Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi kāraṇamātraṃ tat kiṃcit syāt; nīlaṃ, pītamityādi tu kutaḥ | atra ucyate kevalam iti | jñānākāraviṣayā yā pratyakṣapratītiḥ, tasyā yā pariniṣṭhā paśyāmītyadhyavasāyarūpā tasyā aviṣayatvena tadapi avaseyatvena kalpyate, natu kāraṇamātratayā yato'rthatvena ayamiti tatra adhyavasāyaḥ | kāraṇamātrānumānāt viśeṣaṃ darśayitumāha nahi iti | indriyajanitānāṃ jñānānāṃ pratyakṣasaṃvedanarūpāṇāṃ satyamindriyaṃ kāraṇaṃ, natu viṣayastairjñānena indriyaṃ paśyāmītyadhyavasāyasya ajananāt | indriyaṃ hi anumānasyaiva viṣayastadadhyavasāyenaiva adhyavasitatvāt, anumānaṃ ca viṣayo yasya ananyatrabhāvo viṣayārthaḥ | iha punaḥ iti prakṛte viśeṣamāha | agṛhītaḥ kathaṃ dṛṣṭatvena avasita iti cedāha sārūpyāt iti, yāvat kiṃcit deśakālasahacāri svarūpavaicitryaṃ jñānāntavṛttenīrlasya, tāvat sarvamavikalaṃ tadarpakasyeti sāmānābhihāramelananyāyena jñānīyākāraviṣayo'dhyavasāya utpannaḥ sārūpyakṛtāt vibhramāt jñānabhinnamarthākāramidantocitamadhyavasyāmi,- ityevamupajāyate, na (page 91) ca asau vibhramajo'pi adhyavasāyo gṛhītāyāṃ śuktikāyāṃ rupyāvasāya iva gṛhīte jñānākāre bāhye avasāyatayā bhramamātrasvabhāvaḥ, kintu arthapratibandhanāt maulikaṃ jñānākārārpaṇasamarthamarthaṃ kāraṇabhūtamadhyavasyan bhrāntirapi saṃbandhaḥ pramā iti nyāyena pramāṇavyāpāratāmātmani ādarśayati | yadāha arthasyāsaṃbhave'bhāvātpratyakṣe'pi pramāṇatā | pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam || iti | pramāṇavyāpāraśca ayaṃ bhavan darśanabalāt paśyāmītyevaṃ pratyakṣādinā adhyavasāyarūpatāṃ gṛhṇan pratyakṣamanugrāhakamarthasya amātya iva paravaśīkṛtaṃ rājānaṃ grāhakatvena vyavaharati, tataḥ pratyakṣagṛhīta eva bāhyo'rtha iti laukikamanusṛtaṃ bhavati | tarhi anumānasya kutra vyāpāraḥ | āha sasaṃvāda iti mūlakāraṇabhūtaḥ samarpaka ākārāṇāmasti arthastadākārasadṛśa iti | etāvati vyāpāro'numānasya | yaditu anumānaṃ tamarthaṃ bāhyamadhyavasīyamānaṃ bādheta sthairyamiva sattvahetuḥ, tadasau bāhyatādhyavasāyo nirmūla eva bhavannapramāṇaphalaṃ syādagṛhīte bāhye marīcigrahaṇe'pi jalāvasāyo bhavannagṛhītaviṣayo na pramāṇaphalam | yadica anadhyavasitaṃ yathā kṣaṇikatvaṃ sattvahetuḥ prasādhayati, tathā bāhyamarthaṃ pratibimbatvahetuḥ; tat laukikaḥ pratyakṣadṛṣṭena arthena vyavahārākṣama iti na syādeva vyavahāraḥ | tadetadāha natu akṣaṇikatvavat ityādinā | indriyopayogena iti indriyamupayujyate asmin vijñāne tena adhyavasāyāṅgīkāritabāhyārthaviṣayatākena | pūrvam iti anumānavyāpārāt | nanu ........................ ākasmikamahetukam | iti prasiddhaṃ (page 92) nākasmikā na nityāste na nityajñānahetukāḥ | iti kāryākasmikatvaprasaṅga.............................. || ityādau | naca ahetukāt hetvanumānaṃ yuktamityāśaṃkāṃ vyapohati ajñātahetūdbhavatvam iti | kiṃśabdasya cicchabdanipātadyotitārthasahāyasya viśeṣo'rthaḥ kaściditi nañsamāse taddhitavṛttau ca dadhyodanamārdaṅgikādigata iti vyavatiṣṭhate | sāmānyasya ca viśeṣaviśrāntiśūnyasya avadhibhāvāt viśeṣasya avaśyaṃbhāve sāmānyādāgata iti vacanavyaktirajñātaviśeṣāditīyati paritiṣṭhati | tata ākasmiko'yamartha ityukterajñātahetūdbhavatvaṃ nañtaddhitavṛttitātparyāyāto vākyārhte padavacanaṃ śrotrendriyakṣetriyavat | iti nayena mukhyo'rthaḥ sati ca hetau yathā bhavati ajñānaṃ, tathā asatyapi, - iti ajñānasādharmyādahetukābhidhāyī sādṛśyanimittatayā lakṣaṇayā tatra tatra prayuktaḥ, natu iha tatheti yuktamuktam- ākasmikādajñātahetoraniyatakramakatayā kramikādābhāsavaicitryāt bāhyārthasiddhiriti | avaśyaṃ ca asāvabhyupagantavyā svatantrasvākāravijñānasamarthanarabhasapravṛttatvavaśyamapraśa- manīyamīśvarādvayavādaṃ samastasvanikāyasamayonmūlanamanupraveśayiṣyati,- iti sūtravṛttivivṛtīnāṃ tātparyam || 4 || atha sa eva bāhyārthavādī vijñānavādimatamāśaṃkya niṣedhayati na vāsanāprabodho'tra vicitro hetutāmiyāt | tasyāpi tatprabodhasya vaicitrye kiṃ nibandhanam || 5 || vāsanānāmanādikālopanatānāmabhinavanīlādyābhāsotthāpana śaktīnāṃ yo vicitraḥ prabodhaḥ, sa eva atra kramikābhāsavaicitrye hetutāmeti prathamataḥ, caramaṃ tu saṃskārātmanāṃ prabodho vikalpa- (page 93) nasmaraṇādyābhāsanāhetutāmeti,- iti saṃbhāvayate vijñānavādī | etat dūṣayati na iti | atra hetumāha tasyāpi iti | yo'sau vicitratvena saṃmato vāsanāprabodhaḥ, sa svātmani vaicitryāt vā vicitraḥ, vāsanāvicitrabhāvāt vā, prabodhakabhedāt vā | trayamapica asat | yato vāsanā nāma vijñānānatiriktavigrahā | tat punarapi prabodhamātramekamanyasya aprakāśamānatvena asattvāt | evaṃ prabodhe'pi vācyam | naca prabodhakahetavo'pi vijñānabāhyāḥ kecana upapadyante sarvasya prakāśamānasya prakāśātmkabodhamātraparamārthatvāt | tasmādābhāsavaicitryamanyato na ghaṭate,- iti samarpakena ābhāsavaicitryādhāyinā bāhyenaiva bhavituṃ yuktamiti cet bāhyārthavādino matamiti sūtrārthaḥ | vṛttigrantho'tra spaṣṭaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayati bāhyamarthaṃ vinaiva ityādinā | tadvaicitryasya iti vāsanāprabodhavaicitryasya, vāsanāṃ kastūrikākalpitavastrādyadhivāsavat satataṃ paratantrarūpāṃ vyākhyātuṃ tasyāḥ śaktirūpatāmabhidhatte śaktimadekaparamārthatāsiddhaye | bodhaḥ ityādinā prabodhaṃ vyācaṣṭe | tasya iti, etaditi nīlapītādikramikābhāsalakṣaṇaṃ yat svakāryaṃ, tajjanane kartavya ābhimukhyaṃ paripāko'ntyāvasthāprāptatayā sa prabodhaḥ | astu iti vāsanāsmṛtijanakaḥ saṃskāraḥ prasiddhaḥ, natu apūrvānubhavaprasādhaka iti tāvat na udgrāhayāmahe sāṃnyāsikametadavatiṣṭhatāmiti bhāvaḥ | bodha eva iti adhikasya aprakāśatvena bodhaśarīrānuveśayogyatāvirahāditi hi uktaṃ bhavadbhireva nijavratam | ucyamāna iti śabdaḥ kevalamadhikībhavet prabuddhavāsano bodha iti, natu arthaleśaḥ | asāvapi iti uktaivaṃvidhaviśeṣāntaro'pītyarthaḥ | nanu ca yadapi ābhāsavaicitryaṃ (page 94) bhāsavaicitryaṃ kāryatvena samarthanīyaṃ, tadapi bodhāt manāgapi na atiriktamaprakāśanaprasaṃgāt, atiriktamivaca bhāti | tadasya evaṃvidhasya kāryasya yādṛśo yakṣastādṛśo baliḥ ityupapattyā kāraṇamapi vāsanāprabodhavaicitryaṃ paramārthato bodhānatiriktamapi atiriktāyamānaṃ bhaviṣyati,- iti kimidam iti | nahi kāryavaicitryamapi pāramārthikaṃ kiṃcana yasya anupapattiryatnapariharaṇīyā bhavet | etat na sahate na cet iti | etat iti vakṣyamāṇam | tat darśayati ābhāsabhede'pi ityādinā | na ityatra upapattimāha yataḥ iti | kāryaṃ hi apūrvatayā bhāsamānamucyate | tacca vastu vā astu svārthakriyāyogāt, viparyayādavastu vā satyarajatābhāsavat sudhāśakalarajatābhāsavacca | kāraṇaṃ punaḥ kāraṇatvādeva samarthamarthakriyālakṣaṇatvāt vastuna iti vastveva bhavitumarhati, na avastu sarvasāmarthyavirahalakṣaṇatvādeva avastunaḥ | kāraṇatāvyāpakasāmarthyaviruddhāsāmarthyopalambhāt kāraṇatā niṣidhyate, vyāpakaviruddhopalabdhyā abodharūpatayā ca vastutvam | tathāca na vicitramiti kutaḥ kāryavaicitryam | tadāha vastubhūtasya iti bodhatayā vasturūpasyetyarthaḥ | yena ca vapuṣā nīlavāsanāprabodhavān bodhaḥ; pītavāsanāprabodhavān bodha ityādinā vicitraḥ; tadrūpaṃ nīlapītādibhedamāyatate | sa ca bhrānta iti tadapi rūpamavastu sat bodhasya kathaṃ satyaṃ vicitrabhāvamānayet | nanu kiṃ satyena vicitrabhāvena | yathāhi kāryavaicitryamapāramārthikaṃ, tadvat kāraṇavaicitryamapi bhaviṣyati,- ityāśayena śaṃkate athāpi iti | etadeva pūrvamuktam ābhāsabhede'pi ityādinā | kintu tatra itthamuktam- kārye'pi nīlādyābhāsavarge (page 95) bodharūpameva pāramārthikaṃ, kāraṇe'pi tadeveti pāramārthikatāmukhena sāmyamānītam, adhunā tu apāramārthikatā vaicitryaviṣayā dvayorapi,- ityanena bhaṃgyantareṇeti apunaruktam | etat na sahate tadayuktam iti | hetumāha avastunaḥ iti | tadabhyupagame iti kāraṇatvāṅgīkaraṇe | iha iti nīlādyābhāsakrame | nahi iti kāryaṃ yathā dṛṣṭamātraṃ paścāditi arthāt labhyate, na tathā pūrvaṃ dṛṣṭamātre kāraṇamiti vaidharmyeṇa | nanu niyamena pūrvaṃ dṛṣṭamitīyadeva kāraṇasya lakṣaṇam | āha tathābhūtasyāpi iti | pūrvadṛṣṭamātrasya apihi kāraṇatvametadeva- yat vastunaḥ satyasya avastuno vā asatyasya prakhyāpane samarthatā | saiva ca vastutvam | nanu yadi kārymavastu tarhi asya kathaṃ kāryatā | kā khalu asyāḥ kṣatiḥ | kāmamavastutvena tasya sāmarthyaṃ nijaṃ kāryāntaramakurvataḥ kāraṇatā na syāt | etadāha kāryasya sāmarthyavirahe tu iti | nanu yat kāraṇena kriyate, tat viśiṣṭakāraṇabalotpannaṃ kathamavastu bhavet; avastutve vā tatpadabandhapratilabdhasāmarthyaṃ kāraṇasya na kiṃcit sāmarthyam,- iti kāraṇamapi avastu bhavet | etadapi anenaiva āha kāryasya iti avastutvāt kāryasya kāraṇe kāraṇatvaṃ na bhavet kāryāpekṣasya sāmarthyasya abhāvādityarthaḥ | kāryatāyāstu avastutvaṃ na uparodhakam | avastuno hi kāryataiva na bhavet yadi satkāryavāda iva svāt sāmarthyāt tadudbhavet | naca evam | kāryaṃ hi avastubhūtameva utthāpyate kāraṇena | tadaivaca tat kāryamucyate, yadā nirupākhyam | darśitaṃ ca svasāmarthyena iti vadatā kāryagatabhavanam | na kutracidupayogi yadaṃgīkṛtamanyaiḥ nityaṃ na bhavanaṃ yasya ......................... | (page 96) iti, tat kāryamasadeva | tattu kāraṇabalādudbhūtaṃ yadi sarvātmanā sāmarthyayuktaṃ, tat vastu; na cet, avastu | bhrāntayo'pica bodharūpatvena vastvātmānaḥ satyaḥ kāryā eva dvicandrajñānamiva timirasya | dvicandrasya tu arthakriyāvirahādavastutvamastu, na tatsaṃvedanasya saṃvedanāntarāt vicitrasya | tadāha nahi bhrāntīnāmapi iti | kāmalayā pītaśaṃkhasaṃvit, kācena kācaśaṃkhapratyayastimireṇa śaṃkhadvayasaṃvit,- iti hi dṛśyate eva | nanu pratītirūpaṃ cet bhrāntau kāryaṃ, tarhi pratītervastutvāt kathamuktaṃ- kāryatvaṃ punaravastutve'pīti | atha dvicandrādi avastu, tadeva kāryaṃ; tarhi kāraṇavyāpārabalotpannaṃ kathamavastu, tanniṣṭhena vāsāmarthyena kathaṃ kāraṇaṃ vastu bhavet,- ityāśaṃkya āha athavā iti | etaduktaṃ bhavati- kāraṇatvacintāyāṃ bodhasya avaśyaṃ pāramārthikasvarūpasamāveśamātra eva avastheyamityevaṃparatvena asmābhirabhihitamado bodharūpatvaṃ ca pāramārthikaṃ ca | tacca avicitraṃ bhaṅgyantarasahasre'pi yojyamāne | tat hi na pāramārthikaṃ kiṃcit prakāśādhikasya aprakāśanaprasaṃgāditi hi paramaṃ vratamaheyamāgamato yuktitaśca | etattātparyaṃ darśayati etāvattu iti | nīlavāsanāprabodhasya bodhādanarthānantaratvāt pītavāsanāprabodhavatā bodhena tulya eva asau bodhaḥ, so'pi teneti bodhamātramekameva,- iti piṇḍārthaḥ | evaṃ vastutattvamabhidhāya abhyupagamyavādena āha athāpi iti | pūrvaṃ nīlavāsanāprabodhe pītavāsanāprabodhe'pi ca bodharūpamekamiti uktam | mā bhūt vā bodharūpamekaṃ tadvāsanādvayaprayogāt, kintu nīlavāsanāprabodhasya pītavāsanāprabodhāt tadvāsanāvaśena bhedo vaktavyaḥ | vāsanayorapi nīlapītamukhena nīlapītayośca kathaṃ bhedaḥ | nīla- (page 97) pītavāsanādvayaprabodhāditi cet, cakrakameva | karmabhedavāsanādhipatyāt tadbheda iti cet, karmabhede'pi nimittaṃ vaktavyam | nilābhāsāt pūrvabodhādanyo'nantaro nīlābhāsabodhaḥ saṃskārarūpatayā sthitāditi cet, pūrvasyaiva gatasya bodhasya bodhatātiriktā nīlābhāsatā kutaḥ | bālasya ca prāthamiko nīlābhāsaḥ kasmāt | prāgjanmagatatvakalpane sarvaprathamanīlarūpatāpratilambhe nidānaṃ vācyam | paramparayā kramikanīlapītādyābhāsasvabhāva evaca bodha iti svāpamūrchāsamādhānādau śuddhātmatā tasya katham | sāpi nīlapītādyābhāsavadasya svabhāva iti cet, na śuddhāśuddhātmatvayorvirodhāditi uktaprāyam | kiṃca satatameva śavalasvabhāvatve bodhasya aṅgīkṛte nirmokṣaprasaṃgaḥ | tataśca prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ | iti prajñāpāramitādvaitaṃ jñānam ....................... | iti yāmadvayajñānamayīm .................................... | ityādeḥ svagamābhyupagamādervipralopaḥ,- iti alam | tadetadeva sidhyati yadi bodharūpatātiriktamanādinijanijabāhyakāraṇaparamparāprabhavaṃ bāhyameva kiṃcit vastu bhavet,- iti bāhyārthavādinā svapakṣaḥ pratyujjīvitaḥ | tadetadāha sarvathā bodhavyatirikta iti | evaṃ svasantānavarti saṃbhāvyamānaṃ tāvat kāraṇaṃ karmādhipatyaṃ pūrvo nīlābhāsaḥ samanantarapratyayaḥ pītābhāsaprāya ityetadāśaṃkitaṃ nīlapītādikramikābhāsavaicitrye, naca tadupapadyate iti uktam | atha parasantānavarti vaicitryaṃ nīlādyābhāsavaicitryakrame'dhipatipratyayarūpatayā heturiti yaḥ śaṃketa, taṃ prati āha bāhyārthavādī- (page 98) parapramātṛrūpāṇi yāni bodhāntarāṇi ābhāsavaicitryodbhāvanakāraṇabhāvena samarthayitumiṣyante, teṣāṃ saṃpādayitavyābhāsabhedāt tasmāt bodhasantānādekasmāt bhede sati kāraṇatā saṃbhāvyate | sa evatu katham | tathāhi bodhasya tāvat svarūpaṃ nityamahamiti antarmukhamidantāvabhāsavaśasamuditabhinnakakṣyau deśakālau tadbodhaviśeṣaṇabhāvābhigamanāsamarthau na bhindāte,- iti uktamasakṛt | svarūpabhede ca anyatarasya aprakāśarūpatvādabodhatvamāpatediti na deśato na kālato vibheditā asti saṃvidaḥ | svarūpato'pi bheditā jaḍāt na saṃvidaścitaḥ | tato vastutaḥ pramātrantarāsiddhiḥ | abhyupagamavāde tu sadā sannihitāni khalu parapramātrantarāṇi | tāni ca ābhāsavaicitryaśatasahasravartiyaugapadyādekasminneva kṣaṇe tataśca ekaikatra santāne tadekavyatiriktasamastasaṃbuddhāsaṃbuddha- pramātrantaragatābhāsavaicitryāṇi kāraṇabhāvamupagatānīti na kaścit niyamena kvāpi pramātari ābhāsabhedaḥ samarthayituṃ śakyate iti koṭidhā ayamupaplavahetuḥ samarthanaprakāraḥ | anena āśayena āha upapannatve'pi iti | nanu sarvamidaṃ jaḍābhimataṃ bhāvābhāsajātamindhanāgnyābhāsabījabhūsalilābhāsādicetanaiḥ parasparayogyadeśasaṃnidhāpanābhidhānopasarpaṇasaṃpādana- samarthaiḥ pratyayairhetubhirnijanijakāryasaṃpādanocitayogya- deśasaṃnihitaṃ tāvat kriyate iti na asti atra vivādaḥ | upasarpaṇapratyayāśca cetanāśca icchāvantaḥ | sāca icchā layavijñānakalpāraghaṭṭaghaṭīyantravāhakecchā iva anantakālabhāviniyatakramakamābhāsavaicitryamāgūryaiva uttiṣṭhati | parāvaskandaiṣaṇā hi rājñaḥ pararāṣṭramardanāvaluṇṭhanabhaṅga- bhedanaprabhṛtyābhāsāntaraśatasahasrābhisandhānagarbhatayaiva prādurbhavati | vivṛtau prabandhena prayuktamābhāsapadaṃ- (page 99) vijñānanaye bāhyārthābhāvāt vijñānākārataiva upasarpaṇapratyayādīnāṃ pūrvapūrvarūpatayā kāraṇānāmuttarottaraṃ ca kāryāṇām- iti sūcayati | hi iti yasmāduttarottaratayā niyamavatyā kāryatvena abhimatāḥ abhimānena tathā niścitāḥ, pūrvatāniyamāt ca kāraṇatvena abhimatā ābhāsabhedāḥ kriyante svenaiva icchāviśeṣeṇa vijñānarūpeṇa tathā iti tato hetuprakārādidamāyātam- yat kila icchākhyālayavijñānaviśeṣasamutthāpito ya ādyaḥ kāraṇābhāso yathā grāmaprāptyabhisandhānātmavijñānotthayā gamanecchayā utthitaḥ śarīrābhāsaḥ, sa eva madhyavartino mārgābhāsaṃ, tadvartinaśca tṛṇādinīlādyābhāsānākṣipati yāvadgrāmapraptyābhāsaphalam; tato'pi tṛptyābhāsātmakaphalāntarābhisandhānodbhūtayā icchayā yaḥ pākābhāsaḥ prathamakāraṇābhimata utthāpitaḥ, tenaiva adhiśrayaṇādyābhāso'ntyagrāsanigaraṇābhāsaparyanta ākṣiptaḥ; tataḥ pānagoṣṭhīvaicitryābhāsecchetyādi mantavyam | yadivā kimanena bahutarecchāprabandhākṣepiṇā bhūyasā kāryakāraṇabhāvena parikalpitena | prathamagarbhādhānasamaya eva ekapraghaṭṭakasaṃmurchita eva yaḥ karmavallīpratānābhāsa ekalayavijñānarūpaḥ, sa eva maraṇakṣaṇaparyantābhāsāvadhīn niyatakramabhāvinaḥ sukhaduḥkhatatsādhanābhāsānākṣipati | punarjanmāntare'pi evaṃ, natu teṣāmābhāsānāṃ madhyavartināṃ punaḥ kāraṇāntaramupayujyate yathā pātayāmi enaṃ giriśikharādityanayaiva icchayā pātyamānagatatattaddeśasaṃyogavibhāgatatkṛtaduḥkhamohādyābhāsa- paramparā ākṣiptaiva | tata eva madhye'sāvaśakyapratibandhā | yadāha muniḥ iha te karmaṇāmeva vipākaścintayiṣyati | amutra bhavitā yatte taccintaya śubhāśubham || (page 100) iti | ardhena aśakyapratibandhatvaṃ madhyābhāsānāṃ vadatā karmābhāsākṣepāvinābhāva eva uktaḥ | ata eva ......................... prārabdhrekaṃ na śodhayet | (sva. 4|141) iti aśakyatvameva uktamāgame ........................... yenedaṃ taddhi bhogataḥ | iti ca | tathāhi lagnaviśeṣarūpāt kṣaṇābhāsāt sarvaṃ tajjātakagaṇanākāle maraṇakṣaṇāntaṃ niścinvanti yāvat tajjanmagatamaraṇakṣaṇalagnaviśeṣābhāsāt janmāntarābhāsākṣepādi niravadhikamapavargāvadhikaṃ vā gaṇyate eva | naca niyatakramānurodhina ābhāsaprabandhasya ekaṃ kāraṇam,- iti apūrvamadaḥ, apitu bālyādau grahanakṣatrādyudayāstamayaparamparāprabandhe ṛtusamudāye ca pratītatarameveti darśayati yathā iti tāvantaṃ niyataṃ kālamavasthātuṃ śīlaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ vicitrāṇāṃ vilakṣaṇānāmanyonyato niyato yaḥ prabandha uttarottaratvena ābhāsaparamparā; tasyā ekameva kiṃcit heturiti iti iti | athāpi ucyate iti pūrvakriyayā abhisaṃbadhyate dṛṣṭānta eva tāvat, sarvasmin naitadupapadyate | kṛttikodayādinā nirūpite grahanakṣatrarāśiparispande tāvadetadupapadyate, ṛtvādau ca yatra niyata eva kramaḥ | bālyayauvanādau tu na naiyatyamasti avaśyaṃbhāvinaḥ kramasya anyathāca anyathāca avalokanāt | tato madhyavartināmāhāravaicitryādīnāṃ yauvanajarāsaṃpādanatāratamyabhājāmadhvagamanādeśca jarāsamutthāpakasya, rasopayogādeśca yauvanaparirakṣaṇaikakasakṣaṇasya svaniyatabhāvitayā pūrvakarmamātrakṛtamākṣepamasahamānasya kāraṇabhāvena vartamānasya kathamapahnavaḥ kriyeta | naca asya madhyavartinaḥ kāraṇavaicitryamanyadupalabhyate | tataśca samanantarābhāsasyaiva tatra kāraṇatvamiti na (page 101) tāvadādyasyaiva hetutā | atha ucyate kimanena puruṣaviśeṣagatena bālyādinā | puruṣasāmānyāpekṣayā bālyādikamasmābhirudāhṛtatam | ekaprathamakāraṇākṣipto'nekaḥ kramikaḥ prabandho bhavati,- ityatra vastuni idamapi na upapannaṃ tatrāpi prathamakāraṇākṣiptatvābhāvāt | yathāhi prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya na prathamakāraṇabalādeva cakṣurādīnāmālocanahetūnāṃ saṃpattiḥ, tathātve hi praviṣṭamātrasyaiva apavarakodarāntarvartisamastavastvavalokanaṃ saṃpadyeta, apitu paramparāpekṣāto'tra cakṣurādīnāṃ viśeṣapratilambharūpaḥ pariṇāmaviśeṣo'pekṣyaḥ | yathāca bījabhūmyudakānāmaṅkure janayitavye paramparāsaṃnidhānajanito'tiśayarūpaḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, yathāca odanasaṃpattau kartavyāyāṃ sthālītaṇḍulodakānām | anyathā pariṇāmāntarānapekṣāyāṃ jhaḍityeva aṅkura odanaśca jāyeta | sāmagryā hi tatra pūrṇatvam | tatra hi na adhikamanupraveśayitavyaṃ, nāpi tataḥ kiṃcidapasārayitavyam | tathaiva kramasaṃnihitānāmādityacandrādyudayānāṃ ca nīhāravihārādīnāṃ ca avaśyaṃ paramparopakārapariṇāmena bhavitavyam | anyathā katipayakṣaṇaireva bālyāt yauvanaṃ, tato'pi madhyamavayaḥ, tato'pi vārdhakamiti savidhavartyeva nidhanaṃ syāt | asti tu kālāntarapratīkṣaṇam | tasmāt madhye sajātīyaśarīraparamparāsvabhāvena pūrvāvasthāpracyāvottarāvasthodayaśūnyena api dehasantānena kaṃcitkālamavastheyam | tadāha sthitaiva iti | tathā ca jātakagaṇane'pi na iha dine idamidaṃ drakṣyati, sprakṣyati vakṣyatīti pratipadaṃ hasitakaṇḍūyitaparyantavyāparasaṃvedanasaṃbhavaḥ, apitu sukhaduḥkhāveśopayogidaśāviśeṣasaṃvedanamātraṃ bhavati | yuktaṃ ca etat | anyathā ekajātakatattvasaṃvedane tallagnatayā sarvaṃ vidyāt | tasmāt bālyādau prathamakāraṇākṣiptatvaṃ tāvadasat vaicitryaśatadarśanāt | (page 102) araghaṭṭaghaṭīyantravāhane tu tāsāṃ ghaṭīnāṃ bharaṇāvarjanaparivartanādāvavicitra eva kramaḥ sarvadā | tatrāpi vaicitryaṃ cedavaśyaṃ sahakāryantaramantarā syāt | naca prakṛte nīlādyābhāsavaicitrye yauvanādau rasāyanādyupayoga iva sahakāryantarapraveśaḥ kaścit niyatasya sahakāriṇo'navalokanāt | yathāhi rasāyanopayogāt yauvanamavatiṣṭhate ciraṃ kālaṃ, gatamapivā punarnavopayoga iva punarāvartate iti niścito'tra sahakārī; tathā nīlābhāse sthire vā asthire astameti punarudbhavati vā ayaṃ sahakārī,- iti na niścayo'sti | nāpi prabhāsvarādapavarakapraveśa iva anyonyapariṇāmāpekṣā | sā hi tatra bhavet yatra niyataḥ kālāntarapratīkṣāyogo bhāsate | iha tu nīlābhāsakṣaṇamātrasamanantaramapi pītābhāso dṛṣṭa eva | prathamahetusamākṣiptatā api na yuktā kramaniyamasya abhāvāt | prathamahetuṃ pūrvoktaṃ smārayati tathāhi iti | ubhayatrāpi iti saṃbhāvyamāne iti bhāvaḥ tatra icchātmakaḥ prathamaheturyaḥ prāguktaḥ prathamecchayaiva hetvavabhāso'ntarākṣipta ityādinā, tadākṣiptatāyāṃ kramaniyamābhāvamāha yathaikadā iti anyadā iti tasyaiva puruṣasya puruṣāntarasya vā iti tajjātīyāt hi kāraṇāt tajjātīyameva kāryaṃ bhavati,- iti yuktam | iha ca icchāyāstasminneva puṃsi pumantare vā vahnimutpādayāmi,- ityevaṃrūpeṇa tajjātīyatāyāmavikalāyāmapi antarāsamudbhavato nīlapītādyābhāsakramasya niyamena tajjātīyatvam | atha yo dvitīyaḥ prathamahetuḥ saṃbhāvitaḥ pūrvakarmabhirevavā ityādinā, tatra kramaniyamābhāvo ya āpādayitumiṣyate bāhyārthavādinā, sa ekapuruṣāpekṣayā na upapannaḥ ekasmin janmani prathamakarmapraghaṭṭakahetvākṣipte tasya ekasyaiva (page 103) nīlādyābhāsakramasya maraṇābhāsāntasya bhāvāt,- ityāśayena puruṣāntarāpekṣayā taṃ kramaniyamābhāvamāha puruṣāṇām iti | bahuvacanena śarīrādyābhāsavargasya prathamakāryasya sarvapuruṣeṣu tajjātīyatāvalokanāt pūrvakarṇo'pi tajjātīyatvakhaṇḍitaṃ siddhamiti tajjātīyāt prathamahetostajjātīyenaiva niyatakrameṇa nīlādyābhāsaprabandhena bhavituṃ yuktam,- iti abhiprāyaḥ | karmākṣiptatvamapica sarvasya ābhāsasya ayuktaṃ sarvasya sukhaduḥkhābhāsaphalatvāyogāt, dharmādharmayośca tatsādhanasaṃpādanopayogena prasiddhatvāt | yadāha te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt iti | yadyapica mārgagatatṛṇādidarśanamapi paramparayā kayācidavaśyaṃ sukhaduḥkhayorvyāpriyate adṛṣṭeśvarādivādimate sarvasya tadaniṣṭānāviṣṭasya utpattyanabhyupagamāt, tathāpi karmaiva ekaṃ prathamaheturiti yo manyate, tasya etat dūṣaṇaṃ sākṣāt- yat na sukhāya na duḥkhāya vā tasya kathaṃ karmākṣiptatvamiti | anyeṣāṃ tu bahutarahetuvādināṃ sāmagryā vaicitryeṇa karmaṇo'pi ativicitratve sukhaduḥkhasādhanānāmapi vyavadhānāvyavadhānādibahutaracitrabhāvābhyupagamo na duṣyatīti | nanu mābhūdicchaiva ādyā nīlādyābhāsavaicitrye prathamahetuḥ pūrvakarma vā | svakāraṇābhāsa eva tatra tatra kāryābhāse prathamaheturbhaviṣyati | so'pi jaḍo vā anyo vā yo'sāvupasarpaṇapratyaya ukta ityevaṃ prathamahetavo bhūyāṃsa ābhāsavaicitryaṃ madhyavarti samutthāpayiṣyanti,- iti yasya matiḥ, taṃ vitatya apahastitamohaṃ karoti nāpi mṛddaṇḍa ityādinā abhisandhānamasti ityantena | athavā pūrvaśeṣatayaiva asya granthasya itthamavatāraṇam | nanu yathā bālyādau prathamahetukarmākṣipte'pi rasāyanopayogādinā sahakāriṇā yauvanamaticirakālamavatiṣṭhate, tathā iha api (page 104) sahakārivaśāt te te ābhāsāściramavasthāsyante | tathāhi ghaṭābhāsasya anuvartane mṛddaṇḍādyābhāso hetuḥ, dhūmābhāsasya vahnīndhanādisāmagryābhāsaḥ, paṭābhāsasya kuvindaturivemādyābhāsaḥ | evamanyatra vācyam | etat dūṣayati nāpi iti | atra hetuḥ- antarā madhye gṛhavartino ghaṭapaṭābhāsāderavalokane mṛtpiṇḍadaṇḍādyābhāsasya nāma api na avaśiṣyate iti | nanu kumbhakāragṛhe tāvat prathamaṃ mṛtpiṇḍābhāsaḥ saṃvedya eva, tato'pi yastadgṛhāt ghaṭamānayati, sa upasarpaṇapratyayābhāso gṛhavartino ghaṭābhāsasya anuvartane sahakārī bhaviṣyati | astu, yāvadāste | svagṛhagate tu tasmin kaḥ sahakārī tadābhāsānuvṛtteḥ | tadetadāha nāpi upasarpaṇa iti | nanu yathā agnāvanumitsite dhūmābhāsasya dṛśyamānasya adṛśyamāno'pi tena anumātrā adṛśyamānatvādeva adhipatisāmyāt hetutvācca adhipatipratyayaśabdavācyo vahnyā bhāsastaddeśakrimisarvajñādipramātṛniṣṭhatvena sthito hetuḥ, evaṃ ghaṭaprāpako'pi puruṣaḥ svagṛhāvasthita eva atra sahakārī bhaviṣyati | yadā tarhi sa yaśaḥśeṣībhūtastadā kiṃ kartavyam | kaḥ sahakārī ghaṭābhāsasya avasthāne śaraṇīkartavyaḥ | naṣṭasya na hetutvamanupākhyatvāt, sopākhyatvaṃ hetutāyā vyāpakam | tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | krimisarvajñābhāsasya ca na hetutvam ādhipatyena anantābhāsodayaprasaṃgāt ityādi vakṣyate agrataḥ | tadāha nāpi ādhipatyamātreṇa iti | evamapi yā hetutā ucyate, sā neti saṃbandhaḥ | atra hetuḥ tadupasarpaṇa iti | atraiva dṛṣṭāntamāha nahi iti | naṣṭasya kā hetutā yatra adhipatitvaṃ viśeṣo bhavet | ata eva iti yato na asau dhūmābhāso'gnyābhāsāt, ato hetostādṛśāt dhūmābhāsajāt (page 105) dhūmābhāsāt gopālaghaṭikāsaṃgṛhītavimuktāt na vahnyābhāsasya anumānamatatkāryatvāt | upasarpaṇapratyayanāśe'pi iti yaduktaṃ, tatra yadyapica ityādinā pūrvapakṣaṃ śaṃkitvā nirākaroti tathāpi iti | naitadyuktam ityanena yojyametat | rajakatakṣakalohakāraprabhṛtayo vastutaḥ santi kvacidupapattisthānāntare'pi svarganarakādāviti | iyatā tathā kāryābhāsasiddhirna bhavatīti darśayati ābhāsavastutvavāde iti | naca te tadā tadupasarpaṇapratyayatayā bhānti | bhāsane ca tadābhāsakāraṇabhūtopasarpaṇapratyayāntarābhāsaḥ, tatrāpi anya iti niravadhiḥ pūrvāvabhāso bhavet | naca so'sti,- ityāha paramparāvicchedaśabdābhyām | atha manyate- sarvajñasya tāvadābhāsaparamparāpratibhāso'sti,- iti tadvartinaste upasarpaṇapratyayābhāsā dhūmānumeyahutavahābhāsa iva adhipatipratyayatvena asmadādiṣu kāṣṭhakuḍyādyābhāsabhedahetavaḥ santu,- iti | tatra āha aniyamācca iti | nahi samastatadupasarpaṇapratyayanirmitagṛharathaghaṭādyābhāsāḥ sarve sadā upalabhyante iti niyamo'sti | naca sahakāryantaraṃ tadupasarpaṇapratyayarūpapramātricchātmakasaṃvedanātiriktaṃ vijñānanaye yuktopagamaṃ yena ayamaniyam upapadyeta | kiṃ ca teṣāmupapattisthānāntarabhājāṃ tadā tāvat na icchā asti- adyāpi ābhāsantāṃ gṛhādaya iti | pūrvanirmāṇāvasare'pi iyantaṃ samayamete'vabhāsantām,- iti na abhisandhānameṣām | abhisandhāne'pica madhya eva kīrtanasthānānāṃ maṭhādīnāṃ dhvaṃso dṛṣṭaḥ | nacāpi te pūrvaṃ sarvajñā yena itthaṃ gṛhābhāso'sya ābhāsasya anantaro'smātpūrva etena vyavahita iti anantavaicitryamabhisandadhyuḥ | nacāpi eteṣāṃ tāvānabhisandhiradyatanopasarpaṇapratyayāntareṣu tathādarśanābhāvāt | (page 106) evamiyatā prathamakāraṇākṣiptatā yato vitatya nirākṛtā, tataḥ samanantarapratyayaparamparāta ābhāsavaicitryamiti āpatitaṃ gatyantaravirahāt | tadapi ca ayuktamaniyamāt | atha ucyate- kumbhakārakulāvasthita ekaḥ pramātā antataḥ krimiḥ sarvajño vā avaśyamasti, sa ca ghaṭābhāsarūpo jātastāvat | tatra ca asya heturmṛddaṇḍakulālābhāsaḥ, tato naṣṭe'pi tasmin tasya tāvat ghaṭābhāsādeva ghaṭābhāsa iti sthite yo'pi anyaḥ pramātā taddeśābhāsavān, tasya api tadābhāsayogaḥ- iti | tatra api vivecyaṃ- kiṃ pūrvasthitapramātrābhāsarūpa eva asau ghaṭābhāsaḥ kālāntarāgantukapramātrantarāntaranupraveśameti,- ityetena nayena dvayostāvati ābhāse aikātmyaṃ prāṇasukhaduḥkhādyābhāsabhede'pi, utasvit pūrvasthitapramātrābhāsāt kāraṇādāgantukapramātṛvartyābhāsāntarameva kāryarūpamudeti | tatra pūrvasminkalpe tīrthikamatānuṣaṅgaḥ | tathāhi dvayoḥ pūrvasthitāgantukayoḥ pramātrorekasaṃvedanarūpatābhyupagame viśeṣābhāvāt sarveṣāmekasaṃvidrūpatvādekātmateti ekātmavādastāvadaniṣṭaḥ | tatrāpica ṛddhyantaramāyātam- yat sa ekātmā svātantryāt saṃyojanaviyojane vicitre nirbhāsayan vicitraṃ pramātṛbhedamantarā antarā ca ābhāsāṃśe kvacana abhedamuparacayati, - iti maheśvararūpo'sāviti tadayaṃ vijñānanayo yogācāreṇa suṣṭhu samarthita ityāśayena bāhyārthavādī prathamapakṣaṃ dūṣayati etaddhi iti | dvitīyamapi pakṣaṃ atha bhede'pi ityādinā saṃbhāvayate | bāhyatvādaprakāśanaprasaṅgaḥ iti pramāṇamatra na kiṃcana syāditi pramāṇamukhena doṣaḥ | mūrtatve ca asthūlatā na ghaṭate | taddeśātaddeśaraktāraktakampākampāvaraṇānāvaraṇabhedena viruddhadharmādhyāsāditi na ekatā, nacāpi anekaparamāṇurūpatā tathānirbhāsābhāvāt paramāṇorapi (page 107) ṣaḍaṃśayogāpattyā anupapatteḥ | naca ekānekatātiriktaṃ vastuno rāśyantaramasti,- iti prameyamukhena doṣaḥ iti doṣavattāprasaṅge bāhyamūrta iti padadvayam | etadapi dūṣayati etadapi na iti te samarthāḥ iti | ekakāvasthāyāmapi pratyekaṃ dṛṣṭasāmarthyaiḥ śālibījairiva svasaṃkhyānuvartyaṅkuranikaraḥ śālīyaḥ pramātari ābhāsasaṃcayo janyate | samānābhihārādanekatvānavabhāsa iti cet, asamānābhihāre kiṃ vācyamiti darśayati tataśca iti | naca āgantukapramāturekābhāsarūpatāṃ muktvā sphuṭāsphuṭādinirbhāsayogaḥ | nanu taimirikāntarasya kiṃ na asti keśādyābhāsaḥ | satyamasti; sa tu svatimirabalādeva, natu tadābhāsāt | tathātve hi ataimirikasya api sa bhavet | tadāha bhrāntasyāpi parasmāt iti | etadupalakṣaṇam | pūrvamataimirikasya ekacandrābhāse taimiriko'pi āgantuko na dvicandrābhāsavān bhavediti na parābhāsajanitaḥ pramātrāntarasvābhāsastadvailakṣaṇyāt | atadvailakṣaṇyaṃ hi tadābhāsajananasya vyāpakam | anyathā ghaṭābhāsāt paṭābhāsa ityādiraniyamo bahuśākhaḥ | tasya viruddhaṃ tadvilakṣaṇatvamiti vyāpakaviruddhopalambhaḥ | atha yogācāramatadūṣaṇapravṛttaṃ bāhyārthavādinaṃ- etatpakṣastāvat nisargadurbalaḥ, na ayaṃ me gaṇanīyaḥ; yogācārāṃstu ayameva dūṣayiṣyati,- iti āśayena protsāhayituṃ nayaparamārthajño'yamantaranupraveśamiva asya kurvannīśvaraikātmyavādī kathayati īśvaraikātmyavāde tu iti | tuśabdo viśeṣaṃ dyotayan protsāhasya viśejñatāṃ dyotayati | satyamasi prāmāṇikadhuryaḥ- yat kila etadduṣaṇaṃ sphuṭatvāsphuṭatvādisaṃkramaḥ iti keśādyābhāsodayaḥ iti cakārāt vaikalpikābhāsāntarodaya iti ca, tat (page 108) na īśvarādvayavāde darśitam | tatastīrthikapakṣaṃ sarvathaiva kṣaṇikatvanairātmyādiciropārjitanyāyakeśaikāntaharaṇadhuryamayaṃ yuṣmaddarśane avaśyaṃ praveśayiṣyati vijñānavādī durātmā svanikāyakalaṃkabhūtaḥ, tadamuṃ sarvāvaskandena nipātaya svabhāvāditi dvividhā hi iti sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā | sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || (3|2|17) iti sādhāraṇo'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsavān | (4|1|11) ityādinā sādhāraṇī sṛṣṭirvakṣyate kevaleśvarakartṛkā, yatra tāvati ābhāsāṃśe pramātṝṇāṃ bhedavigalanena ekātmatāpattiḥ, tasyāsādhāraṇī sṛṣṭirīśasṛṣṭyupajīvinī | (4|1|9) ityanena tu asādhāraṇī paśurūpapramātṛkartṛkā yatra na miśratāpattiḥ pramātṝṇām | tatpakṣe ca sphuṭāsphuṭakeśādivaikalpikādiśca varga iti asādhāraṇyāt kathaṃ tatra ābhāsaikatādoṣaḥ | tatrāpica īśvarādhiṣṭhānamasti | yadvakṣyate saiṣāpyajñatayā satyaiveśaśaktyā tadātmanaḥ | (4|1|9) iti | atha protsāhito bāhyārthavādī parakīyam atha ityādinā śaṃkitvā dūṣayati na yuktam ityādinā | atha ayaṃ bāhyārthavādī bhagavadaikātmyavādinā protsāhanopajāpasamuttejito nirpekṣaṃ praharan santānāntarasiddhiṃ vijñānavādino mate vitatya dūṣayituṃ pīṭhabandhaṃ gṛhṇāti svaka iti | yāvanti santānāntararūpāṇi pramātrantarāṇi, tāvanta eva ghaṭābhāsā yadi; tat parasparavyavahāro na ghaṭeteti etena api cchidreṇa ekābhāsavādī tvayā praveśayitavyaḥ, tasmādaṅgīkuru bāhyamartham, yatra ekasmin (page 109) bhinnapramātṛgṛhīte parasparaṃ krayavikrayādivyavahāropapattiḥ | bāhye ca śarīravartini ekasmin vyāpāre vyāhāre ca aṅgīkṛte tasya samīhākāryatvāt tenaiva dṛṣṭena kāryaliṅgena kāraṇabhūtaparabuddhisantāno nirapavādamanumīyate iti pramātrantaraviṣayo'pi vyavahāraḥ praśnaprativacananigūhanavrīḍanāśayasaṃmīlanādiḥ paraspareṇa kṛto ghaṭate iti | na tat nayavidā aṅgīkāryaṃ, yat parapakṣotthāpakam,- iti aṅgīkaraṇakāraṇasvapakṣānupamardaviruddhatadupamardavyāptaṃ parapakṣotthāpakatvamiti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | evakāreṇa yat sūcitaṃ- paraghaṭābhāse vyavahāro na syāditi, tatra hetuḥ pramātrantaraghaṭābhāsānāṃ parokṣatvāt iti | parasvasaṃvedanaparokṣāt tadvartini pramātṛbhedena bahutarabhede ghaṭābhāse grāhyāṃśarūpe asyāpi ghaṭābhāso'syāpi, aparasyāpi,- ityevaṃ vyavahāro na syāt, grāhyakāṃśarūpe ca atibhūyasi pramātrantaraśabdavācye senāsaṃghādau ayamapi cetayate ayamapi cetayate iti na bhavet vyavahārasya sparśo'pi saṃbhāvanāpi, kimaṅga saṃpattiḥ | evaṃ granthayojanā, natu ghaṭābhāsānām ityetadapekṣayā cakāro yojanīyaḥ, yena atra ṣaṣṭhīsaptamyoranupapattirbhavet, ekasyā ākṛteścaritaḥ prayogo na dvitīyasyāḥ gavāṃ svāmīha yeṣu ca iti | evakārabalāt hi paraghaṭābhāseṣu pramātrantareṣu ca vyavahārasparśo'pi na syāditi saṃbandhaḥ | sarvathā pramāṇāgocare'rthe na vyavahāraḥ paramukha iva avahitthanigūhitākāre | tathāca pramātṛgatā grāhyagrāhakākārāḥ | vyavaharaṇaṃ hi jñānābhidhānarūpam | tatra ca kāraṇaṃ pramāṇagocaratvaṃ sarvatra tadanubhavāt, tasya viruddhaṃ tadagocatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | nanu satyapi bāhye'rthe ghaṭo'stu pratyakṣapramāṇagocaraḥ, grāhakābhāsastu anumānenaiva gocarīkartavyaḥ (page 110) buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt | kalpyate yadi dhī.......................................................................... || iti nyāyāt | tadiha darśane grāhyābhāsāṃśo'pi anumitiviṣayo bhaviṣyati, tadasiddhaṃ pramāṇāgocaratvam | tathāhi anumātuścaitrākhyasya mātuḥ svapratibhāsatāṃ prāpto yo maitrasaṃbandhinā dehapratibhāsena sahito vyāpāravyāhārāvabhāaḥ, tasya samīhayā saha vyāptirgṛhītā kāryakāraṇabhāvaprāṇitā svātmani | evaṃbhūtayā itthaṃbhūtaghaṭādyābhāsavatyā ca antaḥsaṃvidā kila ayamevaṃjātīyako vyāpārābhāso vyāhārābhāsaśca bhavatīti | tato gṛhītakāryabhāvāt tasmāt vyāpārādyābhāsāt tattadgrāhyābhāsasaṃvalitagrāhakarūpānumānam | anumitena ca vyavahāraḥ | taduktaṃ ............................... citramātre'pyeṣa nayaḥ samaḥ | iti | apiśabdena saṃbhāvyamānatvena etaduktvā dūṣayati na saṃgatam iti | atra hetuḥ nahi iti | yo'sāvanumeyo maitraḥ, tadīyayā samīhayā svagrāhakasaṃvinniṣṭha eva vyāhārādyābhāso janitaḥ; natu anumātṛsaṃmatacaitrasaṃvedananiṣṭhaḥ,- iti maitrasamīhayā yo na kāryaścaitrasaṃvedananiṣṭha eṣa vyāharatīti ābhāsaḥ, sa kathaṃ maitrīyāmakāraṇabhūtāṃ samīhāmanumāpayet | nanu satyāṃ maitrasamīhāyāṃ caitrasaṃvedane maitro bhāsate,- iti ābhāsaḥ | sa kathaṃ tasyāḥ kāryo na syāt | āha pramāturasya hi iti | maitrasya icchānusāreṇa ahaṃ vāgmī bhāṣe,- iti svasaṃvedananiṣṭhito ya ābhāsaḥ, tasya kāraṇaṃ saṃbhāvyate | sa eva hi iṣṭaḥ karaṇāya, natu caitrasaṃvedanagatasya maitro bhāṣate,- iti ābhāsasya maitrasamīhayā kriyākaraṇaṃ syāditi | atra hetuḥ tasya iti | sa hi caitrasaṃvidgato na iṣyate kartuṃ caitrasamīhayā | nanu kimeṣaṇena prayojanam | (page 111) bījena kimaṅkura iṣyate | athaca sa tasya kāryaḥ | āha na hi anabhīṣṭaṃ ca icchākāryaṃ ca iti | jaḍavailakṣaṇyametadeva kāraṇasya- yadabhisandhāya karaṇamiti yāvat | ko'tra heturiti cet vipakṣe anabhisandhāyakaraṇe'tiprasaṅgo nāma | tamāha viśvasya iti | tataśca sukṛtaduṣkṛtasaṃkarādirbahuśākho vyupaplavaḥ | naca kevalamiyat, yāvat prakṛtamapi vighaṭeteti darśayati evaṃca iti | sakalalokaviruddhamaprasiddhaṃ ca idamiti kalpyamānapadam | caitrasya sā tūṣṇīṃbhāvādāvicchā samīhārūpā | tayaiva tarhi svasaṃvidgato maitro bhāsate,- iti ābhāso janita iti kalpyatām | aniṣṭo'sau caitrasamīhayeti cet maitrasamīhayā api na iṣṭa iti tulyo vidhiḥ | caitrasya ca anumātuḥ svasamīhā siddhā | tatra etāvadadhikam- matsamīhayaiva matsvasaṃvedananiṣṭho'yamābhāso janita ityantam | adṛṣṭamaitraṃ saṃvedanaṃ na kalpanīyaṃ syāditi upacayaṃ darśayan santānāntarasya aśakyasamādhānatāṃ darśayati | nanu parihṛtametadācāryeṇa svayameva śaṃkitvā, tat kimidaṃ codyate iti yasya bhramaḥ syāt taṃ pratyāyayituṃ tadgranthapāṭhapūrvakaṃ tadarthaṃ dūṣayati yadapi ityādinā atadvarṇitamiva ityantena | atadvarṇitamiva itivacasā bāhyārthavādī idamāviṣkaroti- prāmāṇiko'pi āryadharmakīrtirācāryadiṅnāgagranthānurodhāt tatpakṣapātādevamabhidhatte, na punarasya svarucireṣeti | asya santānāntarasiddhigranthasya arthaḥ- yathaiva bāhyanaye vyāhārāt parakāyagatāt parasamīhā anumīyate, tathaiva vijñānanaye vyāhārābhāsāt parakāyābhāsagatāditi | tatra yadi paro brūyāt bāhyavāde tāvadeka eva vyāhāraḥ, tatra yuktaṃ- yat tataḥ samīhānumānam, vijñanānaye tu dvāvābhāsāvanumātari caitre vyāharati ayamiti (page 112) svātmavicchedena; anumeye tu maitre vyāharāmi ahamiti svātmāvicchedena | tatra caitreṇa avicchinnāvabhāsasya vyāhārasya svātmani svehākāryatvena vyāptirgṛhītā, natu vicchinnāvabhāsasya parasamīhākāryatvena | tat kathaṃ sā anumīyeta | tatra ucyate kriyāviśeṣaḥ kuḍyādikriyāvilakṣaṇo yo vyāhārābhāsādiḥ, sa eva vicchedāvicchedādyavāntaraviśeṣatyāgāt sāmānyaṃ; tat dṛśyamānaṃ tasya gamakam | kasya | vyāharaṇasaṃpādako ya iha aviśeṣaḥ, sa eva ahamayamitiviśeṣāntarānādarāt sāmānyaṃ, tasya | nanu yathā ghaṭavalmīkayoḥ pārthivatvasāmānye'pi kumbhakārapipīlakarūpapratiniyatakāraṇajanyatvaṃ, tathā vicchinnāvicchinnayorapi pratyayayorvyāhārapratibhāsayornimittaṃ vyatiriktaṃ syāt | bhavet, yadi kumbhavalmīkavadeva pratiniyatakāraṇajanyatā upalabhyeta yāvatā vicchedapratibhāsavanto'pi kṣiptānāṃ śarāṇāṃ, tathā śilānāṃ yantranirmāṇādīnāṃ ca pareṣāṃ pracalitaparibhramaṇādikā ye kriyāpratibhāsāḥ, kṣiptairvā śaraśilāyantrādibhirnimitāḥ parasya cetanācetanarūpasya cyavanakālabhāvinaḥ pracalitādikāḥ kriyāpratibhāsāste avicchinnasvehāpūrvakā dṛṣṭāḥ | tat vicchinnairvicchinnasamīhāpūrvakairbhavitavyamiti niyamaḥ kutaḥ | parakīyasamīhāpūrvakatvaṃ ca parapreritaśarāghātādijanitasya ahaṃ calā nipatāmi,- iti svātmāvicchinnasya api kampādikriyāpratibhāsasya dṛṣṭam | tasmāt vyāpārābhāsamātre samīhāmātrasya vyāptiḥ | pakṣīkṛtastu yaḥ parakāyābhāsastaddharmatābalāt svasamīhānupalambhe tṛtīyarāśyabhāvena pāriśeṣyāt tatsamīhāmātraṃ vyāptisaṃvedanasmaraṇayorbhavadapi phalataḥ parasamīhārūpamanumitaṃ sidhyatīti | tadetat tena prāmāṇikena na varṇitamiva tena ca (page 113) aprāmāṇikena varṇitamiva prasiddhyā ca tena varṇitamiti śrūyate | vayaṃ tu itthamutprekṣāmahe- yadivā prāmāṇikavarṇitamapi idaṃ svadarśanapakṣapātapramādādidoṣādaprāmāṇikavarṇitena tulyaṃ jātamiti | ivaśabda utprekṣāyāmupamāyāṃ vā | kasmādevamiti āśaṃkya āha tathāhi iti | parastāvaduttaraṃ brūtām, tena asya dūṣaṇāvakāśāntaramāsādayiṣyāmi,- ityāśayena bāhyārthavādī prastutaprameyasiddhāvanupayogaṃ sādhyaviśeṣaṇasya tāvat darśayati kriyāyāḥ iti | jvalanapava(ca)nādikā kriyā na samīhāpūrvikā,- iti yuktaṃ sādhanadharmasya viśeṣaṇaviśeṣapadena, samīhāyāṃ tu anumitāyāṃ siddhaḥ parasantāna iti kiṃ tatra viśeṣapadena | nanu santānāntareṇa anumitena na kaścidarthaḥ, vyavahārasiddhaye hi tadanumīyate | kriyāmātrāt ca saṃniveśādiva puṣṭībhūtahastādeḥ pūrvabhāvikāraṇarūpaṃ samīhāmātramatītarūpamapi sidhyati | vartamānasamīhāntarānubandhitve'pi tasya siddhe jīvati ayam ityetāvat kva vyavahāraviśeṣe samupayogi | kriyayā hi vyāharaṇābhāsarūpayā tādṛgasau vyāhartṛrūpo vyāharāmi, ityevaṃ- tadvyāhārābhāsasamavāyirūpaḥ sādhyate sādhyatvocito'sāveveti yāvat | yataśca evaṃ, tata etadāyātamiti yāvattāvacchabdārthaḥ | tato maitralakṣaṇāt pramāturavicchinnarūpo yaḥ kriyāviśeṣābhāsastena tādṛgasau sādhyo yasya avicchedena śvāsonmeṣavyāhārādiḥ, kriyābhāsaḥ | tato vyāharāmītyābhāsāt parasantānānumāne cikīrṣite tasya anumāturuttamapuruṣavācyo'smadartharūpaḥ santānāntaratvena saṃmato'pi pratyakṣa iveti tādṛśāt kriyāviśeṣābhāsādīhāviśeṣa eva vyājihīrṣātatprayatnatatpūrvakaprāṇādyutthāpanādisvātantryamayā- bhīṣṭapraśnaprativacanādivyavahāropayogī yukto'numātumiti jñāpayituṃ sādhye'pi viśeṣaśabdaḥ | (page 114) atra āha bāhyārthavādī tadittham iti | atra hi tātparyaṃ vicāryamāṇaṃ samastāṃ prakriyāṃ vilumpati | tathāhi- na caitrasya vyāharāmīti ābhāsaḥ sphurati yata evamanumimīte- sa hi vyāharatīti abhimanyate, natu vyāharāmīti | tathābhimāne hi asmadarthasaṃbhinne vyāhāre svasamīhaiva evamuktā bhavati, na parasamīhā, svaparayośca tādātmyāpattiḥ | yasya ca maitrasya vyāharāmīti ābhāsaḥ, tasya svasaṃvitsiddhā samīhā | kimanumānena | tadetadāgūrya āha dūrāpetam iti | yadrūpamanumānāt pūrvaṃ siddhaṃ, na tadanumeyaṃ vastutaḥ | parvata iva siddhaśca asmadarthaḥ | anumeyatve kāraṇamasiddhatvam, tadviruddhaṃ ca atra upalabhyate,- iti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yadasmadartharūpam, tat paratra bhavati,- iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | atra śarīrāntare ayamitipratyayāt paratvamiti cet, svatra api paratvaprasaṅgo nimittasya aviśeṣādatra ahamiti hi svābhimate'pi dehe,- iti kaḥ svaparavibhāgaḥ | yadivā atītatvenāpi ityantaṃ vijñānavādino vacanam | tadeva dūṣayituṃ bhaṅgyā vyācakṣāṇena bāhyārthavādinā anūditaṃ evaṃca ityādinā viśeṣaśabdaḥ ityantena granthena | dūṣaṇāṅgīkaraṇamiṣeṇa eṣo'bhiprāyastava viśeṣaśabdaṃ prayuñjānasya | atra ca prakṛtameva vighaṭate iti darśayati tadittham iti | anena na nayena īśvarādvayavādī avaśyaṃ labdhāntaraḥ praviśati | dvayorapi tadābhāsamātre parasparatādātmyagamanena asmadarthonmeṣapratibhāsāt, aiśvaryaśakteśca svaparavibhāgapratibhāsahetorābhāsāntareṇa aikyasya saṃbhavāt,- iti āśayaśeṣaḥ | nanu prathamottamapuruṣarūpapratyayārthānādaraḥ | naiva eṣaḥ | vyāharaṇamātrāt tādṛśameva prakṛtyartharūpaṃ samīhāmātraṃ sidhyet | tadāha atrāpi iti | (page 115) sāmānyarūpā iti svaparatāviśeṣaṇatātyāgena | iṣyate iti vyāptigrahaṇakāle vyāpakatvena sādhanadharmasya, anumitikāle ca anumeyatvena | atra āha tadviśeṣagrahaṇamanarthakam iti | tataśca tatsādhyārthalābhābhāvāt samīhāmātraṃ piśācasya vā yakṣasya vā sarvajñasya vā krimervā tādṛgasti kasyāpi śilādiprerakasya iva yena ayamitthaṃ kampate, vyāharati ca,- iti niścayābhāve vyavahārāsiddhiḥ | ataśca evaṃ yat parasamīhā api maccharīrakampāya, matsamīhā api paradehakampāya dṛṣṭā prabhaviṣṇuriti abhiprāyaḥ | yacca uktaṃ kṣiptaśara ityādinā vicchedāvicchedayorapi vyāpārapratibhāsasya samīhāmātrameva nimittaṃ svaparaviśeṣaṇabhāgasya vyabhicāradarśanāditi, tatra samīhāyā api vyabhicāro dṛśyate | patāmi, calāmi; calati, patati,- iti hi avicchinno vicchinnaśca vyāpārābhāso vinā samīhāṃ vātavegādinā api dṛṣṭa iti vyāpārābhāsena kāraṇamātrānumānocitena samīhā api anumātuṃ na yuktā | yat yena vinā api bhavati, na tat tasya kāryaṃ dhūma iva jalasya | tathāca kampaḥ samīhayā vineti kāryatāvyāpakatadavinābhāvaviruddhamatra tadvinābhāvitvamupalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha iti vātavegābhāsādijanitāt kampābhāsādanya eva samīhāsamuttho dhūmābhāsajādiva dhūmābhāsādagnyābhāsasamuttho'bhiyuktaikasamadhigamyo loke'pica abhyāsāt pratītaḥ; tataśca vicchedāvicchedaviśeṣatyāgāt sāmānyarūpo vātādyakta(ttha)kriyāvailakṣaṇyācca vicchedāvicchedatyāgena yat sāmānyaṃ samīhāmātraṃ, tasya kāryaḥ; tena kāryeṇa yuktaṃ tat svakāraṇamanumātumiti yaducyeta | tathāpi iti tasminnapi prakāre kathyamāne vicchedādiviśeṣatyāgena (page 116) api yā samīhā kāraṇatvena saṃmatā, tasyāḥ kriyayā parakampādikayā apiśabdāt svakampādikayā saha yaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ prasādhyate; sa samīhitatvalakṣaṇaviśeṣaṇaviśiṣṭayaiva sidhyati | nahi yā na kasyacit samīhitā pavanajavanādinimittāntaraprabhavā svagatā paragatā vā kriyā, sā samīhākāryā yuktā | tato vicchedāvicchedaviśeṣau tyajyetāṃ nāma, samīhitatvaṃ tu aśakyatyāgam | samīhāto yadi asamīhitamutpadyate, tadekasya vyāhārasamīhāyāṃ sthāvarajaṅgamaṃ viśvaṃ vyāhartṛ syāt | nanu yadi samīhitaiva vyāpārādikriyā samīhākāryā, natu asamīhitā | kimataḥ | etadāśaṃkya doṣāpādanāya yojayati naca iti | iha vyāhāre ayamahamiti samīhā | tato vyāharāmīti samīhitṛrūpasvasantānagato vyāhārābhāsaḥ | tatsamakālamevaca samīhitṛvyatirikte'numātṛpramātari parasantānarūpe vyāharatītyevaṃbhūto vyāhārābhāso'numātṛkartṛkatvābhāvena maitrakartṛkatvāt tanmaitrātmakaparasantānasamavāyī dvitīyaḥ | tadiha parasantānagataśabdaḥ ubhayathā vyākhyeyaḥ- samīhitṛvyatirikte anumātari yata ābhāsate anumātṛvyatirikte ca samīhitari bhavati- iti | eṣa ca prācyasahitaḥ sat (n) santānāntare anumātavye hetūkāryaḥ, na pūrvaḥ śuddhaḥ nāpi paraḥ śuddhastayoḥ krameṇa svasamīhāyāmasamīhāyāmapi ca bhāvāt | tasya asya vyāharāmīti sahitaṃ parasaṃkramaṇena prathamapuruṣaśabdena yogyaṃ paragatatvaṃ nāma vyāhāraviśeṣasya asamīhitayantraputrikāvyāhāravilakṣaṇasya yat viśeṣaṇaṃ, tat cet tyajyate; tarhi vyāharaṇamātrāt samīhāmātramanumīyeta, natu vyājihīrṣāmītyevaṃvidhaviśeṣaparihāreṇa vyājihīrṣatīti | etadevaca viśeṣato'numeyametadrūpatājīvitatvāt santānāntaratāyāḥ | tataśca yathā
vol M00021 · chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5 · lines via source.start/end