atha pañcamo vimarśaḥ |
yadanuttarasambodhādānandavikasvarecchayā pūrṇam |
īśvaramunmiṣadamṛtaughasundaraṃ tatstuve dhāma ||
evaṃ smṛtiśaktiṃ tatprasaṅgena ca vikalpavṛttāntaṃ vimṛśya,
tadubhayopajīvanīyajñānaśaktivimarśaṃ
vartamānābhāsānāṃ ............................. |
ityādyayā
................................ sakramaṃ pratibhāsate |
ityantayā ślokaikaviṃśatyā vitatya vimṛśati | tatra evaṃbhūtā
jñānaśaktiriti ślokena pratijānīte | dvayena prakāśa eva arthānāṃ
svarūpamityāha | prakāśabāhyānāmarthānāṃ
vijñānavādoktadūṣaṇena dṛḍhīkṛtaṃ sadbhāvaṃ dvayena āśaṅkya
ekena tadanupagame tāvat na kiñciduparudhyate iti kathayati | svadarśane
arthatattvamupadarśayan bāhye arthe pratyakṣaṃ pratikṣipati ekena, dvayena
anumānam | parāmarśātmanā arthānāṃ cidātmani avaśyaṃbhāva iti
ekena āha | pramātṛrūpasya prakāśasya vimarśa eva sāramiti
anubhavāgamanyāyasvarūpanirūpaṇayā catuṣkena āha,
jñānaparāmarśa eva jñeyaṃ śuddhamanujjhitapramātṛbhāvaṃ
prathayatīti trayeṇa, prakāśaikarūpatāyāmapi
jñānajñātrādivibhāgamekena, jñātari iva viśuddhe jñāne'pi
avikalpakasavikalpakatājuṣi jīvitaṃ vimarśa eveti dvayena,
jñātṛjñānayorbhinnatvaṃ dūṣitaṃ yat pūrvapakṣe, tadekena
samarthayate upasaṃhāradiśā,- iti tātparyam |
vartamānāvabhāsānāṃ bhāvānāmavabhāsanam |
antaḥsthitavatāmeva ghaṭate bahirātmanā || 1 ||
smaraṇavikalpayostāvat na arthaḥ sarvapramātṛsādhāraṇo bhedena
bhāti | yatra api tathā pratyakṣarūpe anubhave, tatra api anubhavādanatirekī
(page 68)
asau; kā tu kathā tadupajīvini smaraṇādau,- iti vṛttāvapiśabdo
yāvacchabdaśca sūtraśeṣatvena paṭhitaḥ | sūtrārthastu- vartamānatvena
sphuṭatayā idamityevamākāramavabhāsanaṃ yeṣāṃ te bahirātmanā
śūnyādimāyāpramātṛpṛthagbhāvena bhinnāḥ, tato
māyāpramāturvicchinnāḥ teṣāṃ tathāvidhamapi yadavacchinnatayā
bhāsanaṃ; tat antaḥsthitavatāmeva
śuddhacitātmakaparamārthapramātṛtattvatādātmyamanujjhatāṃ ghaṭate
yujyate pramāṇena | atyaktasaṃvidabhedasyaiva bhāvasya
kalpitapramātrapekṣayā vicchedena yat prakāśanaṃ, sā bhagavato
jñānaśaktiriti yāvat | idānīm iti prakārāntaratvaṃ sphuṭayati | śiṣṭaṃ
vṛttivivṛtyoḥ spaṣṭam || 1 ||
sūcitā iti yadupajīvanena uktaṃ ṭīkākṛtā, tat sūtramavatārayati
prāgivārtho'prakāśaḥ syātprakāśātmatayā vinā |
na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā || 2 ||
prakāśarūpatayā vinā iti prakāśāt na bhinno'rthaḥ prakāśamāno
yuktaḥ, prakāśamānāt ca arthāt na bhinnaḥ prakāśo yukta iti
ubhayatomukhamarthaprakāśayorbhedamapasārayan prathamamardhaṃ
saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe- yathā jñānānudaye nīlaṃ sarvānprati nīlaṃ na
kaṃcit vā prati, apitu svātmani, svātmani apivā tat na kiṃcit; tadvadeva
jñāne'pi udite syāt, natu prakāśeta mama idaṃ nīlam iti; syāt iti
prakāśatādātmyamasya pūrvavadeva na bhavediti- anubhavarūpataiva
ityādinā dvitīyam | yata evaṃ pūrvavadaprakāśatā syāt, tasmāt
prakāśamānatā nāma arthasya na bhinnā | tata evamāyātaṃ- prakāśa
eva arthasya ātmā | tathāca vṛttiḥ- svarūpabhūto yaḥ prakāśaḥ
so'rthasya prakāśamānatā; natu tasmādarthāt bhinnaḥ san
(page 69)
prakāśaḥ, so'rthasya prakāśamānatā yukteti | yadivā prasaṅgāt
ityantena prathamārdhāvatāraṇaṃ arthācca ityādinā
tṛtīyapādārthasaṃkṣepābhidhānam | ayaṃ ca arthaḥ-
arthaśarīraviśrānta eva prakāśo'stu arthavat bhinnasvabhāva
ityāśaṃkāyāmāha naca prakāśo bhinnaḥ syāt | arthaśarīratve ca
arthavadasya bhedaḥ prāpnoti, naca sa yukto'nusandhānābhāvaprasaṅgāt |
etat vyācaṣṭe arthācca iti | artha eva cet prakāśamānatātmā, tarhi tato
hetoḥ prakāśasya svātmani bhedaḥ prāpnoti, yadivā tamavalambya
vartamāno yaḥ prakāśastasya saṃbandhi yat svarūpaṃ, tasya bhedaḥ
prāpnoti | naca asau yuktaḥ | tasmādarthasya prakāśamānatā nāma ātmā
paramārtharūpaṃ, natu bhinnaḥ kaścidarthaḥ | arthasya ca
prakāśamānatā anubhavarūpatā ātmā, natu prakāśamānatāyā
arthātmatā,- iti | atra pakṣe vṛttirevaṃ netavyā- arthasya yā
prakāśamānatā, sā prakāśo'nubhavaḥ; natu asau prakāśamānatātmā
prakāśo'rthasya svarūpabhūto'rthaśarīramagnaḥ | tathāhi sati
arthabhedāt bhinnaḥ syāt, naca tathā yuktaḥ | nanu ghaṭasya ghaṭataiva
svarūpaṃ, tat jñānodaye pūrvamapi; tat kā anyā asya
prakāśamānatetyāśaṃkya āha ghaṭasya iti na kaṃcana iti | etaddhi
vastutattvaṃ parasya paraniṣṭhāyogāt, pūrvaṃ tu saṃbhāvanayā kṛtvā
cintāmapekṣya uktaṃ sarvānprati samamupayogāt iti | upayogo'pi hi
prakāśamānatāyattaḥ, natu ghaṭatāmātrādhīnaḥ | nanu
indriyādikṣaṇāntarasahakṛtādupādānāt ghaṭakṣaṇāt
prakāśamānaghaṭarūpo viśiṣṭaḥ kṣaṇo jātaḥ, tadastyeva prāgavasthāto
vijñānodayakāle viśeṣaḥ; natu sthirapadārthavādināmiva asmākaṃ sa
eva asau ghaṭa ityāśaṃkāyāṃ brūte athāpi iti | pramātuḥ iti | tato hi
indriyādisāmagrīto ghate
(page 70)
viśeṣo jātaḥ prakāśamānatā ālokādapica | āloke'pica ghaṭādeva
ādyarūpavilakṣaṇatā | ghaṭālokādeśca pramātṛsantāne jñānodayaḥ |
tatra ca yathā sa jñānodayo na ghaṭaṃ prati, naca ghaṭa ālokaṃ prati
tulye'pi kāraṇatve ekasāmagryadhīnatāyāṃ vā vyavahāryatāmeti
svarūpasya svaniṣṭhatvāt; tathā so'pi ghaṭagato viśeṣaḥ
prakāśamānatākhyo na pramātāraṃ prati vyavahāryaḥ syāt | yat yasya
svarūpaṃ, tat na anyaniṣṭhaṃ nīlasya iva pītaniṣṭham; tathāca
prakāśamānatā ghaṭasyeti na pramātṛniṣṭhā | anyaniṣṭatve svarūpatā
na upapadyate viruddhadharmādhyāsaprasaṅgāt | anyaniṣṭhatā hi
anyatādātmyaṃ svarūpatā na anyatādātmyamiti
svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | etatprayogasūcanārthameva arthalabdhamapi
svakaṇṭhena kathayati na syādeva iti | atha svarūpaniṣṭhataiva
vikalpānāmapratihataprasaratvādevaṃ vyavahriyate, tarhi niyamānupapattiḥ
yatra svātantryamicchāyā ......................... |
iti nyāyāt | etat darśayati sarvapramātṝṇāṃ vā iti | nanu yameva
indriyāditathābhūtaghaṭatāviśeṣaprakāśamānatā udaye nidānatāṃ
pratipadyate, tameva pramātāraṃ prati tathā vyavahriyate iti siddho niyamaḥ |
etat dūṣayati nahi iti | upayogāya iti na ghaṭatā kulālameva prati asyeti
bhāvaḥ | nanu kāraṇena tāvat kāryasya saṃbandho dṛṣṭo bījasya
aṅkuraḥ, kulālasya ghaṭa iti; tadvadeva caitrasya ghaṭaḥ prakāśamāna iti
bhaviṣyati | etāvat tu iha sādhyam, tacca siddham | tat ko'nya upayogo
nāmetyāśayena śaṅkate athāpi iti | etat na sahate na yuktam iti | etāvatā
tatkṛtā prakāśamānatā ghaṭasyeti uktam |
(page 71)
sā yathā bījakṛtā aṅkuratā, kulālakṛtā ca ghaṭatā; natu sā aṅkuratā
ghaṭatā ca svārthakriyākālavyavahriyamāṇāṃ kāraṇakalāṃ bhittitvena
upādāya vyavahriyate kāraṇanirbhāsanāpekṣayaiva
aṅkurādisvarūpavyavahārāt | prakāśamānatā tu mameti caitrasyeti ca
bhittibhūtaṃ pramātāramavalambya niyamena vyavahriyate | yadidaṃ
tallagnatvena niyataṃ vyavaharaṇaṃ, tat tādātmyamānayati
ghaṭapratibimbasya iva darpaṇalagnatvena | tādātmyaṃ hi tadrūpatvaṃ,
svaniṣṭhatvaṃ ca atadrūpatvamiti svānyarūpadvayaṃ bhāvasya kathaṃ
syāt | prathanaṃ hi ghaṭaprakāśamānatāyāḥ
pramātṛtādātmyamānayati niyamena tallagnatayā prathamānatvāt |
ghaṭatādātmyaṃ ca asyāḥ svabhāva iti tamatikramya kathaṃ prathanaṃ
syāt | arthakriyā api prathamānaiva tathā bhavati,- iti tatrāpi ayameva
vidhiriti arthakriyayā api na bāhyatā siddhyati dharmottaradṛśeti vaktuṃ
paryavasitārthaḥ iti arthapadam | tadāha bhaṭṭaḥ
prakāśenāvinābhūtaiḥ sattāyāṃ niyatātmabhiḥ |
dharmairbhāvaḥ pṛthagbhāvo na bāhyasiddhimṛcchati ||
iti | nahi kvacidapi sā prakāśamānatā bhittibhāvena anavalambamānā
pramātaraṃ prathamānā dṛṣṭā yena tatra satyabhāvamavasthāpya tatra
anaikāntatāṃ brūyāma nāmetyāśayena āha ayathāsvabhāvaṃ ca iti |
nanu pramāṇasiddhabhedo bāhyo'rthaḥ paramāṇusaṃcayamātrasvabhāva
iva | sa prathayā vyavahriyamāṇo'nyalagnatvena bhrāntyā nirbhāsatāṃ
sthūlarūpa iva | tat ko virodha iti paramatamāśaṃkya āha prakāśasya iti |
bhrāntirnāma prakāśamānatā vastvanumānānācaraṇeti, natu anyat | sā
ca pramātṛbhittilagnatvena, tacca na kiṃciditi saṃvedanabhāgo'pi na
upapadyate | bhrāntau ca so'bhrāntatayā
(page 72)
avaśyasamarthanīyo'rthāṃśe bhrāntitvopagamāt | saṃvedanasya api
asattve bhrāntiriti pāṣāṇatā syāt | etadvyākhyānusāreṇa
śuklaśaṃkho'prathamāna eva iti nañaṃ paṭhati ācāryaḥ | yadi na
kāṃcit prathāṃ bhajate, tat sitaśaṃkhaḥ pītatvena prathate iti niḥsāroktiḥ
| yaditu prakāśyasya prakāśātmabhāvaḥ ityatra pramāṇasiddha iti
adhyāhriyate tadā nañ prapaṭhyate | evaṃca yojanā- iha pareṇa
pramāṇasiddhabheda iti yaduktam, tatra pramāṇaṃ prakāśa eva | tataśca
yadi bhedaḥ siddhaḥ, bhrāntyā tu anyalagnatāvyavahārastadā idamuktaṃ
bhavati- prakāśāt bhinnaḥ siddhaḥ, tato bhinnatvena
prakāśamānasaṃvedanato bhramavaśāt saṃvedanatādātmyena
tallagnatayā mameti prakāśate iti | naca etat yuktamekasyāmeva pravṛttau
tadatadrūpanirbhāsanayorayogāt | nahi bhavati śulkaśaṃkha eva
bhāsamānaḥ pīto bhāsate iti | evaṃ prakāśamānatayā prakāśāt
bhedānupapattimuktvā āśayaśuddhirūpeṇa vastupariśuddhiprādhānyena
vādarūpatāṃ śāstrakathāyāḥ prakaṭayan tarkaṃ tāvadutthāpayati
saṃśayotthāpanadiśā tadetadevam iti | yato'nyathā na upapadyate, tat
tasmādetaditi bhrāntyā bhedena prakāśamānatvamevamiti
vakṣyamāṇanayena bhavati,- iti saṃbhāvyate | tat vakṣyamāṇamāha yadi
ghaṭa eva iti | na anyaḥ kaścit prakāśaḥ iti evakāraḥ | evaṃ
vāgrahaṇānīta evakārārtho na anyaḥ kaścit ghaṭa iti saṃbhāvanāyāṃ
bījamādarśayati evamekasya iti | tadeva tadaiva saṃvedanabalena prakāśāt
bhinnamabhinnaṃ ceti yo virodha uktaḥ, sa tāvat na bhavati
prakāśaghaṭayorbhedābhāvāt | bhedasya ca prathanamabhede'pi ghaṭate |
śilāputrakaikasvarūpopalambhe'pi hi vikalpabalāt bhavati bhedābhimānaḥ
asya idaṃ śarīramiti, kevalaṃ buddhipūrvakatāyāṃ vyavahāro
(page 73)
ropaṇādivyavahāraḥ, abuddhipūrvakatve bhrāntatāvyavahāra iti sarvaṃ
darśayati ayathāvastu iti | atra hetumāha tatrāpi iti | pratheta iti hetau liṅ |
pakṣadvaye'pihi ghaṭamayī saṃvit, saṃvinmayo ghaṭa iti ca paramārtho
ghaṭasya saṃvit saṃvido ghaṭa iti viṣayiviṣayatārūpo yo bhedaḥ, tasya
maulikābhedabhādhena prathanāyogāt | śilāputrakasya śarīramiti
vyatirekaprathā na avyatirekaprathāṃ bādhate | bhādhakatve hi
tadunmūlakatvaṃ kāraṇaṃ, tasya viruddhaṃ tadanunmūlakatvam | tena
vyāptaṃ tanmūlatayā tadvyavahārarūpatvaṃ, tena
svavyāpakaviruddhakāryasya abhāvaḥ sādhyate iti
kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tat iti uktapūrvāt hetoḥ | evam iti
saṃviddhaṭayoravaśyāṅgīkārye bhede sati | tasya tu
ubhayatomukhatvasaṃbhavāt saṃdehe pakṣāntaranirākaraṇamātraṃ
kartavyam | tadapica māyāpramātṝn pratyāyayitum | vastutaḥ punarghaṭaḥ
saṃvit, saṃviddhaṭa iti na atra bhedaḥ kaściditi darśitamādisiddhasūtre
yo māṃ paśyati .................................. | (bha. gī. 6|31)
ityādinā | māyāpramātārastu upadeśyā idamiti bhedāvagrahāt
ghaṭameva paritaḥ paricchinnaṃ na tāvadabhimanyante, jaḍaṃ ca
jaḍatvādeva prakāśarūpatayā
prathamamasiddhatvādanūdyamānatvapadāsahiṣṇuṃ ca
anyākāṃkṣatvena apūrṇaṃ ca; tadabhinnā ca saṃvidebhya upadiśyeta,
tāmapi tathāvidhāmeva paricchinnatvena
aparapaṭādisaṃvidanusandhānavandhyāṃ jaḍāṃ
saṃvidrūpatvādividhibhittibhāvabhājanabhūtāmanyākāṃkṣatvena
idamitibhāsanayogyāmeva ca abhisandadhīran | etadviparītaṃ ca
asyāstattvamiti yathā tadīyaḥ paramārtho hṛdaye praviśati viparītaḥ, tathā
upadeṣṭavyam | yathā vṛkṣatvaśiṃśapātvayoḥ paramārthataḥ
samavyāptikatve'pi vyavahārayogyatve
(page 74)
śiṃśapātvaṃ vyāpyamupadiśyate, na
vyāpakamavṛkṣavyāvṛtervṛkṣatvasāmānyasya vā dhavādiṣu api
vyavahāryatvāt | tata upadeśyajanānusāreṇa prathamataḥ saṃvittattvaṃ
bhagavatā śivarūpaṃ keṣucidāgameṣu sarvottīrṇatāprādhānyena,
apareṣu sarvamayatāsvīkāreṇa, anyeṣu ubhayarūpavisphāraṇāya
upadiṣṭam | tat prāthamakalpike iha upadeśye saṃvinmukhena
ādāvadvayamupadeśyamityāśayena tāvacchabdopakramametaduktam | astu
iti prāthamakalpikatvameva abhidhātuṃ prāptakālatāyāṃ loṭ | tadā ca iti
saṃvida eva ghaṭādyuttīrṇāyā darpaṇadṛṣṭyā
ghaṭādyanantarūpasvīkāritāṅgīkaraṇadaśāyāṃ dvaitoktasya virodhasya
parihārastāvat pūrvameva kṛta iti saptamyā sūcayati | ghaṭamukhena
advayoktau ca yo doṣaḥ saṃbhāvitaḥ, so'pi na iha avataratītyāha
prameyāntara iti | ghaṭādiprādhānye vā advayaṃ yaḥ samarthayate, tasya
tāvat prameyāntareṣu pramātrantarāṇi vikalpakāvikalpakasaṃvidrūpāṇi
bahūni yāni asmanmate ekasya pramāturvedyoparāgayogopacārakalpitāni
jñānāni teṣāṃ yadanusandhānaṃ ya eva ahaṃ ghaṭādīn vedmi sa eva
paṭādīniti; caitramaitrādipramātrantarairapica saha yadanusandhānaṃ
niṣpannaniṣkampavijñānaśālino yathoktaṃ śrīparimeṣṭhipādaiḥ
pūjanānnāsti me tuṣṭirnāsti khedo hyapūjanāt |
pūjakairavibhedena sadā pūjeti pūjanam || (śi. dṛ. 7|93)
iti, śrīparamagurupādairapi
yadyathāsthitapadārthadarśanaṃ ...................... | (u. sto. 13|7)
iti, bhagavatāpi
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimān manuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt || (bha. gī. 4|18)
(page 75)
iti; sarvakarmakartṛtvaṃ samastakarmapāśanikartanasāmarthyaṃ ca
prameyaviśeṣaiśca saha pramātṛviśeṣasya pūrvasiddhasya
yadanusandhānam- ahaṃ nīlaṃ vedmīti; prameyasya prameyāntareṇa
sāmānādhikaraṇyetararūpaṃ bahuprakāraṃ yadanusandhānaṃ
kapitthaṃ nīlaṃ, madhuraṃ, ghaṭena udakamityādi ca; tat sarvamupapadyate
ajaḍatvādekarūpatvāt, pūrvasiddhatvācca |
prakāśarūpatānāntarīyakamiyatsarvamiti darśayituṃ bhittitvena
dharmitayā prakāśaḥ ṣaṣṭhyā darśitaḥ | sarvadā siddhatvāt iti
vedyānapekṣatvena nairākāṅkṣyāditi yāvat | āgūrya iti hṛdayena
vaktumudyamya | pramātṛśabdena hi prakāśasya viśeṣaṇena
jñānātiriktasvatantrarūpābhidhānāt sarvametat svīkṛtaṃ bhavati |
gītāślokapāde saptamyāvananyatrabhāvākhyāṃ viṣayatāmāhatuḥ |
upadeśadaśāyāmeva ca itthaṃ bhara iti darśayati prakāśātmano'pi ca
iti | paramārthato'pi hi ghaṭo nāma ko'nyo'sti | tata ubhayamukhatvaṃ
yadadvayasya śaṃkyate, tat katham | prakāśasyaiva bhāve ka ubhayārthaḥ |
tathāhi prāgiva iti yathādāviva iti pūrvākāravilakṣaṇa iti ca
yaducyate, tatra kimaprakāśātmanā kaścit ghaṭo bhātīti kṛtvā
cintāmātrametat | nanu prakāśamānatā svarūpabhūtā ghaṭasya iti
vṛttau kimetat | ghaṭo hi dharmī, sā tasya dharmaḥ | tadetat pariharati
dharmāntara iti | etacca
tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ ....................... | (1|4|3)
ityatra vyākhyātam | nanu aprakāśātmaiva prakāśasambandhāt
prakāśate | āha svarūpeṇaiva iti | prakāśate iti hi yaducyate, tena
cedanāviṣṭo'rthaḥ, tadaprakāśamāna eva prakāśyate | etacca
ucyamānameva trapākaram | śvetaguṇena hi samavāya etadarthameva
aṅgīkṛto yena śvetasvarūpīkaraṇameva prāsādasya anyathā
śvetaguṇo'tra
(page 76)
prāsāde na śvete, na aśvete evavā sthita iti
samavāyabalādādhārādheyatāmātraṃ pratīyeta kaṭacaitravat | nanu
śvetaguṇaḥ prāsāde tāvat samavaiti, tatastatra abhedaparyantatā ucyatām;
prakāśastu jñānātmā na arthe samavaiti, apitu ātmani | hanta tarhi
prakṛtamapi bhagnam | prakāśasaṃbandhābhāve hi arthaḥ kathaṃ
prakāśate | nanu tasya jñānameva prakāśa iti uktam | tarhi sa prakāśate
artha iti | etat jñānam, etacca ātmani,- iti ukte
arthajñānātmanāmaikyameva darśitaṃ syāditi uktaṃ prāk | nanu
asmadartharūpāt prakāśāt pramātṛsvabhāvāt vyatirekeṇa arthasya
prathāyāṃ mama ghaṭaḥ prakāśate iti, natu ahaṃ ghaṭaḥ prakāśe iti |
satyam, asti iyaṃ bhedena prathā, sā tu śarīrādeḥ kalpitapramātuḥ
kṛśādiguṇaviśiṭṭatvādavigalitavedyabhāvasyaiva, yasya adhikaḥ
pramātṛbhāva āropito māyāśaktyā | kīdṛk | arthānāṃ nīlādīnāṃ
yā vibhāgena viśeṣeṇa ca avasthitayo'vasthānāni, teṣāṃ yā niṣṭhā
nirākāṅkṣā viśrāntistasyā vyatiriktāyā abhāvādanāspadamapi
sadāspadatāṃ bhittibhūtatāṃ prāpto yaḥ prakāśaḥ, sa eva prakṛtaṃ
rūpaṃ yasya pramātṛbhāvasya; sa tādṛk | natu śarīrādyasaṃkucitāt
paramārthaprakāśādaprakāśāaṃśakṛśādiśavalībhāvaśūnyāt
bhedena prathā ghaṭādeḥ | atra hetuḥ aprakāśatā iti || 2 ||
evaṃ tāvat vyatiriktaṃ jñānamarthasya prakāśamānateti
asṃgato'yamarthaḥ, bhavatu vā; vyatireke tu abhyupagamyamāne
viṣayāṇāṃ ca svarūpasāṃkaryaprasaṃga iti darśayati sūtreṇa
bhinne prakāśe cābhinne saṃkaro viṣayasya tat |
prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca siddhyati || 3 ||
abhinnaḥ san bodhamātrarūpo yaḥ prakāśaḥ, so'rthānāṃ na
kaścit
(page 77)
bhinnatvena parasya paraniṣṭhatvāyogāt | tathāca sati prakāśabalena yā
nīlādīnāṃ tatsvarūpārūṣaṇāyāḥ sāmarthyam, tato nīlaḥ prakāśaḥ,
pītaḥ prakāśaḥ iti | atra sarvapadārthānupraveśanāt prakāśa
ityetāvanmātramabhinnaṃ tattvamavaśiṣyate | prakāśabalācca
nīlapītayorbhedo'bhyupagantavyaḥ | saca prakāśa ubhayatra api
abhinnastulyaḥ | tadanugrahāt yadi nīlaṃ tat, pītaṃ na kasmāt, na vānīlaṃ,
nāpi pītam | tadapi ca na vyavatiṣṭheta | anekāntavādo'pi naca
pratiṣṭhāmadhigacchet | ekajñānajñeyasphuṭatvādeḥ smṛtyādeśca na
vyavasthā syāditi bahuśākhaḥ saṃkaraḥ | tasmāt prakāśasya yadi na
paraniṣṭhatā, tathāpi saṃkara iti cakāraḥ | tat iti yata evaṃ prakāśe arthāt
bhinne saṃkaraḥ prasajyate | naca asau tathā | tasmādarthāt
prakāśamānādabhinna eva prakāśaḥ | bhinnatve hi bādakapramāṇaṃ
viṣayayogena pāṭavādinā smaraṇadiśā ca viṣayasaṃkīrṇatāpattiḥ |
tadviruddhaṃ ca viṣayāsaṃkīrṇatvamupalabhyate,- iti
vyāpakaviruddhopalabdhyā bhinnatvamarthat prakāśasya pratiṣidhyate | nanu
evamartha eva nīlādirastu, kiṃ tato bhinnasvabhāvena svarūpābhinnena
prakāśanāmnā bodhena viṣayasaṃkīrṇatātmakadoṣāpādakena
aṅgīkṛtena | āha nāprakāśaśca iti | caḥ pūrvapakṣasūcanāya |
etaduktaṃ bhavati- aprakāśasya jaḍasya svātmani na kācit siddhiḥ | uktaṃ
hi- prāk nīlaṃ yadi svātmani anīlaṃ, navā anyat kiṃcit; tat kiṃ duṣyet |
tathāca ajaḍapramātṛsiddhiḥ
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ | (13)
iti | tasmāt prakāśarūpāt bodhādabhinna eva arthaḥ iti sūtrārthaḥ | vṛttau
mātraśabdena abhinnatvamātraṃ vyākhyātam, sarvārthasādhāraṇatvena
saṃkaraśaṃkāyāḥ pīṭhabandhaḥ kṛtaḥ | tasya iti prakāśamātrasya
(page 78)
viṣayaniyamo nirnibandhanaḥ na kenacit hetunā upapadyate iti saṃbandhaḥ
| viṣayaniyamasya ākāraṃ darśayati ghaṭasya ityādinā | tṛtīyapādasya
arthaṃ prakāśātmatāśabdena vṛttau vyācaṣṭe arthasya siddhiḥ iti | tat iti
vyākhyātaṃ tasmāt ityanena | vivṛtikāra evamarthaṃ saṃkṣepeṇa
nirūpaṇāya avatārayati prakāśamānataiva iti | anena antyamardhaṃ
ślokasya pūrvamavatāritamabhīṣṭatvādasya iha vastunaḥ, tadupāyatvena tu
pūrvamardhaṃ saṃkṣiptaṃ vyākhyāya paścādavatāritam | tasya ca
arthāt ityādinā prathamaślokārdhasya ādyamardhaṃ vyācaṣṭe |
prakāśasya iti nīlādyākāraśūnyasyetyanena abhinnapadaṃ
vyākhyātam svātmamātra ityādinā tu bhinnapadaṃ viṣayāpekṣayā
ityādinā saṃkarapadam | svātmamātraparyavasānaṃ yaduktaṃ jñānasya,
tat na sahate paraḥ | svaparaprakāśarūpaṃ hi jñānam | anyathā jaḍādasya
ko bhedaḥ | tathāha ātmānātma iti evaṃrūpaḥ iti |
svaparaprakāśarūpaṃ yasya ātmano jñānīyasya svabhāvasya, tasya yat
prakāśanaṃ; natu anyā paraniṣṭhatā saṃvedanasya kācit yena sā
svaparayorbhedāt virodhamutthāpayet | etat dūṣayati tat na iti | yadihi
parasaṃmato'pi nīlādirādarśapraticchandakacchadmanā svarūpamatra
saṃvedane na samarpayet, tadvirodho durapasāra eva ātmānātmanorvirodhe
tatprakāśatvasya bhinnasvabhāvatāpatteravaśyaṃbhāvāt | tathāca
viniścayo na tadityādi | etaddhi
sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ |
iti vijñānākāramātraṃ nīlādi prasādhayituṃ nirūpitam |
saṃvedanamityapi tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ, natu tat saṃvedanaṃ
nāma saṃvedanādanyasya vyatiriktasya kasyacidupapadyate iti |
(page 79)
evaṃ prathamamarthaṃ sarvathā paraniṣṭhatvānupapattilakṣaṇaṃ
saṃkarasiddhaye vyākhyāya nirnibandhane paraniṣṭhatve
abhyupagamyamāne viśeṣābhāvāt sarvasya paraniṣṭhatāpattau
niyataparaniṣṭhatākṛtasya asaṃkarasya punarapi
anupapattirityevaṃbhūtamarthamaparaṃ vyākaroti bhavatu vā ityādinā |
tataśca sākāratākṛta eva niyamaḥ | yathāha
tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ |
bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||
iti | tasmāt nīlākāro'pṛthagbhūto bodhāditi bhāvaḥ | tadākāratayā api
vinā tatra tatra niyate nīle pīte vā karmaṇi yā viśiṣṭatvena bodhasya
avasthānarūpā pratikarma vyavasthā niyataparaniṣṭhatārūpā, tāṃ
saṃbandhāntareṇa sādhayitumāha paraḥ athāpi iti | ya eva yogye deśe
sthitaḥ san vijñānasya janakastasyaiva tat vijñānaṃ prakāśaḥ, sa eva
vijñānasya viṣayaḥ | yadāha nākāraṇaṃ viṣayaḥ iti | saṃvedanasya
viṣayasya ca sahabhāvenaiva upalambhaḥ, tat kathaṃ kāraṇabhūtasya
nīlasya vijñānāt pūrvakālabhāvino viṣayatā ucyamānā
anubhavabādhitā satī aṅgīkaraṇīyeti cet, tarhi samānakāla eva viṣayo'stu
| pratyāsattiśca niyamakāriṇī ekasāmagryadhīnatātmā | tathāhi
arthajñānakṣaṇalakṣaṇāt paryāyeṇa
anyonyamupādānasahakāribhāvena vartamānādekasmāt sāmagrīrūpāt
parasparonmukhau raṇarasikorabhrayugalakavat viṣayaviṣayibhāvena
melanayogyau sopādānakāraṇaparamparāpratilabdhajaḍacetanasvabhāva-
viṣayasaṃbodhau jātau | atrāpi doṣamāha tato'pi iti |
janakatvaikasāmagryadhīnatālakṣaṇāt kāraṇādapi yā
pratyāsattiniyamasahiṣṇutā, tasyāstāvadaviśeṣo nīlapītayoḥ | anyathā
ubhayaviṣayaṃ kathaṃ tatsaṃvedanaṃ syāt | nirākāratve ca saṃvedanaṃ
(page 80)
nīle yat paṭu, tat mandatvena anubhavo yasyetyevamabhimatasya mandena vā
anubhavena abhimatasya pītasyāpi saṃbandhitayā paṭīyastvenaiva
abhimataṃ syāt, nīlasyāpivā saṃbandhitayā mandatvena, yadivā dvaye'pi
apaṭumandatvena | nahi nirākāratāpakṣe saṃvedanasya ko'pi viśeṣaḥ | sa
eva paṭumandatādinā saṃkara uktaḥ | smṛtidvāreṇa api saṃkaramāha
tathā iti | samakālameva yo nīle pīte ca anubhavaḥ, tena dattaḥ saṃskāro
yadā nīlamātradarśanena prabodhyate, tadā sa prācyo'nubhavo nirviśeṣaḥ
prabuddho nīlasyaiva, na pītasyeti niyamābhāvāt pītaprakāśātmā api
bhevediti pīte'pi smṛtiḥ sā syāt | naca
śikharasthajñānaparidṛṣṭabhāvavaiśvarūpyasya
punarekatamabhāvadarśanaprabuddhasaṃskārasya
samastapūrvānubhūtaviṣayā smṛtiriti loke'sti anubhavaḥ | nanu
prabodhakabalāt niyamo bhaviṣyatīti parasya saṃbhāvanāṃ bhanakti
yadyapi ityādinā | pūrvānubhavasya iti smṛtau punarunmiṣataḥ iti
bhāvaḥ | sa iti anubhavaḥ | nanu sākaratādarśane'pi prabodhake
nīladarśane niyate'pi prabodhyaṃ yat prācyamanubhavarūpaṃ
saṃskāramukhena, tat nīlapītadvayākāramiti samānaprasaṅga iti
śaṃkāṃ nikṛntati arthākāra iti | ākāradvayayogī apihi asau
prabodhakabalāt tamākāramuddhurīkṛtya prabudhyate, dvitīyaṃ tu
ākāramavacchāditameva saṃskārarūpatayā udāsīnamiva apahastitamiva
karotīti na doṣaḥ | smṛtidvāreṇa saṃkaradoṣa uktaḥ | tasya yat
nirākaraṇaṃ svapakṣe, tat
pūrvoktasamastasaṃkaradoṣapraśamanopalakṣaṇaparaṃ mantavyam |
tathāhi- tadākāraniyantritatvāt pratikarma vyavasthā nīlapītākārayoḥ
paṭumandatayā parasparamasaṃkīrṇatā | etacca
sākārakṣaṇikajñānasantānanaye vakṣyamāṇanītyā
vāsanāsamarthanānirvahaṇādanupapannaṃ, sarvānu-
(page 81)
bhavāntarmukhaikasvatantrasaṃviddarśane tu upapannam,- iti nirūpayituṃ
tatsadṛśānubhavasaṃvitprabodhitaḥ ityatra saṃvitpadamupāttam |
evamiyatā sūtrasya svapakṣe na ayaṃ doṣa iti abhiprāyo'ntarlīnayā
sūcitaḥ | tathāca vakṣyati sautraṃ tacchabdam ityupakramya sarvameva iti |
yat parapakṣe duṣpariharamado doṣajātaṃ, svadṛśi tu mūlata eva na
avatarediti, tasmādetat vyācaṣṭe tataḥ iti | prakāśasyaiva iti
prakāśarūpataiva tasya jīvitam | sā ca ghaṭe'pi, paṭe'pi, śakaṭe'pīti
svatantrā pramātṛrūpā svaśaktyā svātmani darpaṇe iva
ghaṭādīnābhāsayati,- iti darpaṇasya lagnatvena yathā pratibimbāni bhānti,
natu darpaṇābhedamanādṛtya svātmapariniṣṭhitāni, tathā amī
ghaṭādayastasyaiva prakāśasya lagnāstadanujīvitā nirbhāsante; na
svaniṣṭhitā iti yat mukhyaṃ prameyarūpamiha vitatya anyatra uktam
evamātmanyasatkalpāḥ .................... | (aja. pra. si. 13)
ityādinā, tadapi asmin sūtre pratipāditaṃ bhavati yena
prāgupakrāntamantaḥkṛtānantaviśvarūpatvaṃ bhagavati nirvyūḍhaṃ
bhavatīti || 4 ||
tattadākasmikābhāso bāhyaṃ cedanumāpayet |
nahyabhinnasya bodhasya vicitrābhāsahetutā || 5 ||
nanu iyatā bodhābhinnasvabhāvatvaṃ satyaṃ
nīlāderābhāsavargasya samarthitam, sattvābhāsavargo'pi yadi bodhasya
svabhāvastatsadaiva bodhastathā cakāsyāt | naca evam | tasmāt kramikatvena
ye vicitrā ābhāsāḥ, tannirbhāse niyamanidānaṃ vaktavyam | naca
bodhasya tatra hetutvamavicitrāt vicitrakramikābhāsollāsāsaṃbhavāt |
hetubhedādhino hi kāryabhedaḥ | tasmādekasyaiva bodhasya
kramikānābhāsān pratibimbakalpena arpayituṃ caturastacchāyādhārī
bāhyo'rthavargaḥ
(page 82)
kalpanīyo'numānena | saca anumānasiddho'pi ayamitipratyakṣatā-
dhyavasāyādanumānasaṃvādasamarthitārthamūlatālakṣaṇena
pratibandhena pramāṇaphalāt pratyakṣapramāṇaka ityapi na na yujyate
vaktuṃ tena bāhyākāratayā saṃvedanarūpaprakāśavicchedena
adhyavasāyādadhyavasāyāpekṣatvācca pratyakṣavyavahārasya |
bhāvisūtrārthopaskṛtasya etatsūtrārthasya cet iti nipāto
bāhyārthavādinā saṃbhāvyamānatāmāha | vāsanāprabodhādavicitrāt
vicitro'yaṃ tattaditi ya ukta ākasmiko
nirbhāsamānabodhahetukatvāsaṃbhavādajñātahetuka ābhāsaḥ, sa
bāhyamanupāyatīti saṃbhāvyate | nahi avicitrāt bodhāt kramika
ābhāsabhedo yuktaḥ, tata ekāntena bāhya eva hetutayā anumīyate iti yadi
paro manyeteti sutrārthaḥ | tamavatārayati atha matam iti | etat cet ityasya
vyākhyānaṃ bhāvisūtrārthaparyantasparśi vyākhyeyam | vicitraśabdena
tattaditi vyākhyātam, kramaśabdena ākasmikatvam | eko'pi hetuḥ
svasāmarthyayogāt yugapat vicitraṃ kāryamullāsayet nāma | kramasya tu na
hetuḥ saṃbhāvyate iti hiśabdena dvitīyārdhaṃ hetutayā sūtre sūcitam,
hetunā ca pūrvasiddhena bhāvyamityāśayena
upeyopakramocitapravṛttike'pi sūtre vṛttau pūrvaṃ vyākhyātaṃ
tasyāviśeṣe'pi ityantena | tathaiva vivṛtikāro'pi vyācaṣṭe
bodhavyatiriktastāvat ityādinā | dṛśya ityanena ajñātahetukatvena
ākasmikatāṃ vyācakṣāṇo bāhyasya anumeyatāṃ sūcayati | tatra
anumeyabāhyārthavādī nirbhāsamāne bodhe sākāre
prakṛtaśāstrārthābhyupagamasabrahmacārīti darśayati | jaḍatvamiha
paraprasiddhyapekṣayā pramukhe mantavyam yadāha cetanaścāpi
vedyatvāt iti | nanu pratyakṣasiddhā eva
arthakriyāsaṃvādapratilabdhasatyabhāvābhāvā bāhyāḥ,
(page 83)
ta eva ābhāsānāṃ viṣayavyavasthāniyatasvabhāvānāṃ bodhānāṃ
krameṇa udbhavatāṃ ekasāmagrīrūpatānupātena hetavo bhaviṣyanti,- iti
dharmottarīyamāśaṃkya āha naca iti | uktanyāyena iti pūrvasūtradvaye |
tatra hi pratyakṣameva prakāśātmakamaprakāśarūpabhāvane
kathaṃ syāt iti uktam | tena yadāha ācāryadharmottaraḥ- anubhavasiddho
bāhyasya bhedaḥ, yastu abhedaḥ, sa
tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanā |
bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||
iti yuktibalena vyavasthāpyamāno'nānubhavika iti; tadayuktīkṛtam |
anubhava evahi na bhinnasya iti vadati vijñānavādini saṃvedanamityapi
tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ
...................... na tadanyasya kasyacit |
iti nītyā | kā iyaṃ bhaṇitiranubhavasiddho bheda iti | tata eva
sātāsātayorvyāvṛttimātrakalpito na bhedaḥ | pṛthagākārānanubhave hi
tathā syāt nīlatvakṣaṇikatvayoriva, ihatu pṛthagākāropalambha ityapi asat
saṃvedanatādātmyenaiva upalambhasya uktatvāt | kiṃca
pratikarmavyavasthā api svasaṃvedanātmakasākṣātkārasvabhāvaiva-
nīlamidaṃ saṃvedyate, pītamidaṃ saṃvedyate,- ityevaṃrūpā kevalaṃ
vipratipadyamānasya hetucchāyayā nirdiṣṭā ghaṭo'yaṃ
pratyakṣasiddhatvādastītivat | naca tāvatā anānubhavikatvamuktam |
vyavahārasya mūlāpabādhanasāmarthyaviraha iti hi asakṛduktam | naca
vyāmūḍhapratyakṣameva pratyakṣam, apitu parīkṣakavedyamityapi
bhaṭṭena uktam; dṛḍhānumānasiddhamapi ca kiṃ na siddhaṃ bhavatīti
alamasthānasvadarśanapakṣapatanena parasya | nanu yathā ghaṭasya
prakāśamānataiva rūpaṃ, tathā ghaṭatā api bhaviṣyati nīlasya iva
kṣaṇikatvakāryatvakāraṇatvādi,- ityāśaṃkya āha na
(page 84)
ca iti | atra hetuḥ prakāśāprakāśa iti | prakāśatvādabhyadhiko hi
ghaṭāṃśo'prakāśasvabhāvaḥ syāt, nīlameva tu bhūtvā na
bhavaddhetorudbhavat svāmarthakriyāṃ vidadhacca
atadvyāvṛttikalpitairbhāvāntarasādhāraṇaiḥ
kṣaṇikatvādibhiravibhaktamavadhāryatāṃ kāmaṃ, natu
parasparābhāvavyāptanīlapītatādātmyamekasya yuktam |
prakāśaviruddhaśca ghaṭasya svabhāva iti na asau prakāśena ekātmā,
ekātmatve vyāpako virodhābhāvastadviruddhaśca virodha iha upalabhyate iti
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prakāśasya na viruddho nīlātmā
prakāśānadhikatvāt | tāvāneva hi prakāśa iti cet, pītaprakāśatā na
kadācidupapadyeta nīlasya pītāt bhedāt | nīlapītādisvabhāva eva prakāśa
iti cet, yugapadeva tathā nirbhāseta | krameṇa
nīlapītādivaiśvarūpyabhāgiti cet, svāpādau prakāśarūpatā na syāt |
ahaṃkārāspadasya ca bodhasya samastanīlādirūpatāśūnyasya
upalabdhiprakāśamātreṇa śuddhena vapuṣā pratilabdho bodhena svabhāva
iti tadadhikaṃ yadatra kiṃcit nīlaṃ vā pītaṃ vā śvetaṃ vā sātaṃ vā
asātaṃ vā, tatsarvaṃ prakāśādadhikaṃ aprakāśarūpameveti
virodhamāpādayet | naca iha kramaniyamo'pi asti-
śuddhabodharūpānantaraṃ nīlābhāsaḥ, tataḥ samanantarapratyayāt
pītābhāsa ityādirvaicityasahasrāṇāṃ darśanādaniyamena ca
kāryakāraṇatvāyogāditi yuktamuktaṃ viruddhadharmādhyāsena iti |
avadhāraṇam iti vṛttavevaśabdena dyotyam | ata eva iti yato
vijñānaśarīrībhūtasya ghaṭāderākārasya saṃvedanarūpādadhikaṃ
tṛṇamātramapi rūpaṃ na asti, tataḥ sthūlatāyāḥ kasyāścit
paramārthasatyā abhāvāt kimavalambya codyaṃ kriyeta sthūlaṃ hi
deśavitataṃ bhinnadeśaṃ ca | naca ekameva taddeśamataddeśaṃ ca
bhavitumarhatīti |
(page 85)
nahi tat sthūlaṃ kiṃcana vastu, yadevaṃ paryanuyogapātrīkriyeta |
citrarūpajñāne hi yo jñānasya upādhirjñānatādātmyena
nirbhāsamāno nīlādiḥ, sa vijñānāt yato bhedena aśakyadarśanaḥ;
tato'nanyabhāk san pītādiviviktaḥ sannaśakyadarśana iti na anyat rūpaṃ
tato jñānāt vyatiriktavikalpavedyaṃ vyatiriktaṃ bhajate | taṃ hi vivecayan
pṛthagbhāvena ekānekatādinā arthe vibhramakalpitabāhyabhāve nipatati
taccitrākārasvasaṃvedanāstamayasamuditavikalpakāle vivecako yena
kathaṃ tadeva nīlaṃ tadeva pītamityādiparyanuyogaprāṇitena
citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ |
ityevamādivācyatāśatonmeṣeṇa arthamupalabhate, tat na vijñānasya
ākārībhūte kaścit viveko yena codyā śaṃkā syāt- ekameva
sthūlākāraṃ kathamiti, bāhyaṃ tu na sthūlākāramupapadyate | tadeva ca
dṛśyate, pratibhāsadharmaḥ sthulateti ca bāhyārthāpahnavapūrvaraṃga
eva ayam | paramāṇurūpa eva dṛṣṭo'rtha ityapi bāhyānupapattisūtre
parākariṣyate | tasmāt bodhasya rūpaṃ na prakāśādatiricyate kiṃcit |
etadeva apiśabdena āha citrākāre'pi iti | āstāṃ
tāvadahaṃkārāspadabhūto bodhaḥ samādhānāvasthāpratipanno vā
ekābhāsaniṣṭho vā, na yatra bodhādhikarūpāntarasaṃbhavāśaṃkā
kācit | citrākāre'pi yāvadeṣaiva vārtā | bodhakarūpatvena iti
virodhāpekṣayā api tṛtīyā vyākhyeyā hetau mukhyatayā prayuktā api |
tadayamarthaḥ- yathā darpaṇena na gajaturagayorvirodho, nāpi
tayoranyonyaṃ darpaṇaikaparamārthatvāt; tathā bodhena na
nīlapītayoranyonyaṃ bodhaikaparamārthatvāditi | nanu
bāhyamarthamanumānena itthaṃ saugataḥ samarthayitumadhyavasitaḥ | naca
ayamekameva bodhamicchati |
(page 86)
tat kā iyaṃ granthaśayyā | sā iyaṃ granthaśayyā bāhye'rthe sati
deśakālabhinne tajjanitāni saṃvedanāni ākāravanti kāraṇabhedāt
bhinnānīti yuktam | tatra tu sati bodhaikarūpatā pareṇa ānīyamānā
aparihāryaiveti vijñānavādī sarvathā samastadarśanāpabādhakaḥ,- iti
ākūtena bāhyārthavādī ekabodhādvayavādamāpatantamasya darśayati |
nanu yathā indranīlaḥ padmarāga indukānta iti maṇerviśeṣā
maṇirūpānadhikāḥ kasyacidapi atra amaṇitvāyogāt; yathāca śāvaleyo
bāhuleyaḥ khaṇḍa iti gotvasya viśeṣāstataśca gotvādanadhikā
agorūpatvābhāvāt; yathāca indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryaṃ
garuḍamaṇiḥ śukaratnamiti nīlasyaiva viśeṣā nīlarūpatvānatiruktāḥ
kasyacidapi tatra anīlatvāyogāt; tathā nīlabodhaḥ pitabodho madhurabodhaḥ
karkaśabodhaḥ saurabhabodhaḥ ityādayo bodhasyaiva viśeṣāḥ, naca
bodhātiriktavapuṣo yena eṣāmaprakāśarūpatāprasaṃgaḥ | tatasta eva
viśiṣṭanirvikalpanīlādibodhasvabhāvā anyeṣāmapi
svayamatadrūpāṇāṃ nīlasmaraṇavikalpanādīnāṃ
vicitratābhāsabhājāṃ saṃskārādhānadiśā kāraṇaṃ bhaviṣyanti,-
ityāśaṃkya niṣedhayati naca iti | atra hetumāha yataḥ iti | vṛkṣaḥ iti na
kevalaḥ kaścidastīti pūrveṇa saṃbandhaḥ | pareṇa dṛṣṭāntīkṛtāt vargāt
prakṛtasya bodhasya vailakṣaṇyamāha naivamiha iti | aparasya iti
svāpamadamūrcchāsamādhānakaivalyādiṣu
nīlasaṃvedanādirūparahitameva bhāti saṃvedanam |
nīlādisaṃvedanakāle'pi tadviviktabodhasya svarūpamahamiti
nīlādirūpatāveśavikalaṃ cakāstyeva,- iti darśayati ahaṃkārāspadasya
ca iti | etacca
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ ....................... | (1|2|7)
(page 87)
ityatra vimṛṣṭamasmābhiryat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva saha satataṃ
bhāti taruriva śākhādimadviśeṣātmanā; naca bodho viśeṣaiḥ sadā
bhāti,- iti vyāpakānupalambhaṃ darśayadbhiḥ | nanu ca
bhavaddarśane'nekasāmānyasaṃvedanarūpaṃ svalakṣaṇamiti nirṇeṣyate
tathaiva saddhaṭadravya ...................... | (2|3|4)
ityādau
pṛthagdīpaprakāśānāṃ ....................... | (2|3|5)
ityādau ca uddeśe | tataśca maṇitvavṛkṣatvagotvāni api ābhāsarūpāṇi
śāvaleyādiviśeṣānupraveśaśūnyāni api bhavanti yathaiva
arthakriyākaraṇāt viśeṣānupraveśavanti api śāvaleyādirūpatayā, tathā
prakṛte'pi bhaviṣyati | etadāśaṃkya nirākaroti yathāvā iti, vāśabdaḥ
śaṃkāṃ dyotayati | evaṃ yadi āśaṃkā tava, tadanena api prakāreṇa
bodhasya na viśeṣo bhavati yato gotvākhyasya ābhāsasya sāmānyarūpasya
tādātmyasaṃmelanayogena yadā anupraveśabhāñji ābhāsāntarāṇi
deśakālādīni khaṇḍatvamuṇḍatvādīni ca, tadā
sāmānyasādhyārthakriyātiriktaviśiṣṭārthakriyāsaṃpādanasamartha
eṣāṃ bhedo bhavati; natu bodhe bodhabhāga ābhāsāntarairārūṣyate |
pramātṛrūpaṃ hi saṃvedanāntaraṃ
sāmānādhikaraṇyādisaṃbandhadiśā melayatyābhāsān, vibhajati veti hi
svātmaniṣṭhā....................... | (2|2|4)
ityatra vakṣyate, naca bodhasya saṃvedakāntaramasti | nanu ca
pāṭavāpāṭavādīni kiṃ bodhasya na viśeṣāḥ | omiti brūmaḥ | kasya tarhi
| āha viṣayasyaiva iti dūrāt rajaḥprabhṛtibhāvāntarācchuritameva
vastutattvaṃ bodhe mandabodhatāviśeṣamādhatte nīlamiva
nīlabodhatāviśeṣam, viparyaye tu viparyayaḥ | nanu kasmāt trasyadbhirbodhe
(page 88)
na sahyate ābhāsāntarānupraveśo bhavadbhiryuktimārgādityāha
bodhabhāvāt ityādi | uktam iti pūrvasūtraṭīkāyām | bhāvātma iti
bahubrīhiḥ prakāśātmanaḥ iti ca | prakāśasya kaḥ svabhāva iti
cintāyāṃ yadi bhāvarūpa iti ucyate, tadaprakāśatāprasaṃga iti kathaṃ
tatra ābhāsāntarānupraveśasaṃbhāvanā,- iti tātparyam | tadapi iti
pūrvamekamityasya padasya prakāśāprakāśarūpatā ekasya ghaṭasya
viruddhā,- ityasyāṃ chāyāyāṃ tātparyaṃ vyākhyātam, bodhasya
ābhāsāntareṇa vyāmiśraṇāt svayaṃ ca bhedābhāvādekarūpatā,- iti
tātparyacchāyāntaramadhunā asya nirūpitamiti apiśabdaḥ | bodhasya
nīlādirna viśeṣo'nyatadrūpābādhaktvāt darpaṇasya iveti
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | viśeṣatāyā viśeṣāntarāpabādhanaṃ
vyāpakamabādhakatve viśeṣarūpatāviruddhasāmānyarūpatāprasaṃgāt
| tacca iha na upalabhyate | nīlabodha eva sarvajñabodhatāyāṃ
vaiśvarūpyasaha eva darpaṇa iva acchaḥ | tata eva bodhaṃ bhettumaśaktā
nīlādayo bodhānadhikā api upari iva antariva, bahiriva na kvacidiva
pariplavamānā darpaṇānadhikagajaturagādipratimatayā pratibimbatayā
ucyante | nanu ekatvamapi ābhāsāntaraṃ kathaṃ
bodhamanupraviśedityāśaṃkya āha na bahavaḥ iti |
ābhāsāntarānupraveśavaśāśaṃkitaviśeṣāntaratiraskriyātātparyeṇa
ayamekaśabda iti yāvat | evaṃca vadatā granthakāreṇa vistaravādino'pi
bodhabhedaḥ kathaṃkāraṃ sidhyet
bhedahetordeśakālākārāderābhāsāntarasya
bodhasvabhāvavyāmiśraṇasahiṣṇoḥ kasyacidapi abhāvāditi
bhinnabhinnakṣaṇikasaṃvedanasantānarūpatābhidhāna-
pracchanno'yamabhinnabodhavāda eva paramārthato bhavati,- iti darśitam |
nanu abhedabodhasya kathaṃ nīlabodhaḥ, pītabodha iti | ābhāsabhedo'yaṃ,
(page 89)
na bodhabhedaḥ | ābhāsācca pratibimbakalpena avastusvabhāvāḥ kathaṃ
svayaṃ bhidyeran, kathaṃvā bodhaṃ bhindīran abhinnasya bodhasya iti
sautrāṃśasya arthaṃ vyākhyāya tasya bodhasya vicitrābhāsahetutā na
upapadyate iti amuṃ bhāgaṃ heturūpaṃ sādhyaṃ pratyavatārayiṣyāmi,
- ityāśayena sādhyārthanirūpakaṃ prathamamardhaṃ vyācaṣṭe sūtrasya
paraspara iti ābhāsebhyo vijñānadarpaṇaviśrāntebhyo'tiriktaṃ
vijñānarūpaṃ, vijñānācca atiriktaṃ tadābhāsarūpaṃ hetumākṣipati,
- iti saṃbandhaḥ | krameṇa itivṛttau kramo'pi na niyataḥ, apitu
bahubhirbhedairābhāsān viśiṣṭān karoti,- iti viśiṣyamāṇaśabdaṃ
vṛttigataṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe nacāpyete iti | bodhavilakṣaṇa iti
aprakāśamānatvādeveti āśayaḥ | bāhyaśabdo'rthakriyākāriṇi vastuni
rūḍhaḥ, natu prakāśabahirbhūtamātramāha śaśaviṣāṇaṃ
bāhyamitivyavahārābhāvāt, tathāca dharmottaropādhyāyena apohaḥ
prakāśātmakasaṃvedanabahirbhāvamantarno
iti vacasā pratipanna ukto'pi na bāhyatayā ukto na bahiriti vadatetyāśayena
yo'rthaśabdo vṛttau, taṃ vivṛṇoti tathābhūta iti |
bodhapratibimbatāprakarṣaṃ ye prāptā nīlādyābhāsāḥ, teṣāmarpakena
sadṛśena tāvat bhavitavyaṃ darpaṇābhāsānāmiva | tataśca
nīlābhāsasadṛśa eva nīlaḥ sidhyati anumānena | tasyaiva bāhyo'rtha iti
saṃjñā | tadayaṃ prayogaḥ- vijñānāntarvartī nīlādyākāraḥ
sadṛśamarpakamapekṣate pratibimbatvāt darpaṇapratibimbavaditi
svabhāvataḥ pratibimbānāṃ hi bhavatāṃ niyatakramakatvamasti
vyāpakam | tacca samarpakānapekṣāyāmakāraṇakatvāt na ghaṭate iti
pratibimbatvaṃ tasya avyāvṛttaṃ sādhyabhūtayā arpakatvāpekṣayā
vyāpyate iti
(page 90)
vyāptisiddhiḥ | nanu na kadācana bāhyākāraḥ pratyakṣeṇa
avalokitapūrvaḥ, tat kathamagṛhītavyāptiko'numīyate | āha yathāca iti
yathāhi indriyaṃ na kadācana pratyakṣeṇa gṛhītaṃ kāraṇamātreṇa tu
vyāptirgṛhīteti; tathaiva kāraṇamātratvena anumīyate, natu prātibimbikena
kenāpi vapuṣā | tattu anumitaṃ pakṣadharmatvabalāt viśeṣe viśrāmyati |
rūpopalmbhe yat kāraṇaṃ niyatamapi ātmavarti tata eva tamasa ālokācca
anyat, tat cakṣuriti, tathā ihāpi,- iti āśayaḥ | akasmāt iti kadāciditi yāvat |
rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi
vol M00021 · chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti · lines via source.start/end