chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti

IPVV · M00021
atha pañcamo vimarśaḥ | yadanuttarasambodhādānandavikasvarecchayā pūrṇam | īśvaramunmiṣadamṛtaughasundaraṃ tatstuve dhāma || evaṃ smṛtiśaktiṃ tatprasaṅgena ca vikalpavṛttāntaṃ vimṛśya, tadubhayopajīvanīyajñānaśaktivimarśaṃ vartamānābhāsānāṃ ............................. | ityādyayā ................................ sakramaṃ pratibhāsate | ityantayā ślokaikaviṃśatyā vitatya vimṛśati | tatra evaṃbhūtā jñānaśaktiriti ślokena pratijānīte | dvayena prakāśa eva arthānāṃ svarūpamityāha | prakāśabāhyānāmarthānāṃ vijñānavādoktadūṣaṇena dṛḍhīkṛtaṃ sadbhāvaṃ dvayena āśaṅkya ekena tadanupagame tāvat na kiñciduparudhyate iti kathayati | svadarśane arthatattvamupadarśayan bāhye arthe pratyakṣaṃ pratikṣipati ekena, dvayena anumānam | parāmarśātmanā arthānāṃ cidātmani avaśyaṃbhāva iti ekena āha | pramātṛrūpasya prakāśasya vimarśa eva sāramiti anubhavāgamanyāyasvarūpanirūpaṇayā catuṣkena āha, jñānaparāmarśa eva jñeyaṃ śuddhamanujjhitapramātṛbhāvaṃ prathayatīti trayeṇa, prakāśaikarūpatāyāmapi jñānajñātrādivibhāgamekena, jñātari iva viśuddhe jñāne'pi avikalpakasavikalpakatājuṣi jīvitaṃ vimarśa eveti dvayena, jñātṛjñānayorbhinnatvaṃ dūṣitaṃ yat pūrvapakṣe, tadekena samarthayate upasaṃhāradiśā,- iti tātparyam | vartamānāvabhāsānāṃ bhāvānāmavabhāsanam | antaḥsthitavatāmeva ghaṭate bahirātmanā || 1 || smaraṇavikalpayostāvat na arthaḥ sarvapramātṛsādhāraṇo bhedena bhāti | yatra api tathā pratyakṣarūpe anubhave, tatra api anubhavādanatirekī (page 68) asau; kā tu kathā tadupajīvini smaraṇādau,- iti vṛttāvapiśabdo yāvacchabdaśca sūtraśeṣatvena paṭhitaḥ | sūtrārthastu- vartamānatvena sphuṭatayā idamityevamākāramavabhāsanaṃ yeṣāṃ te bahirātmanā śūnyādimāyāpramātṛpṛthagbhāvena bhinnāḥ, tato māyāpramāturvicchinnāḥ teṣāṃ tathāvidhamapi yadavacchinnatayā bhāsanaṃ; tat antaḥsthitavatāmeva śuddhacitātmakaparamārthapramātṛtattvatādātmyamanujjhatāṃ ghaṭate yujyate pramāṇena | atyaktasaṃvidabhedasyaiva bhāvasya kalpitapramātrapekṣayā vicchedena yat prakāśanaṃ, sā bhagavato jñānaśaktiriti yāvat | idānīm iti prakārāntaratvaṃ sphuṭayati | śiṣṭaṃ vṛttivivṛtyoḥ spaṣṭam || 1 || sūcitā iti yadupajīvanena uktaṃ ṭīkākṛtā, tat sūtramavatārayati prāgivārtho'prakāśaḥ syātprakāśātmatayā vinā | na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā || 2 || prakāśarūpatayā vinā iti prakāśāt na bhinno'rthaḥ prakāśamāno yuktaḥ, prakāśamānāt ca arthāt na bhinnaḥ prakāśo yukta iti ubhayatomukhamarthaprakāśayorbhedamapasārayan prathamamardhaṃ saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe- yathā jñānānudaye nīlaṃ sarvānprati nīlaṃ na kaṃcit vā prati, apitu svātmani, svātmani apivā tat na kiṃcit; tadvadeva jñāne'pi udite syāt, natu prakāśeta mama idaṃ nīlam iti; syāt iti prakāśatādātmyamasya pūrvavadeva na bhavediti- anubhavarūpataiva ityādinā dvitīyam | yata evaṃ pūrvavadaprakāśatā syāt, tasmāt prakāśamānatā nāma arthasya na bhinnā | tata evamāyātaṃ- prakāśa eva arthasya ātmā | tathāca vṛttiḥ- svarūpabhūto yaḥ prakāśaḥ so'rthasya prakāśamānatā; natu tasmādarthāt bhinnaḥ san (page 69) prakāśaḥ, so'rthasya prakāśamānatā yukteti | yadivā prasaṅgāt ityantena prathamārdhāvatāraṇaṃ arthācca ityādinā tṛtīyapādārthasaṃkṣepābhidhānam | ayaṃ ca arthaḥ- arthaśarīraviśrānta eva prakāśo'stu arthavat bhinnasvabhāva ityāśaṃkāyāmāha naca prakāśo bhinnaḥ syāt | arthaśarīratve ca arthavadasya bhedaḥ prāpnoti, naca sa yukto'nusandhānābhāvaprasaṅgāt | etat vyācaṣṭe arthācca iti | artha eva cet prakāśamānatātmā, tarhi tato hetoḥ prakāśasya svātmani bhedaḥ prāpnoti, yadivā tamavalambya vartamāno yaḥ prakāśastasya saṃbandhi yat svarūpaṃ, tasya bhedaḥ prāpnoti | naca asau yuktaḥ | tasmādarthasya prakāśamānatā nāma ātmā paramārtharūpaṃ, natu bhinnaḥ kaścidarthaḥ | arthasya ca prakāśamānatā anubhavarūpatā ātmā, natu prakāśamānatāyā arthātmatā,- iti | atra pakṣe vṛttirevaṃ netavyā- arthasya yā prakāśamānatā, sā prakāśo'nubhavaḥ; natu asau prakāśamānatātmā prakāśo'rthasya svarūpabhūto'rthaśarīramagnaḥ | tathāhi sati arthabhedāt bhinnaḥ syāt, naca tathā yuktaḥ | nanu ghaṭasya ghaṭataiva svarūpaṃ, tat jñānodaye pūrvamapi; tat kā anyā asya prakāśamānatetyāśaṃkya āha ghaṭasya iti na kaṃcana iti | etaddhi vastutattvaṃ parasya paraniṣṭhāyogāt, pūrvaṃ tu saṃbhāvanayā kṛtvā cintāmapekṣya uktaṃ sarvānprati samamupayogāt iti | upayogo'pi hi prakāśamānatāyattaḥ, natu ghaṭatāmātrādhīnaḥ | nanu indriyādikṣaṇāntarasahakṛtādupādānāt ghaṭakṣaṇāt prakāśamānaghaṭarūpo viśiṣṭaḥ kṣaṇo jātaḥ, tadastyeva prāgavasthāto vijñānodayakāle viśeṣaḥ; natu sthirapadārthavādināmiva asmākaṃ sa eva asau ghaṭa ityāśaṃkāyāṃ brūte athāpi iti | pramātuḥ iti | tato hi indriyādisāmagrīto ghate (page 70) viśeṣo jātaḥ prakāśamānatā ālokādapica | āloke'pica ghaṭādeva ādyarūpavilakṣaṇatā | ghaṭālokādeśca pramātṛsantāne jñānodayaḥ | tatra ca yathā sa jñānodayo na ghaṭaṃ prati, naca ghaṭa ālokaṃ prati tulye'pi kāraṇatve ekasāmagryadhīnatāyāṃ vā vyavahāryatāmeti svarūpasya svaniṣṭhatvāt; tathā so'pi ghaṭagato viśeṣaḥ prakāśamānatākhyo na pramātāraṃ prati vyavahāryaḥ syāt | yat yasya svarūpaṃ, tat na anyaniṣṭhaṃ nīlasya iva pītaniṣṭham; tathāca prakāśamānatā ghaṭasyeti na pramātṛniṣṭhā | anyaniṣṭatve svarūpatā na upapadyate viruddhadharmādhyāsaprasaṅgāt | anyaniṣṭhatā hi anyatādātmyaṃ svarūpatā na anyatādātmyamiti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | etatprayogasūcanārthameva arthalabdhamapi svakaṇṭhena kathayati na syādeva iti | atha svarūpaniṣṭhataiva vikalpānāmapratihataprasaratvādevaṃ vyavahriyate, tarhi niyamānupapattiḥ yatra svātantryamicchāyā ......................... | iti nyāyāt | etat darśayati sarvapramātṝṇāṃ vā iti | nanu yameva indriyāditathābhūtaghaṭatāviśeṣaprakāśamānatā udaye nidānatāṃ pratipadyate, tameva pramātāraṃ prati tathā vyavahriyate iti siddho niyamaḥ | etat dūṣayati nahi iti | upayogāya iti na ghaṭatā kulālameva prati asyeti bhāvaḥ | nanu kāraṇena tāvat kāryasya saṃbandho dṛṣṭo bījasya aṅkuraḥ, kulālasya ghaṭa iti; tadvadeva caitrasya ghaṭaḥ prakāśamāna iti bhaviṣyati | etāvat tu iha sādhyam, tacca siddham | tat ko'nya upayogo nāmetyāśayena śaṅkate athāpi iti | etat na sahate na yuktam iti | etāvatā tatkṛtā prakāśamānatā ghaṭasyeti uktam | (page 71) sā yathā bījakṛtā aṅkuratā, kulālakṛtā ca ghaṭatā; natu sā aṅkuratā ghaṭatā ca svārthakriyākālavyavahriyamāṇāṃ kāraṇakalāṃ bhittitvena upādāya vyavahriyate kāraṇanirbhāsanāpekṣayaiva aṅkurādisvarūpavyavahārāt | prakāśamānatā tu mameti caitrasyeti ca bhittibhūtaṃ pramātāramavalambya niyamena vyavahriyate | yadidaṃ tallagnatvena niyataṃ vyavaharaṇaṃ, tat tādātmyamānayati ghaṭapratibimbasya iva darpaṇalagnatvena | tādātmyaṃ hi tadrūpatvaṃ, svaniṣṭhatvaṃ ca atadrūpatvamiti svānyarūpadvayaṃ bhāvasya kathaṃ syāt | prathanaṃ hi ghaṭaprakāśamānatāyāḥ pramātṛtādātmyamānayati niyamena tallagnatayā prathamānatvāt | ghaṭatādātmyaṃ ca asyāḥ svabhāva iti tamatikramya kathaṃ prathanaṃ syāt | arthakriyā api prathamānaiva tathā bhavati,- iti tatrāpi ayameva vidhiriti arthakriyayā api na bāhyatā siddhyati dharmottaradṛśeti vaktuṃ paryavasitārthaḥ iti arthapadam | tadāha bhaṭṭaḥ prakāśenāvinābhūtaiḥ sattāyāṃ niyatātmabhiḥ | dharmairbhāvaḥ pṛthagbhāvo na bāhyasiddhimṛcchati || iti | nahi kvacidapi sā prakāśamānatā bhittibhāvena anavalambamānā pramātaraṃ prathamānā dṛṣṭā yena tatra satyabhāvamavasthāpya tatra anaikāntatāṃ brūyāma nāmetyāśayena āha ayathāsvabhāvaṃ ca iti | nanu pramāṇasiddhabhedo bāhyo'rthaḥ paramāṇusaṃcayamātrasvabhāva iva | sa prathayā vyavahriyamāṇo'nyalagnatvena bhrāntyā nirbhāsatāṃ sthūlarūpa iva | tat ko virodha iti paramatamāśaṃkya āha prakāśasya iti | bhrāntirnāma prakāśamānatā vastvanumānānācaraṇeti, natu anyat | sā ca pramātṛbhittilagnatvena, tacca na kiṃciditi saṃvedanabhāgo'pi na upapadyate | bhrāntau ca so'bhrāntatayā (page 72) avaśyasamarthanīyo'rthāṃśe bhrāntitvopagamāt | saṃvedanasya api asattve bhrāntiriti pāṣāṇatā syāt | etadvyākhyānusāreṇa śuklaśaṃkho'prathamāna eva iti nañaṃ paṭhati ācāryaḥ | yadi na kāṃcit prathāṃ bhajate, tat sitaśaṃkhaḥ pītatvena prathate iti niḥsāroktiḥ | yaditu prakāśyasya prakāśātmabhāvaḥ ityatra pramāṇasiddha iti adhyāhriyate tadā nañ prapaṭhyate | evaṃca yojanā- iha pareṇa pramāṇasiddhabheda iti yaduktam, tatra pramāṇaṃ prakāśa eva | tataśca yadi bhedaḥ siddhaḥ, bhrāntyā tu anyalagnatāvyavahārastadā idamuktaṃ bhavati- prakāśāt bhinnaḥ siddhaḥ, tato bhinnatvena prakāśamānasaṃvedanato bhramavaśāt saṃvedanatādātmyena tallagnatayā mameti prakāśate iti | naca etat yuktamekasyāmeva pravṛttau tadatadrūpanirbhāsanayorayogāt | nahi bhavati śulkaśaṃkha eva bhāsamānaḥ pīto bhāsate iti | evaṃ prakāśamānatayā prakāśāt bhedānupapattimuktvā āśayaśuddhirūpeṇa vastupariśuddhiprādhānyena vādarūpatāṃ śāstrakathāyāḥ prakaṭayan tarkaṃ tāvadutthāpayati saṃśayotthāpanadiśā tadetadevam iti | yato'nyathā na upapadyate, tat tasmādetaditi bhrāntyā bhedena prakāśamānatvamevamiti vakṣyamāṇanayena bhavati,- iti saṃbhāvyate | tat vakṣyamāṇamāha yadi ghaṭa eva iti | na anyaḥ kaścit prakāśaḥ iti evakāraḥ | evaṃ vāgrahaṇānīta evakārārtho na anyaḥ kaścit ghaṭa iti saṃbhāvanāyāṃ bījamādarśayati evamekasya iti | tadeva tadaiva saṃvedanabalena prakāśāt bhinnamabhinnaṃ ceti yo virodha uktaḥ, sa tāvat na bhavati prakāśaghaṭayorbhedābhāvāt | bhedasya ca prathanamabhede'pi ghaṭate | śilāputrakaikasvarūpopalambhe'pi hi vikalpabalāt bhavati bhedābhimānaḥ asya idaṃ śarīramiti, kevalaṃ buddhipūrvakatāyāṃ vyavahāro (page 73) ropaṇādivyavahāraḥ, abuddhipūrvakatve bhrāntatāvyavahāra iti sarvaṃ darśayati ayathāvastu iti | atra hetumāha tatrāpi iti | pratheta iti hetau liṅ | pakṣadvaye'pihi ghaṭamayī saṃvit, saṃvinmayo ghaṭa iti ca paramārtho ghaṭasya saṃvit saṃvido ghaṭa iti viṣayiviṣayatārūpo yo bhedaḥ, tasya maulikābhedabhādhena prathanāyogāt | śilāputrakasya śarīramiti vyatirekaprathā na avyatirekaprathāṃ bādhate | bhādhakatve hi tadunmūlakatvaṃ kāraṇaṃ, tasya viruddhaṃ tadanunmūlakatvam | tena vyāptaṃ tanmūlatayā tadvyavahārarūpatvaṃ, tena svavyāpakaviruddhakāryasya abhāvaḥ sādhyate iti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tat iti uktapūrvāt hetoḥ | evam iti saṃviddhaṭayoravaśyāṅgīkārye bhede sati | tasya tu ubhayatomukhatvasaṃbhavāt saṃdehe pakṣāntaranirākaraṇamātraṃ kartavyam | tadapica māyāpramātṝn pratyāyayitum | vastutaḥ punarghaṭaḥ saṃvit, saṃviddhaṭa iti na atra bhedaḥ kaściditi darśitamādisiddhasūtre yo māṃ paśyati .................................. | (bha. gī. 6|31) ityādinā | māyāpramātārastu upadeśyā idamiti bhedāvagrahāt ghaṭameva paritaḥ paricchinnaṃ na tāvadabhimanyante, jaḍaṃ ca jaḍatvādeva prakāśarūpatayā prathamamasiddhatvādanūdyamānatvapadāsahiṣṇuṃ ca anyākāṃkṣatvena apūrṇaṃ ca; tadabhinnā ca saṃvidebhya upadiśyeta, tāmapi tathāvidhāmeva paricchinnatvena aparapaṭādisaṃvidanusandhānavandhyāṃ jaḍāṃ saṃvidrūpatvādividhibhittibhāvabhājanabhūtāmanyākāṃkṣatvena idamitibhāsanayogyāmeva ca abhisandadhīran | etadviparītaṃ ca asyāstattvamiti yathā tadīyaḥ paramārtho hṛdaye praviśati viparītaḥ, tathā upadeṣṭavyam | yathā vṛkṣatvaśiṃśapātvayoḥ paramārthataḥ samavyāptikatve'pi vyavahārayogyatve (page 74) śiṃśapātvaṃ vyāpyamupadiśyate, na vyāpakamavṛkṣavyāvṛtervṛkṣatvasāmānyasya vā dhavādiṣu api vyavahāryatvāt | tata upadeśyajanānusāreṇa prathamataḥ saṃvittattvaṃ bhagavatā śivarūpaṃ keṣucidāgameṣu sarvottīrṇatāprādhānyena, apareṣu sarvamayatāsvīkāreṇa, anyeṣu ubhayarūpavisphāraṇāya upadiṣṭam | tat prāthamakalpike iha upadeśye saṃvinmukhena ādāvadvayamupadeśyamityāśayena tāvacchabdopakramametaduktam | astu iti prāthamakalpikatvameva abhidhātuṃ prāptakālatāyāṃ loṭ | tadā ca iti saṃvida eva ghaṭādyuttīrṇāyā darpaṇadṛṣṭyā ghaṭādyanantarūpasvīkāritāṅgīkaraṇadaśāyāṃ dvaitoktasya virodhasya parihārastāvat pūrvameva kṛta iti saptamyā sūcayati | ghaṭamukhena advayoktau ca yo doṣaḥ saṃbhāvitaḥ, so'pi na iha avataratītyāha prameyāntara iti | ghaṭādiprādhānye vā advayaṃ yaḥ samarthayate, tasya tāvat prameyāntareṣu pramātrantarāṇi vikalpakāvikalpakasaṃvidrūpāṇi bahūni yāni asmanmate ekasya pramāturvedyoparāgayogopacārakalpitāni jñānāni teṣāṃ yadanusandhānaṃ ya eva ahaṃ ghaṭādīn vedmi sa eva paṭādīniti; caitramaitrādipramātrantarairapica saha yadanusandhānaṃ niṣpannaniṣkampavijñānaśālino yathoktaṃ śrīparimeṣṭhipādaiḥ pūjanānnāsti me tuṣṭirnāsti khedo hyapūjanāt | pūjakairavibhedena sadā pūjeti pūjanam || (śi. dṛ. 7|93) iti, śrīparamagurupādairapi yadyathāsthitapadārthadarśanaṃ ...................... | (u. sto. 13|7) iti, bhagavatāpi karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimān manuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt || (bha. gī. 4|18) (page 75) iti; sarvakarmakartṛtvaṃ samastakarmapāśanikartanasāmarthyaṃ ca prameyaviśeṣaiśca saha pramātṛviśeṣasya pūrvasiddhasya yadanusandhānam- ahaṃ nīlaṃ vedmīti; prameyasya prameyāntareṇa sāmānādhikaraṇyetararūpaṃ bahuprakāraṃ yadanusandhānaṃ kapitthaṃ nīlaṃ, madhuraṃ, ghaṭena udakamityādi ca; tat sarvamupapadyate ajaḍatvādekarūpatvāt, pūrvasiddhatvācca | prakāśarūpatānāntarīyakamiyatsarvamiti darśayituṃ bhittitvena dharmitayā prakāśaḥ ṣaṣṭhyā darśitaḥ | sarvadā siddhatvāt iti vedyānapekṣatvena nairākāṅkṣyāditi yāvat | āgūrya iti hṛdayena vaktumudyamya | pramātṛśabdena hi prakāśasya viśeṣaṇena jñānātiriktasvatantrarūpābhidhānāt sarvametat svīkṛtaṃ bhavati | gītāślokapāde saptamyāvananyatrabhāvākhyāṃ viṣayatāmāhatuḥ | upadeśadaśāyāmeva ca itthaṃ bhara iti darśayati prakāśātmano'pi ca iti | paramārthato'pi hi ghaṭo nāma ko'nyo'sti | tata ubhayamukhatvaṃ yadadvayasya śaṃkyate, tat katham | prakāśasyaiva bhāve ka ubhayārthaḥ | tathāhi prāgiva iti yathādāviva iti pūrvākāravilakṣaṇa iti ca yaducyate, tatra kimaprakāśātmanā kaścit ghaṭo bhātīti kṛtvā cintāmātrametat | nanu prakāśamānatā svarūpabhūtā ghaṭasya iti vṛttau kimetat | ghaṭo hi dharmī, sā tasya dharmaḥ | tadetat pariharati dharmāntara iti | etacca tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ ....................... | (1|4|3) ityatra vyākhyātam | nanu aprakāśātmaiva prakāśasambandhāt prakāśate | āha svarūpeṇaiva iti | prakāśate iti hi yaducyate, tena cedanāviṣṭo'rthaḥ, tadaprakāśamāna eva prakāśyate | etacca ucyamānameva trapākaram | śvetaguṇena hi samavāya etadarthameva aṅgīkṛto yena śvetasvarūpīkaraṇameva prāsādasya anyathā śvetaguṇo'tra (page 76) prāsāde na śvete, na aśvete evavā sthita iti samavāyabalādādhārādheyatāmātraṃ pratīyeta kaṭacaitravat | nanu śvetaguṇaḥ prāsāde tāvat samavaiti, tatastatra abhedaparyantatā ucyatām; prakāśastu jñānātmā na arthe samavaiti, apitu ātmani | hanta tarhi prakṛtamapi bhagnam | prakāśasaṃbandhābhāve hi arthaḥ kathaṃ prakāśate | nanu tasya jñānameva prakāśa iti uktam | tarhi sa prakāśate artha iti | etat jñānam, etacca ātmani,- iti ukte arthajñānātmanāmaikyameva darśitaṃ syāditi uktaṃ prāk | nanu asmadartharūpāt prakāśāt pramātṛsvabhāvāt vyatirekeṇa arthasya prathāyāṃ mama ghaṭaḥ prakāśate iti, natu ahaṃ ghaṭaḥ prakāśe iti | satyam, asti iyaṃ bhedena prathā, sā tu śarīrādeḥ kalpitapramātuḥ kṛśādiguṇaviśiṭṭatvādavigalitavedyabhāvasyaiva, yasya adhikaḥ pramātṛbhāva āropito māyāśaktyā | kīdṛk | arthānāṃ nīlādīnāṃ yā vibhāgena viśeṣeṇa ca avasthitayo'vasthānāni, teṣāṃ yā niṣṭhā nirākāṅkṣā viśrāntistasyā vyatiriktāyā abhāvādanāspadamapi sadāspadatāṃ bhittibhūtatāṃ prāpto yaḥ prakāśaḥ, sa eva prakṛtaṃ rūpaṃ yasya pramātṛbhāvasya; sa tādṛk | natu śarīrādyasaṃkucitāt paramārthaprakāśādaprakāśāaṃśakṛśādiśavalībhāvaśūnyāt bhedena prathā ghaṭādeḥ | atra hetuḥ aprakāśatā iti || 2 || evaṃ tāvat vyatiriktaṃ jñānamarthasya prakāśamānateti asṃgato'yamarthaḥ, bhavatu vā; vyatireke tu abhyupagamyamāne viṣayāṇāṃ ca svarūpasāṃkaryaprasaṃga iti darśayati sūtreṇa bhinne prakāśe cābhinne saṃkaro viṣayasya tat | prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca siddhyati || 3 || abhinnaḥ san bodhamātrarūpo yaḥ prakāśaḥ, so'rthānāṃ na kaścit (page 77) bhinnatvena parasya paraniṣṭhatvāyogāt | tathāca sati prakāśabalena yā nīlādīnāṃ tatsvarūpārūṣaṇāyāḥ sāmarthyam, tato nīlaḥ prakāśaḥ, pītaḥ prakāśaḥ iti | atra sarvapadārthānupraveśanāt prakāśa ityetāvanmātramabhinnaṃ tattvamavaśiṣyate | prakāśabalācca nīlapītayorbhedo'bhyupagantavyaḥ | saca prakāśa ubhayatra api abhinnastulyaḥ | tadanugrahāt yadi nīlaṃ tat, pītaṃ na kasmāt, na vānīlaṃ, nāpi pītam | tadapi ca na vyavatiṣṭheta | anekāntavādo'pi naca pratiṣṭhāmadhigacchet | ekajñānajñeyasphuṭatvādeḥ smṛtyādeśca na vyavasthā syāditi bahuśākhaḥ saṃkaraḥ | tasmāt prakāśasya yadi na paraniṣṭhatā, tathāpi saṃkara iti cakāraḥ | tat iti yata evaṃ prakāśe arthāt bhinne saṃkaraḥ prasajyate | naca asau tathā | tasmādarthāt prakāśamānādabhinna eva prakāśaḥ | bhinnatve hi bādakapramāṇaṃ viṣayayogena pāṭavādinā smaraṇadiśā ca viṣayasaṃkīrṇatāpattiḥ | tadviruddhaṃ ca viṣayāsaṃkīrṇatvamupalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhyā bhinnatvamarthat prakāśasya pratiṣidhyate | nanu evamartha eva nīlādirastu, kiṃ tato bhinnasvabhāvena svarūpābhinnena prakāśanāmnā bodhena viṣayasaṃkīrṇatātmakadoṣāpādakena aṅgīkṛtena | āha nāprakāśaśca iti | caḥ pūrvapakṣasūcanāya | etaduktaṃ bhavati- aprakāśasya jaḍasya svātmani na kācit siddhiḥ | uktaṃ hi- prāk nīlaṃ yadi svātmani anīlaṃ, navā anyat kiṃcit; tat kiṃ duṣyet | tathāca ajaḍapramātṛsiddhiḥ evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī | jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ | (13) iti | tasmāt prakāśarūpāt bodhādabhinna eva arthaḥ iti sūtrārthaḥ | vṛttau mātraśabdena abhinnatvamātraṃ vyākhyātam, sarvārthasādhāraṇatvena saṃkaraśaṃkāyāḥ pīṭhabandhaḥ kṛtaḥ | tasya iti prakāśamātrasya (page 78) viṣayaniyamo nirnibandhanaḥ na kenacit hetunā upapadyate iti saṃbandhaḥ | viṣayaniyamasya ākāraṃ darśayati ghaṭasya ityādinā | tṛtīyapādasya arthaṃ prakāśātmatāśabdena vṛttau vyācaṣṭe arthasya siddhiḥ iti | tat iti vyākhyātaṃ tasmāt ityanena | vivṛtikāra evamarthaṃ saṃkṣepeṇa nirūpaṇāya avatārayati prakāśamānataiva iti | anena antyamardhaṃ ślokasya pūrvamavatāritamabhīṣṭatvādasya iha vastunaḥ, tadupāyatvena tu pūrvamardhaṃ saṃkṣiptaṃ vyākhyāya paścādavatāritam | tasya ca arthāt ityādinā prathamaślokārdhasya ādyamardhaṃ vyācaṣṭe | prakāśasya iti nīlādyākāraśūnyasyetyanena abhinnapadaṃ vyākhyātam svātmamātra ityādinā tu bhinnapadaṃ viṣayāpekṣayā ityādinā saṃkarapadam | svātmamātraparyavasānaṃ yaduktaṃ jñānasya, tat na sahate paraḥ | svaparaprakāśarūpaṃ hi jñānam | anyathā jaḍādasya ko bhedaḥ | tathāha ātmānātma iti evaṃrūpaḥ iti | svaparaprakāśarūpaṃ yasya ātmano jñānīyasya svabhāvasya, tasya yat prakāśanaṃ; natu anyā paraniṣṭhatā saṃvedanasya kācit yena sā svaparayorbhedāt virodhamutthāpayet | etat dūṣayati tat na iti | yadihi parasaṃmato'pi nīlādirādarśapraticchandakacchadmanā svarūpamatra saṃvedane na samarpayet, tadvirodho durapasāra eva ātmānātmanorvirodhe tatprakāśatvasya bhinnasvabhāvatāpatteravaśyaṃbhāvāt | tathāca viniścayo na tadityādi | etaddhi sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ | iti vijñānākāramātraṃ nīlādi prasādhayituṃ nirūpitam | saṃvedanamityapi tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ, natu tat saṃvedanaṃ nāma saṃvedanādanyasya vyatiriktasya kasyacidupapadyate iti | (page 79) evaṃ prathamamarthaṃ sarvathā paraniṣṭhatvānupapattilakṣaṇaṃ saṃkarasiddhaye vyākhyāya nirnibandhane paraniṣṭhatve abhyupagamyamāne viśeṣābhāvāt sarvasya paraniṣṭhatāpattau niyataparaniṣṭhatākṛtasya asaṃkarasya punarapi anupapattirityevaṃbhūtamarthamaparaṃ vyākaroti bhavatu vā ityādinā | tataśca sākāratākṛta eva niyamaḥ | yathāha tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ | bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate || iti | tasmāt nīlākāro'pṛthagbhūto bodhāditi bhāvaḥ | tadākāratayā api vinā tatra tatra niyate nīle pīte vā karmaṇi yā viśiṣṭatvena bodhasya avasthānarūpā pratikarma vyavasthā niyataparaniṣṭhatārūpā, tāṃ saṃbandhāntareṇa sādhayitumāha paraḥ athāpi iti | ya eva yogye deśe sthitaḥ san vijñānasya janakastasyaiva tat vijñānaṃ prakāśaḥ, sa eva vijñānasya viṣayaḥ | yadāha nākāraṇaṃ viṣayaḥ iti | saṃvedanasya viṣayasya ca sahabhāvenaiva upalambhaḥ, tat kathaṃ kāraṇabhūtasya nīlasya vijñānāt pūrvakālabhāvino viṣayatā ucyamānā anubhavabādhitā satī aṅgīkaraṇīyeti cet, tarhi samānakāla eva viṣayo'stu | pratyāsattiśca niyamakāriṇī ekasāmagryadhīnatātmā | tathāhi arthajñānakṣaṇalakṣaṇāt paryāyeṇa anyonyamupādānasahakāribhāvena vartamānādekasmāt sāmagrīrūpāt parasparonmukhau raṇarasikorabhrayugalakavat viṣayaviṣayibhāvena melanayogyau sopādānakāraṇaparamparāpratilabdhajaḍacetanasvabhāva- viṣayasaṃbodhau jātau | atrāpi doṣamāha tato'pi iti | janakatvaikasāmagryadhīnatālakṣaṇāt kāraṇādapi yā pratyāsattiniyamasahiṣṇutā, tasyāstāvadaviśeṣo nīlapītayoḥ | anyathā ubhayaviṣayaṃ kathaṃ tatsaṃvedanaṃ syāt | nirākāratve ca saṃvedanaṃ (page 80) nīle yat paṭu, tat mandatvena anubhavo yasyetyevamabhimatasya mandena vā anubhavena abhimatasya pītasyāpi saṃbandhitayā paṭīyastvenaiva abhimataṃ syāt, nīlasyāpivā saṃbandhitayā mandatvena, yadivā dvaye'pi apaṭumandatvena | nahi nirākāratāpakṣe saṃvedanasya ko'pi viśeṣaḥ | sa eva paṭumandatādinā saṃkara uktaḥ | smṛtidvāreṇa api saṃkaramāha tathā iti | samakālameva yo nīle pīte ca anubhavaḥ, tena dattaḥ saṃskāro yadā nīlamātradarśanena prabodhyate, tadā sa prācyo'nubhavo nirviśeṣaḥ prabuddho nīlasyaiva, na pītasyeti niyamābhāvāt pītaprakāśātmā api bhevediti pīte'pi smṛtiḥ sā syāt | naca śikharasthajñānaparidṛṣṭabhāvavaiśvarūpyasya punarekatamabhāvadarśanaprabuddhasaṃskārasya samastapūrvānubhūtaviṣayā smṛtiriti loke'sti anubhavaḥ | nanu prabodhakabalāt niyamo bhaviṣyatīti parasya saṃbhāvanāṃ bhanakti yadyapi ityādinā | pūrvānubhavasya iti smṛtau punarunmiṣataḥ iti bhāvaḥ | sa iti anubhavaḥ | nanu sākaratādarśane'pi prabodhake nīladarśane niyate'pi prabodhyaṃ yat prācyamanubhavarūpaṃ saṃskāramukhena, tat nīlapītadvayākāramiti samānaprasaṅga iti śaṃkāṃ nikṛntati arthākāra iti | ākāradvayayogī apihi asau prabodhakabalāt tamākāramuddhurīkṛtya prabudhyate, dvitīyaṃ tu ākāramavacchāditameva saṃskārarūpatayā udāsīnamiva apahastitamiva karotīti na doṣaḥ | smṛtidvāreṇa saṃkaradoṣa uktaḥ | tasya yat nirākaraṇaṃ svapakṣe, tat pūrvoktasamastasaṃkaradoṣapraśamanopalakṣaṇaparaṃ mantavyam | tathāhi- tadākāraniyantritatvāt pratikarma vyavasthā nīlapītākārayoḥ paṭumandatayā parasparamasaṃkīrṇatā | etacca sākārakṣaṇikajñānasantānanaye vakṣyamāṇanītyā vāsanāsamarthanānirvahaṇādanupapannaṃ, sarvānu- (page 81) bhavāntarmukhaikasvatantrasaṃviddarśane tu upapannam,- iti nirūpayituṃ tatsadṛśānubhavasaṃvitprabodhitaḥ ityatra saṃvitpadamupāttam | evamiyatā sūtrasya svapakṣe na ayaṃ doṣa iti abhiprāyo'ntarlīnayā sūcitaḥ | tathāca vakṣyati sautraṃ tacchabdam ityupakramya sarvameva iti | yat parapakṣe duṣpariharamado doṣajātaṃ, svadṛśi tu mūlata eva na avatarediti, tasmādetat vyācaṣṭe tataḥ iti | prakāśasyaiva iti prakāśarūpataiva tasya jīvitam | sā ca ghaṭe'pi, paṭe'pi, śakaṭe'pīti svatantrā pramātṛrūpā svaśaktyā svātmani darpaṇe iva ghaṭādīnābhāsayati,- iti darpaṇasya lagnatvena yathā pratibimbāni bhānti, natu darpaṇābhedamanādṛtya svātmapariniṣṭhitāni, tathā amī ghaṭādayastasyaiva prakāśasya lagnāstadanujīvitā nirbhāsante; na svaniṣṭhitā iti yat mukhyaṃ prameyarūpamiha vitatya anyatra uktam evamātmanyasatkalpāḥ .................... | (aja. pra. si. 13) ityādinā, tadapi asmin sūtre pratipāditaṃ bhavati yena prāgupakrāntamantaḥkṛtānantaviśvarūpatvaṃ bhagavati nirvyūḍhaṃ bhavatīti || 4 || tattadākasmikābhāso bāhyaṃ cedanumāpayet | nahyabhinnasya bodhasya vicitrābhāsahetutā || 5 || nanu iyatā bodhābhinnasvabhāvatvaṃ satyaṃ nīlāderābhāsavargasya samarthitam, sattvābhāsavargo'pi yadi bodhasya svabhāvastatsadaiva bodhastathā cakāsyāt | naca evam | tasmāt kramikatvena ye vicitrā ābhāsāḥ, tannirbhāse niyamanidānaṃ vaktavyam | naca bodhasya tatra hetutvamavicitrāt vicitrakramikābhāsollāsāsaṃbhavāt | hetubhedādhino hi kāryabhedaḥ | tasmādekasyaiva bodhasya kramikānābhāsān pratibimbakalpena arpayituṃ caturastacchāyādhārī bāhyo'rthavargaḥ (page 82) kalpanīyo'numānena | saca anumānasiddho'pi ayamitipratyakṣatā- dhyavasāyādanumānasaṃvādasamarthitārthamūlatālakṣaṇena pratibandhena pramāṇaphalāt pratyakṣapramāṇaka ityapi na na yujyate vaktuṃ tena bāhyākāratayā saṃvedanarūpaprakāśavicchedena adhyavasāyādadhyavasāyāpekṣatvācca pratyakṣavyavahārasya | bhāvisūtrārthopaskṛtasya etatsūtrārthasya cet iti nipāto bāhyārthavādinā saṃbhāvyamānatāmāha | vāsanāprabodhādavicitrāt vicitro'yaṃ tattaditi ya ukta ākasmiko nirbhāsamānabodhahetukatvāsaṃbhavādajñātahetuka ābhāsaḥ, sa bāhyamanupāyatīti saṃbhāvyate | nahi avicitrāt bodhāt kramika ābhāsabhedo yuktaḥ, tata ekāntena bāhya eva hetutayā anumīyate iti yadi paro manyeteti sutrārthaḥ | tamavatārayati atha matam iti | etat cet ityasya vyākhyānaṃ bhāvisūtrārthaparyantasparśi vyākhyeyam | vicitraśabdena tattaditi vyākhyātam, kramaśabdena ākasmikatvam | eko'pi hetuḥ svasāmarthyayogāt yugapat vicitraṃ kāryamullāsayet nāma | kramasya tu na hetuḥ saṃbhāvyate iti hiśabdena dvitīyārdhaṃ hetutayā sūtre sūcitam, hetunā ca pūrvasiddhena bhāvyamityāśayena upeyopakramocitapravṛttike'pi sūtre vṛttau pūrvaṃ vyākhyātaṃ tasyāviśeṣe'pi ityantena | tathaiva vivṛtikāro'pi vyācaṣṭe bodhavyatiriktastāvat ityādinā | dṛśya ityanena ajñātahetukatvena ākasmikatāṃ vyācakṣāṇo bāhyasya anumeyatāṃ sūcayati | tatra anumeyabāhyārthavādī nirbhāsamāne bodhe sākāre prakṛtaśāstrārthābhyupagamasabrahmacārīti darśayati | jaḍatvamiha paraprasiddhyapekṣayā pramukhe mantavyam yadāha cetanaścāpi vedyatvāt iti | nanu pratyakṣasiddhā eva arthakriyāsaṃvādapratilabdhasatyabhāvābhāvā bāhyāḥ, (page 83) ta eva ābhāsānāṃ viṣayavyavasthāniyatasvabhāvānāṃ bodhānāṃ krameṇa udbhavatāṃ ekasāmagrīrūpatānupātena hetavo bhaviṣyanti,- iti dharmottarīyamāśaṃkya āha naca iti | uktanyāyena iti pūrvasūtradvaye | tatra hi pratyakṣameva prakāśātmakamaprakāśarūpabhāvane kathaṃ syāt iti uktam | tena yadāha ācāryadharmottaraḥ- anubhavasiddho bāhyasya bhedaḥ, yastu abhedaḥ, sa tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanā | bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate || iti yuktibalena vyavasthāpyamāno'nānubhavika iti; tadayuktīkṛtam | anubhava evahi na bhinnasya iti vadati vijñānavādini saṃvedanamityapi tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ ...................... na tadanyasya kasyacit | iti nītyā | kā iyaṃ bhaṇitiranubhavasiddho bheda iti | tata eva sātāsātayorvyāvṛttimātrakalpito na bhedaḥ | pṛthagākārānanubhave hi tathā syāt nīlatvakṣaṇikatvayoriva, ihatu pṛthagākāropalambha ityapi asat saṃvedanatādātmyenaiva upalambhasya uktatvāt | kiṃca pratikarmavyavasthā api svasaṃvedanātmakasākṣātkārasvabhāvaiva- nīlamidaṃ saṃvedyate, pītamidaṃ saṃvedyate,- ityevaṃrūpā kevalaṃ vipratipadyamānasya hetucchāyayā nirdiṣṭā ghaṭo'yaṃ pratyakṣasiddhatvādastītivat | naca tāvatā anānubhavikatvamuktam | vyavahārasya mūlāpabādhanasāmarthyaviraha iti hi asakṛduktam | naca vyāmūḍhapratyakṣameva pratyakṣam, apitu parīkṣakavedyamityapi bhaṭṭena uktam; dṛḍhānumānasiddhamapi ca kiṃ na siddhaṃ bhavatīti alamasthānasvadarśanapakṣapatanena parasya | nanu yathā ghaṭasya prakāśamānataiva rūpaṃ, tathā ghaṭatā api bhaviṣyati nīlasya iva kṣaṇikatvakāryatvakāraṇatvādi,- ityāśaṃkya āha na (page 84) ca iti | atra hetuḥ prakāśāprakāśa iti | prakāśatvādabhyadhiko hi ghaṭāṃśo'prakāśasvabhāvaḥ syāt, nīlameva tu bhūtvā na bhavaddhetorudbhavat svāmarthakriyāṃ vidadhacca atadvyāvṛttikalpitairbhāvāntarasādhāraṇaiḥ kṣaṇikatvādibhiravibhaktamavadhāryatāṃ kāmaṃ, natu parasparābhāvavyāptanīlapītatādātmyamekasya yuktam | prakāśaviruddhaśca ghaṭasya svabhāva iti na asau prakāśena ekātmā, ekātmatve vyāpako virodhābhāvastadviruddhaśca virodha iha upalabhyate iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prakāśasya na viruddho nīlātmā prakāśānadhikatvāt | tāvāneva hi prakāśa iti cet, pītaprakāśatā na kadācidupapadyeta nīlasya pītāt bhedāt | nīlapītādisvabhāva eva prakāśa iti cet, yugapadeva tathā nirbhāseta | krameṇa nīlapītādivaiśvarūpyabhāgiti cet, svāpādau prakāśarūpatā na syāt | ahaṃkārāspadasya ca bodhasya samastanīlādirūpatāśūnyasya upalabdhiprakāśamātreṇa śuddhena vapuṣā pratilabdho bodhena svabhāva iti tadadhikaṃ yadatra kiṃcit nīlaṃ vā pītaṃ vā śvetaṃ vā sātaṃ vā asātaṃ vā, tatsarvaṃ prakāśādadhikaṃ aprakāśarūpameveti virodhamāpādayet | naca iha kramaniyamo'pi asti- śuddhabodharūpānantaraṃ nīlābhāsaḥ, tataḥ samanantarapratyayāt pītābhāsa ityādirvaicityasahasrāṇāṃ darśanādaniyamena ca kāryakāraṇatvāyogāditi yuktamuktaṃ viruddhadharmādhyāsena iti | avadhāraṇam iti vṛttavevaśabdena dyotyam | ata eva iti yato vijñānaśarīrībhūtasya ghaṭāderākārasya saṃvedanarūpādadhikaṃ tṛṇamātramapi rūpaṃ na asti, tataḥ sthūlatāyāḥ kasyāścit paramārthasatyā abhāvāt kimavalambya codyaṃ kriyeta sthūlaṃ hi deśavitataṃ bhinnadeśaṃ ca | naca ekameva taddeśamataddeśaṃ ca bhavitumarhatīti | (page 85) nahi tat sthūlaṃ kiṃcana vastu, yadevaṃ paryanuyogapātrīkriyeta | citrarūpajñāne hi yo jñānasya upādhirjñānatādātmyena nirbhāsamāno nīlādiḥ, sa vijñānāt yato bhedena aśakyadarśanaḥ; tato'nanyabhāk san pītādiviviktaḥ sannaśakyadarśana iti na anyat rūpaṃ tato jñānāt vyatiriktavikalpavedyaṃ vyatiriktaṃ bhajate | taṃ hi vivecayan pṛthagbhāvena ekānekatādinā arthe vibhramakalpitabāhyabhāve nipatati taccitrākārasvasaṃvedanāstamayasamuditavikalpakāle vivecako yena kathaṃ tadeva nīlaṃ tadeva pītamityādiparyanuyogaprāṇitena citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ | ityevamādivācyatāśatonmeṣeṇa arthamupalabhate, tat na vijñānasya ākārībhūte kaścit viveko yena codyā śaṃkā syāt- ekameva sthūlākāraṃ kathamiti, bāhyaṃ tu na sthūlākāramupapadyate | tadeva ca dṛśyate, pratibhāsadharmaḥ sthulateti ca bāhyārthāpahnavapūrvaraṃga eva ayam | paramāṇurūpa eva dṛṣṭo'rtha ityapi bāhyānupapattisūtre parākariṣyate | tasmāt bodhasya rūpaṃ na prakāśādatiricyate kiṃcit | etadeva apiśabdena āha citrākāre'pi iti | āstāṃ tāvadahaṃkārāspadabhūto bodhaḥ samādhānāvasthāpratipanno vā ekābhāsaniṣṭho vā, na yatra bodhādhikarūpāntarasaṃbhavāśaṃkā kācit | citrākāre'pi yāvadeṣaiva vārtā | bodhakarūpatvena iti virodhāpekṣayā api tṛtīyā vyākhyeyā hetau mukhyatayā prayuktā api | tadayamarthaḥ- yathā darpaṇena na gajaturagayorvirodho, nāpi tayoranyonyaṃ darpaṇaikaparamārthatvāt; tathā bodhena na nīlapītayoranyonyaṃ bodhaikaparamārthatvāditi | nanu bāhyamarthamanumānena itthaṃ saugataḥ samarthayitumadhyavasitaḥ | naca ayamekameva bodhamicchati | (page 86) tat kā iyaṃ granthaśayyā | sā iyaṃ granthaśayyā bāhye'rthe sati deśakālabhinne tajjanitāni saṃvedanāni ākāravanti kāraṇabhedāt bhinnānīti yuktam | tatra tu sati bodhaikarūpatā pareṇa ānīyamānā aparihāryaiveti vijñānavādī sarvathā samastadarśanāpabādhakaḥ,- iti ākūtena bāhyārthavādī ekabodhādvayavādamāpatantamasya darśayati | nanu yathā indranīlaḥ padmarāga indukānta iti maṇerviśeṣā maṇirūpānadhikāḥ kasyacidapi atra amaṇitvāyogāt; yathāca śāvaleyo bāhuleyaḥ khaṇḍa iti gotvasya viśeṣāstataśca gotvādanadhikā agorūpatvābhāvāt; yathāca indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryaṃ garuḍamaṇiḥ śukaratnamiti nīlasyaiva viśeṣā nīlarūpatvānatiruktāḥ kasyacidapi tatra anīlatvāyogāt; tathā nīlabodhaḥ pitabodho madhurabodhaḥ karkaśabodhaḥ saurabhabodhaḥ ityādayo bodhasyaiva viśeṣāḥ, naca bodhātiriktavapuṣo yena eṣāmaprakāśarūpatāprasaṃgaḥ | tatasta eva viśiṣṭanirvikalpanīlādibodhasvabhāvā anyeṣāmapi svayamatadrūpāṇāṃ nīlasmaraṇavikalpanādīnāṃ vicitratābhāsabhājāṃ saṃskārādhānadiśā kāraṇaṃ bhaviṣyanti,- ityāśaṃkya niṣedhayati naca iti | atra hetumāha yataḥ iti | vṛkṣaḥ iti na kevalaḥ kaścidastīti pūrveṇa saṃbandhaḥ | pareṇa dṛṣṭāntīkṛtāt vargāt prakṛtasya bodhasya vailakṣaṇyamāha naivamiha iti | aparasya iti svāpamadamūrcchāsamādhānakaivalyādiṣu nīlasaṃvedanādirūparahitameva bhāti saṃvedanam | nīlādisaṃvedanakāle'pi tadviviktabodhasya svarūpamahamiti nīlādirūpatāveśavikalaṃ cakāstyeva,- iti darśayati ahaṃkārāspadasya ca iti | etacca jñānaṃ ca citsvarūpaṃ ....................... | (1|2|7) (page 87) ityatra vimṛṣṭamasmābhiryat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva saha satataṃ bhāti taruriva śākhādimadviśeṣātmanā; naca bodho viśeṣaiḥ sadā bhāti,- iti vyāpakānupalambhaṃ darśayadbhiḥ | nanu ca bhavaddarśane'nekasāmānyasaṃvedanarūpaṃ svalakṣaṇamiti nirṇeṣyate tathaiva saddhaṭadravya ...................... | (2|3|4) ityādau pṛthagdīpaprakāśānāṃ ....................... | (2|3|5) ityādau ca uddeśe | tataśca maṇitvavṛkṣatvagotvāni api ābhāsarūpāṇi śāvaleyādiviśeṣānupraveśaśūnyāni api bhavanti yathaiva arthakriyākaraṇāt viśeṣānupraveśavanti api śāvaleyādirūpatayā, tathā prakṛte'pi bhaviṣyati | etadāśaṃkya nirākaroti yathāvā iti, vāśabdaḥ śaṃkāṃ dyotayati | evaṃ yadi āśaṃkā tava, tadanena api prakāreṇa bodhasya na viśeṣo bhavati yato gotvākhyasya ābhāsasya sāmānyarūpasya tādātmyasaṃmelanayogena yadā anupraveśabhāñji ābhāsāntarāṇi deśakālādīni khaṇḍatvamuṇḍatvādīni ca, tadā sāmānyasādhyārthakriyātiriktaviśiṣṭārthakriyāsaṃpādanasamartha eṣāṃ bhedo bhavati; natu bodhe bodhabhāga ābhāsāntarairārūṣyate | pramātṛrūpaṃ hi saṃvedanāntaraṃ sāmānādhikaraṇyādisaṃbandhadiśā melayatyābhāsān, vibhajati veti hi svātmaniṣṭhā....................... | (2|2|4) ityatra vakṣyate, naca bodhasya saṃvedakāntaramasti | nanu ca pāṭavāpāṭavādīni kiṃ bodhasya na viśeṣāḥ | omiti brūmaḥ | kasya tarhi | āha viṣayasyaiva iti dūrāt rajaḥprabhṛtibhāvāntarācchuritameva vastutattvaṃ bodhe mandabodhatāviśeṣamādhatte nīlamiva nīlabodhatāviśeṣam, viparyaye tu viparyayaḥ | nanu kasmāt trasyadbhirbodhe (page 88) na sahyate ābhāsāntarānupraveśo bhavadbhiryuktimārgādityāha bodhabhāvāt ityādi | uktam iti pūrvasūtraṭīkāyām | bhāvātma iti bahubrīhiḥ prakāśātmanaḥ iti ca | prakāśasya kaḥ svabhāva iti cintāyāṃ yadi bhāvarūpa iti ucyate, tadaprakāśatāprasaṃga iti kathaṃ tatra ābhāsāntarānupraveśasaṃbhāvanā,- iti tātparyam | tadapi iti pūrvamekamityasya padasya prakāśāprakāśarūpatā ekasya ghaṭasya viruddhā,- ityasyāṃ chāyāyāṃ tātparyaṃ vyākhyātam, bodhasya ābhāsāntareṇa vyāmiśraṇāt svayaṃ ca bhedābhāvādekarūpatā,- iti tātparyacchāyāntaramadhunā asya nirūpitamiti apiśabdaḥ | bodhasya nīlādirna viśeṣo'nyatadrūpābādhaktvāt darpaṇasya iveti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | viśeṣatāyā viśeṣāntarāpabādhanaṃ vyāpakamabādhakatve viśeṣarūpatāviruddhasāmānyarūpatāprasaṃgāt | tacca iha na upalabhyate | nīlabodha eva sarvajñabodhatāyāṃ vaiśvarūpyasaha eva darpaṇa iva acchaḥ | tata eva bodhaṃ bhettumaśaktā nīlādayo bodhānadhikā api upari iva antariva, bahiriva na kvacidiva pariplavamānā darpaṇānadhikagajaturagādipratimatayā pratibimbatayā ucyante | nanu ekatvamapi ābhāsāntaraṃ kathaṃ bodhamanupraviśedityāśaṃkya āha na bahavaḥ iti | ābhāsāntarānupraveśavaśāśaṃkitaviśeṣāntaratiraskriyātātparyeṇa ayamekaśabda iti yāvat | evaṃca vadatā granthakāreṇa vistaravādino'pi bodhabhedaḥ kathaṃkāraṃ sidhyet bhedahetordeśakālākārāderābhāsāntarasya bodhasvabhāvavyāmiśraṇasahiṣṇoḥ kasyacidapi abhāvāditi bhinnabhinnakṣaṇikasaṃvedanasantānarūpatābhidhāna- pracchanno'yamabhinnabodhavāda eva paramārthato bhavati,- iti darśitam | nanu abhedabodhasya kathaṃ nīlabodhaḥ, pītabodha iti | ābhāsabhedo'yaṃ, (page 89) na bodhabhedaḥ | ābhāsācca pratibimbakalpena avastusvabhāvāḥ kathaṃ svayaṃ bhidyeran, kathaṃvā bodhaṃ bhindīran abhinnasya bodhasya iti sautrāṃśasya arthaṃ vyākhyāya tasya bodhasya vicitrābhāsahetutā na upapadyate iti amuṃ bhāgaṃ heturūpaṃ sādhyaṃ pratyavatārayiṣyāmi, - ityāśayena sādhyārthanirūpakaṃ prathamamardhaṃ vyācaṣṭe sūtrasya paraspara iti ābhāsebhyo vijñānadarpaṇaviśrāntebhyo'tiriktaṃ vijñānarūpaṃ, vijñānācca atiriktaṃ tadābhāsarūpaṃ hetumākṣipati, - iti saṃbandhaḥ | krameṇa itivṛttau kramo'pi na niyataḥ, apitu bahubhirbhedairābhāsān viśiṣṭān karoti,- iti viśiṣyamāṇaśabdaṃ vṛttigataṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe nacāpyete iti | bodhavilakṣaṇa iti aprakāśamānatvādeveti āśayaḥ | bāhyaśabdo'rthakriyākāriṇi vastuni rūḍhaḥ, natu prakāśabahirbhūtamātramāha śaśaviṣāṇaṃ bāhyamitivyavahārābhāvāt, tathāca dharmottaropādhyāyena apohaḥ prakāśātmakasaṃvedanabahirbhāvamantarno iti vacasā pratipanna ukto'pi na bāhyatayā ukto na bahiriti vadatetyāśayena yo'rthaśabdo vṛttau, taṃ vivṛṇoti tathābhūta iti | bodhapratibimbatāprakarṣaṃ ye prāptā nīlādyābhāsāḥ, teṣāmarpakena sadṛśena tāvat bhavitavyaṃ darpaṇābhāsānāmiva | tataśca nīlābhāsasadṛśa eva nīlaḥ sidhyati anumānena | tasyaiva bāhyo'rtha iti saṃjñā | tadayaṃ prayogaḥ- vijñānāntarvartī nīlādyākāraḥ sadṛśamarpakamapekṣate pratibimbatvāt darpaṇapratibimbavaditi svabhāvataḥ pratibimbānāṃ hi bhavatāṃ niyatakramakatvamasti vyāpakam | tacca samarpakānapekṣāyāmakāraṇakatvāt na ghaṭate iti pratibimbatvaṃ tasya avyāvṛttaṃ sādhyabhūtayā arpakatvāpekṣayā vyāpyate iti (page 90) vyāptisiddhiḥ | nanu na kadācana bāhyākāraḥ pratyakṣeṇa avalokitapūrvaḥ, tat kathamagṛhītavyāptiko'numīyate | āha yathāca iti yathāhi indriyaṃ na kadācana pratyakṣeṇa gṛhītaṃ kāraṇamātreṇa tu vyāptirgṛhīteti; tathaiva kāraṇamātratvena anumīyate, natu prātibimbikena kenāpi vapuṣā | tattu anumitaṃ pakṣadharmatvabalāt viśeṣe viśrāmyati | rūpopalmbhe yat kāraṇaṃ niyatamapi ātmavarti tata eva tamasa ālokācca anyat, tat cakṣuriti, tathā ihāpi,- iti āśayaḥ | akasmāt iti kadāciditi yāvat | rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi
vol M00021 · chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti · lines via source.start/end