yathā
(page 117)
cāndane agnāvanumitsite sāmodatvaṃ dhūmasya yadi tyajyate, tat
vahnimātraṃ siddhyati; na cāndano'gniḥ | yāvat sādhyaṃ
sādhanadharmasya yena vinā na sidhyati, tāvati tadviśeṣaṇaṃ nāma
aṅgīkāryaṃ cāndanāgnyanumāne iva candanāmodavattvaṃ dhūmasya,
na siddhyati ca paragatatvātmakottamapuruṣārthasahitaprathamapuruṣā-
bhidheyaviśeṣaṇavattvena vinā santānāntaram | anaṅgīkāryatve
kāraṇaṃ tat hi, na asādhyasiddhinibandhanatvam | tadviruddhaṃ ca idamiti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yathā ca cāndanatvāpekṣayā candanāmodo na
viśeṣāntaraṃ tatparihāreṇa anāsīnatvāt | tadeva hi tadapekṣayā
viśeṣāntaraṃ, yat yatparihāreṇa āste cāndanatvamiva tārṇatvāpekṣayā |
anyathā gotvādapi śāvaleyo viśeṣāntaraṃ syāditi
sāmānyaviśeṣavyavahāro hīyeta, dvayorapi
gośāvaleyayorviśeṣatvāpatteḥ | viśeṣayośca sāmānādhikaraṇyaṃ
kathaṃ syāt | asti ca tat- gauḥ śāvaleya iti | tasmādanyonyaṃ
viśeṣavyavahārastadvyāpakabhāvena paridṛṣṭāt niyamāt
viruddhamaniyamaṃ prasaktamavalokya vipakṣāt tatparihārānavasthānāt
nivartamānastatparihārāsīnatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca
tatparihārānāsīnatvam, iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | evaṃ prakṛte'pi
vyāpāravyāhārādermaitrakartṛkasya caitrātmake parapramātari
parasantānarūpe yat gatatvaṃ, tadābhāsarūpatvaṃ maitro'yaṃ vyāharati,
- ityevaṃrūpaṃ pracyutāsmadarthaṃ
viśrāntiprathamapuruṣābhidhānocitaṃ tanmaitrīyavyāpārādyābhāsasya
uttamapuruṣocitasya vyāpriye ityevaṃrūpādanyo na viśeṣastatparihāreṇa
anāsīnatvāditi | tataśca yathā dhūmāt cāndane'gnāvanumitsite
dhūmasya candanendhanaprabhavavahnikāryatvamavaśyāpekṣyaṃ, tacca
candanāmodavattvaprabhāvādeva saṃvedyaṃ; tathā hi
tadāmodavattvagrahaṇāya
(page 118)
ghrāṇīyaṃ pratyakṣaṃ prabhavati,- iti
antaḥpuravartinaścāndanahutabhujaḥ surabhidhūmayorasti
pratyakṣaprabhāvodbhūtena vikalpena vyāptigrahaṇam | anumānakāle'pi
āmodamādhuryaviśiṣṭadhūmāvasāyaḥ | evameva
cākṣuṣaghrāṇīyadarśanabaloditamelanāvidhāyivikalpasvabhāvaḥ
saṃbhavati,- iti sidhyati viśiṣṭāt surabherdhūmāt candanendhano
dhūmadhvajo'gnikāryatvagrahaṇa iti cāndanāgnikāryatvagrahaṇe
vyāptigrahaṇavelāyāṃ pramāṇāntaramupayujyate | tacca na
saṃbhāvanīyam | evamiha prakṛte'pi | naca tat prakṛte nirvahati | viśeṣato hi
atra parasamīhā anumeyā | anyathā samīhāmātramanumeyaṃ cet,
piśācaprāyo'pi samīhitā caitreye vyāpārābhāse sidhyet | atha
anumātṛpramātṛsaṃvedanavedyamānatadvyāhartṛrūpābhāsaniṣṭhaiva
samīhā sidhyati, tarhi pramātṛsahasre anumātari
tatsaṃkrāntamaitrābhāsasahasragatavyāhārābhāsasahasrāt
samīhāsahasraṃ sidhyet,- iti
tāvatāmanumātṝṇāmekapramātṛniṣṭhatvena yo
vyavahāramelanalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, sa na syāt | anenaiva ca nyāyena
anumite'pi ghaṭābhāsavati pramātrantare ghaṭābhāsasya bhedādekatra
ghaṭābhāse krayavikrayavyavahāro na ubhayorvyavahartrorbhavet,- iti
punarapi mahābhūtagrastaṃ jagat na jāyate | tasmāt parasamīhāyāṃ
cāndanānalatulyāyāmanumeyāyāṃ
surabhidhūmacāndanāgnigrahaṇavat vyāptigrahaṇakāle paragatatvena
vyāhārābhāsasya paratvena na samīhāyā grahaṇaṃ
samānakālavyavahārakārivikalpavyavaharaṇīyamupayujyate | naca asti
paragatatvam | parasamīhārūpatve hi sāhityavṛttivicchedāvicchedaprāṇe
paraniścayapūrvakaṃ manaśca santānāntaralakṣaṇa iha anumeyapakṣe
vartate iti anyonyāśrayam | evamanumānakāle'pi
maitrātmakacetanarūpaparasantānasamavāyī vyāharāmi ahamiti
(page 118)
mūlabhūmau tāvadayam, tato mayi saṃkrāman saṃniviṣṭo'yaṃ
vyāhārābhāso vyāharati,- ityevaṃ parasantānagatatvaṃ nāma
viśeṣaṇaṃ pramāṇāntaranirgrāhyam | naca pramāṇāntaramatra kramate
parasantānasya atra avadhāvanavagamāt | avagame tu
anumānanairarthakyāpattiḥ | tata eva anumāyāmitaretarāśrayam | tataśca
parasantānagatatvaṃ tāvat durjñānam | jñāte'pi
parasamīhākāryametadvyavahārābhāsarūpamityatra arthe
vyāptigrahaṇāvadhau nāsti pramāṇam | tadetadāha naca parasantāna
ityādi | iyatā ca aṅgīkṛte'pi parasamīhākāryatve tatra pramāṇaṃ nāsti,-
iti uktam | adhunā tu svasantatau vyāharāmi,- ityevaṃbhūtasya
parasantānagatatayā vyāharati,- iti ābhāsasya yā paragatatā
samīhitṛvicchinnasvabhāvatā, sā samīhākāryaiva na bhavati,- iti
bāhyārthavādī brūte vyāhārābhāsasya ityādinā | maitrasya tāvat
vastusthityā evaṃ samīhā vyāhareyamiti, tato vyāharāmīti ābhāsaḥ
svasantānagatastasya udetu tāvat | yastu caitraviśrānto maitro vyāharati,-
ityevaṃbhūtaḥ parasantānagato vyāhārābhāsaḥ sa tāvat na maitrasya
saṃbandhinyā samīhayā kāryaḥ | asamīhito hi asau | nanu
viśeṣasamīhāyāṃ sāmānyamapi samīhitam | satyaṃ, tattu
samīhitaikatamaviśeṣaśarīrameva samīhitaṃ bhavati | anyathā
svātantryeṇa asya samīhitatve kumbhakārecchayā trailokyaṃ kumbhānāṃ
pūrṇamavalokyeta | na ca evaṃ, tata idamāpatati- balādeva
sāmānyamukhāyāmapi samīhāyāṃ kaścideva viśeṣaḥ samīhitaḥ,
phalato yo'sau viśeṣāntaratiraskāreṇa udyan dṛśyate | tadamunā
prakāreṇa yadyapi sāmānyaṃ samīhitam, tathāpi svātmavartī yo
vyāhārābhāso vyāharāmi- ityevaṃrūpaḥ,
(page 120)
sa satyaṃ samīhājanyatvena prasiddhaḥ | yattu anumātṛsaṃmato
yaścaitralakṣaṇaḥ samīhitṛsantānāt paro'nyaḥ santānaḥ, tadgatatvaṃ
vyāharati ayaṃ maitra ityvamābhāsanocitaṃ vyāhārasyaiva
viśeṣarūpam; tat kasya janyaṃ bhavet | na caitrasya, na maitrasya, dvayorapi
tatra nāsti samīhā | yataḥ samīhā ca yadi evaṃ kartuṃ prabhaviṣṇuḥ-
mayi maitre yo vyāharāmīti ābhāsaḥ tatsamaye eva caitre maitro
vyāharatīti ābhāsa udetu- iti; tarhi yadā evaṃ maitraḥ samīhate- mayi yo
vicchedavirahito vyāharāmīti ābhāsaḥ, sa caitre'pi avicchinna eva udetu-
iti, tadā caitro'pi eṣa maitro'haṃ vyāharāmīti avicchinnābhāsabhāgī
bhavet, tadicchāto'dbhutaceṣṭāprasisārayiṣayā yaśorjanakāmyayā
tadaiva viśvaṃ tadābhāsavat syāt, lajjāvahaṃ ca na kenacit dṛśyeta |
anutpādecchā hi tatra saṃbhavet | naca evamasti | tat na samīhākāryaḥ
parasantāne vicchedayukto vyāhārādyābhāsaḥ | tat tasya na
samīhākāryaṃ, yat samīhāntare na anyathā bhavati ghaṭa iva kuvindasya |
tathāca vicchinnābhāso vyāhāro maitrasyeti na samīhākāryaḥ |
samīhākāryatvaṃ samīhāntare anyathābhavanena vyāptaṃ hastasya iva
muṣṭīkaraṇam | anyathā sarvaṃ samīhākāryaṃ sarvasya syāt,- iti
sukṛtaduṣkṛtasvasvāmitādisaṃkaro'nantaśākhaḥ | tacca
vyāpakamanyathābhavanamiha na upalabhyate,- iti vyāpakānupalabdhiḥ |
tadetaduktaṃ paratra ca ityādinā | parasya maitrasya samīhayā
sāmānyaviṣayayā api viśeṣaṃ spṛśantyā vyāharaṇābhāsaḥ paratra
caitrasaṃvedane'pi avicchinnatvena vyāharāmīti amunā rūpeṇa janyeta,
naca evamiti na samīhākāryatve pramāṇamasti paragatatāyāḥ | etadeva
adhikāvāpagarbhīkāreṇa
(page 121)
upasaṃharati evam iti | yadetaduktaṃ, tat iti tasmāt hetoretat labdham- yat kila
samīhitādiviśeṣatyāge yadvyāharaṇābhāsasāmānyaṃ taddvāreṇa api
itarābhāseṣṭaścaitragato yo vicchinno vyāharaṇābhāso
maitrasantānagatena vyāharāmīti ābhāsena sahaiva bhavan, ata eva na
tatkāryatvena śaṃkyaḥ | tatsamīhāyāstasminnitarābhāse kāraṇatā nāsti
| nāpi tāmiṣṭimapekṣya tasya itarābhāsasya kāryatā asti |
vyāharāmītyevamābhāsasahabhāvena ca ya itarābhāso yo
vyāharatītyevaṃrūpaḥ, sa icchākāryaṃ naiva bhavati, tāvati na icchā
kāraṇamasamīhitatvāt tāvataḥ | nanu samīhitatvamasamīhitatvaṃ ca yadā
na apekṣyate, apitu vyāharaṇābhāsasāmānyamātram; tadā paragatena tena
itarābhāsena saha maitragatāyāḥ samīhāyāḥ kiṃ na
kāryakāraṇabhāvaḥ | satyaṃ, yadi sā viśeṣānapekṣā nirvahediti
darśayati svagatameva iti | yogasiddhyadhikaraṇanītyā hi sāmānyamapi
abhisandhīyamānaṃ viśeṣaniṣṭathāyāmeva paryavasyati, iha ca
saṃvedyate eva viśeṣaniṣṭhatā yena ṣṭhīveyamiti icchā bhavantī
prayatnena śleṣmāvṛtaṃ sthānaṃ āntarāvayavaviśeṣasaṃyoginā
vegavatā pavanena karaṇena abhihatya śleṣmāṇaṃ kriyādvāreṇa tato
viśleṣya samīhāntaravyavadhānena ṣṭhīvāmīti bahirnirasanaṃ
śleṣmaṇaḥ saṃpādayati | natu evaṃ caitrasantāne bhavati | maitrasya
icchayā sphuṭatvāt asya arthasya ṣṭhīvanamuktam | ṣṭhīvanaśabdaḥ
śiṣṭaprayukta iti na asādhuḥ | tata eva candrācāryaḥ ṣṭhivaṣivordīrghaśca
(1|3|98) iti avocat | tasmāt viśeṣābhisandhānaṃ sāmānyābhisandhāvapi
nāntarīyameva, viśeṣaśca iha ṣṭhīvāmīti avicchinnarūpa eva samīhitaḥ |
tato yuktamuktamasamīhitena caitragatena vicchinnābhāsena saha
maitrasamīhāyā
(page 122)
nāsti kāryakāraṇabhāva iti | avicchinnābhāsajanyo'sau caitragāmī
vicchinnābhāso bhaviṣyatīti ca na vaktuṃ śakyaṃ, tayoḥ
sahabhāvanaiyatye kāryakāraṇatvāyogāt,- iti adhikasya arthasya atra
āvāpaḥ | iṣṭiśabdo bhāṣyakāravacanāt sādhuḥ atreṣṭiḥ iti, anyathā
striyāmiti vā sarūpatvābhāve ktin ityaṃśena bādhyeta bhāṣyakārīyaṃ
karaṇasādhanam | tacca śruyajīṣibhyaḥ iti aupasaṃkhyānikamiti cet, ihāpi
tadeva bhaviṣyati | naca arthabhaṅgaḥ, dhātvabhidheyasya hi bhāvanāvāde
karaṇatvamapi phalaṃ prati svayaṃ ca sādhyatvamiti iṣyate iṣikarmatayā
bhāvyate phalam anayā,- iti iṣṭiricchaiva saṃpadyate |
karmānapekṣāyāmapi iṣyate anayā iti kartṛsamavāyirūpaṃ
eṣitṛtvamanayā bhāvyate | tayā hi eṣitā kartā saṃpadyate iti | evaṃ tatra
tatra avadhātavyam,- ityalamavāntareṇa bahunā | idānīṃ vijñānavādī,
svāvicchinnavyāharaṇābhāsena saha niyamenaiva itarābhāsasya
samīhitatā asti eva abhisandhānabhedāditi darśayan
vicchinnābhāsatāyāḥ samīhākāryatvaṃ sādhayitumanvayaṃ
vyatirekapuraḥsaraṃ darśayati nanu yatra iti | anyathaiva iti
anapavāryetyarthaḥ | evamukte vijñānavādinā bāhyārthavādī
tūṣṇīkaḥ kṣaṇaṃ yāvat cintayati, tāvadīśvarādvayavādī
paravyāmohavyapohanaraṇaraṇakatvaritahṛdayaḥ
svakarāvalambanapratyāśayā bāhyārthavādinā sahyamāno
vastuparamārthaṃ pradarśayiṣyate, tat na sahate tadetat ityādinā | yadyapi
maitrasya tathā samīhā caitre'pi- maitro nṛtyati ṣṭhīvati,- iti ābhāsa
utpadyatām- iti tathāpi caitraḥ kathaṃ jānīyāt- anapavārya yadidaṃ
nṛttaṃ, tat parasamīhākāryaṃ bhavati- iti | nahi anena parasamīhāyā
adyāpi nāma jñātam | anenaiva nyāyena caitra
(page 123)
paramajānato maitrasyāpi kathaṃ tathā samīhā bhavediti cintyam | nanu sa
caitro'pi yadā bhagavantamabhipūjya recakāṅgahāraiḥ paritoṣayituṃ
nṛtyati, tadā saṃvṛte'vakāśe nirjane ca | yadā tu sapītigoṣṭhīpramuditaḥ
prayatamayā caitreṇa ca maitreṇa saha nṛtyati, natu tau tato nirgamayya; tadā
priyā api paśyatu, maitro'pi paśyatu iti,- bhavati asya abhisandhānam | tat
svātmani vyāptiranena gṛhītā anapavāraṇapūrvakatadācaraṇasya
paraviṣayatāvagamanābhisandhānasya ca | etadapi katham | tathāhi-
svayamanapavārya yat nṛtyati udgrāhayati vā, tatra asya abhisandhānamasti |
maitro'pi paśyatu,- iti yaduktam, tadevamupapadyeta yadi maitraśarīrābhāse
samīhārūpe draṣṭṛtāsvabhāvaṃ jānīyāt |
svātmavartikāryakāraṇabhāvajighṛkṣāsamaye'pitu kathaṃ
parasantānajñānam | dṛśyatāṃ hi yadā pāmarakadāserakāvanyonyaṃ
ṣṭhīvato vādināvudgrāhayato yuvānau nṛtyataḥ, tadā ayaṃ para etat
jānātu,- iti yadabhisandhānam; tat parapramātṛjñānapūrvakam |
parajñānaṃ ca tathābhisandhijanitanṛttābhāsajñānapūrvakamiti
anyonyāśrayam | tadāha tathābhūta iti | paratra
utpadyatāmayamābhāsaḥ,- ityetadabhisandhānajanito'yaṃ
vyāhārābhāsa ityevaṃ nirjñātāt tataḥ pramātrantarasya niścayaḥ
kartavyaḥ | evaṃ nirjñānaṃ ca parapramātari jñāte tasmin jñāte
svātmani abhisandhānamucitaṃ paratra utpadyatāmayamābhāsa iti | tataśca
anapavāryaceṣṭā tato vyāhārābhāsajanma, tataḥ
kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, parapramātṛjñānaṃ ca yathoktaviśeṣāt
vyāhārābhāsāt,- iti | ato'nyonyāśrayaṃ viśiṣṭasya
vyāhārābhāsasya viśiṣṭayā samīhayā saha
kāryakāraṇabhāvagrahaṇāvasara eva
paragatābhāsotpādanābhisandhānasya paragatanṛttādyavabhāsānāṃ
samīhitṛvicchedena
(page 124)
ucyatāṃ ca
pramāṇāntarādanumānavyatiriktādanupayujyamānavyāptigrahaṇāt
kutaścit pratyakṣaprāyāt kāryakaraṇabhāvo yadi avagataḥ syāt dhūmasya
agneśca yathā | tadanyena dhūmena yathā agnyantarasya avagamaḥ, tathā
anyena vicchinnanṛttādyavabhāsena anyasya pramāturavasānaṃ ghaṭeta,
naca etadasti,- iti darśayati yāvatā iti | anyataḥ iti pratyakṣāt | āgamo hi
vyāhārarūpo'nena samyagvedinā idaṃ parapramātṛrūpānasmān
bodhayituṃ kṛtaṃ parataḥ saṃpātādipūrvakamuktaṃ,
vyākhyātamanuṣṭhitaṃ veti kāryo vā nityo vā parasparaṃ
parabhūtapramātṛniścaye sati eva bhavati,- iti | tato'pi parasantānāvagame
anyonyāśaryameva | evaṃ pramāṇavṛttamavicāryaiva
vastuvṛtterabhavannapi tathābhūtābhisandhānena saha
vicchinnavyāhārābhāsasya kāryakāraṇabhāvo jñātuṃ na śakya iti
upapāditam | adhunā tu anvayavyatirekāsaṃbhavāt vastuvṛttena asau na
bhavati,- iti prakaṭayati na ca iti | naca yukteti saṃbandhaḥ |
vyatirekābhāvaṃ darśayati tathā iti | bālo rudan na abhisandhatte- paraḥ
śṛṇotu- iti ekākitve'pi janākīrṇatve'pivā kutaścit
duḥkhādasāvavyaktadhvaninā rudannupalabhyate, naca paratra rodanābāso
na utpadyate | nanu mā drākṣīt iti
abhisandhāne'vaśyamāvaraṇāpavāraṇādinā bhavitavyam | tatra ca
tadanutpattirastyeva, kaḥ prasaṃgārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ- evamucyamāne
apavāraṇena saha tadābhāsodayasya kāryakāraṇatā syāt, na
abhisandhinā, sa ca iha anumeyatvena prakrāntaḥ |
āvaraṇopasaṃhārābhāso'bhisandheḥ kārya iti cet, tatrāpi āvaraṇaṃ
maitro'yamupasaṃharati,- iti caitreya ābhāsaḥ, tasya
āvaraṇāntarābhāvādiviśeṣānveṣaṇe'navastheti na kiñcidetat | mā
drākṣīditi ca abhisandhāne'pi
(page 125)
āvaraṇopasaṃhārayoge'pi
sarvajñakrimiprabhṛtipramātrantaragatābhāsasahasrodayaḥ,- iti naiva
tathābhisandhānābhāve tathābhūtābhāsānudayo yukto'vyatirekāt | yata
evaṃ vijñānavādina etat na upapadyate, tat iti tasmāt hetorasmanmatameva
ayaṃ svecchayā patati gacchati dhāvati,- ityevaṃ lokena yadapadiśyate
patanādyasmadarthaviśrāntaṃ kuḍyādipatanavilakṣaṇaṃ
pramātrantarapratibhāsākṣepakaṃ tena kṛtasākṣikamavalambanīyam | kiṃ
tat | āha, buddhyā jñānena uditayā samīhayā icchayā prayatnaparyantayā
yukto yaḥ pramātā maitraḥ, tasmādavicchinna eva yo vyāharāmīti
ābhāsaḥ svātmani pratyakṣapratibhāsī tata eva
āntarasparśanādyavagatasthānakaraṇābhighātakāraṇopayogakrameṇa
utpadyamāna iti avadhāritaḥ; tasminneva yataścaitraḥ pramātā
parameśvareṇa ābhāsāntaraikyādupasaṃhṛtya ekībhāvena sṛṣṭaḥ
muhurmuhuraviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ |
kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 112)
iti
sadāsṛṣṭivinodāya ...................................... | (u. sto. 22|9)
iti ca nyāyena, tataḥ so'pi sarvaṃ maitravadeva avabudhyate, paratastu
śarīrādyahaṃbhāvadārḍhyāt svaparavibhāgagaṇanāpagamāt vikalpayati
- maitro vyāharati- iti evamīśvaravādisaṃmatametaditi
upasaṃhāragranthādasmāt mantavyam | yadi tu bāhyavādimatatvena tadetat
mandamati ityādi yojyate, tadā upasaṃhāro na iha śliṣyati | ekarūpatā
tāvat vyavahārasya anena uktā | sā ca bāhyatāyāmapīti labdhocchvāso
bāhyavādī āha evaṃca iti | tata eva taddeśakāle yathāvabhāte caitrasya
maitrābhāse pravṛttiryuktā |
(page 126)
aparathā kampate maitra iti yaścaitrasya ābhāsastaddeśābhāsasahitaḥ, sa
brahmalokasthamaitrābhidhānapramātrantarajanito na bhavati,- iti kuto
niścayaḥ | etāvadeva hi tadā syāt- yadi atra ābhāti
svarūpabahirbhūtamiva ca, tadanyataḥ saṃkrāntaṃ darpaṇa iva ghaṭādiḥ |
atādṛśasya anyato'saṃkramaṇe vipakṣe bādhakamasti
svarūpabahirbhāvaviruddhaṃ tatsvarūpatvaṃ svacchatāyā iva
darpaṇaniṣṭhāyā,- iti svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgāt vipakṣato
heturvyāvartate, iti sādhyenaiva vyāpyate | caitrapramātari ca ābhāti
vyāhāraḥ svarūpabahirbhāvena- maitro vyāharatīti, tadanena anyataḥ
saṃkrāntena bhavitavyam,- iti svabhāvahetuḥ | anyaśca
taddeśatatkālatvādinā duravadhāra eva | darpaṇe tu bimbamapi
pratyakṣāntarasiddhameva iha tu na tathā | darpaṇe ca pratibimbasya
bimbānantarabhāvitā na bimbayaugapadyam, iha tu yaugapadye kathaṃ
samarpyasamarpakabhāva iti syāt,- iti anavakḷptyā dyotayati |
tatrāpi darpaṇe dṛṣṭaṃ yaugapadyamāśubhāvo vā
ityāśayena tu pakṣo yatra na uttiṣṭhati iti syāt ityanenaiva dyotayati,
nāparasya syāditi | tat satyamuktam-
na deśakālaniyamaḥ santānaniyamo naca |
naca kṛtyakriyā yuktā vijñaptiryadi nārthataḥ ||
iti | evaṃ taddeśatvādyanavadhāraṇadoṣamuktvā doṣāntaramapi
vijñānavādina āpādayati evaṃca iti | caḥ samuccaye | doṣāntarasya
anenaiva vyāharatīti ābhāso vyāharāmīti ābhāsanabimbabhūtena
pratibimbabhūtaḥ pṛthagbhāvenābhāsamānaḥ samarpitaḥ, iti nyāyena
ghaṭābhāso'pi ahaṃbhāvapṛthagbhāvena
asmadarthasāmānādhikaraṇyamasahamāna idaṃ bhavati,- iti
prathamapuruṣaucityena
(page 127)
sthito'nyagatena kenacit samarpita iti āyātam | tatra ca pratyuta doṣaḥ- sarva
eva pramātrantaravartina ābhāsāḥ samarpakāḥ prāptāḥ viśeṣābhāvāt
| darpaṇadvaye'pi hi anyonyapratibimbārpaṇe'saṃkhyapratibimbodayaḥ,
kimaṅga pramātṛkoṭiparārdhānāmanyonyapratibimbārpaṇe | tadāha
aparyavasānaṃ syāt iti | kiṃca samarpakasaṃmato'pi pramātrantaravartī
asāvābhāso'smadarthaviśrāntivailakṣaṇyena idamiti nirbhāsamānaḥ
pṛthagbhāvābhimānayogyatvāt pratibimbakalpaḥ,- iti tasya api arpakeṇa
bhāvyam, tatrāpi evam,- iti anavasthā, tatparihārāya tu paryante ghaṭa eva
asmadarthasaṃbhinnaḥ sakalapramātṛvyatirikta
ābhāsanasāro'bhyupagantavyaḥ ahaṃ ghaṭo bhāse ityevaṃrūpaḥ |
tatrāpi ca ghaṭatā yadi na adhikā, tadahaṃ ghaṭaḥ, ahaṃ paṭa iti
nirbhāsamānayorghaṭapaṭayoraikyameva syāt | adhikā cet, tatrāpi
pratibimbateti bimbena anyena bhavitavyamābhāsarūpatāśūnyeneti bāhya
eva arthaḥ siddhaḥ | anena āśayena uktam aparo'yaṃ
bāhyārthavādaprakāro jñānabāhyānām iti | tatra ca aṅgīkṛte
bāhye'rthe kiṃ pramātrantarābhāsānāṃ
pramātrantarābhāsasamarpakatayā pratyuta
aparyavasānadūṣaṇānubandhinyā | sa eva bāhyo'rthaḥ
sarveṣāmābhāsārpako bhaviṣyati,- iti aparyavasānadoṣaparijirhīṣāṃ
parakīyāṃ śaṃkate athāpi iti | vāsanāprabodhamātre teṣāṃ vyāpāro
na svapratibimbārpaṇe, vāsanā ca ghaṭasahasrairapi
pūrvaghaṭānubhavajanitā pratibodhitā tameva ekaṃ
pūrvānubhūtaghaṭābhāsamunmeṣayati, tato na aparyavasānātmā
ābhāsānāmatiprasaṅgaḥ | natu iti | ābhāsāntarāṇi parokṣāṇīti na tatra
tādṛśadarśanasaṃbhāvanamasti, pūrvānubhūtadeśasya ghaṭābhāsasya
ca unmeṣaḥ syāt, deśakālānanunmeṣe
(page 128)
vā ghaṭamātrasya | ghaṭadvayādestu pūrvānanubhūtasya kuta unmeṣaḥ |
nanu ghaṭadvayābhāso'pi abhūt, tadvāsanaiva prabudhyate | satyaṃ,
taddeśakālākārasahacarapramāntarāditi viśeṣyatvaṃ tu na
kadācidābhāsasya abhūt,- iti tadviśiṣṭaghaṭābhāsavāsanāyā eva
abhāvāt kutaḥ prabodho bhaviṣyati yena tadavabhāsodayo bhavet |
pṛthagvāsanāprabodhe
viśeṣaṇaviśeṣyatāniyamo'vaśyamapūrvo'vabhāsate tadvāsanā ca
nābhūdeva kutastu prabodho'dhipatitveneti, anirbhāsamānatve'pīti yāvat |
prabodhyate iti vyācaṣṭe tathābhāsa ityādinā | evamabhidhākrame sati
tadvastvabhidhīyamānam iti uktaṃ syāt | evaṃ rūpamuktaṃ bhavet |
kiṃrūpam | āha pramāntara ityādi iti ityantam | pūrvaṃ prasaṅgaḥ iti
ābhāsaparyavasānamadhipatitvaṃ ca prakṛte na upapadyate iti darśayati
tuśabdena adhipatistu iti | dṛṣṭaḥ iti mahānase | nanu sūtre hetuḥ
prabodhakaḥ kimiti udbhāvya na dūṣitaḥ | āha bāhyārthavādibhireva iti
| apūrvaṃ hi atra ucyate | kṛtaśca atra prayāso
bāhyārthasiddhyādāvupādhyāyadharmottarādibhiḥ | tathāhi
ahaṃkārātmakamanaḥsaptamānāṃ śabdādisukhādijñānānāṃ
janikā yāḥ śaktayo vāsanāstadādhārabhūtamekamālayavijñānaṃ
svāpamadādau pravṛttijñānasaptakābhāve'pi santānavṛttyā
vartamānaṃ tat svasantānavartino nimittasya abhāvāt parasantānānāṃ ca
sadā sannidhānāt kathaṃ krameṇa pravṛttijñānāni kuryāt | tata āha
dṛśyate ca iti | atra cakāraḥ samuccaye | na kevalaṃ pūrvokto'tra
abhiprāyaḥ, yāvadayamapīti pūrvasūtre ya ukto nyāyaḥ-
indriyavadadhikaṃ kiṃcit kalpanīyaṃ, sa bāhyo'rthaḥ | yadāryaḥ
(page 129)
............................. bāhyasiddhiḥ syāt vyatirekataḥ |
iti | nanu īśvarādvayavādinā api svapakṣe doṣānāpattiruktā | satyaṃ,
sakalalokaprasiddhavijñānabāhyavastuvādo'pi yadi na ghaṭeta,
tadīśvarādvayavādasaraṇatā samastagatikṣaye satyaṃ prāmāṇikānāṃ
yuktā, ghaṭate ca asāviti kimalaukikadurāroahavādāntarārohaṇaprayāsena
| tadāha īśvarādvaya iti || 5 ||
evaṃ bāhyārthavādinā vijñānanaye pratiṣiddhe cet ityanena
bāhyārthasaṃbhāvanāyāṃ dṛḍhīkṛtāyāmīśvarādvayavādī āha
syādetadavabhāseṣu teṣvevāvasite sati |
vyavahāre kimanyena bāhyenānupapattinā || 6 ||
kintu iti vākyaśeṣaḥ | saṃbhāvyeta tat yat bhavatā uktaṃ, kintu
bhavaduktasaṃbhāvanāto'pi dṛḍhatamasaṃbhāvanāntaramasti | yadivā
tava iyaṃ tāvat saṃbhāvanā tad dṛṣṭe'pitu, etat iti vakṣyamāṇaṃ
yadasmābhiridamadhikaṃ saṃbhāvanāyogyam | kiṃ tat | āha teṣveva iti |
iha nirākaraṇe kathaṃ tasyaiva grahaṇamekasāmagrīkatvamindriyādāvapi
samānaṃ, parasya ca na paraniṣṭhatā yuktā [ka. na yuktā pāṭhaḥ |]
paratvasya ananyaniṣṭhatāprāṇatvāt, tadanātmaprakāśanaṃ svabhāva
eva bodhasyeti ayuktam | yat bādhitaṃ, tat svabhāva eva na, pītimā iva
śaṅkhasya | bādhitaṃ ca jñānasya anyaniṣṭhatvamiti
svabhāvatāvyāpakasya abādhitatvasya viruddhamupalabhyate iti |
tadavaśyaṃ satyapi bāhye'rthe tatsamarpiteṣu ābhāseṣu bhavatā api
aṅgīkṛteṣu teṣveva iti ca niḥsapatnatayā vijṛmbhamāṇeṣu | etaduktam-
anumito'pi bāhyo'rthaḥ prakāśamāna eva vaktavyaḥ,
prakāśādbodhe(dbhede)hi aprākaśanaprasaṅgādanumitatvamapi vastuno
mūrchāprāyaṃ bhavet |
(page 130)
ata eva pramātrantaramapi anumitamanumānasaṃvidaścet bhinnamasti, tat
sahopalambhaniyamavedyatvādirheturanaikāntikaḥ syāt, tataśca asti tāvat
saṃbhavaḥ- yat vijñānabāhyaṃ cakāsti iti nīlādayo'pi bāhyā
bhaveyuḥ, naca etaducitamanābhāsanaprasaṅgāt, adhyakṣaṃ ca prakāśaḥ,
tadbhinnamadhyakṣasiddhamiti asat, evamekarājyena ye vijṛmbhaṇayogyā
ābhāsāḥ, naca anupayoginastaireva anyonyaṃ vyavahārāt, kalpiteṣu api
bāhyeṣu tadābhāsenaiva prakāśamānaiḥ,
krayavikrayadānapratigrahābhāsādirvyavahāra iti teṣu samāpte vyavahāre
anyena prakāśātiriktena tata eva aprakāśatvāt niṣpramāṇakena
bādhakapramāṇanirastena ca [ka. kha. cā pāṭhaḥ |] bāhyārthavargeṇa
kimadhikena anviṣṭena,- iti sūtrārthaḥ | arthaiḥ iti bāhyatayā api kalpitaiḥ
| bāhyaśca arthaḥ sāvayavaniravayavobhayavilakṣaṇo
viruddhadharmādhyāsādikaṃ dūṣaṇamavalambya pramāṇabādhitaḥ |
avayavini dūṣite tadbhaṅgakramānumeyānāṃ paramāṇūnāmapi
abhāvaḥ | dṛśyamānadravyābhāve tanniṣṭhaguṇakarmasāmānyādeḥ
kā vārtā | tadabhāve kaḥ samavāyaḥ |
dṛśyamānakāryagataviśeṣopayogitayā ca ātmakālākāśādīnāṃ
kalpaneti tadabhāve na kiṃcit bāhyamasti | yat sūtraṃ muneḥ-
sarvāprasiddhiravayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|1|34)
iti | niravayavaśca paramāṇurūpo'rthaḥ pramāṇabhādhito
bahubhirbahubhiḥ prakāraiḥ ṣaṭkayogādikaṃ vikalpya iti
vṛttigranthasya yojanā | etat sarvaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati
vyavahartrapekṣayā ityādinā | vyavahartraiva anviṣyate vastutattvam |
(page 131)
na hi tadanveṣaṇaṃ vyasanamātram | nirapāya iti apāyaḥ pramāṇābhāvo
dūṣaṇasaṃbhavaśca, tadrahitā adhikatara iti ābhāsā eva darpaṇāt
pratibimbāni iva saṃvedanādadhikāni, yacca tato'pi adhikataraṃ na kvacit
bhāvi tata eva dṛṣṭaṃ, tacca vastu kathaṃ svacchandaceṣṭitamiti na
pramāṇabalopanatamityarthaḥ | dṛṣṭaṃ ca idaṃ prāmāṇikānām- yat
satyapi vastuni anupayoginā aṃśena na prayasyanti vicāritena yathā
indriyādiṣu ṣaḍdhātusamīkṣākārādyo bā(vā)rhatyo vā | etairhi [ka.
ekaiḥ pāṭhaḥ] bhūtapañcakaṃ cetanā ca itīyati
vyavahārasamāptiraṅgīkṛtā tatrava anyasya indriyāderanupraveśāt |
anyairapi bhūtacatuṣṭaye
vicitramelanoditasaṃvedanākhyavikāraviśeṣe'nuditatadvikāre ca
grāhakagrāhyavyavahārasamāptirupagatā | yathaiva ityasya tathaiva
ityanena saṃbandhaḥ | syādetat iti saṃbhāvanāṃ sautrīṃ vyākhyātuṃ
dṛṣṭāntadvayopādānam | anaṅgam ityanena kimanyena iti sautraṃ
vyākhyātam | anupayogino'pi vastuno vicāracañcuranviṣyatāt tattvam, iha
tu bāhye'rthe idamapi nāsti,- ityāha nāpi iti | anena anupapattinā iti
vibhaktam | pratītiparamparātmaka iti | krayavikrayāderapi
tathāprakāśanameva prāṇāḥ | yadeva idamasya itthaṃ prakāśate
tadetenaiva mama prakāśamānasya prakāśamānāyāmeva
arthakriyāyāmupayogaḥ | tadanena ubhayoḥ prakāśamānena mūlyena
svopayogaṃ prakāśamenaṃ karomi,- iti | hi yasmādevaṃ, tat iti tasmāt |
bāhya eva iti saugataistāvadadhyavasāyabalāt prāmāṇyaṃ
vadadbhiranumānamapi bāhyaviṣayameva,- iti uktaṃ
prāmāṇyaṃ vastuviṣayaṃ dvayorapi ...................... |
(page 132)
iti | asmanmate tu vikalpasya avaśyaṃ vastuniṣṭhatvameveti uktaṃ
bhrāntitve cāvasāyasya .................... | (1|3|5)
ityādyantare | tata eva yadāha bāhyavādī- vikalpasya
asatyaprakāśanatvamiti, tadasmanmate niravatāraṇameva [ka. niravataraṇaṃ
pāṭhaḥ |] sākārajñānavādinā vikalpaḥ svātmani prakāśaḥ, arthe tu
avasāyaḥ,- ityukte kathamasatprakāśanam | tadāstāṃ tāvat |
vikalpapratibhāsitā iti upalabdhikriyākaraṇatayā sāmānyendriyaṃ,
niratiśayasukhatatsādhanaviṣayatayā svargaḥ,
anāhṛtasahajānandaghanataikasārapūrṇatātmanā apavargaśca
abhāvabhuvamabhyeti eva anyathā
abhilaṣaṇīyatvatatsādhanānveṣaṇatadupadeśatadavadhāraṇatada-
nuṣṭhānādyayogāt | yadāha granthakṛdanyatra-
iṣṭārthitāyāmiṣṭaṃ vā vimṛśyeteṣṭakāri vā |
nacāpyadṛṣṭamiṣṭaṃ dyaurapīṣṭā dṛṣṭabhogabhūḥ ||
iti | arthakriyāpi ca ābhāsamānatayaiva abhilaṣaṇīyā,- iti sā api
ābhāsaviśrānteti tato'pi na bāhyasiddhiḥ | yathāca bhaṭṭaḥ
ābhāsabhede tvarthaḥ kaḥ ........................... |
iti upakramya
yatphalāyeti cejjñānaṃ tatphalāyeti [ka. tatphalaṃ veti pāṭhaḥ |]
kā gatiḥ ||
iti ābhāsaparamparāmeva vyavahāropakaraṇabhūtāmavādīt | tataśca
prasiddhyaiva bāhyaḥ sidhyati,- iti pratyuta viparītametaditi ābhāsānāmeva
vastutāmabhidhāya prāmāṇikatvāt svayaṃ svapakṣe dūṣaṇamaśaṅkya
darśayati āśayaśuddhipradarśanena avitārakatāṃ vaktuṃ kevalam iti |
paryanuyojyamidam paryanuyogārham | kim | āha ābhāsamānatāyāḥ
iti | pūrvamūrdhvaṃ ca
(page 133)
iti | purastāt tu na parastāt tu na kālādhvasaṃkocamābhāsasya darśayan
ābhāsanamavaśyaṃ bhavane ca abhavane ca nimittamapekṣate | tat cet na asti,
tat nirhetukatā | tataśca kāryakāraṇābhāvāt ghaṭārthī na mṛdamāharet,
na kumbhakārakulamabhigacchet, na dhūmārthī hutabhujamādadīta |
kāryakāraṇatāmūlaśca jñāpyajñāpakabhāvo yataḥ | pratyakṣeṇa
tāvat janakasya ekasāmagryadhīnasya vā grahaṇam | kāryahetostadbhāva
eva prāṇāḥ | svabhāvahetorapi-
ekasāmagryadhīnasya rūpāderasato gatiḥ |
hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat ||
iti | ayameva nītimārgaḥ sarvatra- iti vakṣyate
kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ (2|4|11)
iti | etāvāṃśca vyavahāraḥ sannirnimittakatve vighaṭate | nanu
śaṅkitametat dūṣaṇaṃ, kiṃ dūṣaṇameva | netyāha etacca iti |
cidātmaiva hi deva ........................... | (1|5|7)
iti,
svāminaścātmasaṃsthasya ........................ | (1|5|10)
ityādyuddeśeṣu yata etadapi adūṣaṇam, anyaśca doṣo nāsti, tata
etadāyātamiti darśayati evaṃca iti ityapi yāvat, paramabhūmirāgameṣu
paramarahasyāpi satī naiva anābhāsamānā bhavati, apitu ābhāsamānaiva,
- iti tātparyam | etadādisiddhasūtre ca vyākhyātaṃ, mahāgurubhiḥ
śrīśivadṛṣṭāvādisiddhe samastaśāstrārthapratijñāheturūpatvena
vyavahārasādhanapramāṇapradarśanaṃ svaprakāśe'pi bhagavati
nirūpitam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe | tatra yaduktaṃ pūrvaṃ puruṣa
evedaṃ sarvam iti aviśeṣeṇa yadadvayamupakrāntaṃ, na tat
samyagadhirohati hṛdayam | ghaṭādīnāmanyonyavilakṣaṇānāṃ
sphuratāmekarūpatvamiti
(page 134)
hi niryuktikaṃ sahasaiva vacanamātrakeṇa kaḥ pratīyāt | tasmāt
jīvadbodhasopānavyavadhānena advayābhidhānamucitamiti | tat saptamyā
sūcitam | tacca ābhāsasvarūpatvena svaniṣṭhatvābhāve
jaḍānāmanyasaṃlagnatāyāṃ tadanyatādātmyaparyavasāyināṃ
bodhātmatvādityanena [ka. tmakatvāt pāṭhaḥ |] nirūpitāyāṃ
vyākhyātaṃ bhavati,- iti hṛdaye gṛhītvā ghaṭādīnāmiti ṣaṣṭhī
prayuktā ābhāsasvarūpatvādityetadapekṣāmukhyatvena | svātantryādeva
ananyāpekṣasvātmaparāmarśarūpatvādicchāśakterna
prasarapratighātaḥ, tata eva aniruddhatvādicchāprasarasya dṛkkriyātmakaḥ
prasaro nityapravṛttavartamānarūpaḥ | yadāha sa eva śrīmān
sa yadāste cidāhlādamātrānubhavatallayaḥ |
tadecchā tāvatī jñānaṃ tāvattāvatkriyā tathā || (śi. dṛ. 1|3)
iti upakramya
evaṃ na jātucittasya viyogastritayātmanā |
śaktyā nirvṛtacittvasya tadabhāgavibhāgayoḥ || (śi. dṛ. 1|6)
iti | anena ca saṃvidānandātmanaḥ sarvatra ekarūpatvena anapāyitvena
dharmirūpeṇa śaktimadātmanā avasthitasya bhagavataḥ
svātantryodrekabalena unmeṣyamāṇānāṃ ca icchādīnāṃ śaktitvaṃ
tisṛṇāṃ devīnāṃ darśitaṃ, yato'sau tryambaka iti prasiddhaḥ | tathāca
śatarudriyaṃ
tisro devyo yadā cainaṃ nityamevābhyupāsate |
ityādi | aviratasphuraṇatvādeva navābhāsayogābhāvāt na tatra
pramāṇamupapadyate upayujyate vā | ata eva na vidyate ādiryasya
tathābhūtaḥ sarveṣāṃ ca ādibhūtaḥ | etat vyākhyātam ādisiddhe
(page 135)
ityatra vistarataḥ | iyatā sphurat iti vyākhyātam | śatṛpratyayāvatra
pravṛttau | vyāpnuvan bhavati iti vibhurityukte
vyāpanīyaviśeṣānabhidhānādaśeṣavastvantarbhāvena darpaṇavat
vaiśvarūpyāvabhāsanasāratvaṃ vibhutvamuktam | evaṃ yataḥ sarveṣu
bhāveṣu ahamiti svatantrastato'niruddhecchāprasaraḥ, tato'pi
prasaraddṛkkriyāyogāt prakāśavimarśatādātmyayogena
pramāṇādyanapekṣo'kālakalitaḥ, iyatā
labdhavaiśvarūpyastadavyatiriktasyaiva
darpaṇābhāsavaicitryavadābhāsabhedasya prakāśanāt | iyati ca siddhe
pūrṇatvasya balādeva lābha iti vyatiriktākāṅkṣāvaikalyāt
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |
uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ ||
svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca |
(aja. pra. si. 23)
iti nayena paramānandaprakāśasvabhāva iti yathopayogaṃ kramamāśritya
sūtrapadānāṃ vyākhyānaṃ kṛtam | nirvṛtacit iti nirvṛtirvidyate nityaṃ
yasya,- iti matvarthīyājantena samāsaṃ kurvan
atyantāviyogamekārthībhūtatāṃ ca prakāśānandayordarśayan
vijñānānandarūpasya bhagavato dharmitvaṃ nirūpayati | svākāra eva iti |
ghaṭādīnāṃ pāryantikaṃ yat pāramārthikaṃ rūpaṃ, sa eva svākāraḥ,
svamātmānameva ca ghaṭādīnāmākaroti iti svākāraḥ | sa ca
śreyorūpatvāt śivaḥ sarvakalpitagrāhakapāramārthikasvabhāvatvāt
paramātmā, prasiddhabrahmaviṣṇurudrādīśvarabhāvaprasaraparigrahāt
parameśvaraḥ pramāṇavyāpāranairapekṣyeṇa sphuraṇāt siddhaḥ | evam
iti anenaiva prakāreṇa, idaṃ ca anyatra uktaṃ śrīśivasūtreṣu | teṣām iti
ghaṭādīnāṃ prakāśātmatayā iti jīvadbodhasopānakrameṇa
(page 136)
paramātmarūpārohaṇaṃ, paramātmanaśca vaiśvarūpyam | viśvaṃ ca
sthūlapṛthivyādisūkṣmarūpādibhedena daśadhā,
karmabuddhyantaḥkaraṇabhedena trayodaśadhā, sthitena
tajjaḍābhimatabhāvopādānarūpakṣubhitaguṇatattvatatkāraṇaprakṣubhita-
samastasāmyātmakaprakṛtitattvayogena [kha. karaṇākṣubhita pāṭhaḥ |]
dvidhā, uktarūpaitadbhedagrahaṇaprāṇapuṃstattvatadāvaraṇopakaraṇa-
rāganiyatikalāvidyākālamāyātmanā saptakena, āvaraṇahānitāratamya-
kramavibhaktavidyeśvarasadāśivaśaktiśivalakṣaṇatattvapañcakena
ṣaṭtriṃśadrūpaṃ paramātmani bhagavati
śrīmatparamaśivabhaṭṭārake'bhedabhūyaṃ prāptam,- iti ekaiko'pi
paramāṇuḥ saṃvedakadvāreṇa tāṃ paramātmabhūmimabhedena
upasaṃkrāntastadviśvarūpasvabhāva eva | tata eva śrīmadviṣamadṛśi
pramātṛbhedasaṃbandhakṛtāḥ pañcadaśādibhedāḥ pṛthivyādiṣu
śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ vibhidyate |
svarūpasahitaṃ tacca vijñeyaṃ daśapañcadhā | (mā. vi. 2|2)
ityādinā nirūpitāḥ,- iti āstāṃ tāvadiha | pradeśo'pi iti
etadādisiddhasūtre'pi vyākhyātam | naca etat vacanamātraṃ, nāpi
śuṣkayuktimātram, apitu ānubhavikaṃ tathaiva
arthakriyāsaṃbandhadarśanāt,- ityāha ata eva iti | āstāṃ
svasaṃvedanatattvam | tatra hi kimucyate | parameśvararūpatāyāṃ jaḍamapi
yāvaccharīramitthamiti evakāraḥ | sidhyati iti
vyastatattvatādātmyabhāvanāto
jalena jalarūpī syāt sthalena sthalatāṃ vrajet |
ityādiyuktibhiraparasiddhilābhaḥ, samastatādātmyabhāvanayā [ka.
bhāvanāyāṃ pāṭhaḥ |] jīvanmuktatāyāṃ parameśvaraikarūpatāveśāt
parasiddhilābhaḥ | yat mayā stutaṃ
(page 137)
ātmanyeva na māmi nāma visaradromāñcarekhāṅkura-
krāntyā kiñcidaṇīyasīrapi diśo jānāmi rundhe haṭhāt |
yanme bhairava bhairaveti raṭato hṛdgranthivisphoṭana-
truṭyatpāṭavapāśapañjarabharaḥ kāyo'pi mokṣāyate ||
ityādi | ghaṭādikamapi ca iti tata eva mantratādātmyabhāvanāpūjita-
kalaśasthaṇḍilākārādisannidhānāyattāni viṣabhūtaśamanādīni
kṛtyaśatāni dṛśyante | rahasyaśca ayamartha iti na atīva pratato'tra avasare |
abhiniviśya iti gāḍhena mūrkhaśrotriyāgrahatulyena [ka. śrotriyagraha
pāṭhaḥ] tiraskārāsahiṣṇunā abhiniveśeneti yāvat | tadatiriktam iti
dṛṣṭaṃ prayojanamadṛṣṭaṃ ca ābhāsebhya eva, garuḍavikalpāśca
viṣaśamane ābhāsādarthakriyājñānamātrasya nirviśeṣatvāt | kiṃ
bahunā | parapuruṣārthalābho'pi tathābhāsabhedāyatta iti
ko'nyo'bhilaṣyate artho yo na sidhyedābhāsaiḥ, sidhyecca ābhāsabāhyaiḥ
| yadāha tatrabhavān
buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu |
teṣāmanyena tattvena vyavahāro na vidyate || (vā. pa. 3|7|108)
iti | anena prakhyopākhyārūḍhasya eva
prakāśavimarśadaśāviśeṣāśrayeṇa vyavahāropayogo darśitaḥ,
vikalpasvapnādyābhāsānāṃ ca sphuṭaṃ hlādādihetutvaṃ na
jñānamātratayā | naca niyataiva arthakriyā, abdhijalaṃ tṛṣamapi kurvat na
vastu | ābhāsāntarabhedastu sarvatra samānaḥ | na pramāturadhyavasānaṃ
bhāvānanyathākartuṃ śaktam | abhilaṣitā api mṛdo'pi
kanakārthakriyārthī dṛṣṭa iti kiṃ tena | caśabdaṃ vṛttigataṃ
pramāṇabādhitaḥ ityetadānantaryeṇa tāvat vyācaṣṭe na kevalam iti |
bāhyasya sādhakaṃ tāvat pramāṇaṃ
(page 138)
pramāṇadhaureyameva pratyakṣaṃ pareṇa uktam, tat pratyuta
prakāśarūpaṃ prakāśābhedameva sādhayatīti | tameva cakāraṃ
viruddhadharmādhyāsādeḥ ityetadanantaramapi yojanīyamiti vyācaṣṭe
tathā iti | tathāśabdena na kevalamityayamarthaḥ samuccayena ākṛṣyate |
naca kevalamidameva bādhakaṃ yat pramāṇamukhena pravṛttaṃ, yāvat
svato'pi iti svamukhena prameyasvarūpanirūpaṇapravṛttapratītidvāreṇa api
pravṛttaṃ prameyasvarūpameva sattvāviṣkaraṇena unmūlayatyeva [kha.
unmūlayatīva pāṭhaḥ |] bāhyamiti yāvat | pūrvakaṃ hi bādhakaṃ
prameyasvarūpamanapekṣyaiva sāṃśamanaṃśaṃ viruddhamaviruddhaṃ
yat bhavatu, tat bhavatu | prakāśāt bhinnaṃ na prakāśate iti tu sarvagrāsena
[kha. grāsanapravṛttam pāṭhaḥ |] pravṛttam | idaṃ tu madhyamaṃ
yadyevaṃ syāt, kathamitthaṃ prakāśate | atha evaṃ, tat kathamevamiti
meyaṃ ca bhāsanaṃ ca apekṣya [kha. kṣyaṃ pāṭhaḥ |] tṛtīyaṃ tu
bhāsanānapekṣayā śuṣkameva vastu āśritya bhaviṣyati
pratītyanapekṣatve ca iti | evaṃ sthite madhyamaṃ bādhakamāha
ekānekarūpatayā iti | pratītistāvat paṭo'yaṃ vicitro vitata ityevaṃ
vastuviṣayavartinī [kha. vartiniḥsandhibandhatvāt pāṭhaḥ |]
sandhimattvādekaṃ vitatatayā vicitratayā ca deśākārabhinnaṃ
prameyamāgṛhītamabhimanyate, naca tathā tadvastu
ekatvānekatvayoranyonyaparihāreṇa virodhāt | nanu yadeva ekaṃ, tadeva
idamanekaṃ nirbhāyāt | syāt virodho, natu evamiti paramatamāśaṃkate
atha iti ādau | dūṣayati tadapi na iti | avayavadharmeṇa yadi avayavo(vī)na
samāviśyate, na kadācidavayavini calatīti, āvriyate iti, rajyate iti vā
buddhirbhavet | nahi avayavasparśamavadhūya sākṣādavayavini kaścit
kampāvaraṇarāgādīnupadadhyāt | atha samāviśyate, tadekāvayave
kampādimati
(page 139)
yathā taddharmasamāveśādavayavī kampādimān, tathā
kampādyanāviṣṭāparāvayavadharmasamāveśādakampādimān;
evamavayavanāśānāśābhyāmavayavināśānāśavaiśasamiti
samānavāsanāvasaropanatamahotsavabandhumaraṇajanitātiharṣaśokāve-
śivallabhabhāminīyugalahṛdayānuvartanavyasanaparavaśahṛdayanāyakavat
kaṣṭāṃ daśāmadhiśāyita eṣo'vayavī varākaḥ | sarvātmanā iti
tatraiva vartamāno'nyatrāpi vartate iti vyāsajyā vṛttiriti yaducyate, tat
pramāṇavṛttamavadhīrya svacchandābhidhānam | tadanyayoravirodhena
ekatve vyāsajya iti ko vyāsaṅgārthaḥ | vitatatvaṃ ca na ābhāsetaiva |
virodhe vā tadvṛttitvātadvṛttitve kathamekasya syātām,- iti ko
vyāsaṅgārthaḥ | tatra tadvṛttitvameva anyatra anyavṛttitvamiti | tatra iti
viṣayabhedādavirodho rūpasyeva | rūparasayorupādānasahakāritābheda
ityapi asat | nahi rūpasya rūpatāṃ muktvā anyatkiñcidupādānatvaṃ
sahakāritvaṃ vā | tadeva tu rūpaṃ kṣaṇikaṃ kāryamiti yathā
anyāpekṣavyavahāramātrapātraṃ, tathā
niyataparabhāvasadṛśāsadṛśavastvantarāpekṣayā
upādānasahakārivyapadeśāvakāśasahiṣṇu syāt | vyavahāravirodho na
vastu bhinatti tadanāśrayatvāt | tadanāśrito'pi yadi vastu bhindyāt,
ghaṭapaṭau bhinnau vijñānaṃ bhindyātāmiti aniyamo bhedasya bhavet |
avalokyate ca niyamaḥ | tato bhedasya kāraṇaṃ tadāśritatvaṃ tadviruddhaṃ
ca tadanāśrayatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tata eva avikalaṃ
vastubhede kāraṇaṃ vastugato virodhaḥ, sa ca deśabhede
sthiravyavahārabhede | ekasya hi maitrasya svagṛhe sukhāsīnasya yadi
vyavahartāro bhinnatayā rūpaṃ vyavaharanti, mama mitraṃ, mama
śatrurmama madhyastho, mama na kiṃciditi; na iyatā sa svātmani
svarūpavaiśasamāpatadabhimanyate |
(page 140)
yadi svāmī ruṣamāviśya brūyāt- iha āsīnatāmanujjhanneva
bhavānadhunaiva yadi na bahiratastiṣṭhatīti, tadayaṃ
deśabhedamativipratiṣiddhamabhimanyeta mṛtyuvadanapatitatāmeva
ātmanaḥ | tatra iti ca yaduktaṃ, tadapi vacanamātram | evaṃ hi sa ghaṭaḥ
paṭa iti ekaṃ vastu bhavet, tatra tādṛktaiva, anyatra asya paṭateti na
ghaṭapaṭarūpātiriktaṃ kiṃ tadanyaśabdadvayavācyam | deśa iti cet,
tadbhedāt punarapi virodhaḥ | ihāpi tau digbhāgabhedabhinnāvayavau
muktvā kimanyadasti yat tatra anyateti codyate | tat deśāntarabhedopagame
punarapi virodha eva, ekaikāpāye sā ? vināśaḥ sarvāpāye tu vinaṅkṣyanti
| ko'tra doṣa ityāha ekaika iti avayavāśritatvāt | bhinnena evahi sahārtho
ghaṭate putreṇa iva pituriti bhāvaḥ | evaṃ kāṇādasaṃmataṃ bāhyaṃ
dūṣayitvā vaibhāṣikaparibhāṣitamapi dūṣayati- atha iti niravayavāḥ iti
| tata eva na śaṅkito viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ | saṃcitāḥ iti
puruṣakarmādhipatyādidarśanavṛṣadaṃśadarśanādiprāpakādāloka-
timirāṇubhiravyavadhānāt nirantarabhāvena avatiṣṭhamānā iti yāvat |
naca evaṃ paramāṇumayatve iti | vaitatyaṃ digbhāgabhedavattvam | tacca
bahūnāṃ paramāṇūnāṃ bhinnadeśatve'mūrtatvena
anyonyarūpadeśākramaṇayogyatvābhāvāt pratilabdhe kimiti na ghaṭate
ityāśaṅkya āha tathāhi iti | ayaṃ bhāvaḥ- yadi sāntarāḥ paramāṇavo
ghaṭaḥ, tadadṛśyatā, saṃcayasya avadhiniyamābhāvaḥ,
arthakriyānupayogaḥ, dhāraṇākarṣaṇādyasaṃbhavaḥ,
ālokapuñjaghaṭayorekadeśa eva darśanam, [kha. deśadarśanaṃ pāṭhaḥ |]
pārthivataijasādivastvantaradṛkprasaṅga iti śataśo doṣāḥ; nairantarye tu
parasparasaṃśleṣaḥ | tatra paramāṇoḥ paramāṇunā āśleṣe
anupāśliṣṭaṃ
(page 141)
bhāgāntaramasya aparaṃ nāsti, aparasyāpi evamiti dvāvapi militau na
adhikaṃ rūpaṃ samutthapayeyātām | evamanyamelane'pi vācyam | tadāha
ananta iti | evaṃ kramasaṃśleṣe doṣaḥ, akramasaṃśleṣe tu vakṣyati
ekaparamāṇusaṃpṛktasya ityādinā | madhyamaparamāṇorhi yugapat
paramāṇū yadā yojyete, tadā ekaparamāṇusamāśliṣṭena rūpasarvasvena
madhyavartī paramāṇuḥ saṃśliṣṭa iti tau pūrvāparasaṃmatāvapi
paramāṇū tanmadhyavartiparamāṇumagnaśarīrāviti
ekaparamāṇumātranirbhāsaprasaṅgaḥ | avyāpyavṛttitā ca na saṃyogasya
atra upapadyate avyāpanīyasya aṃśāntarasya asaṃbhavāt | dvābhyāṃ
saṃyuktābhyāṃ dvyaṇukaṃ ca avayavirūpaṃ yadi ārabhyeta, tat
tadārambhakāpekṣayā paramatvatyāgena aṇurūpaṃ kiṃcit sthūlamityapi
syāt | dūṣitaśca ārambhaṇīyo'vayavī | ādarśane iti nirvikalpe ālocane
ityarthaḥ | anupalakṣaṇīyatvam iti aniścaya iti yāvat | nanu bahavaḥ
paramāṇavo gṛhyamāṇā itthaṃ cakāsati | tat ke'mī paryanuyogā
ityāśaṃkya āha prathama iti | digavabhāsabhedātmā yaḥ saṃniveśaḥ,
sa cet paramāṇusamūhe gṛhyamāṇe abhimānamātrasāraḥ, tat
paramāṇusamūhatvāviśeṣāt kvacidṛjurayam, anyatra vakro'yam, aparatra
caturaśro'yam, itaratra tryaśrirayam,- iti niyamena sarvapramātṛsaṃvādī
bhinnārthakriyākāritvena pratibhāso na bhidyeta | tathā tathā te
paramāṇavaḥ ityapi tathāśabdacchannaṃ bāhyavastuniṣṭhaṃ kimapi
paramāṇutātiriktaṃ tattvāntaramurarīkaraṇīyameva,- iti ekāntaḥ |
yadevaṃbhūtaṃ, tat cet na aṅgīkriyate bahirasti,- iti; tarhi nīlasya api kiṃ
bahiḥsattāṅgīkaraṇatvena | nīlānupagame ca kasya paramāṇutvaṃ
sādhyeta | siddhe hi nīle tasya vastuvyāpakaviruddhadharmā-
(page 142)
nadhyāsaviruddhadharmādhyāsayogāvinābhūtāvayavirūpatāpratiṣeḍhe
niraṃśaparamāṇurūpatā kālabhedābhāvācca kṣaṇikatā sidhyati
arthakriyākāriṇo vastutvāt, dikkālabhede ca viruddhadharmayogāpattyā
avaśyamavastutvāpatteḥ | deśataḥ kālata ākārataśca saṃkucitameva
nīlam, natu vitataṃ, nāpi sthiraṃ, nāpi citram,- iti hi vyavatiṣṭhate | tat
nīlamarthakriyākāri cet, tadaṅgīkṛtamṛjuvakratādyapi vastusadeva
upagamyaṃ tena vapuṣā arthakriyopapatteḥ | nīlasya ca paramāṇutayā
anavasīyamānatvādidamapi anyatra anavakāśaṃ śuddhanīlasya
arthakriyākāriṇo'dhyavasāyena viṣayīkārāt tāvata eva
arthakriyākāritvāt sattvamanyasya saṃniveśasya sthairyavadasatteti |
etadāha nanu iti | ekasmin jñāne bahavaḥ paramāṇavaḥ pratibhānta itthaṃ
pratibhāsanayogyā iti ta etāvadeva idamiti yāvat | atha tṛtīyaṃ
bādhakamāha svarūpeṇaiva iti | ṣaṭkoṇe devanākṣādau yadā aṇavaḥ
samīyante, tadā dhruve [bruve ka. pāṭhaḥ |] avadhibhāvena āśrite
madhyavartini ekatra yugapadeva saṃlagnāḥ ṣaḍaṇavaḥ | yadi na kalpyeta, tat
samaṣaṭkoṇavastusamudayaḥ kathamiti tasya madhyavartino'vaśye
ṣaḍbhāgā āpadyante | bhāga eva aṇuriti cet | tatrāpi eṣaiva vārtā | tataśca
tadeva idamāyātamavayavāvayaviprasaṅgaśca evamāpralayāditi |
ekadeśavṛttiḥ saṃyogaḥ ityapi ekadeśayogameva ākṣipati |
avyāpyavṛttisaṃyogaṣaṭkopādhikṛto'yaṃ bhāgaṣaṭkabhramaḥ
ityapi asāraṃ niraṃśatāyāmaṇoraṇutvenaiva avyāpanasya
śabdamātrasāratvāt | niraṃśe'pi hi mahati bhavet tatpradeśayogasya
kalpitasya ākāśādāvakalpitasya vā parvatādau saṃbhavāt | tathā iti
ṣaṭkoṇatayā | tadapi vā iti nipātadvayena idamāhakaścidapi
(page 143)
saṃniveśo na upapadyate | pārśvasaṃbhavāyatto hi sarvaḥ saṃniveśaḥ |
pratibhāsabalotthāpito'yaṃ saṃniveśābhimāna ityapi na yuktam |
pratibhāsasya niyāmakahetvabhāve niyamena kvacideva kathaṃcideva
saṃniveśābhimāna ityayamarthastāvat niryuktikaḥ | arthakriyāyogaśca
yobāhyārthasadbhāvapratipādane mūrdhābhiṣiktaḥ, sa sarvaḥ
saṃniveśāyatto na mṛtparamāṇumātrāyatto
ghaṭamṛtpiṇḍayorekārthakāritvādṛṣṭeḥ | tathā tathā te paramāṇavaḥ
ityapi nibhṛtabhaṇitimātraṃ na saṃniveśādhikyaṃ viśeṣaṃ
pratyākhyāya upapadyate | yacca ucyate- jñānamekaṃ gṛhṇadeva aparaṃ
gṛhṇātītyetāvatā vaitatyābhāso dvitvāvabhāsavat,- iti, tatra api yathā
tathā tayorgrahaṇe asti dvitvābhāso, naivaṃ saṃniveśābhāsaḥ |
prajñaptisattve ca asya arthakriyākāriṇaḥ saṃvṛtatve kimaparamanurudhya
vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ
vol M00021 · chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6 · lines via source.start/end