve kumbhakārecchayā trailokyaṃ kumbhānāṃ pūrṇamavalokyeta | na ca evaṃ, tata idamāpatati- balādeva sāmānyamukhāyāmapi samīhāyāṃ kaścideva viśeṣaḥ samīhitaḥ, phalato yo'sau viśeṣāntaratiraskāreṇa udyan dṛśyate | tadamunā prakāreṇa yadyapi sāmānyaṃ samīhitam, tathāpi svātmavartī yo vyāhārābhāso vyāharāmi- ityevaṃrūpaḥ, (page 120) sa satyaṃ samīhājanyatvena prasiddhaḥ | yattu anumātṛsaṃmato yaścaitralakṣaṇaḥ samīhitṛsantānāt paro'nyaḥ santānaḥ, tadgatatvaṃ vyāharati ayaṃ maitra ityvamābhāsanocitaṃ vyāhārasyaiva viśeṣarūpam; tat kasya janyaṃ bhavet | na caitrasya, na maitrasya, dvayorapi tatra nāsti samīhā | yataḥ samīhā ca yadi evaṃ kartuṃ prabhaviṣṇuḥ- mayi maitre yo vyāharāmīti ābhāsaḥ tatsamaye eva caitre maitro vyāharatīti ābhāsa udetu- iti; tarhi yadā evaṃ maitraḥ samīhate- mayi yo vicchedavirahito vyāharāmīti ābhāsaḥ, sa caitre'pi avicchinna eva udetu- iti, tadā caitro'pi eṣa maitro'haṃ vyāharāmīti avicchinnābhāsabhāgī bhavet, tadicchāto'dbhutaceṣṭāprasisārayiṣayā yaśorjanakāmyayā tadaiva viśvaṃ tadābhāsavat syāt, lajjāvahaṃ ca na kenacit dṛśyeta | anutpādecchā hi tatra saṃbhavet | naca evamasti | tat na samīhākāryaḥ parasantāne vicchedayukto vyāhārādyābhāsaḥ | tat tasya na samīhākāryaṃ, yat samīhāntare na anyathā bhavati ghaṭa iva kuvindasya | tathāca vicchinnābhāso vyāhāro maitrasyeti na samīhākāryaḥ | samīhākāryatvaṃ samīhāntare anyathābhavanena vyāptaṃ hastasya iva muṣṭīkaraṇam | anyathā sarvaṃ samīhākāryaṃ sarvasya syāt,- iti sukṛtaduṣkṛtasvasvāmitādisaṃkaro'nantaśākhaḥ | tacca vyāpakamanyathābhavanamiha na upalabhyate,- iti vyāpakānupalabdhiḥ | tadetaduktaṃ paratra ca ityādinā | parasya maitrasya samīhayā sāmānyaviṣayayā api viśeṣaṃ spṛśantyā vyāharaṇābhāsaḥ paratra caitrasaṃvedane'pi avicchinnatvena vyāharāmīti amunā rūpeṇa janyeta, naca evamiti na samīhākāryatve pramāṇamasti paragatatāyāḥ | etadeva adhikāvāpagarbhīkāreṇa (page 121) upasaṃharati evam iti | yadetaduktaṃ, tat iti tasmāt hetoretat labdham- yat kila samīhitādiviśeṣatyāge yadvyāharaṇābhāsasāmānyaṃ taddvāreṇa api itarābhāseṣṭaścaitragato yo vicchinno vyāharaṇābhāso maitrasantānagatena vyāharāmīti ābhāsena sahaiva bhavan, ata eva na tatkāryatvena śaṃkyaḥ | tatsamīhāyāstasminnitarābhāse kāraṇatā nāsti | nāpi tāmiṣṭimapekṣya tasya itarābhāsasya kāryatā asti | vyāharāmītyevamābhāsasahabhāvena ca ya itarābhāso yo vyāharatītyevaṃrūpaḥ, sa icchākāryaṃ naiva bhavati, tāvati na icchā kāraṇamasamīhitatvāt tāvataḥ | nanu samīhitatvamasamīhitatvaṃ ca yadā na apekṣyate, apitu vyāharaṇābhāsasāmānyamātram; tadā paragatena tena itarābhāsena saha maitragatāyāḥ samīhāyāḥ kiṃ na kāryakāraṇabhāvaḥ | satyaṃ, yadi sā viśeṣānapekṣā nirvahediti darśayati svagatameva iti | yogasiddhyadhikaraṇanītyā hi sāmānyamapi abhisandhīyamānaṃ viśeṣaniṣṭathāyāmeva paryavasyati, iha ca saṃvedyate eva viśeṣaniṣṭhatā yena ṣṭhīveyamiti icchā bhavantī prayatnena śleṣmāvṛtaṃ sthānaṃ āntarāvayavaviśeṣasaṃyoginā vegavatā pavanena karaṇena abhihatya śleṣmāṇaṃ kriyādvāreṇa tato viśleṣya samīhāntaravyavadhānena ṣṭhīvāmīti bahirnirasanaṃ śleṣmaṇaḥ saṃpādayati | natu evaṃ caitrasantāne bhavati | maitrasya icchayā sphuṭatvāt asya arthasya ṣṭhīvanamuktam | ṣṭhīvanaśabdaḥ śiṣṭaprayukta iti na asādhuḥ | tata eva candrācāryaḥ ṣṭhivaṣivordīrghaśca (1|3|98) iti avocat | tasmāt viśeṣābhisandhānaṃ sāmānyābhisandhāvapi nāntarīyameva, viśeṣaśca iha ṣṭhīvāmīti avicchinnarūpa eva samīhitaḥ | tato yuktamuktamasamīhitena caitragatena vicchinnābhāsena saha maitrasamīhāyā (page 122) nāsti kāryakāraṇabhāva iti | avicchinnābhāsajanyo'sau caitragāmī vicchinnābhāso bhaviṣyatīti ca na vaktuṃ śakyaṃ, tayoḥ sahabhāvanaiyatye kāryakāraṇatvāyogāt,- iti adhikasya arthasya atra āvāpaḥ | iṣṭiśabdo bhāṣyakāravacanāt sādhuḥ atreṣṭiḥ iti, anyathā striyāmiti vā sarūpatvābhāve ktin ityaṃśena bādhyeta bhāṣyakārīyaṃ karaṇasādhanam | tacca śruyajīṣibhyaḥ iti aupasaṃkhyānikamiti cet, ihāpi tadeva bhaviṣyati | naca arthabhaṅgaḥ, dhātvabhidheyasya hi bhāvanāvāde karaṇatvamapi phalaṃ prati svayaṃ ca sādhyatvamiti iṣyate iṣikarmatayā bhāvyate phalam anayā,- iti iṣṭiricchaiva saṃpadyate | karmānapekṣāyāmapi iṣyate anayā iti kartṛsamavāyirūpaṃ eṣitṛtvamanayā bhāvyate | tayā hi eṣitā kartā saṃpadyate iti | evaṃ tatra tatra avadhātavyam,- ityalamavāntareṇa bahunā | idānīṃ vijñānavādī, svāvicchinnavyāharaṇābhāsena saha niyamenaiva itarābhāsasya samīhitatā asti eva abhisandhānabhedāditi darśayan vicchinnābhāsatāyāḥ samīhākāryatvaṃ sādhayitumanvayaṃ vyatirekapuraḥsaraṃ darśayati nanu yatra iti | anyathaiva iti anapavāryetyarthaḥ | evamukte vijñānavādinā bāhyārthavādī tūṣṇīkaḥ kṣaṇaṃ yāvat cintayati, tāvadīśvarādvayavādī paravyāmohavyapohanaraṇaraṇakatvaritahṛdayaḥ svakarāvalambanapratyāśayā bāhyārthavādinā sahyamāno vastuparamārthaṃ pradarśayiṣyate, tat na sahate tadetat ityādinā | yadyapi maitrasya tathā samīhā caitre'pi- maitro nṛtyati ṣṭhīvati,- iti ābhāsa utpadyatām- iti tathāpi caitraḥ kathaṃ jānīyāt- anapavārya yadidaṃ nṛttaṃ, tat parasamīhākāryaṃ bhavati- iti | nahi anena parasamīhāyā adyāpi nāma jñātam | anenaiva nyāyena caitra (page 123) paramajānato maitrasyāpi kathaṃ tathā samīhā bhavediti cintyam | nanu sa caitro'pi yadā bhagavantamabhipūjya recakāṅgahāraiḥ paritoṣayituṃ nṛtyati, tadā saṃvṛte'vakāśe nirjane ca | yadā tu sapītigoṣṭhīpramuditaḥ prayatamayā caitreṇa ca maitreṇa saha nṛtyati, natu tau tato nirgamayya; tadā priyā api paśyatu, maitro'pi paśyatu iti,- bhavati asya abhisandhānam | tat svātmani vyāptiranena gṛhītā anapavāraṇapūrvakatadācaraṇasya paraviṣayatāvagamanābhisandhānasya ca | etadapi katham | tathāhi- svayamanapavārya yat nṛtyati udgrāhayati vā, tatra asya abhisandhānamasti | maitro'pi paśyatu,- iti yaduktam, tadevamupapadyeta yadi maitraśarīrābhāse samīhārūpe draṣṭṛtāsvabhāvaṃ jānīyāt | svātmavartikāryakāraṇabhāvajighṛkṣāsamaye'pitu kathaṃ parasantānajñānam | dṛśyatāṃ hi yadā pāmarakadāserakāvanyonyaṃ ṣṭhīvato vādināvudgrāhayato yuvānau nṛtyataḥ, tadā ayaṃ para etat jānātu,- iti yadabhisandhānam; tat parapramātṛjñānapūrvakam | parajñānaṃ ca tathābhisandhijanitanṛttābhāsajñānapūrvakamiti anyonyāśrayam | tadāha tathābhūta iti | paratra utpadyatāmayamābhāsaḥ,- ityetadabhisandhānajanito'yaṃ vyāhārābhāsa ityevaṃ nirjñātāt tataḥ pramātrantarasya niścayaḥ kartavyaḥ | evaṃ nirjñānaṃ ca parapramātari jñāte tasmin jñāte svātmani abhisandhānamucitaṃ paratra utpadyatāmayamābhāsa iti | tataśca anapavāryaceṣṭā tato vyāhārābhāsajanma, tataḥ kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, parapramātṛjñānaṃ ca yathoktaviśeṣāt vyāhārābhāsāt,- iti | ato'nyonyāśrayaṃ viśiṣṭasya vyāhārābhāsasya viśiṣṭayā samīhayā saha kāryakāraṇabhāvagrahaṇāvasara eva paragatābhāsotpādanābhisandhānasya paragatanṛttādyavabhāsānāṃ samīhitṛvicchedena (page 124) ucyatāṃ ca pramāṇāntarādanumānavyatiriktādanupayujyamānavyāptigrahaṇāt kutaścit pratyakṣaprāyāt kāryakaraṇabhāvo yadi avagataḥ syāt dhūmasya agneśca yathā | tadanyena dhūmena yathā agnyantarasya avagamaḥ, tathā anyena vicchinnanṛttādyavabhāsena anyasya pramāturavasānaṃ ghaṭeta, naca etadasti,- iti darśayati yāvatā iti | anyataḥ iti pratyakṣāt | āgamo hi vyāhārarūpo'nena samyagvedinā idaṃ parapramātṛrūpānasmān bodhayituṃ kṛtaṃ parataḥ saṃpātādipūrvakamuktaṃ, vyākhyātamanuṣṭhitaṃ veti kāryo vā nityo vā parasparaṃ parabhūtapramātṛniścaye sati eva bhavati,- iti | tato'pi parasantānāvagame anyonyāśaryameva | evaṃ pramāṇavṛttamavicāryaiva vastuvṛtterabhavannapi tathābhūtābhisandhānena saha vicchinnavyāhārābhāsasya kāryakāraṇabhāvo jñātuṃ na śakya iti upapāditam | adhunā tu anvayavyatirekāsaṃbhavāt vastuvṛttena asau na bhavati,- iti prakaṭayati na ca iti | naca yukteti saṃbandhaḥ | vyatirekābhāvaṃ darśayati tathā iti | bālo rudan na abhisandhatte- paraḥ śṛṇotu- iti ekākitve'pi janākīrṇatve'pivā kutaścit duḥkhādasāvavyaktadhvaninā rudannupalabhyate, naca paratra rodanābāso na utpadyate | nanu mā drākṣīt iti abhisandhāne'vaśyamāvaraṇāpavāraṇādinā bhavitavyam | tatra ca tadanutpattirastyeva, kaḥ prasaṃgārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ- evamucyamāne apavāraṇena saha tadābhāsodayasya kāryakāraṇatā syāt, na abhisandhinā, sa ca iha anumeyatvena prakrāntaḥ | āvaraṇopasaṃhārābhāso'bhisandheḥ kārya iti cet, tatrāpi āvaraṇaṃ maitro'yamupasaṃharati,- iti caitreya ābhāsaḥ, tasya āvaraṇāntarābhāvādiviśeṣānveṣaṇe'navastheti na kiñcidetat | mā drākṣīditi ca abhisandhāne'pi (page 125) āvaraṇopasaṃhārayoge'pi sarvajñakrimiprabhṛtipramātrantaragatābhāsasahasrodayaḥ,- iti naiva tathābhisandhānābhāve tathābhūtābhāsānudayo yukto'vyatirekāt | yata evaṃ vijñānavādina etat na upapadyate, tat iti tasmāt hetorasmanmatameva ayaṃ svecchayā patati gacchati dhāvati,- ityevaṃ lokena yadapadiśyate patanādyasmadarthaviśrāntaṃ kuḍyādipatanavilakṣaṇaṃ pramātrantarapratibhāsākṣepakaṃ tena kṛtasākṣikamavalambanīyam | kiṃ tat | āha, buddhyā jñānena uditayā samīhayā icchayā prayatnaparyantayā yukto yaḥ pramātā maitraḥ, tasmādavicchinna eva yo vyāharāmīti ābhāsaḥ svātmani pratyakṣapratibhāsī tata eva āntarasparśanādyavagatasthānakaraṇābhighātakāraṇopayogakrameṇa utpadyamāna iti avadhāritaḥ; tasminneva yataścaitraḥ pramātā parameśvareṇa ābhāsāntaraikyādupasaṃhṛtya ekībhāvena sṛṣṭaḥ muhurmuhuraviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ | kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 112) iti sadāsṛṣṭivinodāya ...................................... | (u. sto. 22|9) iti ca nyāyena, tataḥ so'pi sarvaṃ maitravadeva avabudhyate, paratastu śarīrādyahaṃbhāvadārḍhyāt svaparavibhāgagaṇanāpagamāt vikalpayati - maitro vyāharati- iti evamīśvaravādisaṃmatametaditi upasaṃhāragranthādasmāt mantavyam | yadi tu bāhyavādimatatvena tadetat mandamati ityādi yojyate, tadā upasaṃhāro na iha śliṣyati | ekarūpatā tāvat vyavahārasya anena uktā | sā ca bāhyatāyāmapīti labdhocchvāso bāhyavādī āha evaṃca iti | tata eva taddeśakāle yathāvabhāte caitrasya maitrābhāse pravṛttiryuktā | (page 126) aparathā kampate maitra iti yaścaitrasya ābhāsastaddeśābhāsasahitaḥ, sa brahmalokasthamaitrābhidhānapramātrantarajanito na bhavati,- iti kuto niścayaḥ | etāvadeva hi tadā syāt- yadi atra ābhāti svarūpabahirbhūtamiva ca, tadanyataḥ saṃkrāntaṃ darpaṇa iva ghaṭādiḥ | atādṛśasya anyato'saṃkramaṇe vipakṣe bādhakamasti svarūpabahirbhāvaviruddhaṃ tatsvarūpatvaṃ svacchatāyā iva darpaṇaniṣṭhāyā,- iti svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgāt vipakṣato heturvyāvartate, iti sādhyenaiva vyāpyate | caitrapramātari ca ābhāti vyāhāraḥ svarūpabahirbhāvena- maitro vyāharatīti, tadanena anyataḥ saṃkrāntena bhavitavyam,- iti svabhāvahetuḥ | anyaśca taddeśatatkālatvādinā duravadhāra eva | darpaṇe tu bimbamapi pratyakṣāntarasiddhameva iha tu na tathā | darpaṇe ca pratibimbasya bimbānantarabhāvitā na bimbayaugapadyam, iha tu yaugapadye kathaṃ samarpyasamarpakabhāva iti syāt,- iti anavakḷptyā dyotayati | tatrāpi darpaṇe dṛṣṭaṃ yaugapadyamāśubhāvo vā ityāśayena tu pakṣo yatra na uttiṣṭhati iti syāt ityanenaiva dyotayati, nāparasya syāditi | tat satyamuktam- na deśakālaniyamaḥ santānaniyamo naca | naca kṛtyakriyā yuktā vijñaptiryadi nārthataḥ || iti | evaṃ taddeśatvādyanavadhāraṇadoṣamuktvā doṣāntaramapi vijñānavādina āpādayati evaṃca iti | caḥ samuccaye | doṣāntarasya anenaiva vyāharatīti ābhāso vyāharāmīti ābhāsanabimbabhūtena pratibimbabhūtaḥ pṛthagbhāvenābhāsamānaḥ samarpitaḥ, iti nyāyena ghaṭābhāso'pi ahaṃbhāvapṛthagbhāvena asmadarthasāmānādhikaraṇyamasahamāna idaṃ bhavati,- iti prathamapuruṣaucityena (page 127) sthito'nyagatena kenacit samarpita iti āyātam | tatra ca pratyuta doṣaḥ- sarva eva pramātrantaravartina ābhāsāḥ samarpakāḥ prāptāḥ viśeṣābhāvāt | darpaṇadvaye'pi hi anyonyapratibimbārpaṇe'saṃkhyapratibimbodayaḥ, kimaṅga pramātṛkoṭiparārdhānāmanyonyapratibimbārpaṇe | tadāha aparyavasānaṃ syāt iti | kiṃca samarpakasaṃmato'pi pramātrantaravartī asāvābhāso'smadarthaviśrāntivailakṣaṇyena idamiti nirbhāsamānaḥ pṛthagbhāvābhimānayogyatvāt pratibimbakalpaḥ,- iti tasya api arpakeṇa bhāvyam, tatrāpi evam,- iti anavasthā, tatparihārāya tu paryante ghaṭa eva asmadarthasaṃbhinnaḥ sakalapramātṛvyatirikta ābhāsanasāro'bhyupagantavyaḥ ahaṃ ghaṭo bhāse ityevaṃrūpaḥ | tatrāpi ca ghaṭatā yadi na adhikā, tadahaṃ ghaṭaḥ, ahaṃ paṭa iti nirbhāsamānayorghaṭapaṭayoraikyameva syāt | adhikā cet, tatrāpi pratibimbateti bimbena anyena bhavitavyamābhāsarūpatāśūnyeneti bāhya eva arthaḥ siddhaḥ | anena āśayena uktam aparo'yaṃ bāhyārthavādaprakāro jñānabāhyānām iti | tatra ca aṅgīkṛte bāhye'rthe kiṃ pramātrantarābhāsānāṃ pramātrantarābhāsasamarpakatayā pratyuta aparyavasānadūṣaṇānubandhinyā | sa eva bāhyo'rthaḥ sarveṣāmābhāsārpako bhaviṣyati,- iti aparyavasānadoṣaparijirhīṣāṃ parakīyāṃ śaṃkate athāpi iti | vāsanāprabodhamātre teṣāṃ vyāpāro na svapratibimbārpaṇe, vāsanā ca ghaṭasahasrairapi pūrvaghaṭānubhavajanitā pratibodhitā tameva ekaṃ pūrvānubhūtaghaṭābhāsamunmeṣayati, tato na aparyavasānātmā ābhāsānāmatiprasaṅgaḥ | natu iti | ābhāsāntarāṇi parokṣāṇīti na tatra tādṛśadarśanasaṃbhāvanamasti, pūrvānubhūtadeśasya ghaṭābhāsasya ca unmeṣaḥ syāt, deśakālānanunmeṣe (page 128) vā ghaṭamātrasya | ghaṭadvayādestu pūrvānanubhūtasya kuta unmeṣaḥ | nanu ghaṭadvayābhāso'pi abhūt, tadvāsanaiva prabudhyate | satyaṃ, taddeśakālākārasahacarapramāntarāditi viśeṣyatvaṃ tu na kadācidābhāsasya abhūt,- iti tadviśiṣṭaghaṭābhāsavāsanāyā eva abhāvāt kutaḥ prabodho bhaviṣyati yena tadavabhāsodayo bhavet | pṛthagvāsanāprabodhe viśeṣaṇaviśeṣyatāniyamo'vaśyamapūrvo'vabhāsate tadvāsanā ca nābhūdeva kutastu prabodho'dhipatitveneti, anirbhāsamānatve'pīti yāvat | prabodhyate iti vyācaṣṭe tathābhāsa ityādinā | evamabhidhākrame sati tadvastvabhidhīyamānam iti uktaṃ syāt | evaṃ rūpamuktaṃ bhavet | kiṃrūpam | āha pramāntara ityādi iti ityantam | pūrvaṃ prasaṅgaḥ iti ābhāsaparyavasānamadhipatitvaṃ ca prakṛte na upapadyate iti darśayati tuśabdena adhipatistu iti | dṛṣṭaḥ iti mahānase | nanu sūtre hetuḥ prabodhakaḥ kimiti udbhāvya na dūṣitaḥ | āha bāhyārthavādibhireva iti | apūrvaṃ hi atra ucyate | kṛtaśca atra prayāso bāhyārthasiddhyādāvupādhyāyadharmottarādibhiḥ | tathāhi ahaṃkārātmakamanaḥsaptamānāṃ śabdādisukhādijñānānāṃ janikā yāḥ śaktayo vāsanāstadādhārabhūtamekamālayavijñānaṃ svāpamadādau pravṛttijñānasaptakābhāve'pi santānavṛttyā vartamānaṃ tat svasantānavartino nimittasya abhāvāt parasantānānāṃ ca sadā sannidhānāt kathaṃ krameṇa pravṛttijñānāni kuryāt | tata āha dṛśyate ca iti | atra cakāraḥ samuccaye | na kevalaṃ pūrvokto'tra abhiprāyaḥ, yāvadayamapīti pūrvasūtre ya ukto nyāyaḥ- indriyavadadhikaṃ kiṃcit kalpanīyaṃ, sa bāhyo'rthaḥ | yadāryaḥ (page 129) ............................. bāhyasiddhiḥ syāt vyatirekataḥ | iti | nanu īśvarādvayavādinā api svapakṣe doṣānāpattiruktā | satyaṃ, sakalalokaprasiddhavijñānabāhyavastuvādo'pi yadi na ghaṭeta, tadīśvarādvayavādasaraṇatā samastagatikṣaye satyaṃ prāmāṇikānāṃ yuktā, ghaṭate ca asāviti kimalaukikadurāroahavādāntarārohaṇaprayāsena | tadāha īśvarādvaya iti || 5 || evaṃ bāhyārthavādinā vijñānanaye pratiṣiddhe cet ityanena bāhyārthasaṃbhāvanāyāṃ dṛḍhīkṛtāyāmīśvarādvayavādī āha syādetadavabhāseṣu teṣvevāvasite sati | vyavahāre kimanyena bāhyenānupapattinā || 6 || kintu iti vākyaśeṣaḥ | saṃbhāvyeta tat yat bhavatā uktaṃ, kintu bhavaduktasaṃbhāvanāto'pi dṛḍhatamasaṃbhāvanāntaramasti | yadivā tava iyaṃ tāvat saṃbhāvanā tad dṛṣṭe'pitu, etat iti vakṣyamāṇaṃ yadasmābhiridamadhikaṃ saṃbhāvanāyogyam | kiṃ tat | āha teṣveva iti | iha nirākaraṇe kathaṃ tasyaiva grahaṇamekasāmagrīkatvamindriyādāvapi samānaṃ, parasya ca na paraniṣṭhatā yuktā [ka. na yuktā pāṭhaḥ |] paratvasya ananyaniṣṭhatāprāṇatvāt, tadanātmaprakāśanaṃ svabhāva eva bodhasyeti ayuktam | yat bādhitaṃ, tat svabhāva eva na, pītimā iva śaṅkhasya | bādhitaṃ ca jñānasya anyaniṣṭhatvamiti svabhāvatāvyāpakasya abādhitatvasya viruddhamupalabhyate iti | tadavaśyaṃ satyapi bāhye'rthe tatsamarpiteṣu ābhāseṣu bhavatā api aṅgīkṛteṣu teṣveva iti ca niḥsapatnatayā vijṛmbhamāṇeṣu | etaduktam- anumito'pi bāhyo'rthaḥ prakāśamāna eva vaktavyaḥ, prakāśādbodhe(dbhede)hi aprākaśanaprasaṅgādanumitatvamapi vastuno mūrchāprāyaṃ bhavet | (page 130) ata eva pramātrantaramapi anumitamanumānasaṃvidaścet bhinnamasti, tat sahopalambhaniyamavedyatvādirheturanaikāntikaḥ syāt, tataśca asti tāvat saṃbhavaḥ- yat vijñānabāhyaṃ cakāsti iti nīlādayo'pi bāhyā bhaveyuḥ, naca etaducitamanābhāsanaprasaṅgāt, adhyakṣaṃ ca prakāśaḥ, tadbhinnamadhyakṣasiddhamiti asat, evamekarājyena ye vijṛmbhaṇayogyā ābhāsāḥ, naca anupayoginastaireva anyonyaṃ vyavahārāt, kalpiteṣu api bāhyeṣu tadābhāsenaiva prakāśamānaiḥ, krayavikrayadānapratigrahābhāsādirvyavahāra iti teṣu samāpte vyavahāre anyena prakāśātiriktena tata eva aprakāśatvāt niṣpramāṇakena bādhakapramāṇanirastena ca [ka. kha. cā pāṭhaḥ |] bāhyārthavargeṇa kimadhikena anviṣṭena,- iti sūtrārthaḥ | arthaiḥ iti bāhyatayā api kalpitaiḥ | bāhyaśca arthaḥ sāvayavaniravayavobhayavilakṣaṇo viruddhadharmādhyāsādikaṃ dūṣaṇamavalambya pramāṇabādhitaḥ | avayavini dūṣite tadbhaṅgakramānumeyānāṃ paramāṇūnāmapi abhāvaḥ | dṛśyamānadravyābhāve tanniṣṭhaguṇakarmasāmānyādeḥ kā vārtā | tadabhāve kaḥ samavāyaḥ | dṛśyamānakāryagataviśeṣopayogitayā ca ātmakālākāśādīnāṃ kalpaneti tadabhāve na kiṃcit bāhyamasti | yat sūtraṃ muneḥ- sarvāprasiddhiravayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|1|34) iti | niravayavaśca paramāṇurūpo'rthaḥ pramāṇabhādhito bahubhirbahubhiḥ prakāraiḥ ṣaṭkayogādikaṃ vikalpya iti vṛttigranthasya yojanā | etat sarvaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati vyavahartrapekṣayā ityādinā | vyavahartraiva anviṣyate vastutattvam | (page 131) na hi tadanveṣaṇaṃ vyasanamātram | nirapāya iti apāyaḥ pramāṇābhāvo dūṣaṇasaṃbhavaśca, tadrahitā adhikatara iti ābhāsā eva darpaṇāt pratibimbāni iva saṃvedanādadhikāni, yacca tato'pi adhikataraṃ na kvacit bhāvi tata eva dṛṣṭaṃ, tacca vastu kathaṃ svacchandaceṣṭitamiti na pramāṇabalopanatamityarthaḥ | dṛṣṭaṃ ca idaṃ prāmāṇikānām- yat satyapi vastuni anupayoginā aṃśena na prayasyanti vicāritena yathā indriyādiṣu ṣaḍdhātusamīkṣākārādyo bā(vā)rhatyo vā | etairhi [ka. ekaiḥ pāṭhaḥ] bhūtapañcakaṃ cetanā ca itīyati vyavahārasamāptiraṅgīkṛtā tatrava anyasya indriyāderanupraveśāt | anyairapi bhūtacatuṣṭaye vicitramelanoditasaṃvedanākhyavikāraviśeṣe'nuditatadvikāre ca grāhakagrāhyavyavahārasamāptirupagatā | yathaiva ityasya tathaiva ityanena saṃbandhaḥ | syādetat iti saṃbhāvanāṃ sautrīṃ vyākhyātuṃ dṛṣṭāntadvayopādānam | anaṅgam ityanena kimanyena iti sautraṃ vyākhyātam | anupayogino'pi vastuno vicāracañcuranviṣyatāt tattvam, iha tu bāhye'rthe idamapi nāsti,- ityāha nāpi iti | anena anupapattinā iti vibhaktam | pratītiparamparātmaka iti | krayavikrayāderapi tathāprakāśanameva prāṇāḥ | yadeva idamasya itthaṃ prakāśate tadetenaiva mama prakāśamānasya prakāśamānāyāmeva arthakriyāyāmupayogaḥ | tadanena ubhayoḥ prakāśamānena mūlyena svopayogaṃ prakāśamenaṃ karomi,- iti | hi yasmādevaṃ, tat iti tasmāt | bāhya eva iti saugataistāvadadhyavasāyabalāt prāmāṇyaṃ vadadbhiranumānamapi bāhyaviṣayameva,- iti uktaṃ prāmāṇyaṃ vastuviṣayaṃ dvayorapi ...................... | (page 132) iti | asmanmate tu vikalpasya avaśyaṃ vastuniṣṭhatvameveti uktaṃ bhrāntitve cāvasāyasya .................... | (1|3|5) ityādyantare | tata eva yadāha bāhyavādī- vikalpasya asatyaprakāśanatvamiti, tadasmanmate niravatāraṇameva [ka. niravataraṇaṃ pāṭhaḥ |] sākārajñānavādinā vikalpaḥ svātmani prakāśaḥ, arthe tu avasāyaḥ,- ityukte kathamasatprakāśanam | tadāstāṃ tāvat | vikalpapratibhāsitā iti upalabdhikriyākaraṇatayā sāmānyendriyaṃ, niratiśayasukhatatsādhanaviṣayatayā svargaḥ, anāhṛtasahajānandaghanataikasārapūrṇatātmanā apavargaśca abhāvabhuvamabhyeti eva anyathā abhilaṣaṇīyatvatatsādhanānveṣaṇatadupadeśatadavadhāraṇatada- nuṣṭhānādyayogāt | yadāha granthakṛdanyatra- iṣṭārthitāyāmiṣṭaṃ vā vimṛśyeteṣṭakāri vā | nacāpyadṛṣṭamiṣṭaṃ dyaurapīṣṭā dṛṣṭabhogabhūḥ || iti | arthakriyāpi ca ābhāsamānatayaiva abhilaṣaṇīyā,- iti sā api ābhāsaviśrānteti tato'pi na bāhyasiddhiḥ | yathāca bhaṭṭaḥ ābhāsabhede tvarthaḥ kaḥ ........................... | iti upakramya yatphalāyeti cejjñānaṃ tatphalāyeti [ka. tatphalaṃ veti pāṭhaḥ |] kā gatiḥ || iti ābhāsaparamparāmeva vyavahāropakaraṇabhūtāmavādīt | tataśca prasiddhyaiva bāhyaḥ sidhyati,- iti pratyuta viparītametaditi ābhāsānāmeva vastutāmabhidhāya prāmāṇikatvāt svayaṃ svapakṣe dūṣaṇamaśaṅkya darśayati āśayaśuddhipradarśanena avitārakatāṃ vaktuṃ kevalam iti | paryanuyojyamidam paryanuyogārham | kim | āha ābhāsamānatāyāḥ iti | pūrvamūrdhvaṃ ca (page 133) iti | purastāt tu na parastāt tu na kālādhvasaṃkocamābhāsasya darśayan ābhāsanamavaśyaṃ bhavane ca abhavane ca nimittamapekṣate | tat cet na asti, tat nirhetukatā | tataśca kāryakāraṇābhāvāt ghaṭārthī na mṛdamāharet, na kumbhakārakulamabhigacchet, na dhūmārthī hutabhujamādadīta | kāryakāraṇatāmūlaśca jñāpyajñāpakabhāvo yataḥ | pratyakṣeṇa tāvat janakasya ekasāmagryadhīnasya vā grahaṇam | kāryahetostadbhāva eva prāṇāḥ | svabhāvahetorapi- ekasāmagryadhīnasya rūpāderasato gatiḥ | hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat || iti | ayameva nītimārgaḥ sarvatra- iti vakṣyate kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ (2|4|11) iti | etāvāṃśca vyavahāraḥ sannirnimittakatve vighaṭate | nanu śaṅkitametat dūṣaṇaṃ, kiṃ dūṣaṇameva | netyāha etacca iti | cidātmaiva hi deva ........................... | (1|5|7) iti, svāminaścātmasaṃsthasya ........................ | (1|5|10) ityādyuddeśeṣu yata etadapi adūṣaṇam, anyaśca doṣo nāsti, tata etadāyātamiti darśayati evaṃca iti ityapi yāvat, paramabhūmirāgameṣu paramarahasyāpi satī naiva anābhāsamānā bhavati, apitu ābhāsamānaiva, - iti tātparyam | etadādisiddhasūtre ca vyākhyātaṃ, mahāgurubhiḥ śrīśivadṛṣṭāvādisiddhe samastaśāstrārthapratijñāheturūpatvena vyavahārasādhanapramāṇapradarśanaṃ svaprakāśe'pi bhagavati nirūpitam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe | tatra yaduktaṃ pūrvaṃ puruṣa evedaṃ sarvam iti aviśeṣeṇa yadadvayamupakrāntaṃ, na tat samyagadhirohati hṛdayam | ghaṭādīnāmanyonyavilakṣaṇānāṃ sphuratāmekarūpatvamiti (page 134) hi niryuktikaṃ sahasaiva vacanamātrakeṇa kaḥ pratīyāt | tasmāt jīvadbodhasopānavyavadhānena advayābhidhānamucitamiti | tat saptamyā sūcitam | tacca ābhāsasvarūpatvena svaniṣṭhatvābhāve jaḍānāmanyasaṃlagnatāyāṃ tadanyatādātmyaparyavasāyināṃ bodhātmatvādityanena [ka. tmakatvāt pāṭhaḥ |] nirūpitāyāṃ vyākhyātaṃ bhavati,- iti hṛdaye gṛhītvā ghaṭādīnāmiti ṣaṣṭhī prayuktā ābhāsasvarūpatvādityetadapekṣāmukhyatvena | svātantryādeva ananyāpekṣasvātmaparāmarśarūpatvādicchāśakterna prasarapratighātaḥ, tata eva aniruddhatvādicchāprasarasya dṛkkriyātmakaḥ prasaro nityapravṛttavartamānarūpaḥ | yadāha sa eva śrīmān sa yadāste cidāhlādamātrānubhavatallayaḥ | tadecchā tāvatī jñānaṃ tāvattāvatkriyā tathā || (śi. dṛ. 1|3) iti upakramya evaṃ na jātucittasya viyogastritayātmanā | śaktyā nirvṛtacittvasya tadabhāgavibhāgayoḥ || (śi. dṛ. 1|6) iti | anena ca saṃvidānandātmanaḥ sarvatra ekarūpatvena anapāyitvena dharmirūpeṇa śaktimadātmanā avasthitasya bhagavataḥ svātantryodrekabalena unmeṣyamāṇānāṃ ca icchādīnāṃ śaktitvaṃ tisṛṇāṃ devīnāṃ darśitaṃ, yato'sau tryambaka iti prasiddhaḥ | tathāca śatarudriyaṃ tisro devyo yadā cainaṃ nityamevābhyupāsate | ityādi | aviratasphuraṇatvādeva navābhāsayogābhāvāt na tatra pramāṇamupapadyate upayujyate vā | ata eva na vidyate ādiryasya tathābhūtaḥ sarveṣāṃ ca ādibhūtaḥ | etat vyākhyātam ādisiddhe (page 135) ityatra vistarataḥ | iyatā sphurat iti vyākhyātam | śatṛpratyayāvatra pravṛttau | vyāpnuvan bhavati iti vibhurityukte vyāpanīyaviśeṣānabhidhānādaśeṣavastvantarbhāvena darpaṇavat vaiśvarūpyāvabhāsanasāratvaṃ vibhutvamuktam | evaṃ yataḥ sarveṣu bhāveṣu ahamiti svatantrastato'niruddhecchāprasaraḥ, tato'pi prasaraddṛkkriyāyogāt prakāśavimarśatādātmyayogena pramāṇādyanapekṣo'kālakalitaḥ, iyatā labdhavaiśvarūpyastadavyatiriktasyaiva darpaṇābhāsavaicitryavadābhāsabhedasya prakāśanāt | iyati ca siddhe pūrṇatvasya balādeva lābha iti vyatiriktākāṅkṣāvaikalyāt prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ | uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ || svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca | (aja. pra. si. 23) iti nayena paramānandaprakāśasvabhāva iti yathopayogaṃ kramamāśritya sūtrapadānāṃ vyākhyānaṃ kṛtam | nirvṛtacit iti nirvṛtirvidyate nityaṃ yasya,- iti matvarthīyājantena samāsaṃ kurvan atyantāviyogamekārthībhūtatāṃ ca prakāśānandayordarśayan vijñānānandarūpasya bhagavato dharmitvaṃ nirūpayati | svākāra eva iti | ghaṭādīnāṃ pāryantikaṃ yat pāramārthikaṃ rūpaṃ, sa eva svākāraḥ, svamātmānameva ca ghaṭādīnāmākaroti iti svākāraḥ | sa ca śreyorūpatvāt śivaḥ sarvakalpitagrāhakapāramārthikasvabhāvatvāt paramātmā, prasiddhabrahmaviṣṇurudrādīśvarabhāvaprasaraparigrahāt parameśvaraḥ pramāṇavyāpāranairapekṣyeṇa sphuraṇāt siddhaḥ | evam iti anenaiva prakāreṇa, idaṃ ca anyatra uktaṃ śrīśivasūtreṣu | teṣām iti ghaṭādīnāṃ prakāśātmatayā iti jīvadbodhasopānakrameṇa (page 136) paramātmarūpārohaṇaṃ, paramātmanaśca vaiśvarūpyam | viśvaṃ ca sthūlapṛthivyādisūkṣmarūpādibhedena daśadhā, karmabuddhyantaḥkaraṇabhedena trayodaśadhā, sthitena tajjaḍābhimatabhāvopādānarūpakṣubhitaguṇatattvatatkāraṇaprakṣubhita- samastasāmyātmakaprakṛtitattvayogena [kha. karaṇākṣubhita pāṭhaḥ |] dvidhā, uktarūpaitadbhedagrahaṇaprāṇapuṃstattvatadāvaraṇopakaraṇa- rāganiyatikalāvidyākālamāyātmanā saptakena, āvaraṇahānitāratamya- kramavibhaktavidyeśvarasadāśivaśaktiśivalakṣaṇatattvapañcakena ṣaṭtriṃśadrūpaṃ paramātmani bhagavati śrīmatparamaśivabhaṭṭārake'bhedabhūyaṃ prāptam,- iti ekaiko'pi paramāṇuḥ saṃvedakadvāreṇa tāṃ paramātmabhūmimabhedena upasaṃkrāntastadviśvarūpasvabhāva eva | tata eva śrīmadviṣamadṛśi pramātṛbhedasaṃbandhakṛtāḥ pañcadaśādibhedāḥ pṛthivyādiṣu śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ vibhidyate | svarūpasahitaṃ tacca vijñeyaṃ daśapañcadhā | (mā. vi. 2|2) ityādinā nirūpitāḥ,- iti āstāṃ tāvadiha | pradeśo'pi iti etadādisiddhasūtre'pi vyākhyātam | naca etat vacanamātraṃ, nāpi śuṣkayuktimātram, apitu ānubhavikaṃ tathaiva arthakriyāsaṃbandhadarśanāt,- ityāha ata eva iti | āstāṃ svasaṃvedanatattvam | tatra hi kimucyate | parameśvararūpatāyāṃ jaḍamapi yāvaccharīramitthamiti evakāraḥ | sidhyati iti vyastatattvatādātmyabhāvanāto jalena jalarūpī syāt sthalena sthalatāṃ vrajet | ityādiyuktibhiraparasiddhilābhaḥ, samastatādātmyabhāvanayā [ka. bhāvanāyāṃ pāṭhaḥ |] jīvanmuktatāyāṃ parameśvaraikarūpatāveśāt parasiddhilābhaḥ | yat mayā stutaṃ (page 137) ātmanyeva na māmi nāma visaradromāñcarekhāṅkura- krāntyā kiñcidaṇīyasīrapi diśo jānāmi rundhe haṭhāt | yanme bhairava bhairaveti raṭato hṛdgranthivisphoṭana- truṭyatpāṭavapāśapañjarabharaḥ kāyo'pi mokṣāyate || ityādi | ghaṭādikamapi ca iti tata eva mantratādātmyabhāvanāpūjita- kalaśasthaṇḍilākārādisannidhānāyattāni viṣabhūtaśamanādīni kṛtyaśatāni dṛśyante | rahasyaśca ayamartha iti na atīva pratato'tra avasare | abhiniviśya iti gāḍhena mūrkhaśrotriyāgrahatulyena [ka. śrotriyagraha pāṭhaḥ] tiraskārāsahiṣṇunā abhiniveśeneti yāvat | tadatiriktam iti dṛṣṭaṃ prayojanamadṛṣṭaṃ ca ābhāsebhya eva, garuḍavikalpāśca viṣaśamane ābhāsādarthakriyājñānamātrasya nirviśeṣatvāt | kiṃ bahunā | parapuruṣārthalābho'pi tathābhāsabhedāyatta iti ko'nyo'bhilaṣyate artho yo na sidhyedābhāsaiḥ, sidhyecca ābhāsabāhyaiḥ | yadāha tatrabhavān buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu | teṣāmanyena tattvena vyavahāro na vidyate || (vā. pa. 3|7|108) iti | anena prakhyopākhyārūḍhasya eva prakāśavimarśadaśāviśeṣāśrayeṇa vyavahāropayogo darśitaḥ, vikalpasvapnādyābhāsānāṃ ca sphuṭaṃ hlādādihetutvaṃ na jñānamātratayā | naca niyataiva arthakriyā, abdhijalaṃ tṛṣamapi kurvat na vastu | ābhāsāntarabhedastu sarvatra samānaḥ | na pramāturadhyavasānaṃ bhāvānanyathākartuṃ śaktam | abhilaṣitā api mṛdo'pi kanakārthakriyārthī dṛṣṭa iti kiṃ tena | caśabdaṃ vṛttigataṃ pramāṇabādhitaḥ ityetadānantaryeṇa tāvat vyācaṣṭe na kevalam iti | bāhyasya sādhakaṃ tāvat pramāṇaṃ (page 138) pramāṇadhaureyameva pratyakṣaṃ pareṇa uktam, tat pratyuta prakāśarūpaṃ prakāśābhedameva sādhayatīti | tameva cakāraṃ viruddhadharmādhyāsādeḥ ityetadanantaramapi yojanīyamiti vyācaṣṭe tathā iti | tathāśabdena na kevalamityayamarthaḥ samuccayena ākṛṣyate | naca kevalamidameva bādhakaṃ yat pramāṇamukhena pravṛttaṃ, yāvat svato'pi iti svamukhena prameyasvarūpanirūpaṇapravṛttapratītidvāreṇa api pravṛttaṃ prameyasvarūpameva sattvāviṣkaraṇena unmūlayatyeva [kha. unmūlayatīva pāṭhaḥ |] bāhyamiti yāvat | pūrvakaṃ hi bādhakaṃ prameyasvarūpamanapekṣyaiva sāṃśamanaṃśaṃ viruddhamaviruddhaṃ yat bhavatu, tat bhavatu | prakāśāt bhinnaṃ na prakāśate iti tu sarvagrāsena [kha. grāsanapravṛttam pāṭhaḥ |] pravṛttam | idaṃ tu madhyamaṃ yadyevaṃ syāt, kathamitthaṃ prakāśate | atha evaṃ, tat kathamevamiti meyaṃ ca bhāsanaṃ ca apekṣya [kha. kṣyaṃ pāṭhaḥ |] tṛtīyaṃ tu bhāsanānapekṣayā śuṣkameva vastu āśritya bhaviṣyati pratītyanapekṣatve ca iti | evaṃ sthite madhyamaṃ bādhakamāha ekānekarūpatayā iti | pratītistāvat paṭo'yaṃ vicitro vitata ityevaṃ vastuviṣayavartinī [kha. vartiniḥsandhibandhatvāt pāṭhaḥ |] sandhimattvādekaṃ vitatatayā vicitratayā ca deśākārabhinnaṃ prameyamāgṛhītamabhimanyate, naca tathā tadvastu ekatvānekatvayoranyonyaparihāreṇa virodhāt | nanu yadeva ekaṃ, tadeva idamanekaṃ nirbhāyāt | syāt virodho, natu evamiti paramatamāśaṃkate atha iti ādau | dūṣayati tadapi na iti | avayavadharmeṇa yadi avayavo(vī)na samāviśyate, na kadācidavayavini calatīti, āvriyate iti, rajyate iti vā buddhirbhavet | nahi avayavasparśamavadhūya sākṣādavayavini kaścit kampāvaraṇarāgādīnupadadhyāt | atha samāviśyate, tadekāvayave kampādimati (page 139) yathā taddharmasamāveśādavayavī kampādimān, tathā kampādyanāviṣṭāparāvayavadharmasamāveśādakampādimān; evamavayavanāśānāśābhyāmavayavināśānāśavaiśasamiti samānavāsanāvasaropanatamahotsavabandhumaraṇajanitātiharṣaśokāve- śivallabhabhāminīyugalahṛdayānuvartanavyasanaparavaśahṛdayanāyakavat kaṣṭāṃ daśāmadhiśāyita eṣo'vayavī varākaḥ | sarvātmanā iti tatraiva vartamāno'nyatrāpi vartate iti vyāsajyā vṛttiriti yaducyate, tat pramāṇavṛttamavadhīrya svacchandābhidhānam | tadanyayoravirodhena ekatve vyāsajya iti ko vyāsaṅgārthaḥ | vitatatvaṃ ca na ābhāsetaiva | virodhe vā tadvṛttitvātadvṛttitve kathamekasya syātām,- iti ko vyāsaṅgārthaḥ | tatra tadvṛttitvameva anyatra anyavṛttitvamiti | tatra iti viṣayabhedādavirodho rūpasyeva | rūparasayorupādānasahakāritābheda ityapi asat | nahi rūpasya rūpatāṃ muktvā anyatkiñcidupādānatvaṃ sahakāritvaṃ vā | tadeva tu rūpaṃ kṣaṇikaṃ kāryamiti yathā anyāpekṣavyavahāramātrapātraṃ, tathā niyataparabhāvasadṛśāsadṛśavastvantarāpekṣayā upādānasahakārivyapadeśāvakāśasahiṣṇu syāt | vyavahāravirodho na vastu bhinatti tadanāśrayatvāt | tadanāśrito'pi yadi vastu bhindyāt, ghaṭapaṭau bhinnau vijñānaṃ bhindyātāmiti aniyamo bhedasya bhavet | avalokyate ca niyamaḥ | tato bhedasya kāraṇaṃ tadāśritatvaṃ tadviruddhaṃ ca tadanāśrayatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tata eva avikalaṃ vastubhede kāraṇaṃ vastugato virodhaḥ, sa ca deśabhede sthiravyavahārabhede | ekasya hi maitrasya svagṛhe sukhāsīnasya yadi vyavahartāro bhinnatayā rūpaṃ vyavaharanti, mama mitraṃ, mama śatrurmama madhyastho, mama na kiṃciditi; na iyatā sa svātmani svarūpavaiśasamāpatadabhimanyate | (page 140) yadi svāmī ruṣamāviśya brūyāt- iha āsīnatāmanujjhanneva bhavānadhunaiva yadi na bahiratastiṣṭhatīti, tadayaṃ deśabhedamativipratiṣiddhamabhimanyeta mṛtyuvadanapatitatāmeva ātmanaḥ | tatra iti ca yaduktaṃ, tadapi vacanamātram | evaṃ hi sa ghaṭaḥ paṭa iti ekaṃ vastu bhavet, tatra tādṛktaiva, anyatra asya paṭateti na ghaṭapaṭarūpātiriktaṃ kiṃ tadanyaśabdadvayavācyam | deśa iti cet, tadbhedāt punarapi virodhaḥ | ihāpi tau digbhāgabhedabhinnāvayavau muktvā kimanyadasti yat tatra anyateti codyate | tat deśāntarabhedopagame punarapi virodha eva, ekaikāpāye sā ? vināśaḥ sarvāpāye tu vinaṅkṣyanti | ko'tra doṣa ityāha ekaika iti avayavāśritatvāt | bhinnena evahi sahārtho ghaṭate putreṇa iva pituriti bhāvaḥ | evaṃ kāṇādasaṃmataṃ bāhyaṃ dūṣayitvā vaibhāṣikaparibhāṣitamapi dūṣayati- atha iti niravayavāḥ iti | tata eva na śaṅkito viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ | saṃcitāḥ iti puruṣakarmādhipatyādidarśanavṛṣadaṃśadarśanādiprāpakādāloka- timirāṇubhiravyavadhānāt nirantarabhāvena avatiṣṭhamānā iti yāvat | naca evaṃ paramāṇumayatve iti | vaitatyaṃ digbhāgabhedavattvam | tacca bahūnāṃ paramāṇūnāṃ bhinnadeśatve'mūrtatvena anyonyarūpadeśākramaṇayogyatvābhāvāt pratilabdhe kimiti na ghaṭate ityāśaṅkya āha tathāhi iti | ayaṃ bhāvaḥ- yadi sāntarāḥ paramāṇavo ghaṭaḥ, tadadṛśyatā, saṃcayasya avadhiniyamābhāvaḥ, arthakriyānupayogaḥ, dhāraṇākarṣaṇādyasaṃbhavaḥ, ālokapuñjaghaṭayorekadeśa eva darśanam, [kha. deśadarśanaṃ pāṭhaḥ |] pārthivataijasādivastvantaradṛkprasaṅga iti śataśo doṣāḥ; nairantarye tu parasparasaṃśleṣaḥ | tatra paramāṇoḥ paramāṇunā āśleṣe anupāśliṣṭaṃ (page 141) bhāgāntaramasya aparaṃ nāsti, aparasyāpi evamiti dvāvapi militau na adhikaṃ rūpaṃ samutthapayeyātām | evamanyamelane'pi vācyam | tadāha ananta iti | evaṃ kramasaṃśleṣe doṣaḥ, akramasaṃśleṣe tu vakṣyati ekaparamāṇusaṃpṛktasya ityādinā | madhyamaparamāṇorhi yugapat paramāṇū yadā yojyete, tadā ekaparamāṇusamāśliṣṭena rūpasarvasvena madhyavartī paramāṇuḥ saṃśliṣṭa iti tau pūrvāparasaṃmatāvapi paramāṇū tanmadhyavartiparamāṇumagnaśarīrāviti ekaparamāṇumātranirbhāsaprasaṅgaḥ | avyāpyavṛttitā ca na saṃyogasya atra upapadyate avyāpanīyasya aṃśāntarasya asaṃbhavāt | dvābhyāṃ saṃyuktābhyāṃ dvyaṇukaṃ ca avayavirūpaṃ yadi ārabhyeta, tat tadārambhakāpekṣayā paramatvatyāgena aṇurūpaṃ kiṃcit sthūlamityapi syāt | dūṣitaśca ārambhaṇīyo'vayavī | ādarśane iti nirvikalpe ālocane ityarthaḥ | anupalakṣaṇīyatvam iti aniścaya iti yāvat | nanu bahavaḥ paramāṇavo gṛhyamāṇā itthaṃ cakāsati | tat ke'mī paryanuyogā ityāśaṃkya āha prathama iti | digavabhāsabhedātmā yaḥ saṃniveśaḥ, sa cet paramāṇusamūhe gṛhyamāṇe abhimānamātrasāraḥ, tat paramāṇusamūhatvāviśeṣāt kvacidṛjurayam, anyatra vakro'yam, aparatra caturaśro'yam, itaratra tryaśrirayam,- iti niyamena sarvapramātṛsaṃvādī bhinnārthakriyākāritvena pratibhāso na bhidyeta | tathā tathā te paramāṇavaḥ ityapi tathāśabdacchannaṃ bāhyavastuniṣṭhaṃ kimapi paramāṇutātiriktaṃ tattvāntaramurarīkaraṇīyameva,- iti ekāntaḥ | yadevaṃbhūtaṃ, tat cet na aṅgīkriyate bahirasti,- iti; tarhi nīlasya api kiṃ bahiḥsattāṅgīkaraṇatvena | nīlānupagame ca kasya paramāṇutvaṃ sādhyeta | siddhe hi nīle tasya vastuvyāpakaviruddhadharmā- (page 142) nadhyāsaviruddhadharmādhyāsayogāvinābhūtāvayavirūpatāpratiṣeḍhe niraṃśaparamāṇurūpatā kālabhedābhāvācca kṣaṇikatā sidhyati arthakriyākāriṇo vastutvāt, dikkālabhede ca viruddhadharmayogāpattyā avaśyamavastutvāpatteḥ | deśataḥ kālata ākārataśca saṃkucitameva nīlam, natu vitataṃ, nāpi sthiraṃ, nāpi citram,- iti hi vyavatiṣṭhate | tat nīlamarthakriyākāri cet, tadaṅgīkṛtamṛjuvakratādyapi vastusadeva upagamyaṃ tena vapuṣā arthakriyopapatteḥ | nīlasya ca paramāṇutayā anavasīyamānatvādidamapi anyatra anavakāśaṃ śuddhanīlasya arthakriyākāriṇo'dhyavasāyena viṣayīkārāt tāvata eva arthakriyākāritvāt sattvamanyasya saṃniveśasya sthairyavadasatteti | etadāha nanu iti | ekasmin jñāne bahavaḥ paramāṇavaḥ pratibhānta itthaṃ pratibhāsanayogyā iti ta etāvadeva idamiti yāvat | atha tṛtīyaṃ bādhakamāha svarūpeṇaiva iti | ṣaṭkoṇe devanākṣādau yadā aṇavaḥ samīyante, tadā dhruve [bruve ka. pāṭhaḥ |] avadhibhāvena āśrite madhyavartini ekatra yugapadeva saṃlagnāḥ ṣaḍaṇavaḥ | yadi na kalpyeta, tat samaṣaṭkoṇavastusamudayaḥ kathamiti tasya madhyavartino'vaśye ṣaḍbhāgā āpadyante | bhāga eva aṇuriti cet | tatrāpi eṣaiva vārtā | tataśca tadeva idamāyātamavayavāvayaviprasaṅgaśca evamāpralayāditi | ekadeśavṛttiḥ saṃyogaḥ ityapi ekadeśayogameva ākṣipati | avyāpyavṛttisaṃyogaṣaṭkopādhikṛto'yaṃ bhāgaṣaṭkabhramaḥ ityapi asāraṃ niraṃśatāyāmaṇoraṇutvenaiva avyāpanasya śabdamātrasāratvāt | niraṃśe'pi hi mahati bhavet tatpradeśayogasya kalpitasya ākāśādāvakalpitasya vā parvatādau saṃbhavāt | tathā iti ṣaṭkoṇatayā | tadapi vā iti nipātadvayena idamāhakaścidapi (page 143) saṃniveśo na upapadyate | pārśvasaṃbhavāyatto hi sarvaḥ saṃniveśaḥ | pratibhāsabalotthāpito'yaṃ saṃniveśābhimāna ityapi na yuktam | pratibhāsasya niyāmakahetvabhāve niyamena kvacideva kathaṃcideva saṃniveśābhimāna ityayamarthastāvat niryuktikaḥ | arthakriyāyogaśca yobāhyārthasadbhāvapratipādane mūrdhābhiṣiktaḥ, sa sarvaḥ saṃniveśāyatto na mṛtparamāṇumātrāyatto ghaṭamṛtpiṇḍayorekārthakāritvādṛṣṭeḥ | tathā tathā te paramāṇavaḥ ityapi nibhṛtabhaṇitimātraṃ na saṃniveśādhikyaṃ viśeṣaṃ pratyākhyāya upapadyate | yacca ucyate- jñānamekaṃ gṛhṇadeva aparaṃ gṛhṇātītyetāvatā vaitatyābhāso dvitvāvabhāsavat,- iti, tatra api yathā tathā tayorgrahaṇe asti dvitvābhāso, naivaṃ saṃniveśābhāsaḥ | prajñaptisattve ca asya arthakriyākāriṇaḥ saṃvṛtatve kimaparamanurudhya vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ
vol M00021 · chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6 · lines via source.start/end