chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi
kāraṇamātraṃ tat kiṃcit syāt; nīlaṃ, pītamityādi tu kutaḥ | atra ucyate
kevalam iti | jñānākāraviṣayā yā pratyakṣapratītiḥ, tasyā yā
pariniṣṭhā paśyāmītyadhyavasāyarūpā tasyā aviṣayatvena tadapi
avaseyatvena kalpyate, natu kāraṇamātratayā yato'rthatvena ayamiti tatra
adhyavasāyaḥ | kāraṇamātrānumānāt viśeṣaṃ darśayitumāha nahi iti |
indriyajanitānāṃ jñānānāṃ pratyakṣasaṃvedanarūpāṇāṃ
satyamindriyaṃ kāraṇaṃ, natu viṣayastairjñānena indriyaṃ
paśyāmītyadhyavasāyasya ajananāt | indriyaṃ hi anumānasyaiva
viṣayastadadhyavasāyenaiva adhyavasitatvāt, anumānaṃ ca viṣayo yasya
ananyatrabhāvo viṣayārthaḥ | iha punaḥ iti prakṛte viśeṣamāha | agṛhītaḥ
kathaṃ dṛṣṭatvena avasita iti cedāha sārūpyāt iti, yāvat kiṃcit
deśakālasahacāri svarūpavaicitryaṃ jñānāntavṛttenīrlasya, tāvat
sarvamavikalaṃ tadarpakasyeti sāmānābhihāramelananyāyena
jñānīyākāraviṣayo'dhyavasāya utpannaḥ sārūpyakṛtāt vibhramāt
jñānabhinnamarthākāramidantocitamadhyavasyāmi,- ityevamupajāyate, na
(page 91)
ca asau vibhramajo'pi adhyavasāyo gṛhītāyāṃ śuktikāyāṃ
rupyāvasāya iva gṛhīte jñānākāre bāhye avasāyatayā
bhramamātrasvabhāvaḥ, kintu arthapratibandhanāt maulikaṃ
jñānākārārpaṇasamarthamarthaṃ kāraṇabhūtamadhyavasyan
bhrāntirapi saṃbandhaḥ pramā iti nyāyena pramāṇavyāpāratāmātmani
ādarśayati | yadāha
arthasyāsaṃbhave'bhāvātpratyakṣe'pi pramāṇatā |
pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam ||
iti | pramāṇavyāpāraśca ayaṃ bhavan darśanabalāt paśyāmītyevaṃ
pratyakṣādinā adhyavasāyarūpatāṃ gṛhṇan
pratyakṣamanugrāhakamarthasya amātya iva paravaśīkṛtaṃ rājānaṃ
grāhakatvena vyavaharati, tataḥ pratyakṣagṛhīta eva bāhyo'rtha iti
laukikamanusṛtaṃ bhavati | tarhi anumānasya kutra vyāpāraḥ | āha
sasaṃvāda iti mūlakāraṇabhūtaḥ samarpaka ākārāṇāmasti
arthastadākārasadṛśa iti | etāvati vyāpāro'numānasya | yaditu
anumānaṃ tamarthaṃ bāhyamadhyavasīyamānaṃ bādheta sthairyamiva
sattvahetuḥ, tadasau bāhyatādhyavasāyo nirmūla eva
bhavannapramāṇaphalaṃ syādagṛhīte bāhye marīcigrahaṇe'pi
jalāvasāyo bhavannagṛhītaviṣayo na pramāṇaphalam | yadica
anadhyavasitaṃ yathā kṣaṇikatvaṃ sattvahetuḥ prasādhayati, tathā
bāhyamarthaṃ pratibimbatvahetuḥ; tat laukikaḥ pratyakṣadṛṣṭena arthena
vyavahārākṣama iti na syādeva vyavahāraḥ | tadetadāha natu
akṣaṇikatvavat ityādinā | indriyopayogena iti indriyamupayujyate asmin
vijñāne tena adhyavasāyāṅgīkāritabāhyārthaviṣayatākena | pūrvam iti
anumānavyāpārāt | nanu
........................ ākasmikamahetukam |
iti prasiddhaṃ
(page 92)
nākasmikā na nityāste na nityajñānahetukāḥ |
iti kāryākasmikatvaprasaṅga.............................. ||
ityādau | naca ahetukāt hetvanumānaṃ yuktamityāśaṃkāṃ vyapohati
ajñātahetūdbhavatvam iti | kiṃśabdasya
cicchabdanipātadyotitārthasahāyasya viśeṣo'rthaḥ kaściditi nañsamāse
taddhitavṛttau ca dadhyodanamārdaṅgikādigata iti vyavatiṣṭhate |
sāmānyasya ca viśeṣaviśrāntiśūnyasya avadhibhāvāt viśeṣasya
avaśyaṃbhāve sāmānyādāgata iti vacanavyaktirajñātaviśeṣāditīyati
paritiṣṭhati | tata ākasmiko'yamartha ityukterajñātahetūdbhavatvaṃ
nañtaddhitavṛttitātparyāyāto
vākyārhte padavacanaṃ śrotrendriyakṣetriyavat |
iti nayena mukhyo'rthaḥ sati ca hetau yathā bhavati ajñānaṃ, tathā asatyapi,
- iti ajñānasādharmyādahetukābhidhāyī sādṛśyanimittatayā lakṣaṇayā
tatra tatra prayuktaḥ, natu iha tatheti yuktamuktam-
ākasmikādajñātahetoraniyatakramakatayā kramikādābhāsavaicitryāt
bāhyārthasiddhiriti | avaśyaṃ ca asāvabhyupagantavyā
svatantrasvākāravijñānasamarthanarabhasapravṛttatvavaśyamapraśa-
manīyamīśvarādvayavādaṃ
samastasvanikāyasamayonmūlanamanupraveśayiṣyati,- iti
sūtravṛttivivṛtīnāṃ tātparyam || 4 ||
atha sa eva bāhyārthavādī vijñānavādimatamāśaṃkya
niṣedhayati
na vāsanāprabodho'tra vicitro hetutāmiyāt |
tasyāpi tatprabodhasya vaicitrye kiṃ nibandhanam || 5 ||
vāsanānāmanādikālopanatānāmabhinavanīlādyābhāsotthāpana
śaktīnāṃ yo vicitraḥ prabodhaḥ, sa eva atra kramikābhāsavaicitrye
hetutāmeti prathamataḥ, caramaṃ tu saṃskārātmanāṃ prabodho vikalpa-
(page 93)
nasmaraṇādyābhāsanāhetutāmeti,- iti saṃbhāvayate vijñānavādī | etat
dūṣayati na iti | atra hetumāha tasyāpi iti | yo'sau vicitratvena saṃmato
vāsanāprabodhaḥ, sa svātmani vaicitryāt vā vicitraḥ,
vāsanāvicitrabhāvāt vā, prabodhakabhedāt vā | trayamapica asat | yato
vāsanā nāma vijñānānatiriktavigrahā | tat punarapi
prabodhamātramekamanyasya aprakāśamānatvena asattvāt | evaṃ
prabodhe'pi vācyam | naca prabodhakahetavo'pi vijñānabāhyāḥ kecana
upapadyante sarvasya prakāśamānasya
prakāśātmkabodhamātraparamārthatvāt | tasmādābhāsavaicitryamanyato
na ghaṭate,- iti samarpakena ābhāsavaicitryādhāyinā bāhyenaiva bhavituṃ
yuktamiti cet bāhyārthavādino matamiti sūtrārthaḥ | vṛttigrantho'tra
spaṣṭaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayati bāhyamarthaṃ vinaiva ityādinā |
tadvaicitryasya iti vāsanāprabodhavaicitryasya, vāsanāṃ
kastūrikākalpitavastrādyadhivāsavat satataṃ paratantrarūpāṃ
vyākhyātuṃ tasyāḥ śaktirūpatāmabhidhatte
śaktimadekaparamārthatāsiddhaye | bodhaḥ ityādinā prabodhaṃ
vyācaṣṭe | tasya iti, etaditi nīlapītādikramikābhāsalakṣaṇaṃ yat
svakāryaṃ, tajjanane kartavya ābhimukhyaṃ
paripāko'ntyāvasthāprāptatayā sa prabodhaḥ | astu iti
vāsanāsmṛtijanakaḥ saṃskāraḥ prasiddhaḥ, natu
apūrvānubhavaprasādhaka iti tāvat na udgrāhayāmahe
sāṃnyāsikametadavatiṣṭhatāmiti bhāvaḥ | bodha eva iti adhikasya
aprakāśatvena bodhaśarīrānuveśayogyatāvirahāditi hi uktaṃ
bhavadbhireva nijavratam | ucyamāna iti śabdaḥ kevalamadhikībhavet
prabuddhavāsano bodha iti, natu arthaleśaḥ | asāvapi iti
uktaivaṃvidhaviśeṣāntaro'pītyarthaḥ | nanu ca yadapi ābhāsavaicitryaṃ
(page 94)
bhāsavaicitryaṃ kāryatvena samarthanīyaṃ, tadapi bodhāt manāgapi na
atiriktamaprakāśanaprasaṃgāt, atiriktamivaca bhāti | tadasya evaṃvidhasya
kāryasya yādṛśo yakṣastādṛśo baliḥ ityupapattyā kāraṇamapi
vāsanāprabodhavaicitryaṃ paramārthato bodhānatiriktamapi
atiriktāyamānaṃ bhaviṣyati,- iti kimidam iti | nahi kāryavaicitryamapi
pāramārthikaṃ kiṃcana yasya anupapattiryatnapariharaṇīyā bhavet | etat na
sahate na cet iti | etat iti vakṣyamāṇam | tat darśayati ābhāsabhede'pi
ityādinā | na ityatra upapattimāha yataḥ iti | kāryaṃ hi apūrvatayā
bhāsamānamucyate | tacca vastu vā astu svārthakriyāyogāt,
viparyayādavastu vā satyarajatābhāsavat sudhāśakalarajatābhāsavacca |
kāraṇaṃ punaḥ kāraṇatvādeva samarthamarthakriyālakṣaṇatvāt vastuna
iti vastveva bhavitumarhati, na avastu sarvasāmarthyavirahalakṣaṇatvādeva
avastunaḥ | kāraṇatāvyāpakasāmarthyaviruddhāsāmarthyopalambhāt
kāraṇatā niṣidhyate, vyāpakaviruddhopalabdhyā abodharūpatayā ca
vastutvam | tathāca na vicitramiti kutaḥ kāryavaicitryam | tadāha
vastubhūtasya iti bodhatayā vasturūpasyetyarthaḥ | yena ca vapuṣā
nīlavāsanāprabodhavān bodhaḥ; pītavāsanāprabodhavān bodha ityādinā
vicitraḥ; tadrūpaṃ nīlapītādibhedamāyatate | sa ca bhrānta iti tadapi
rūpamavastu sat bodhasya kathaṃ satyaṃ vicitrabhāvamānayet | nanu kiṃ
satyena vicitrabhāvena | yathāhi kāryavaicitryamapāramārthikaṃ, tadvat
kāraṇavaicitryamapi bhaviṣyati,- ityāśayena śaṃkate athāpi iti | etadeva
pūrvamuktam ābhāsabhede'pi ityādinā | kintu tatra itthamuktam-
kārye'pi nīlādyābhāsavarge
(page 95)
bodharūpameva pāramārthikaṃ, kāraṇe'pi tadeveti
pāramārthikatāmukhena sāmyamānītam, adhunā tu apāramārthikatā
vaicitryaviṣayā dvayorapi,- ityanena bhaṃgyantareṇeti apunaruktam | etat na
sahate tadayuktam iti | hetumāha avastunaḥ iti | tadabhyupagame iti
kāraṇatvāṅgīkaraṇe | iha iti nīlādyābhāsakrame | nahi iti kāryaṃ yathā
dṛṣṭamātraṃ paścāditi arthāt labhyate, na tathā pūrvaṃ dṛṣṭamātre
kāraṇamiti vaidharmyeṇa | nanu niyamena pūrvaṃ dṛṣṭamitīyadeva
kāraṇasya lakṣaṇam | āha tathābhūtasyāpi iti | pūrvadṛṣṭamātrasya
apihi kāraṇatvametadeva- yat vastunaḥ satyasya avastuno vā asatyasya
prakhyāpane samarthatā | saiva ca vastutvam | nanu yadi kārymavastu tarhi
asya kathaṃ kāryatā | kā khalu asyāḥ kṣatiḥ | kāmamavastutvena tasya
sāmarthyaṃ nijaṃ kāryāntaramakurvataḥ kāraṇatā na syāt | etadāha
kāryasya sāmarthyavirahe tu iti | nanu yat kāraṇena kriyate, tat
viśiṣṭakāraṇabalotpannaṃ kathamavastu bhavet; avastutve vā
tatpadabandhapratilabdhasāmarthyaṃ kāraṇasya na kiṃcit sāmarthyam,- iti
kāraṇamapi avastu bhavet | etadapi anenaiva āha kāryasya iti avastutvāt
kāryasya kāraṇe kāraṇatvaṃ na bhavet kāryāpekṣasya sāmarthyasya
abhāvādityarthaḥ | kāryatāyāstu avastutvaṃ na uparodhakam | avastuno hi
kāryataiva na bhavet yadi satkāryavāda iva svāt sāmarthyāt tadudbhavet |
naca evam | kāryaṃ hi avastubhūtameva utthāpyate kāraṇena | tadaivaca tat
kāryamucyate, yadā nirupākhyam | darśitaṃ ca svasāmarthyena iti vadatā
kāryagatabhavanam | na kutracidupayogi yadaṃgīkṛtamanyaiḥ
nityaṃ na bhavanaṃ yasya ......................... |
(page 96)
iti, tat kāryamasadeva | tattu kāraṇabalādudbhūtaṃ yadi sarvātmanā
sāmarthyayuktaṃ, tat vastu; na cet, avastu | bhrāntayo'pica bodharūpatvena
vastvātmānaḥ satyaḥ kāryā eva dvicandrajñānamiva timirasya |
dvicandrasya tu arthakriyāvirahādavastutvamastu, na tatsaṃvedanasya
saṃvedanāntarāt vicitrasya | tadāha nahi bhrāntīnāmapi iti | kāmalayā
pītaśaṃkhasaṃvit, kācena kācaśaṃkhapratyayastimireṇa
śaṃkhadvayasaṃvit,- iti hi dṛśyate eva | nanu pratītirūpaṃ cet bhrāntau
kāryaṃ, tarhi pratītervastutvāt kathamuktaṃ- kāryatvaṃ
punaravastutve'pīti | atha dvicandrādi avastu, tadeva kāryaṃ; tarhi
kāraṇavyāpārabalotpannaṃ kathamavastu, tanniṣṭhena vāsāmarthyena
kathaṃ kāraṇaṃ vastu bhavet,- ityāśaṃkya āha athavā iti | etaduktaṃ
bhavati- kāraṇatvacintāyāṃ bodhasya avaśyaṃ
pāramārthikasvarūpasamāveśamātra eva avastheyamityevaṃparatvena
asmābhirabhihitamado bodharūpatvaṃ ca pāramārthikaṃ ca | tacca
avicitraṃ bhaṅgyantarasahasre'pi yojyamāne | tat hi na pāramārthikaṃ
kiṃcit prakāśādhikasya aprakāśanaprasaṃgāditi hi paramaṃ
vratamaheyamāgamato yuktitaśca | etattātparyaṃ darśayati etāvattu iti |
nīlavāsanāprabodhasya bodhādanarthānantaratvāt
pītavāsanāprabodhavatā bodhena tulya eva asau bodhaḥ, so'pi teneti
bodhamātramekameva,- iti piṇḍārthaḥ | evaṃ vastutattvamabhidhāya
abhyupagamyavādena āha athāpi iti | pūrvaṃ nīlavāsanāprabodhe
pītavāsanāprabodhe'pi ca bodharūpamekamiti uktam | mā bhūt vā
bodharūpamekaṃ tadvāsanādvayaprayogāt, kintu nīlavāsanāprabodhasya
pītavāsanāprabodhāt tadvāsanāvaśena bhedo vaktavyaḥ | vāsanayorapi
nīlapītamukhena nīlapītayośca kathaṃ bhedaḥ | nīla-
(page 97)
pītavāsanādvayaprabodhāditi cet, cakrakameva |
karmabhedavāsanādhipatyāt tadbheda iti cet, karmabhede'pi nimittaṃ
vaktavyam | nilābhāsāt pūrvabodhādanyo'nantaro nīlābhāsabodhaḥ
saṃskārarūpatayā sthitāditi cet, pūrvasyaiva gatasya bodhasya
bodhatātiriktā nīlābhāsatā kutaḥ | bālasya ca prāthamiko nīlābhāsaḥ
kasmāt | prāgjanmagatatvakalpane sarvaprathamanīlarūpatāpratilambhe
nidānaṃ vācyam | paramparayā kramikanīlapītādyābhāsasvabhāva evaca
bodha iti svāpamūrchāsamādhānādau śuddhātmatā tasya katham | sāpi
nīlapītādyābhāsavadasya svabhāva iti cet, na
śuddhāśuddhātmatvayorvirodhāditi uktaprāyam | kiṃca satatameva
śavalasvabhāvatve bodhasya aṅgīkṛte nirmokṣaprasaṃgaḥ | tataśca
prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ |
iti
prajñāpāramitādvaitaṃ jñānam ....................... |
iti
yāmadvayajñānamayīm .................................... |
ityādeḥ svagamābhyupagamādervipralopaḥ,- iti alam | tadetadeva sidhyati
yadi bodharūpatātiriktamanādinijanijabāhyakāraṇaparamparāprabhavaṃ
bāhyameva kiṃcit vastu bhavet,- iti bāhyārthavādinā svapakṣaḥ
pratyujjīvitaḥ | tadetadāha sarvathā bodhavyatirikta iti | evaṃ
svasantānavarti saṃbhāvyamānaṃ tāvat kāraṇaṃ karmādhipatyaṃ
pūrvo nīlābhāsaḥ samanantarapratyayaḥ pītābhāsaprāya
ityetadāśaṃkitaṃ nīlapītādikramikābhāsavaicitrye, naca tadupapadyate iti
uktam | atha parasantānavarti vaicitryaṃ
nīlādyābhāsavaicitryakrame'dhipatipratyayarūpatayā heturiti yaḥ
śaṃketa, taṃ prati āha bāhyārthavādī-
(page 98)
parapramātṛrūpāṇi yāni bodhāntarāṇi
ābhāsavaicitryodbhāvanakāraṇabhāvena samarthayitumiṣyante, teṣāṃ
saṃpādayitavyābhāsabhedāt tasmāt bodhasantānādekasmāt bhede sati
kāraṇatā saṃbhāvyate | sa evatu katham | tathāhi bodhasya tāvat
svarūpaṃ nityamahamiti
antarmukhamidantāvabhāsavaśasamuditabhinnakakṣyau deśakālau
tadbodhaviśeṣaṇabhāvābhigamanāsamarthau na bhindāte,- iti uktamasakṛt
| svarūpabhede ca anyatarasya aprakāśarūpatvādabodhatvamāpatediti na
deśato na kālato vibheditā asti saṃvidaḥ | svarūpato'pi bheditā jaḍāt na
saṃvidaścitaḥ | tato vastutaḥ pramātrantarāsiddhiḥ | abhyupagamavāde tu
sadā sannihitāni khalu parapramātrantarāṇi | tāni ca
ābhāsavaicitryaśatasahasravartiyaugapadyādekasminneva kṣaṇe tataśca
ekaikatra santāne tadekavyatiriktasamastasaṃbuddhāsaṃbuddha-
pramātrantaragatābhāsavaicitryāṇi kāraṇabhāvamupagatānīti na kaścit
niyamena kvāpi pramātari ābhāsabhedaḥ samarthayituṃ śakyate iti
koṭidhā ayamupaplavahetuḥ samarthanaprakāraḥ | anena āśayena āha
upapannatve'pi iti | nanu sarvamidaṃ jaḍābhimataṃ
bhāvābhāsajātamindhanāgnyābhāsabījabhūsalilābhāsādicetanaiḥ
parasparayogyadeśasaṃnidhāpanābhidhānopasarpaṇasaṃpādana-
samarthaiḥ pratyayairhetubhirnijanijakāryasaṃpādanocitayogya-
deśasaṃnihitaṃ tāvat kriyate iti na asti atra vivādaḥ |
upasarpaṇapratyayāśca cetanāśca icchāvantaḥ | sāca icchā
layavijñānakalpāraghaṭṭaghaṭīyantravāhakecchā iva
anantakālabhāviniyatakramakamābhāsavaicitryamāgūryaiva uttiṣṭhati |
parāvaskandaiṣaṇā hi rājñaḥ pararāṣṭramardanāvaluṇṭhanabhaṅga-
bhedanaprabhṛtyābhāsāntaraśatasahasrābhisandhānagarbhatayaiva
prādurbhavati | vivṛtau prabandhena prayuktamābhāsapadaṃ-
(page 99)
vijñānanaye bāhyārthābhāvāt vijñānākārataiva
upasarpaṇapratyayādīnāṃ pūrvapūrvarūpatayā
kāraṇānāmuttarottaraṃ ca kāryāṇām- iti sūcayati | hi iti
yasmāduttarottaratayā niyamavatyā kāryatvena abhimatāḥ abhimānena
tathā niścitāḥ, pūrvatāniyamāt ca kāraṇatvena abhimatā
ābhāsabhedāḥ kriyante svenaiva icchāviśeṣeṇa vijñānarūpeṇa tathā
iti tato hetuprakārādidamāyātam- yat kila
icchākhyālayavijñānaviśeṣasamutthāpito ya ādyaḥ kāraṇābhāso
yathā grāmaprāptyabhisandhānātmavijñānotthayā gamanecchayā
utthitaḥ śarīrābhāsaḥ, sa eva madhyavartino mārgābhāsaṃ, tadvartinaśca
tṛṇādinīlādyābhāsānākṣipati yāvadgrāmapraptyābhāsaphalam;
tato'pi tṛptyābhāsātmakaphalāntarābhisandhānodbhūtayā icchayā yaḥ
pākābhāsaḥ prathamakāraṇābhimata utthāpitaḥ, tenaiva
adhiśrayaṇādyābhāso'ntyagrāsanigaraṇābhāsaparyanta ākṣiptaḥ; tataḥ
pānagoṣṭhīvaicitryābhāsecchetyādi mantavyam | yadivā kimanena
bahutarecchāprabandhākṣepiṇā bhūyasā kāryakāraṇabhāvena
parikalpitena | prathamagarbhādhānasamaya eva ekapraghaṭṭakasaṃmurchita
eva yaḥ karmavallīpratānābhāsa ekalayavijñānarūpaḥ, sa eva
maraṇakṣaṇaparyantābhāsāvadhīn niyatakramabhāvinaḥ
sukhaduḥkhatatsādhanābhāsānākṣipati | punarjanmāntare'pi evaṃ, natu
teṣāmābhāsānāṃ madhyavartināṃ punaḥ kāraṇāntaramupayujyate
yathā pātayāmi enaṃ giriśikharādityanayaiva icchayā
pātyamānagatatattaddeśasaṃyogavibhāgatatkṛtaduḥkhamohādyābhāsa-
paramparā ākṣiptaiva | tata eva madhye'sāvaśakyapratibandhā | yadāha
muniḥ
iha te karmaṇāmeva vipākaścintayiṣyati |
amutra bhavitā yatte taccintaya śubhāśubham ||
(page 100)
iti | ardhena aśakyapratibandhatvaṃ madhyābhāsānāṃ vadatā
karmābhāsākṣepāvinābhāva eva uktaḥ | ata eva
......................... prārabdhrekaṃ na śodhayet | (sva. 4|141)
iti aśakyatvameva uktamāgame
........................... yenedaṃ taddhi bhogataḥ |
iti ca | tathāhi lagnaviśeṣarūpāt kṣaṇābhāsāt sarvaṃ
tajjātakagaṇanākāle maraṇakṣaṇāntaṃ niścinvanti yāvat
tajjanmagatamaraṇakṣaṇalagnaviśeṣābhāsāt janmāntarābhāsākṣepādi
niravadhikamapavargāvadhikaṃ vā gaṇyate eva | naca niyatakramānurodhina
ābhāsaprabandhasya ekaṃ kāraṇam,- iti apūrvamadaḥ, apitu bālyādau
grahanakṣatrādyudayāstamayaparamparāprabandhe ṛtusamudāye ca
pratītatarameveti darśayati yathā iti tāvantaṃ niyataṃ kālamavasthātuṃ
śīlaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ vicitrāṇāṃ vilakṣaṇānāmanyonyato niyato yaḥ
prabandha uttarottaratvena ābhāsaparamparā; tasyā ekameva kiṃcit heturiti
iti iti | athāpi ucyate iti pūrvakriyayā abhisaṃbadhyate dṛṣṭānta eva tāvat,
sarvasmin naitadupapadyate | kṛttikodayādinā nirūpite
grahanakṣatrarāśiparispande tāvadetadupapadyate, ṛtvādau ca yatra niyata
eva kramaḥ | bālyayauvanādau tu na naiyatyamasti avaśyaṃbhāvinaḥ
kramasya anyathāca anyathāca avalokanāt | tato
madhyavartināmāhāravaicitryādīnāṃ
yauvanajarāsaṃpādanatāratamyabhājāmadhvagamanādeśca
jarāsamutthāpakasya, rasopayogādeśca yauvanaparirakṣaṇaikakasakṣaṇasya
svaniyatabhāvitayā pūrvakarmamātrakṛtamākṣepamasahamānasya
kāraṇabhāvena vartamānasya kathamapahnavaḥ kriyeta | naca asya
madhyavartinaḥ kāraṇavaicitryamanyadupalabhyate | tataśca
samanantarābhāsasyaiva tatra kāraṇatvamiti na
(page 101)
tāvadādyasyaiva hetutā | atha ucyate kimanena puruṣaviśeṣagatena
bālyādinā | puruṣasāmānyāpekṣayā bālyādikamasmābhirudāhṛtatam |
ekaprathamakāraṇākṣipto'nekaḥ kramikaḥ prabandho bhavati,- ityatra
vastuni idamapi na upapannaṃ tatrāpi prathamakāraṇākṣiptatvābhāvāt |
yathāhi prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya na prathamakāraṇabalādeva
cakṣurādīnāmālocanahetūnāṃ saṃpattiḥ, tathātve hi
praviṣṭamātrasyaiva apavarakodarāntarvartisamastavastvavalokanaṃ
saṃpadyeta, apitu paramparāpekṣāto'tra cakṣurādīnāṃ
viśeṣapratilambharūpaḥ pariṇāmaviśeṣo'pekṣyaḥ | yathāca
bījabhūmyudakānāmaṅkure janayitavye
paramparāsaṃnidhānajanito'tiśayarūpaḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, yathāca
odanasaṃpattau kartavyāyāṃ sthālītaṇḍulodakānām | anyathā
pariṇāmāntarānapekṣāyāṃ jhaḍityeva aṅkura odanaśca jāyeta |
sāmagryā hi tatra pūrṇatvam | tatra hi na adhikamanupraveśayitavyaṃ, nāpi
tataḥ kiṃcidapasārayitavyam | tathaiva
kramasaṃnihitānāmādityacandrādyudayānāṃ ca nīhāravihārādīnāṃ
ca avaśyaṃ paramparopakārapariṇāmena bhavitavyam | anyathā
katipayakṣaṇaireva bālyāt yauvanaṃ, tato'pi madhyamavayaḥ, tato'pi
vārdhakamiti savidhavartyeva nidhanaṃ syāt | asti tu kālāntarapratīkṣaṇam
| tasmāt madhye sajātīyaśarīraparamparāsvabhāvena
pūrvāvasthāpracyāvottarāvasthodayaśūnyena api dehasantānena
kaṃcitkālamavastheyam | tadāha sthitaiva iti | tathā ca jātakagaṇane'pi na
iha dine idamidaṃ drakṣyati, sprakṣyati vakṣyatīti pratipadaṃ
hasitakaṇḍūyitaparyantavyāparasaṃvedanasaṃbhavaḥ, apitu
sukhaduḥkhāveśopayogidaśāviśeṣasaṃvedanamātraṃ bhavati | yuktaṃ
ca etat | anyathā ekajātakatattvasaṃvedane tallagnatayā sarvaṃ vidyāt |
tasmāt bālyādau prathamakāraṇākṣiptatvaṃ tāvadasat
vaicitryaśatadarśanāt |
(page 102)
araghaṭṭaghaṭīyantravāhane tu tāsāṃ ghaṭīnāṃ
bharaṇāvarjanaparivartanādāvavicitra eva kramaḥ sarvadā | tatrāpi
vaicitryaṃ cedavaśyaṃ sahakāryantaramantarā syāt | naca prakṛte
nīlādyābhāsavaicitrye yauvanādau rasāyanādyupayoga iva
sahakāryantarapraveśaḥ kaścit niyatasya sahakāriṇo'navalokanāt | yathāhi
rasāyanopayogāt yauvanamavatiṣṭhate ciraṃ kālaṃ, gatamapivā
punarnavopayoga iva punarāvartate iti niścito'tra sahakārī; tathā
nīlābhāse sthire vā asthire astameti punarudbhavati vā ayaṃ sahakārī,- iti
na niścayo'sti | nāpi prabhāsvarādapavarakapraveśa iva
anyonyapariṇāmāpekṣā | sā hi tatra bhavet yatra niyataḥ
kālāntarapratīkṣāyogo bhāsate | iha tu
nīlābhāsakṣaṇamātrasamanantaramapi pītābhāso dṛṣṭa eva |
prathamahetusamākṣiptatā api na yuktā kramaniyamasya abhāvāt |
prathamahetuṃ pūrvoktaṃ smārayati tathāhi iti | ubhayatrāpi iti
saṃbhāvyamāne iti bhāvaḥ tatra icchātmakaḥ prathamaheturyaḥ
prāguktaḥ prathamecchayaiva hetvavabhāso'ntarākṣipta ityādinā,
tadākṣiptatāyāṃ kramaniyamābhāvamāha yathaikadā iti anyadā iti
tasyaiva puruṣasya puruṣāntarasya vā iti tajjātīyāt hi kāraṇāt
tajjātīyameva kāryaṃ bhavati,- iti yuktam | iha ca icchāyāstasminneva
puṃsi pumantare vā vahnimutpādayāmi,- ityevaṃrūpeṇa
tajjātīyatāyāmavikalāyāmapi antarāsamudbhavato
nīlapītādyābhāsakramasya niyamena tajjātīyatvam | atha yo dvitīyaḥ
prathamahetuḥ saṃbhāvitaḥ pūrvakarmabhirevavā ityādinā, tatra
kramaniyamābhāvo ya āpādayitumiṣyate bāhyārthavādinā, sa
ekapuruṣāpekṣayā na upapannaḥ ekasmin janmani
prathamakarmapraghaṭṭakahetvākṣipte tasya ekasyaiva
(page 103)
nīlādyābhāsakramasya maraṇābhāsāntasya bhāvāt,- ityāśayena
puruṣāntarāpekṣayā taṃ kramaniyamābhāvamāha puruṣāṇām iti |
bahuvacanena śarīrādyābhāsavargasya prathamakāryasya sarvapuruṣeṣu
tajjātīyatāvalokanāt pūrvakarṇo'pi tajjātīyatvakhaṇḍitaṃ siddhamiti
tajjātīyāt prathamahetostajjātīyenaiva niyatakrameṇa
nīlādyābhāsaprabandhena bhavituṃ yuktam,- iti abhiprāyaḥ |
karmākṣiptatvamapica sarvasya ābhāsasya ayuktaṃ sarvasya
sukhaduḥkhābhāsaphalatvāyogāt, dharmādharmayośca
tatsādhanasaṃpādanopayogena prasiddhatvāt | yadāha te
hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt iti | yadyapica
mārgagatatṛṇādidarśanamapi paramparayā kayācidavaśyaṃ
sukhaduḥkhayorvyāpriyate adṛṣṭeśvarādivādimate sarvasya
tadaniṣṭānāviṣṭasya utpattyanabhyupagamāt, tathāpi karmaiva ekaṃ
prathamaheturiti yo manyate, tasya etat dūṣaṇaṃ sākṣāt- yat na sukhāya na
duḥkhāya vā tasya kathaṃ karmākṣiptatvamiti | anyeṣāṃ tu
bahutarahetuvādināṃ sāmagryā vaicitryeṇa karmaṇo'pi ativicitratve
sukhaduḥkhasādhanānāmapi
vyavadhānāvyavadhānādibahutaracitrabhāvābhyupagamo na duṣyatīti |
nanu mābhūdicchaiva ādyā nīlādyābhāsavaicitrye prathamahetuḥ
pūrvakarma vā | svakāraṇābhāsa eva tatra tatra kāryābhāse
prathamaheturbhaviṣyati | so'pi jaḍo vā anyo vā yo'sāvupasarpaṇapratyaya
ukta ityevaṃ prathamahetavo bhūyāṃsa ābhāsavaicitryaṃ madhyavarti
samutthāpayiṣyanti,- iti yasya matiḥ, taṃ vitatya apahastitamohaṃ karoti
nāpi mṛddaṇḍa ityādinā abhisandhānamasti ityantena | athavā
pūrvaśeṣatayaiva asya granthasya itthamavatāraṇam | nanu yathā bālyādau
prathamahetukarmākṣipte'pi rasāyanopayogādinā sahakāriṇā
yauvanamaticirakālamavatiṣṭhate, tathā iha api
(page 104)
sahakārivaśāt te te ābhāsāściramavasthāsyante | tathāhi ghaṭābhāsasya
anuvartane mṛddaṇḍādyābhāso hetuḥ, dhūmābhāsasya
vahnīndhanādisāmagryābhāsaḥ, paṭābhāsasya
kuvindaturivemādyābhāsaḥ | evamanyatra vācyam | etat dūṣayati nāpi iti |
atra hetuḥ- antarā madhye gṛhavartino ghaṭapaṭābhāsāderavalokane
mṛtpiṇḍadaṇḍādyābhāsasya nāma api na avaśiṣyate iti | nanu
kumbhakāragṛhe tāvat prathamaṃ mṛtpiṇḍābhāsaḥ saṃvedya eva, tato'pi
yastadgṛhāt ghaṭamānayati, sa upasarpaṇapratyayābhāso gṛhavartino
ghaṭābhāsasya anuvartane sahakārī bhaviṣyati | astu, yāvadāste |
svagṛhagate tu tasmin kaḥ sahakārī tadābhāsānuvṛtteḥ | tadetadāha nāpi
upasarpaṇa iti | nanu yathā agnāvanumitsite dhūmābhāsasya
dṛśyamānasya adṛśyamāno'pi tena anumātrā adṛśyamānatvādeva
adhipatisāmyāt hetutvācca adhipatipratyayaśabdavācyo vahnyā
bhāsastaddeśakrimisarvajñādipramātṛniṣṭhatvena sthito hetuḥ, evaṃ
ghaṭaprāpako'pi puruṣaḥ svagṛhāvasthita eva atra sahakārī bhaviṣyati |
yadā tarhi sa yaśaḥśeṣībhūtastadā kiṃ kartavyam | kaḥ sahakārī
ghaṭābhāsasya avasthāne śaraṇīkartavyaḥ | naṣṭasya na
hetutvamanupākhyatvāt, sopākhyatvaṃ hetutāyā vyāpakam |
tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | krimisarvajñābhāsasya ca na hetutvam
ādhipatyena anantābhāsodayaprasaṃgāt ityādi vakṣyate agrataḥ |
tadāha nāpi ādhipatyamātreṇa iti | evamapi yā hetutā ucyate, sā neti
saṃbandhaḥ | atra hetuḥ tadupasarpaṇa iti | atraiva dṛṣṭāntamāha nahi iti |
naṣṭasya kā hetutā yatra adhipatitvaṃ viśeṣo bhavet | ata eva iti yato na asau
dhūmābhāso'gnyābhāsāt, ato hetostādṛśāt dhūmābhāsajāt
(page 105)
dhūmābhāsāt gopālaghaṭikāsaṃgṛhītavimuktāt na vahnyābhāsasya
anumānamatatkāryatvāt | upasarpaṇapratyayanāśe'pi iti yaduktaṃ, tatra
yadyapica ityādinā pūrvapakṣaṃ śaṃkitvā nirākaroti tathāpi iti |
naitadyuktam ityanena yojyametat | rajakatakṣakalohakāraprabhṛtayo vastutaḥ
santi kvacidupapattisthānāntare'pi svarganarakādāviti | iyatā tathā
kāryābhāsasiddhirna bhavatīti darśayati ābhāsavastutvavāde iti | naca te
tadā tadupasarpaṇapratyayatayā bhānti | bhāsane ca
tadābhāsakāraṇabhūtopasarpaṇapratyayāntarābhāsaḥ, tatrāpi anya iti
niravadhiḥ pūrvāvabhāso bhavet | naca so'sti,- ityāha
paramparāvicchedaśabdābhyām | atha manyate- sarvajñasya
tāvadābhāsaparamparāpratibhāso'sti,- iti tadvartinaste
upasarpaṇapratyayābhāsā dhūmānumeyahutavahābhāsa iva
adhipatipratyayatvena asmadādiṣu kāṣṭhakuḍyādyābhāsabhedahetavaḥ
santu,- iti | tatra āha aniyamācca iti | nahi
samastatadupasarpaṇapratyayanirmitagṛharathaghaṭādyābhāsāḥ sarve sadā
upalabhyante iti niyamo'sti | naca sahakāryantaraṃ
tadupasarpaṇapratyayarūpapramātricchātmakasaṃvedanātiriktaṃ
vijñānanaye yuktopagamaṃ yena ayamaniyam upapadyeta | kiṃ ca
teṣāmupapattisthānāntarabhājāṃ tadā tāvat na icchā asti- adyāpi
ābhāsantāṃ gṛhādaya iti | pūrvanirmāṇāvasare'pi iyantaṃ
samayamete'vabhāsantām,- iti na abhisandhānameṣām |
abhisandhāne'pica madhya eva kīrtanasthānānāṃ maṭhādīnāṃ
dhvaṃso dṛṣṭaḥ | nacāpi te pūrvaṃ sarvajñā yena itthaṃ
gṛhābhāso'sya ābhāsasya anantaro'smātpūrva etena vyavahita iti
anantavaicitryamabhisandadhyuḥ | nacāpi eteṣāṃ
tāvānabhisandhiradyatanopasarpaṇapratyayāntareṣu tathādarśanābhāvāt |
(page 106)
evamiyatā prathamakāraṇākṣiptatā yato vitatya nirākṛtā, tataḥ
samanantarapratyayaparamparāta ābhāsavaicitryamiti āpatitaṃ
gatyantaravirahāt | tadapi ca ayuktamaniyamāt | atha ucyate-
kumbhakārakulāvasthita ekaḥ pramātā antataḥ krimiḥ sarvajño vā
avaśyamasti, sa ca ghaṭābhāsarūpo jātastāvat | tatra ca asya
heturmṛddaṇḍakulālābhāsaḥ, tato naṣṭe'pi tasmin tasya tāvat
ghaṭābhāsādeva ghaṭābhāsa iti sthite yo'pi anyaḥ pramātā
taddeśābhāsavān, tasya api tadābhāsayogaḥ- iti | tatra api vivecyaṃ- kiṃ
pūrvasthitapramātrābhāsarūpa eva asau ghaṭābhāsaḥ
kālāntarāgantukapramātrantarāntaranupraveśameti,- ityetena nayena
dvayostāvati ābhāse aikātmyaṃ prāṇasukhaduḥkhādyābhāsabhede'pi,
utasvit pūrvasthitapramātrābhāsāt
kāraṇādāgantukapramātṛvartyābhāsāntarameva kāryarūpamudeti | tatra
pūrvasminkalpe tīrthikamatānuṣaṅgaḥ | tathāhi dvayoḥ
pūrvasthitāgantukayoḥ pramātrorekasaṃvedanarūpatābhyupagame
viśeṣābhāvāt sarveṣāmekasaṃvidrūpatvādekātmateti
ekātmavādastāvadaniṣṭaḥ | tatrāpica ṛddhyantaramāyātam- yat sa
ekātmā svātantryāt saṃyojanaviyojane vicitre nirbhāsayan vicitraṃ
pramātṛbhedamantarā antarā ca ābhāsāṃśe kvacana abhedamuparacayati,
- iti maheśvararūpo'sāviti tadayaṃ vijñānanayo yogācāreṇa suṣṭhu
samarthita ityāśayena bāhyārthavādī prathamapakṣaṃ dūṣayati etaddhi
iti | dvitīyamapi pakṣaṃ atha bhede'pi ityādinā saṃbhāvayate |
bāhyatvādaprakāśanaprasaṅgaḥ iti pramāṇamatra na kiṃcana syāditi
pramāṇamukhena doṣaḥ | mūrtatve ca asthūlatā na ghaṭate |
taddeśātaddeśaraktāraktakampākampāvaraṇānāvaraṇabhedena
viruddhadharmādhyāsāditi na ekatā, nacāpi anekaparamāṇurūpatā
tathānirbhāsābhāvāt paramāṇorapi
(page 107)
ṣaḍaṃśayogāpattyā anupapatteḥ | naca ekānekatātiriktaṃ vastuno
rāśyantaramasti,- iti prameyamukhena doṣaḥ iti doṣavattāprasaṅge
bāhyamūrta iti padadvayam | etadapi dūṣayati etadapi na iti te samarthāḥ
iti | ekakāvasthāyāmapi pratyekaṃ dṛṣṭasāmarthyaiḥ śālibījairiva
svasaṃkhyānuvartyaṅkuranikaraḥ śālīyaḥ pramātari ābhāsasaṃcayo
janyate | samānābhihārādanekatvānavabhāsa iti cet, asamānābhihāre
kiṃ vācyamiti darśayati tataśca iti | naca
āgantukapramāturekābhāsarūpatāṃ muktvā
sphuṭāsphuṭādinirbhāsayogaḥ | nanu taimirikāntarasya kiṃ na asti
keśādyābhāsaḥ | satyamasti; sa tu svatimirabalādeva, natu tadābhāsāt |
tathātve hi ataimirikasya api sa bhavet | tadāha bhrāntasyāpi parasmāt iti |
etadupalakṣaṇam | pūrvamataimirikasya ekacandrābhāse taimiriko'pi
āgantuko na dvicandrābhāsavān bhavediti na parābhāsajanitaḥ
pramātrāntarasvābhāsastadvailakṣaṇyāt | atadvailakṣaṇyaṃ hi
tadābhāsajananasya vyāpakam | anyathā ghaṭābhāsāt paṭābhāsa
ityādiraniyamo bahuśākhaḥ | tasya viruddhaṃ tadvilakṣaṇatvamiti
vyāpakaviruddhopalambhaḥ | atha yogācāramatadūṣaṇapravṛttaṃ
bāhyārthavādinaṃ- etatpakṣastāvat nisargadurbalaḥ, na ayaṃ me
gaṇanīyaḥ; yogācārāṃstu ayameva dūṣayiṣyati,- iti āśayena
protsāhayituṃ nayaparamārthajño'yamantaranupraveśamiva asya
kurvannīśvaraikātmyavādī kathayati īśvaraikātmyavāde tu iti | tuśabdo
viśeṣaṃ dyotayan protsāhasya viśejñatāṃ dyotayati | satyamasi
prāmāṇikadhuryaḥ- yat kila etadduṣaṇaṃ
sphuṭatvāsphuṭatvādisaṃkramaḥ iti keśādyābhāsodayaḥ iti
cakārāt vaikalpikābhāsāntarodaya iti ca, tat
(page 108)
na īśvarādvayavāde darśitam | tatastīrthikapakṣaṃ sarvathaiva
kṣaṇikatvanairātmyādiciropārjitanyāyakeśaikāntaharaṇadhuryamayaṃ
yuṣmaddarśane avaśyaṃ praveśayiṣyati vijñānavādī durātmā
svanikāyakalaṃkabhūtaḥ, tadamuṃ sarvāvaskandena nipātaya
svabhāvāditi dvividhā hi iti
sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā |
sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || (3|2|17)
iti
sādhāraṇo'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsavān | (4|1|11)
ityādinā sādhāraṇī sṛṣṭirvakṣyate kevaleśvarakartṛkā, yatra tāvati
ābhāsāṃśe pramātṝṇāṃ bhedavigalanena ekātmatāpattiḥ,
tasyāsādhāraṇī sṛṣṭirīśasṛṣṭyupajīvinī | (4|1|9)
ityanena tu asādhāraṇī paśurūpapramātṛkartṛkā yatra na miśratāpattiḥ
pramātṝṇām | tatpakṣe ca sphuṭāsphuṭakeśādivaikalpikādiśca varga iti
asādhāraṇyāt kathaṃ tatra ābhāsaikatādoṣaḥ | tatrāpica
īśvarādhiṣṭhānamasti | yadvakṣyate
saiṣāpyajñatayā satyaiveśaśaktyā tadātmanaḥ | (4|1|9)
iti | atha protsāhito bāhyārthavādī parakīyam atha ityādinā śaṃkitvā
dūṣayati na yuktam ityādinā | atha ayaṃ bāhyārthavādī
bhagavadaikātmyavādinā protsāhanopajāpasamuttejito nirpekṣaṃ praharan
santānāntarasiddhiṃ vijñānavādino mate vitatya dūṣayituṃ
pīṭhabandhaṃ gṛhṇāti svaka iti | yāvanti santānāntararūpāṇi
pramātrantarāṇi, tāvanta eva ghaṭābhāsā yadi; tat parasparavyavahāro na
ghaṭeteti etena api cchidreṇa ekābhāsavādī tvayā praveśayitavyaḥ,
tasmādaṅgīkuru bāhyamartham, yatra ekasmin
(page 109)
bhinnapramātṛgṛhīte parasparaṃ krayavikrayādivyavahāropapattiḥ | bāhye
ca śarīravartini ekasmin vyāpāre vyāhāre ca aṅgīkṛte tasya
samīhākāryatvāt tenaiva dṛṣṭena kāryaliṅgena
kāraṇabhūtaparabuddhisantāno nirapavādamanumīyate iti
pramātrantaraviṣayo'pi vyavahāraḥ
praśnaprativacananigūhanavrīḍanāśayasaṃmīlanādiḥ paraspareṇa kṛto
ghaṭate iti | na tat nayavidā aṅgīkāryaṃ, yat parapakṣotthāpakam,- iti
aṅgīkaraṇakāraṇasvapakṣānupamardaviruddhatadupamardavyāptaṃ
parapakṣotthāpakatvamiti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | evakāreṇa yat
sūcitaṃ- paraghaṭābhāse vyavahāro na syāditi, tatra hetuḥ
pramātrantaraghaṭābhāsānāṃ parokṣatvāt iti |
parasvasaṃvedanaparokṣāt tadvartini pramātṛbhedena bahutarabhede
ghaṭābhāse grāhyāṃśarūpe asyāpi ghaṭābhāso'syāpi, aparasyāpi,-
ityevaṃ vyavahāro na syāt, grāhyakāṃśarūpe ca atibhūyasi
pramātrantaraśabdavācye senāsaṃghādau ayamapi cetayate ayamapi
cetayate iti na bhavet vyavahārasya sparśo'pi saṃbhāvanāpi, kimaṅga
saṃpattiḥ | evaṃ granthayojanā, natu ghaṭābhāsānām ityetadapekṣayā
cakāro yojanīyaḥ, yena atra ṣaṣṭhīsaptamyoranupapattirbhavet, ekasyā
ākṛteścaritaḥ prayogo na dvitīyasyāḥ gavāṃ svāmīha yeṣu ca iti |
evakārabalāt hi paraghaṭābhāseṣu pramātrantareṣu ca
vyavahārasparśo'pi na syāditi saṃbandhaḥ | sarvathā
pramāṇāgocare'rthe na vyavahāraḥ paramukha iva avahitthanigūhitākāre |
tathāca pramātṛgatā grāhyagrāhakākārāḥ | vyavaharaṇaṃ hi
jñānābhidhānarūpam | tatra ca kāraṇaṃ pramāṇagocaratvaṃ sarvatra
tadanubhavāt, tasya viruddhaṃ tadagocatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ |
nanu satyapi bāhye'rthe ghaṭo'stu pratyakṣapramāṇagocaraḥ,
grāhakābhāsastu anumānenaiva gocarīkartavyaḥ
(page 110)
buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt |
kalpyate yadi dhī.......................................................................... ||
iti nyāyāt | tadiha darśane grāhyābhāsāṃśo'pi anumitiviṣayo
bhaviṣyati, tadasiddhaṃ pramāṇāgocaratvam | tathāhi
anumātuścaitrākhyasya mātuḥ svapratibhāsatāṃ prāpto yo
maitrasaṃbandhinā dehapratibhāsena sahito vyāpāravyāhārāvabhāaḥ,
tasya samīhayā saha vyāptirgṛhītā kāryakāraṇabhāvaprāṇitā svātmani
| evaṃbhūtayā itthaṃbhūtaghaṭādyābhāsavatyā ca antaḥsaṃvidā kila
ayamevaṃjātīyako vyāpārābhāso vyāhārābhāsaśca bhavatīti | tato
gṛhītakāryabhāvāt tasmāt vyāpārādyābhāsāt
tattadgrāhyābhāsasaṃvalitagrāhakarūpānumānam | anumitena ca
vyavahāraḥ | taduktaṃ
............................... citramātre'pyeṣa nayaḥ samaḥ |
iti | apiśabdena saṃbhāvyamānatvena etaduktvā dūṣayati na saṃgatam iti
| atra hetuḥ nahi iti | yo'sāvanumeyo maitraḥ, tadīyayā samīhayā
svagrāhakasaṃvinniṣṭha eva vyāhārādyābhāso janitaḥ; natu
anumātṛsaṃmatacaitrasaṃvedananiṣṭhaḥ,- iti maitrasamīhayā yo na
kāryaścaitrasaṃvedananiṣṭha eṣa vyāharatīti ābhāsaḥ, sa kathaṃ
maitrīyāmakāraṇabhūtāṃ samīhāmanumāpayet | nanu satyāṃ
maitrasamīhāyāṃ caitrasaṃvedane maitro bhāsate,- iti ābhāsaḥ | sa
kathaṃ tasyāḥ kāryo na syāt | āha pramāturasya hi iti | maitrasya
icchānusāreṇa ahaṃ vāgmī bhāṣe,- iti svasaṃvedananiṣṭhito ya
ābhāsaḥ, tasya kāraṇaṃ saṃbhāvyate | sa eva hi iṣṭaḥ karaṇāya, natu
caitrasaṃvedanagatasya maitro bhāṣate,- iti ābhāsasya maitrasamīhayā
kriyākaraṇaṃ syāditi | atra hetuḥ tasya iti | sa hi caitrasaṃvidgato na iṣyate
kartuṃ caitrasamīhayā | nanu kimeṣaṇena prayojanam |
(page 111)
bījena kimaṅkura iṣyate | athaca sa tasya kāryaḥ | āha na hi anabhīṣṭaṃ ca
icchākāryaṃ ca iti | jaḍavailakṣaṇyametadeva kāraṇasya-
yadabhisandhāya karaṇamiti yāvat | ko'tra heturiti cet vipakṣe
anabhisandhāyakaraṇe'tiprasaṅgo nāma | tamāha viśvasya iti | tataśca
sukṛtaduṣkṛtasaṃkarādirbahuśākho vyupaplavaḥ | naca kevalamiyat, yāvat
prakṛtamapi vighaṭeteti darśayati evaṃca iti |
sakalalokaviruddhamaprasiddhaṃ ca idamiti kalpyamānapadam | caitrasya sā
tūṣṇīṃbhāvādāvicchā samīhārūpā | tayaiva tarhi svasaṃvidgato
maitro bhāsate,- iti ābhāso janita iti kalpyatām | aniṣṭo'sau
caitrasamīhayeti cet maitrasamīhayā api na iṣṭa iti tulyo vidhiḥ | caitrasya ca
anumātuḥ svasamīhā siddhā | tatra etāvadadhikam- matsamīhayaiva
matsvasaṃvedananiṣṭho'yamābhāso janita ityantam | adṛṣṭamaitraṃ
saṃvedanaṃ na kalpanīyaṃ syāditi upacayaṃ darśayan santānāntarasya
aśakyasamādhānatāṃ darśayati | nanu parihṛtametadācāryeṇa svayameva
śaṃkitvā, tat kimidaṃ codyate iti yasya bhramaḥ syāt taṃ pratyāyayituṃ
tadgranthapāṭhapūrvakaṃ tadarthaṃ dūṣayati yadapi ityādinā
atadvarṇitamiva ityantena | atadvarṇitamiva itivacasā bāhyārthavādī
idamāviṣkaroti- prāmāṇiko'pi
āryadharmakīrtirācāryadiṅnāgagranthānurodhāt
tatpakṣapātādevamabhidhatte, na punarasya svarucireṣeti | asya
santānāntarasiddhigranthasya arthaḥ- yathaiva bāhyanaye vyāhārāt
parakāyagatāt parasamīhā anumīyate, tathaiva vijñānanaye
vyāhārābhāsāt parakāyābhāsagatāditi | tatra yadi paro brūyāt
bāhyavāde tāvadeka eva vyāhāraḥ, tatra yuktaṃ- yat tataḥ
samīhānumānam, vijñanānaye tu dvāvābhāsāvanumātari caitre
vyāharati ayamiti
(page 112)
svātmavicchedena; anumeye tu maitre vyāharāmi ahamiti svātmāvicchedena
| tatra caitreṇa avicchinnāvabhāsasya vyāhārasya svātmani
svehākāryatvena vyāptirgṛhītā, natu vicchinnāvabhāsasya
parasamīhākāryatvena | tat kathaṃ sā anumīyeta | tatra ucyate
kriyāviśeṣaḥ kuḍyādikriyāvilakṣaṇo yo vyāhārābhāsādiḥ, sa eva
vicchedāvicchedādyavāntaraviśeṣatyāgāt sāmānyaṃ; tat dṛśyamānaṃ
tasya gamakam | kasya | vyāharaṇasaṃpādako ya iha aviśeṣaḥ, sa eva
ahamayamitiviśeṣāntarānādarāt sāmānyaṃ, tasya | nanu yathā
ghaṭavalmīkayoḥ pārthivatvasāmānye'pi
kumbhakārapipīlakarūpapratiniyatakāraṇajanyatvaṃ, tathā
vicchinnāvicchinnayorapi pratyayayorvyāhārapratibhāsayornimittaṃ
vyatiriktaṃ syāt | bhavet, yadi kumbhavalmīkavadeva
pratiniyatakāraṇajanyatā upalabhyeta yāvatā vicchedapratibhāsavanto'pi
kṣiptānāṃ śarāṇāṃ, tathā śilānāṃ yantranirmāṇādīnāṃ ca
pareṣāṃ pracalitaparibhramaṇādikā ye kriyāpratibhāsāḥ, kṣiptairvā
śaraśilāyantrādibhirnimitāḥ parasya cetanācetanarūpasya
cyavanakālabhāvinaḥ pracalitādikāḥ kriyāpratibhāsāste
avicchinnasvehāpūrvakā dṛṣṭāḥ | tat
vicchinnairvicchinnasamīhāpūrvakairbhavitavyamiti niyamaḥ kutaḥ |
parakīyasamīhāpūrvakatvaṃ ca parapreritaśarāghātādijanitasya ahaṃ
calā nipatāmi,- iti svātmāvicchinnasya api kampādikriyāpratibhāsasya
dṛṣṭam | tasmāt vyāpārābhāsamātre samīhāmātrasya vyāptiḥ |
pakṣīkṛtastu yaḥ parakāyābhāsastaddharmatābalāt svasamīhānupalambhe
tṛtīyarāśyabhāvena pāriśeṣyāt tatsamīhāmātraṃ
vyāptisaṃvedanasmaraṇayorbhavadapi phalataḥ
parasamīhārūpamanumitaṃ sidhyatīti | tadetat tena prāmāṇikena na
varṇitamiva tena ca
(page 113)
aprāmāṇikena varṇitamiva prasiddhyā ca tena varṇitamiti śrūyate | vayaṃ
tu itthamutprekṣāmahe- yadivā prāmāṇikavarṇitamapi idaṃ
svadarśanapakṣapātapramādādidoṣādaprāmāṇikavarṇitena tulyaṃ
jātamiti | ivaśabda utprekṣāyāmupamāyāṃ vā | kasmādevamiti
āśaṃkya āha tathāhi iti | parastāvaduttaraṃ brūtām, tena asya
dūṣaṇāvakāśāntaramāsādayiṣyāmi,- ityāśayena bāhyārthavādī
prastutaprameyasiddhāvanupayogaṃ sādhyaviśeṣaṇasya tāvat darśayati
kriyāyāḥ iti | jvalanapava(ca)nādikā kriyā na samīhāpūrvikā,- iti
yuktaṃ sādhanadharmasya viśeṣaṇaviśeṣapadena, samīhāyāṃ tu
anumitāyāṃ siddhaḥ parasantāna iti kiṃ tatra viśeṣapadena | nanu
santānāntareṇa anumitena na kaścidarthaḥ, vyavahārasiddhaye hi
tadanumīyate | kriyāmātrāt ca saṃniveśādiva puṣṭībhūtahastādeḥ
pūrvabhāvikāraṇarūpaṃ samīhāmātramatītarūpamapi sidhyati |
vartamānasamīhāntarānubandhitve'pi tasya siddhe jīvati ayam ityetāvat kva
vyavahāraviśeṣe samupayogi | kriyayā hi vyāharaṇābhāsarūpayā
tādṛgasau vyāhartṛrūpo vyāharāmi, ityevaṃ-
tadvyāhārābhāsasamavāyirūpaḥ sādhyate sādhyatvocito'sāveveti
yāvat | yataśca evaṃ, tata etadāyātamiti yāvattāvacchabdārthaḥ | tato
maitralakṣaṇāt pramāturavicchinnarūpo yaḥ kriyāviśeṣābhāsastena
tādṛgasau sādhyo yasya avicchedena śvāsonmeṣavyāhārādiḥ,
kriyābhāsaḥ | tato vyāharāmītyābhāsāt parasantānānumāne cikīrṣite
tasya anumāturuttamapuruṣavācyo'smadartharūpaḥ santānāntaratvena
saṃmato'pi pratyakṣa iveti tādṛśāt kriyāviśeṣābhāsādīhāviśeṣa eva
vyājihīrṣātatprayatnatatpūrvakaprāṇādyutthāpanādisvātantryamayā-
bhīṣṭapraśnaprativacanādivyavahāropayogī yukto'numātumiti
jñāpayituṃ sādhye'pi viśeṣaśabdaḥ |
(page 114)
atra āha bāhyārthavādī tadittham iti | atra hi tātparyaṃ vicāryamāṇaṃ
samastāṃ prakriyāṃ vilumpati | tathāhi- na caitrasya vyāharāmīti
ābhāsaḥ sphurati yata evamanumimīte- sa hi vyāharatīti abhimanyate, natu
vyāharāmīti | tathābhimāne hi asmadarthasaṃbhinne vyāhāre
svasamīhaiva evamuktā bhavati, na parasamīhā, svaparayośca
tādātmyāpattiḥ | yasya ca maitrasya vyāharāmīti ābhāsaḥ, tasya
svasaṃvitsiddhā samīhā | kimanumānena | tadetadāgūrya āha
dūrāpetam iti | yadrūpamanumānāt pūrvaṃ siddhaṃ, na tadanumeyaṃ
vastutaḥ | parvata iva siddhaśca asmadarthaḥ | anumeyatve
kāraṇamasiddhatvam, tadviruddhaṃ ca atra upalabhyate,- iti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yadasmadartharūpam, tat paratra bhavati,- iti
svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | atra śarīrāntare ayamitipratyayāt paratvamiti
cet, svatra api paratvaprasaṅgo nimittasya aviśeṣādatra ahamiti hi
svābhimate'pi dehe,- iti kaḥ svaparavibhāgaḥ | yadivā atītatvenāpi
ityantaṃ vijñānavādino vacanam | tadeva dūṣayituṃ bhaṅgyā
vyācakṣāṇena bāhyārthavādinā anūditaṃ evaṃca ityādinā
viśeṣaśabdaḥ ityantena granthena | dūṣaṇāṅgīkaraṇamiṣeṇa
eṣo'bhiprāyastava viśeṣaśabdaṃ prayuñjānasya | atra ca prakṛtameva
vighaṭate iti darśayati tadittham iti | anena na nayena īśvarādvayavādī
avaśyaṃ labdhāntaraḥ praviśati | dvayorapi tadābhāsamātre
parasparatādātmyagamanena asmadarthonmeṣapratibhāsāt,
aiśvaryaśakteśca svaparavibhāgapratibhāsahetorābhāsāntareṇa aikyasya
saṃbhavāt,- iti āśayaśeṣaḥ | nanu
prathamottamapuruṣarūpapratyayārthānādaraḥ | naiva eṣaḥ |
vyāharaṇamātrāt tādṛśameva prakṛtyartharūpaṃ samīhāmātraṃ
sidhyet | tadāha atrāpi iti |
(page 115)
sāmānyarūpā iti svaparatāviśeṣaṇatātyāgena | iṣyate iti
vyāptigrahaṇakāle vyāpakatvena sādhanadharmasya, anumitikāle ca
anumeyatvena | atra āha tadviśeṣagrahaṇamanarthakam iti | tataśca
tatsādhyārthalābhābhāvāt samīhāmātraṃ piśācasya vā yakṣasya vā
sarvajñasya vā krimervā tādṛgasti kasyāpi śilādiprerakasya iva yena
ayamitthaṃ kampate, vyāharati ca,- iti niścayābhāve vyavahārāsiddhiḥ |
ataśca evaṃ yat parasamīhā api maccharīrakampāya, matsamīhā api
paradehakampāya dṛṣṭā prabhaviṣṇuriti abhiprāyaḥ | yacca uktaṃ
kṣiptaśara ityādinā vicchedāvicchedayorapi vyāpārapratibhāsasya
samīhāmātrameva nimittaṃ svaparaviśeṣaṇabhāgasya
vyabhicāradarśanāditi, tatra samīhāyā api vyabhicāro dṛśyate | patāmi,
calāmi; calati, patati,- iti hi avicchinno vicchinnaśca vyāpārābhāso vinā
samīhāṃ vātavegādinā api dṛṣṭa iti vyāpārābhāsena
kāraṇamātrānumānocitena samīhā api anumātuṃ na yuktā | yat yena
vinā api bhavati, na tat tasya kāryaṃ dhūma iva jalasya | tathāca kampaḥ
samīhayā vineti kāryatāvyāpakatadavinābhāvaviruddhamatra
tadvinābhāvitvamupalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha iti
vātavegābhāsādijanitāt kampābhāsādanya eva samīhāsamuttho
dhūmābhāsajādiva
dhūmābhāsādagnyābhāsasamuttho'bhiyuktaikasamadhigamyo loke'pica
abhyāsāt pratītaḥ; tataśca vicchedāvicchedaviśeṣatyāgāt sāmānyarūpo
vātādyakta(ttha)kriyāvailakṣaṇyācca vicchedāvicchedatyāgena yat
sāmānyaṃ samīhāmātraṃ, tasya kāryaḥ; tena kāryeṇa yuktaṃ tat
svakāraṇamanumātumiti yaducyeta | tathāpi iti tasminnapi prakāre
kathyamāne vicchedādiviśeṣatyāgena
(page 116)
api yā samīhā kāraṇatvena saṃmatā, tasyāḥ kriyayā parakampādikayā
apiśabdāt svakampādikayā saha yaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ prasādhyate; sa
samīhitatvalakṣaṇaviśeṣaṇaviśiṣṭayaiva sidhyati | nahi yā na kasyacit
samīhitā pavanajavanādinimittāntaraprabhavā svagatā paragatā vā kriyā,
sā samīhākāryā yuktā | tato vicchedāvicchedaviśeṣau tyajyetāṃ nāma,
samīhitatvaṃ tu aśakyatyāgam | samīhāto yadi asamīhitamutpadyate,
tadekasya vyāhārasamīhāyāṃ sthāvarajaṅgamaṃ viśvaṃ vyāhartṛ
syāt | nanu yadi samīhitaiva vyāpārādikriyā samīhākāryā, natu
asamīhitā | kimataḥ | etadāśaṃkya doṣāpādanāya yojayati naca iti | iha
vyāhāre ayamahamiti samīhā | tato vyāharāmīti
samīhitṛrūpasvasantānagato vyāhārābhāsaḥ | tatsamakālamevaca
samīhitṛvyatirikte'numātṛpramātari parasantānarūpe
vyāharatītyevaṃbhūto vyāhārābhāso'numātṛkartṛkatvābhāvena
maitrakartṛkatvāt tanmaitrātmakaparasantānasamavāyī dvitīyaḥ | tadiha
parasantānagataśabdaḥ ubhayathā vyākhyeyaḥ- samīhitṛvyatirikte
anumātari yata ābhāsate anumātṛvyatirikte ca samīhitari bhavati- iti | eṣa ca
prācyasahitaḥ sat (n) santānāntare anumātavye hetūkāryaḥ, na pūrvaḥ
śuddhaḥ nāpi paraḥ śuddhastayoḥ krameṇa
svasamīhāyāmasamīhāyāmapi ca bhāvāt | tasya asya vyāharāmīti
sahitaṃ parasaṃkramaṇena prathamapuruṣaśabdena yogyaṃ paragatatvaṃ
nāma vyāhāraviśeṣasya asamīhitayantraputrikāvyāhāravilakṣaṇasya yat
viśeṣaṇaṃ, tat cet tyajyate; tarhi vyāharaṇamātrāt
samīhāmātramanumīyeta, natu
vyājihīrṣāmītyevaṃvidhaviśeṣaparihāreṇa vyājihīrṣatīti | etadevaca
viśeṣato'numeyametadrūpatājīvitatvāt santānāntaratāyāḥ | tataśca
yathā
vol M00021 · chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5 · lines via source.start/end