chunkV2-B-sahajavimarsa-prakasavimarsa
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
tathāparāmarśanam | nanu prakāśasya kālayogābhāvāt
kathamatītatetyāha pūrvaprakāśitatvaṃ ca iti | tatra deśe hyaḥ
pipāsitena mayā tena mitreṇa saha apakvākāratayā ghaṭo'yaṃ dṛṣṭaḥ,-
iti saṃghātavigṛhītatayā deśādibhirupādhibhiḥ prakāśo'vacchidyate |
māyāpade ca smaraṇavyavahāro na bhavati | aupādhikarūpasaṃkoca eva ca
prakāśasya māyāpadam | uktamarthaṃ vaktavye'rthe tena ityanena vṛttau
hetutāṃ tāvat nayati | teneti padaṃ vivṛṇoti tadevam iti yaduktaṃ tasmāt
hetorityarthaḥ | kiṃ taduktamiti sphuṭayati anyathā iti anupayogasya
vicāraniṣphalatve | hetutā tatra samarthanasya, samarthane ca prasaṅgasya
hetuteti | tathāhi nāśe arthena smṛterna doṣaḥ, sadbhāve na poṣaḥ- iti
tātparyaṃ vṛttiṭīkayoḥ | iyatā smṛteḥ svarūpamuktvā tadeva
pariśodhayati etāvatā ca iti | ataḥ prameyāt manāgapi nyūnatāyāṃ na
smṛtitvamupapannamiti yāvat | pūrvasya arthāvabhāsasya anunmeṣe,
pūrvaprakāśitatvena aparāmarśe, anubhavena atītena
avacchinne'rthamātre yo jñānaviśeṣaḥ; so'bhinava eva anubhava
evetyarthaḥ | nanu yogaḥ paramārthapramātrā vidyate yasya, sa
paramārthapramātṛtattvanimagnamāyāpramātṛtābhāgo
yogamekatvamicchanti .................... | (mā. vi. 4|4)
ityāgame nirūpyate yogī | tasya ca sarve'rthāḥ svātmani
akālakalite'hamityeva tādātmyabhāja unmiṣanto'pi vā ahamidamiti
bhāsanocitāḥ | tatra kathaṃ kasyacideva avabhāsaḥ, kathaṃca
pūrvakālaviśiṣṭatā tasyetyāśaṅkya āha yasya iti | hiśabdo hetvartha
āśaṅkāṃ sūcayati | tadabhāve samarthayitāvyābhāvāt samarthakasya
hetoranupayogaprasaṅgādiha ābhāsānābhāsātmā krama eva tāvat
kālaḥ | tatra śarīrasya pratikṣaṇamapi vailakṣaṇyena
ābhāsanamanābhāsanaṃ
(page 24)
ca pratikalaṃ pravahadatyantaṃ kālabhedaṃ vitarati | tena
śarīrapramātṛmānināṃ tata eva
tadanulagnabāhyendriyāyattaprāyasaṃvedanakriyāṇāṃ gāḍhagāḍhaṃ
kālaśṛṅkhalāvabaddhānāṃ
saṃbaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate .................... |
iti nyāyena na atītānāgatakāladarśane manāgapi yogyatā | yadā tu
prasaṃkhyānopadeśaviśeṣābhāsāt dehe pratanūkaroti
pramātṛtābhimānaṃ; tadā ātyantikaḥ
kālabhedo'navaratasphuṭabhedatvāt dehasya avaśyaṃbhāvī yaḥ sa yadyapi
asya vigalati, tathāpi vedyarūpatvādakhyātipradhāne māyāmaya eva
puryaṣṭake vā prāṇe śūnye vā pramātṛtābhimāno'sya sphuṭaḥ | tatra
ca kālakṛtāvasthābhedo deha iva sphuṭo na saṃbhavati yadyapi, tathāpi
taddehasahakāryabhimānāvicchedādaupādhikaḥ sphurati ko'pi bhedaḥ |
tataśca asya pūrvānubhūteṣu artheṣu smaraṇaṃ tāvadasti |
dehātmakaniviḍatarāvaraṇābhimānaviṣamā ca
tanukaraṇaprāṇabuddhiśūnyāvaraṇāntarvartinī
saṃvidamalāśaradabhropahitaraviprakāśavat kvāpi aṃśe ābhimukhyena
dhāraṇāpūrvakatayā yo yogo dhyānaṃ tasya vaśaḥ sāmarthyaṃ tena
samādhisthalabdhaprakāśakabhāvalakṣaṇanirāvaraṇasvarūponmeṣā
tamarthamapūrvāvabhāsameva tata eva smaraṇāyogyamapi
pūrvasmaryamāṇasāhityāt pūrvatayā anubhavatyeva
saṃskārasākṣātkaraṇādinā pūrvajātīriva | nanu
smṛtāvaṅgavikalametat pratyudāharaṇaṃ
pūrvānubhavabhodhayogāṃśasya | smṛterhi śabdārūṣitatvaṃ rūpam |
tacca atra nāsti nirvikalpakatvāt yogipratyakṣasya | satyam, kintu
śabdārūṣaṇe vidyamāne'pi pūrvānubhavasya anābhāsanādeva
smṛtitvābhāvaḥ svatantravikalpe | tena ukte'pi viṣaye tathaiva yuktamiti
nirūpayati pūrvānubhava ityādi | svecchayā iti
(page 25)
yā tu vyākṣepasāratvāccetasaḥ svarasodgatā |
iti nyāyena na tatra pūrvānubhavollekhaḥ | yadā ca asya satyata eva pitā
rājā, na ca āgamādeva avagataṃ vyākṣepabalotpannā sā
vikalpamadhye'pi ca asatyavikalpāt kākatālīyenaiva samunmiṣati, tadā
idamudāharaṇaṃ pūrṇam, āgamādavagame tu punaḥ smaraṇameva |
asatyaviṣayatve ca tadānīntanasattvādisarvajñapramātrantarasaṃlagnatā
kathamupapadyeteti uktodāharaṇadvayaviṣaye smṛtitvaṃ nirākaroti |
tadānīntanatvena ye pramātāraḥ sarvajñā yadivā saṃsāriṇo'pi
anumānāgamādipramāṇāntarāyātatadviṣayaprakāśā apūrvatvena
paśyanti vimṛśanti teṣāṃ yo jñānābhāsaḥ, tena saha tatra aṃśe
bhagavadicchayā sa ekībhavati | smaraṇe tu pūrvapramātṝṇāṃ yo
jñānābhāsastasya smartuḥ pūrvānubhavena saha milito'bhūt, sa eva
idānīmunmiṣatīti viśeṣaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti tadanunmeṣe
smṛtyabhāvasya darśitatvāt | smṛtau pūrvānubhavonmeṣavipakṣe
smṛtiviruddhena smṛtitvābhāvena vyāptasya
sākṣātkaraṇasvatantravikalpanarūpatvasya prasaṅga iti
viruddhavyāptopalabdhyā vipakṣāt vyāvṛtto hetuḥ sādhyena
tadunmeṣavattvena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | evaṃ na
duṣyati ityantaṃ sautre pāde vṛttigranthaṃ vyākhyāya
ghaṭābhāsamātreṇa ityante sūtrāṃśe yā vṛttiḥ avabhāsa ityantā,
tāṃ vivṛṇoti arthitvācca iti | ā samantāt bhogaḥ
saṃvedanāntarbruḍitānantabhāvasaṃskāramadhyanimagnasya cidbhāvasya
unmeṣaṇātmakapālanacarvaṇavyāpāro'nveṣaṇātmā,
ābhogaścintāsantatilakṣaṇaṃ prāṇidhānam | so'rthitvāt yāvati aṃśe
bhavati, tāvantameva smarati yathā ghaṭena mārtikena udakānayanārthī
śaiśavaparidṛṣṭaṃ nṛpasadanasulabhaṃ sauvarṇamapi ghaṭaṃ
tatkāriṇamadhunā pṛthubudhnodarākāramātreṇa
(page 26)
smarati, yathāvā niṣpannapaṇḍitaḥ
khaṇḍikopādhyāyakathitānantaprakriyāsmaraṇamanādriyamāṇa eva
brāhmaṇaśabde sādhutvamātraṃ smarati tāvataiva
abhīṣṭaprayogasiddheḥ | anyasmaraṇādaraṇe pratyuta
abhisaṃhitagaṅgāsrotaḥsaṃtatasaṃskṛtavacanaviracanapratyūhāya tat |
tadāha yathopayogam iti | svalakṣaṇarūpatā ca sāmānyasya
vyāpakatvanityatvāpahastanena deśakālābhyāmeva vitīryate iti
ekābhāsasya āropamātratayā ābhāsāntarasaṃparkavirahāt
pūrṇārthakriyāsaṃpādanavaikalyena asphuṭasyāpi sā uktā yathā
saṃtamase dūrādūrdhvamidaṃ kimapīti | smṛtitattvena abhimanyamānaṃ
vikalpamathaśabdena sūtre sūcitamatraiva
ābhāsapārimityābhidhānaprasaṅgena vivṛṇoti pūrvadeśākālādi iti |
ādigrahaṇena vartamānabhaviṣyaddeśakālāvacchedavirahamapi āha |
evaṃbhūtaśca sāmānyasvalakṣaṇavibhāgo na anyatra prasiddhaḥ
ityāśayena hetumatra ghaṭayati sāmānyānyevahi iti | saṃbhūya iti
parasparaṃ saṃmiśrībhūya | naca dvandvapadārthanyāyena
tulyakakṣyatayā, apitu parasparaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena paryāyato
guṇapradhānabhāveneti yāvat | tathāhi āvaraṇārthitve paṭatvaṃ
pradhānaṃ, śuklatvādi punaravacchedakam, cittaprasādārthitāyāṃ
śuklatvamavacchedyam, itarattu viśeṣaṇamiti paryāyato'vacchede'pi
tatsamudāyāśayena anyonyāvacchedabhaṇitiḥ | yugapadapica avaccheda
upakārī | ghaṭo lohitatve vyāpake api anyonyāvacchedāt deśakālābhyāṃ
saṃkocyate | evaṃ bahubhiḥ sāmānyairmilitairekaṃ svalakṣaṇamiti uktam |
tatra yaḥ śaṅkate- nanu evaṃ dhavaḥ khadiraḥ palāśaḥ iti bhinnānyeva
svalakṣaṇāni, tatra vṛk' iti ekabuddhiḥ kathamiti; taṃ prati āha evamapica
iti | varṇasaṃsthānagrahaṇena rasavīryasparśādikamupalakṣayatā
(page 27)
dhavatvādīnāṃ svarūpamuktam, avāntarabhedaśca sūcitaḥ | nanu
ābhāsa eva vastu | sa ca prakāśamattvāya yatate | prakāśaśca
vimarśajīvitaḥ | vimarśaśca māyāpade vikalpātmā pratyābhāsaṃ
viśrāntaḥ śabdanaikaśarīratvāt śabdasya pratyābhāsaṃ saṃketanāt | tat
kathaṃ svalakṣaṇaṃ nāma prakāśate | satyam, anyadarśane dūṣaṇameva
etat nirvikalpakaprakāśasya api vikalpakenaiva vyavahāryaviṣayatvena
upagamāt; iha tu naivamiti darśayati svayam ityādinā | sāmānyānyeva
anantasvalakṣaṇatāmāpadyante | tatra ca hetuḥ parasparabhedaḥ paryāyeṇa
ca anyonyāvacchedaḥ | tathāhi sattaiva dravyaṃ guṇaḥ karma ca sattā hi
dravyatvādibhyo bhidyate, tāni ca tataḥ | anyonyaṃ ca avacchedaḥ sat
dravyaṃ, sat guṇa iti | deśakālābhāsāvapi na bhāvasya svarūpaṃ yathā
saugatā manyante saṃkucitātmaiva bhāva iti, pratyuta vikasitasvabhāva eva
bhāvo vikalpena vyavahriyate | saṃkocastu anyena deśābhāsasāmānyena
kālābhāsasāmānyena ca militvā nirbhāsyate | tayorapi ca
deśakālābhāsayostadavacchedāt saṃkoca iti ṣaḍrasasaṃpādyamāne
pānake yathā anyonyaśaktiniyantraṇayā apūrvaṣāḍavādirasodayaḥ,
tathā ihāpi svalakṣaṇābhāsodayaḥ iti yaugapadyena api anyonyāvaccheda
upakārī | rase ca yathā kuśalasūdavyāpāraḥ pradhānatayā upayogī,
tathā svalakṣaṇodaye bhagavanniyatiśaktiryā sarvaṃ niyacchati |
tadullaṅghane hi sarvaṃ sarvata eva pūrṇamiti āstāṃ tāvat | evaṃ
dravyaṃ ghaṭaḥ, dravyaṃ paṭaḥ, ghaṭaḥ sthūla ityādyapi mantavyam | tatra
ca svalakṣaṇe vākyaparāmarśajīvita eva yojanātmā prakāśaḥ | nanu
evaṃ ghaṭābhāsapaṭābhāsasāmānye militvā kathamekaṃ svalakṣaṇaṃ
na utthāpayataḥ | āha
(page 28)
ānuguṇyenaiva iti | parameśvaraniyatiśaktimahimā hi ābhāsānāṃ
saṃmīlane vyāpriyate, na svamahimā | yathāca dhavatvavṛkṣatvayoreva
anyonyamelanam, na dhavatvakhadiratvayoriti apārthe
bhagavanniyatirvijṛmbhate, tathā kvacidavyabhicāraniyamo'pītyāha
kiñcicca iti | anyena vyatiriktatayā parāmṛṣṭena ābhāsāntareṇa
aviśeṣitatve'pi svenaiva śuddhena rūpeṇa nirbhāsamānamapi sat sphuṭaṃ
sāmānyam | yato'sya ātmā sāmānyarūpa eko'pi
svabhāvo'nekasāmānyamayo'nekasāmānyaṃ na vyabhicarati, yathā
dhavatvaṃ sāmānyaṃ sattvadravyatvapārthivatvavṛkṣatvāni avyabhicarat
tadapekṣayā sphuṭameva sattvādīnāmapi pūrvaṃ
pūrvamasphuṭamuttarottarasphuṭatveneti mantavyam | nanu evaṃ tat
svalakṣaṇameva bhavet sphuṭatvāt | āha sāmānyatāṃ tu iti |
sāmānyaśabdo'yamavyutpannaḥ sādhāraṇārthaḥ, natu
bhāvapratyayāntaḥ,- iti | yukta eva bhāvapratyayaḥ | bhāvapratyayena ca sve
vācye sāmānyaśabdasya pravṛttinimittaṃ sāmānyānāṃ yadekaṃ
lakṣaṇaṃ samāptyā anekatra ekadhīhetutvasamavāye'pi iha buddhijanake
yat asaṃbhavi, taducyate anekasāmānyaśabdasamavetā
sāmānyaśabdatvalakṣaṇā śabdajātirvā yayā śabdamuparañjayantyā
tadvācyamapi uparajyate yato'sau śabdavācyo'rtho
vimarśamukhaprekṣitayā sa svarūpīkriyate, na anyathā | jātiṣvapivā
vyaktitayā svātantryeṇa sṛṣṭāsu jātiraparā saṃbhavatyeva
ātmādivikalpeṣu iva ādyantaram | tathāha tatrabhavān
anupravṛttidharmo vā jātiḥ syātsarvajātiṣu | (vā. p. 3|14)
iti,
jātiśabdaikadeśe sā jātīnāṃ jātiriṣyate | (vā. p. 3|9)
iti,
(page 29)
arthajātyabhidhāne'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ |
vyāpāralakṣaṇā yasmātpadārthāḥ samavasthitāḥ || (vā. p. 2|11)
iti ca | sāmānyatāyāṃ hetuḥ deśakāla iti | atra adhuneti gṛhīto ya
ekako'pi ābhāsaḥ, sa vyāpakatvanityatvātmasāmānyalakṣaṇatiraskārāt
saṃkucitaḥ svalakṣaṇamucyate atredaṃ saditi | tāvatāpi ca
hṛdbhaṅgaparihārādyarthakriyā bhavatyeveti vakṣyate
tathaiva saddhaṭadravya ........................ | (2|3|5)
ityatra | ghaṭābhāsaśabdaḥ sūtre kevalābhāsopalakṣaṇārthaḥ iti vṛttau
vyākhyātamanyatamapadena | akhilātmanā iti sūtre
bahvābhāsopalakṣaṇaṃ | asamagratve, samagratve'pivā ābhāsanam, tatra
asamagrābhāsatāṃ vyākhyātuṃ anyadā tu iti vṛttiḥ | tāṃ vivṛṇoti
yadā punaḥ iti | samagrābhāsatāṃ vyākartuṃ vṛttiḥ atiśaya iti | tāṃ
vyācaṣṭe kadācit iti sākṣātkārasamaye yāvadbhirābhāsaiḥ
pūrṇo'rthaḥ pratyabhāsiṣṭa, tāvadbhireva smaryate yadā | kiṃ bahunā
yamahamimamidānīṃ paśyāmi vimṛśāmīti, ayamapi ābhāso
viśeṣaṇamadhye praviṣṭaḥ; tenāpi tadā pura iti anubhavituragre eva
vartamānadeśakālayostaddeśakālatayā
ācchuritayostaddeśakālībhūtayoreva so'rthaḥ sphurati yena adhunaiva agra
eva imamahaṃ paśyāmyeveti pratipattirbhavati | anena pratyakṣīkāraḥ iti
vivṛtam | apratyakṣasya smaryamāṇasya pratyakṣābhāsatayā ācchuritasya
atadavasthāyāḥ smaryamāṇatāyāḥ paramārthato vidyamānāyā api
nyakkāra iti yāvat | ata eva bhagavatā patañjalinā svapno bhāvitaḥ
smartavyā smṛtiḥ uktā | bhāvito bhavattvaṃ prāpitaḥ, smartavyaḥ
smaraṇayogyatvena abhavannapi artho'syāmiti | antarayati sāntaraṃ karotīti
(page 30)
antaraṃ vijātīyāṃśo malaṃ, tadabhāvo nairantaryam | nanu tadānīṃ sa-
ityavimarśāt kathaṃ smṛtitvamityāha tadā na iti pūrvadṛṣṭatayaiva iti |
nahi yogijñānavadapūrvārthāvabhāso'sau
vartamānapramātṛsvarūpaikībhāvābhāvāt | pūrvadṛṣṭataiva
savimarśā satī idānīntanavimarśabhūmipatitā sa-itivimarśa ucyate iti tena
atra avaśyabhāvyameva | bhāvanātastu udrecitatvāt prakāśāṃśa eva atra
sphuṭa iti sannapi vimarśo nyakkṛtaḥ sthitaḥ | tata ucyate
śabdasaṃketasmṛtipariśuddhau svarūpaśūnyevārthamātrā
nirvitarkā (yo. sū. 1|43)
iti | tata eva sahajavimarśādyutthāne vikalpe sa-ityevaṃvimarśaḥ | sutarām
iti anubhavāṃśasya api dṛṣṭatāvyapadeśakṛtaḥ sphuraṇena apramoṣāditi
bhāvaḥ | tadāhi smaraṇānubhavayorekasvasaṃvedanībhāve'pi
anubhavāṃśasya udriktatayā smaraṇam | atha sūtrasūcite
svatantravikalpe'pi sphuṭatāṃ vyākhyātumamumeva vṛttiṃ yojayati
svatantre'pi iti | anumānāgamādikaṃ vicitradharmadharmiviṣayaṃ yat
pramāṇaṃ miśraṃ vā kevalaṃ vā, tena yaḥ pariśuddhaḥ satyatayā
hṛdayānupraviṣṭho natu
kāmaśokādiprabhāvitavikalpagrāhyatulyo'nekana viśeṣaṇena
viśiṣṭo'rthābhāso brahmādistatra unmukhaḥ sphuṭīkaraṇaikavyagraḥ |
anena dṛṣṭārthaśabdo vyākhyātaḥ | taduktam iti
śivasūtravṛttyormadhuvāhinītattvārthacintāmaṇyorbhaṭṭa-
śrīkallaṭapādaiḥ | nanu yogipratyakṣamavikalpakamiti uktaṃ
.................. tat sphuṭā kalpadhīḥ phalam |
iti, tat kathaṃ vikalpatā uktetyāha tadā ca iti
śabdārthajñānavikalpaiḥ saṃkīrṇā savitarkā | smṛtipariśuddhau
svarūpaśūnyeva arthamātrā nirvitarkā | (yo. sū. 1|42)
(page 31)
iti nītyā | tena vāśabdo'tra na saṃśaye, apitu saṃbhavavikalpe | nanu yadā
nirvikalpakatā, tadā kathaṃ svatantravikalpo'pi iti
uktirvācakībhavedityāha pūrvāvasthāyāmatibhāvyate iti | asyāṃ
bhāvanāpariniṣpattiphalāyāṃ vikalpatvasya saṃbhavāditi adoṣaḥ | nanu
nirvikalpakatvasya parāmarśasya abhāvāt parāmarśanānyathānupapattyā
parāmṛśan iti sūtroktayā yadarthāvabhāsanaṃ samarthitaṃ, tat
kathamityāśaṅkya āha parāmarśaśūnyatā tu iti | parāmarśasya hi
pratiyogiśaṅkānirākaraṇakāraṇatāyoge vikalparūpatāviśeṣa iti
vakṣyate
tadatatpratibhābhā............................ | (1|6|3)
ityādau | naca viśeṣābhāve sāmānyābhāvaḥ | sadbhāve'pi asya tarhi
kiṃ pramāṇam | āha tādātmyāt iti
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā | (1|5|11)
iti hi vitatya samarthayiṣyate | nanu svalakṣaṇaṃ smṛtyā bhāsate iti sūtre
vṛttau ca vaktavyam, kiṃ śabdagauravakāriṇā ṇicprayogeṇa
tadanusārāyātena ca ābhāsitam ityādau
ṇijarthavyākhyānaprayatnenetyāśaṅkya āha sarvatra ca iti | cittattvasyaiva
antaḥsvasaṃvedanarūpasya svātantryaṃ rūpāntaratirodhāne
rūpāntarasvīkṛtau tatsaṃyojanaviyojanādau | yattu samanantarapratyayāt
viṣayeṇa tadvāsanayā vā sahakṛtāt pūrvasmāduttaraṃ jñānamudetīti
śuṣkakāryakāraṇabhāvavādināṃ matam, tat na saṃbhavatīti ṇicā
nirūpitam | pūrvābhāsitam iti sūtrāṃśatvāt vyākhyeyaṇijarthamapi
pūrvaṃ paṭhitam, tato vṛttikṛtaṃ ṇijantam | tenaiva sautro ṇicprayogo
vyākhyāta iti na paṭhitaḥ | vyākhyeyaṇijarthatayā vṛttigatatayā pṛthak
praghaṭṭakena paṭhitam prakāśitasya iti || 2 ||
(page 32)
nanu parāmarśasya andhapadaprakhyatā mā bhūditi smaraṇe'pi
arthasya prakāśa upagamyate | tataśca anubhūyamāna iva smaryamāṇo'pi
bahirayamiti kathaṃ na vyavahāryaḥ | tadvyavahārakāraṇaṃ hi tasya
arthasya prakāśanam | tacca avikalamastītyāśaṅkya āha
naca yuktaṃ smṛterbhede smaryamāṇasya bhāsanam |
tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ veditaiṣa saḥ || 3 ||
smaryamāṇasya arthasya yat prakāśanaṃ tadidānīntanaṃ na bhavati,
apitu prācyameva tat | tadapica prācyaṃ prakāśānaṃ smṛtilakṣaṇe
saṃvedane'dhunātanaṃ vimarśarūpaṃ pradhānīkṛtya
nirbhāsamānamabhedenaiva, natu bhedena, ābhāti | tataśca smaraṇe
svātmāṃśe savimarśaḥ prakāśaḥ kālānavacchinna eva | arthāṃśe tu
prakāśaḥ prācya eva | tannāntarīyakavimarśasahitaḥ punarvimarśastu
idānīntanaḥ | evaṃ tat smaryamāṇasya anubhavaprakāśanadvāreṇa
bhāsanaṃ bhavati | anyathā svātantryeṇa anubhūyamānatocitaṃ
tadbhāsanaṃ bhavet, na smaryamāṇatocitam | tena yathā anubhavajñāne
prakāśādapṛthagbhūtamapi māyāśaktyā māyāpramātuḥ
pṛthagbhūtamiva prakāśyate vastu, na tathā smṛtijñāne; apitu tatra prācya
eva asau pṛthagbhāvaprakāśābhimāno'nuvartate | tena pṛthak prakāśaḥ
kasmāt na bhavati smṛtāviti na codanīyam |
etaddoṣaparihāranāntarīyakatayā ca prasaṅgataḥ prakṛtamapi siddhyati
adhikaraṇasiddhāntatayetyāha tena iti | yaduktaṃ
smṛtāvanubhavaprakāśanamanuvedhakatayā vartate
anubhavaprakāśābhedena ca artho vartate iti, tato hetoridamapi siddhaṃ
bhavati- śarīraprāṇādyābhāsānāṃ sphuṭatvena asphuṭatvena
saṃbhāvitasphuṭatvena ca vartamānātītabhaviṣyadrūpatayā
tadupādhisaṃkocayogena saṃvido'pi vartamānādibhedena
upacaritakālabhedāyā
(33)
api paramārthata aikyameveti | satyapi ca sarvata aikye yāvati eva
nijasvātantryamahimnā sa pramātā parāmṛśati aikyam, tāvati eva tat bhāti
smaraṇānubhavayoriva | etadeva hi saṃvedanādhikaṃ saṃveditṛtvam- yat
saṃvitsu saṃyojane viyojane ca svācchandyamiti |
yadevamaikyamanusandhānarūpaṃ svātantryaṃ, tadeva aparaṃ
vailakṣaṇyapradamātmana iti sa eva ātmā | eka ātmeti vaktavye
bhāvapratyaye taddharmaprādhānyaṃ darśitaṃ yathā caitanyamātmā iti
śrīśivasūtre | tathāhi āryaḥ
dharmāntarapratikṣepāpratikṣepau tayordvayoḥ |
saṃketabhedasya phalaṃ jñātṛvāñchānurodhinaḥ ||
iti | saḥ iti cchannākārasya eva eṣa iti sphuṭaṃ svarūpamuktamiti
vismayagarbhayā uktyā pratyabhijñānameva sūcayatīti sūtrārthaḥ |
tadavatārayati saṃkṣepeṇa smṛtikāle ca iti | ca āśaṅkāṃ dyotayati | sā
darśitā sūtravyākhyānārambhe iti | darśayan iti ca darśayan
jñānakriyāsvatantryasya maheśvararūpasya ātmana upapattiṃ karotīti
saṃbandhaḥ | anena ślokārdhasya tātparyadvayaṃ darśitam-
smṛtyanubhavayorna grāhakāṃśena, na grāhyāṃśena bhedaḥ kaściditi |
tacca prakṛtaprameyasiddhāvupayogīti | yogijñāna iva iti
kevalārthaprakāśe tu yogijñānavadapūrvānubhavataiva syāt, na smṛtitā |
smṛtāvatītatvam iti anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ ityatra yadyapi
sarvatra kriyāmukhenaiva dravyasya kālasparśaḥ, tathāpi
avyabhicaritabhavanādikriyāmukhena bhūtatvaṃ vastuno'sattāmāha, natu
anubhavakriyāmukhena | atra iti smṛtilakṣaṇe | prakāśāt bhinnasya mā
bhūt prakāśamānatā, smṛtistu bhinnasya kathaṃ na syāditi parihartuṃ
smṛtiprakāśe iti vṛttavuktam | tat vivṛṇoti
(page 34)
jñānarūpaiva iti | upakṣiptā iti prathamārdhavyākhyānakāle eva
sucitetyarthaḥ | anubhavena saha arthaḥ smaraṇādabhinnaḥ iti vṛttyā
tātparyadvayaṃ sautraṃ vyākhyātam | smaryamāṇasya iti sūtre
anubhūtasya asaṃpramoṣalakṣaṇaṃ bhāsanaṃ vedanā, tena
grāhakagrāhyāṃśau dvāvapi ekībhāvaṃ smaraṇe pratipadyete iti uktam |
atra hetumāha vṛttikṛt prakāśāt bhinnasya iti | nanu smaryamāṇasyaiva
arthasya na eṣa dharmaḥ, anubhūyamānasya apihi eṣaiva vārtā | satyam, eṣa
tu āśayaḥ smṛtāvadhyāruhya evamabhidhānasya- anubhūyamāne
māyāśaktyā pṛthagabhimānastāvadasti bahiḥ, iha tu so'pi nāsti | tata eva
na arthakriyā smaryamāṇāditi | ata eva bhaṭṭena api
smṛtinirbhāsamānavastumukhenaiva arthadharmatā prakāśasya apasāritā
artho na bhāsate bhrāntismṛtyoḥ ............................... |
iti,
................ smṛtau tu nirdagdhapadārthaviṣayo yathā |
sa bhāvo neṅgate naivaṃ prakāśetāpi .................. ||
iti ca | purastāt iti ādisiddhasūtrādiṣu | vakṣyate ca iti
prāgivārthaḥ ............................................................ | (1|5|2)
ityādisūtreṣu | tatra ca yadyapi sāmānyena
samastajñānasādhāraṇamidamuktam, tathāpi viśeṣāntaravat smṛtirapi
atra nirastā, pratyuta tanmukhenaiva na arthadharmaḥ prakāśaḥ siddhyediti
darśitameva | arthasya ca smṛtau bhedena prakāśe smaraṇataiva na bhavet,
pūrvamanubhavanameva syāt | tena smaraṇe yadarthasya prakāśanaṃ,
tadarthamatitamāṃ kroḍīkaroti; cchāyāmātreṇa tu pṛthaktābhimāno'tra,
- ityetāvatā
(page 35)
anubhavasaṃskārajatā ucyate | smaraṇe eva hi arthasya śvetatāveśo
dṛṣṭāntaḥ, natu anubhave | tatra tādātmyatāvabhāsasya yauktikatvāt
śvetaguṇasya samavāyadarśane'pi tādātmyena avabhāso'ṅgīkāryaḥ |
yadāha tatrabhavān
ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvabhāsate |
yataścaikatvanānātvatattvaṃ nādhyavasīyate ||
tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ ....................... | (vā pa. 3|10)
iti | vastusthityā tu bhinnarūpatvam iti vacanaṃ
nirbhāsanasārapadārthasvarūpanirūpaṇāvasare na saṃgatameva | tathāca
nareśvaravivekaḥ
svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśvetaḥ ............. |
iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa
avasthitayoranyatareṇa ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | yacca ucyate
pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam |
viparyayamabhāvaṃ vā vyavahāro'nuvartate ||
iti | tatra yadi pāramārthikamanirūpyaṃ rūpaṃ tanmātrasaṃcayo vā
saṃsargi dravyaṃ vā brahmadravyamabhinnaṃ vā sarvato vyāvṛttaṃ
svalakṣaṇaṃ vā,- ityukte
vastusvarūpaṃ tattādṛk.................... |
iti kathaṃ pratītyam | yadāryaḥ
anirūpitena nāma ayamātmanā bhāvān vyavasthāpayatīti
svavyavasthā bhāvāḥ |
iti | tat yuktamuktam- yat yadātmakaṃ na bhavati, na tat tena vapuṣā
prakāśate pītatayā iva nīlam | prakāśate ca prakāśātmanā
(page 36)
smṛtau bhāvaḥ iti na tadātmā | atadātmanastathā nirbhāsane tadeva tathaiva
bhāti abādhitena rūpeṇeti ubhayato niyamo na bhavet | aniyamaśca
vyāpakasya dṛśyamānasya niyamasya viruddha iti
vyāpakaviruddhopalabdhiprasaṅgāt tathāaprakāśanamatadātmatvāt
vipakṣataḥ palāyitaṃ tadātmatayā vyāpyate iti tadviruddhasya
atādātmyasya viruddhavyāptopalabdhyā pratiṣedhaḥ | evaṃ ślokārdhaṃ
vyākhyāya tadarthasya hetutāmanyatra yojayituṃ yat sautraṃ tena ityādi,
tadvṛttim evaṃ ca ityādikāṃ vivarītuṃ pūrvoktopasaṃhāramukhena āha
tadevaca iti | utprekṣādi ityatra api ādipadena
pratyabhijñāsaṃkalpanādergrahaṇam | vikalpanaṃ tu
anubhavāyamānatvāt na pṛthaguktam | vartamānabhaviṣyadekīkārātmikā
utprekṣā samudāhṛtā bhūtabhāvyekīkārotprekṣāmapi upalakṣayati
mama yā punaranubhaviṣyata iti | nanu saṃvidāmaikyamekarūpatā,
ekasaṃvidrūpatvamātmeti katham, yāvatā smaraṇādayastasya dharmā iti
ātmavādināṃ matam | satyam, tatra tu idamākūtamiti darśayati kevalam iti
| dharmatākalpane vicitratā hetuḥ, tasyāmapi viṣayavaicitryaṃ
saṃvyavahriyate iti sāṃvyavahāriko'yaṃ bhedaḥ, natu ānubhavikaḥ, yena
pāramārthiko bhavet | anena vaiśeṣikasya mohaḥ śamitaḥ | sahi brūte-
bhedastāttvikaḥ, samavāyabalāt tu abhedaḥ iti | tacca anubhavavirodhi |
yadajaḍapramātṛsiddhiḥ
na siddho'prathanādeva jñānādisamavāyyapi | (19)
iti | atītābhāsena iti anubhavakāle, vartamānaḥ ābhāsaḥ
smaraṇībhūtaḥ, tāvekasya arthasya kathaṃ rūpaṃ syādityarthaḥ |
anubhavasmṛtyoreva nāsti bhedaḥ ityāśayena āha atrocyate iti | vakṣyate iti
(page 37)
naiva hyanubhavo bhāti smṛtau pūrvo'rthavat pṛthak | (1|4|4)
iti | anena vṛttau yat tathāhi iti uttaraprabandhasya
prakṛtasamarthakatādyotakatvam, tat vivarītuṃ prabandho'yaṃ yojanīyaḥ |
jñānānāṃ ca iti bhedena prathane'pīti āśayaḥ | vakṣyate iti
kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ |
jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || (1|5|21)
iti | nanu jñeyabhedāt ya upacaritaḥ kālabhedaḥ, so'nubhavasmaraṇayoḥ
kva prayāta iti | āha evaṃ ca iti evamapi yaḥ
pūrvāparavyavahāro'rthāpekṣayā upacaritaḥ śaṅkyate, sa nāsti
arthasyaiva bhedābhāvāt | tāvadgahaṇena
samarthayiṣyamāṇamanyathātvamasya vyavahārasya sūcayati | vakṣyate iti
yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā |
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || (1|7|1)
ityādyuddeśeṣu | nanu bhāti ayaṃ bodhasmṛtyoḥ pūrvāparabhāvaḥ |
satyam, satu na viṣayabhedāt | kutastarhi |
kalpitamāyāpramātṛbhedādityāha tasyaiva tu iti | na arthabhedādeṣa
pūrvāparatāvyavahāraḥ, apitu anena prakāreṇa | viśeṣaṃ turdyotayati |
ātmaiva īśvaratvāt sarvaśaktiḥ | tasya vicitrābhāsakāritvena lakṣitā yā
kālotthāpikā śaktirābhāsānāṃ pratyabhijñāvaicitryeṇa
kramotthāpanasāmarthyaṃ, tayā hetubhūtayā
sūryādikriyāṇāmudayāstamayavṛttī sphuṭena anubhavena lakṣaṇīye ye
ābhāsasya bodhaniṣṭhasya ākārasya sadasattve bhāvābhāvau
prabandhavṛttī, tābhyāmābhāsānāṃ ghaṭādīnāṃ bhedasya
kriyāvaicitryasya prakāśanāt kramasya avabhāsanaṃ bhavatīti
kālacintāvasare ayaṃ kramo nyāyyo lakṣyate
(page 38)
kramo bhedāśraya ............................... | (2|1|4)
ityatra | kramāvabhāsane ca asmin dehaprāṇabuddhyāderapi
māyāpramāturbālyayauvanadurbalatvadṛḍhatvapaṭutvāpaṭutvādya-
vasthābhāsānāṃ yaḥ kramaḥ so'nayoranubhavasmṛtyorbodhena
antarmukharūpeṇa abhede'pi kevalamupacaryate, upacaritabhedayośca
tayorviṣaya eko'pi bhidyate iveti | evaṃ yadarthasya paurvāparyamupacaritam,
tat vāstavena abhedena na virudhyate māṇavakasya iva agnitvagotvādīini
māṇavakatvena | aupacāriko hi bhedo na vastuni niviśate
pramātṛbuddhiniveśitvāt tasya | tulyaviṣayatvaṃ
viruddhayordharmayorvirodhakatvam, anyathā viśvaṃ viśvasya viruddhaṃ
bhavet | tena virodhakāraṇasya tulyaviṣayatvasya viruddhena
bhinnaviṣayatvena vyāptaṃ yadaupacārikatvaṃ, tat
svavyāpakaviruddhakāryasya virodhasya niṣedhakamiti
kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | evamaupacārikamātre tāvat na virodhaḥ,
kimaṅga iha upacāraparaṃparāyām | iha hi paramārthato na kvacit bhedaḥ,
kevalaṃ svātantryaśaktireva pārameśvarī svapnasaṃkalpayogīcchādāviva
evaṃ bhūtena ābhāsabhāvābhāvaprabandhena bhātīti kiṃ kena
virudhyate iti tātparyam | nanu bhinnaviṣayatvādastu atra virodhaḥ
sphuṭatvāsphuṭatvāt tu tasyaiva viṣayasyeti abhinnaviṣaye te ca sta eva
anubhūyamānasmaryamāṇayoriti tatkṛto virodhaḥ syāditi punarapi
kathamaikyaṃ viṣayasyetyāśaṅkāṃ niṣedhati na ca iti | naca
ābhāsabedādapi bhidyate so'rthaḥ,- iti tamābhāsabhedamekamukhena
upalakṣayati smṛtau ityādinā | nanu yadi aṅgīkṛta ābhāsabhedaḥ, tarhi
tatkṛtaḥ kathaṃ na bhedaḥ | itthamābhāsasya vimarśa eva jīvitamiti
tadbhedābhedakṛtaiva vastubhedābhedasthitiḥ | iha ca vimarśa aikyena eva |
saugatairapi asphuṭagrahaṇaṃ dhūlipaṭa-
(page 39)
lādivastvantarasāhityagrahaṇameva, vastunastu
adhyavasāyaikyādekatvameveti prāmāṇyaparīkṣādau nirṇītam | vakṣyate
iti
dūrāntikatayārthānāṃ .............................. | (2|3|10)
ityādyuddeśeṣu | nanu pūrvānubhavena sahabhāvaḥ smaryamāṇavastunaḥ
kathaṃ vṛttāvuktaḥ | sa hi na pṛthak bhāti | tat kaḥ sahārthaḥ | satyam,
yadā punastāmeva smṛtiṃ vikalpāntareṇa adhyavasyati anubhūtaṃ
smarāmīti, tadā
svātantryāmukta ..................................... | (1|5|16)
iti nyāyena tadarthapṛṣṭhe spaṣṭo'sau vedyatayā anubhavo bhāti,-
ityabhimānāt | tadāśayena itthamuktamiti darśayati yadyapica iti |
arthamayaḥ iti arthaḥ prakṛto viśeṣyatvena yasmin saḥ | nanu
itthamarthavadanubhavasya api asti bhedena prathā, prakāśamānatābalāt tu
yaḥ prakāśarūpāt bodhādabhedaḥ, so'rthasya api | tat ko viśeṣaḥ, yena
saṃvidaikyadvāreṇa ayamadvayopakramaḥ
puruṣa evedaṃ sarvam (śve. u. 3|15)
brahmaivedaṃ sarvam (nṛ. u. u. 6 kha.)
ityevamātmakebhyo nirviśeṣābhedopakramebhyo vailakṣaṇyena āśrita iti |
āha evam iti | yadyapi vyavahārāt viśeṣaṇaviśeṣyatālakṣaṇāt
bhedo'yaṃ darśitaḥ, tathāpi māyāpade arthasya tāttvikamaikyaṃ sadapi
na parāmarśadaśāṃ śrayate apitu anubhavasya | tena
tāttvikapramātrabhedavimarśaprakāreṇa hetubhūtena
prāgahamanvabhūvam iti pramātari ārūḍhasya anubhavasya ābhāsanaṃ
yuktam | tato hetoranubhavo'rtha iva māyādaśāyāmapi smṛtau na
pṛthageva bhāti, apitu apṛthagapi | tato hetoḥ pūrvasūtre saṃvidaikyaṃ
yaduktaṃ nirviśeṣādvayavādavailakṣaṇyena, tat yuktamiti sūtrārtho
bhaviṣyan prathamaṃ buddhau niveśanena dṛśyatām- evaṃ kila
idamityavadhānadāpanarūpeṇa
(page 40)
vṛttau darśitaḥ | hiśabdena bhāvisūtragatena saṃvidaikyopakramasya
upapattau hetutā sūtrārthasya ukteti saṃvidaikyaṃ rājagavīkṣīre gauriva
pūrvottarārthābhyāṃ saṃbadhyate iti darśyate || 3 ||
naiva hyanubhavo bhāti smṛtau pūrvo'rthavat pṛthak |
prāganvabhūvamahamityātmārohaṇabhāsanāt || 4 ||
etadavatārayati saṃkṣepoktyā naca iti | smaraṇajñāne iti
smṛtijñānavyavaharaṇarūpe tu adhyavasāyāntare viśeṣaṇatayā sṛṣṭo
bhātu nāma pṛthagityarthaḥ | nanu bhavatu anvabhūvamityatra kartṛlagnatā
anubhavasya, karmalagnatāyāṃ tu sā katham | āha artha eva iti
kartṛsthānānāṃ kriyāṇāṃ karmalagnatāyāṃ spaṣṭāyāmapi
tatkartravaṣṭambhāparityāga iti anubhavasya kartṛsthatā na vighaṭate | tata
eva upasarjanatā yuktā | idamityevaṃbhedyatve pṛthak dravyarūpatayā hi
viśeṣyatvaṃ bhavet, vīraḥ puruṣaḥ iti tu upasarjanatvaṃ na śrautāt vṛttāt,
api tu vākyīyāt | etacca saṃbandhavimarśe vicārayiṣyate | nanu yadā
anupasarjanatayā anubhavaḥ parāmṛśyate arthastu aprādhānyena-
so'nubhavaḥ sphuṭo nīle mama abhūditi, tadā asti asya pṛthak bhāsanamiti |
ata āha tasya tu iti | mātrapadena mūlapratītiviśrāntireva
vyavahārapratītīnāṃ tattvamityāha | vakṣyate iti
smaryate yaddṛgāsīnme saivam ........................ | (1|4|6)
ityatra | etadevaca yuktamiti draḍhayati so'hamevam ityādinā | naca ātmā
vedya eva vedakāntarānavasthānāditi hi uktamiti āśayaḥ | buddhyā cetyā
māyāpramāturye dharmāḥ sukhitvaduḥkhitvamūḍhatvādayo
vedyarūpāḥ, teṣāṃ bodhe upacāreṇa tathā bhedābhimānakṛtena
āropaṇā iyaṃ vedyatetyarthaḥ | yaśca ityādinā vṛttigranthena
etatsūtrārthasya
(page 41)
saṃvidaikye hetutvaṃ sūcayan sautro hiśabdo vyākhyātaḥ | taṃ vivṛṇoti
yo'yam ityādinā | aham iti vyācaṣṭe vedya iti | bhūmikāgrahaṇena
naṭasya iva evamādirūpatā prakāśavapuṣaḥ parameśvarasya vedyatā
svāvaṣṭambhāparityāgena abhimānamātre setyāha | nanu ca saṃvidaḥ
kālasparśa eva nāstīti kathaṃ vṛttiḥ anekakālagata iti | anekakālagateṣu
vedyeṣu yadunmukhatvaṃ, tāvanmātrādeva sa bodho'nekakāla iti
upacāreṇa ācaryate | nanu vedyāni api bodhādabhinnāni eveti | ata āha
pratyagātmatā iti | pratipuruṣamābhimukhyena
anyānāmiśrasvasaṃvedanamātrarūpeṇa añcati jānāti,- iti yo
māyāpramātṛrūpaḥ pratyagātmavargo meyebhyo'nyonyataśca
bhedaprāṇaḥ, tadavasthāyāṃ vedyānāṃ
bhedādābhāsabhāvābhāvakṛtakālakramonmeṣāt bhinnakālatvam |
tadunmukhaśca ekaḥ svasaṃvedanapramātā anekakāla iti upacaryate |
tadanusāreṇaiva asmābhiḥ svairisūtre sahi iti pratyagātmatāmātmani
bhāsayamāna iti vyākhyāyi yat, na tadutsūtramiti mantavyam | draṣṭā
smartā iti prakṛtibhāgasya bhedena darśanasmaraṇarūpatayā
vedyonmukhatvakṛtayā kālabhedaṃ darśayan pratyayāṃśena aikyaṃ
darśayannanekakālatvaṃ sūcayati | adraṣṭuḥ smartṛtvamayuktam iti
abhidadhānaḥ
svatantrakāryakāraṇamātrasvabhāvabodhaparaṃparāmātreṇa na
smaraṇasiddhiriti smartā draṣṭeva kalpitaḥ | (1|2|6) iti pūrvapakṣoktiṃ
pratikṣipati | atra iti vṛttau | prathamānatāyāṃ vedyatā upacaritā
tātparyaṃ tatparatvaṃ viśrāntisthānatvamanyānveṣaṇaśūnyatva-
manapahnavanīyatāparyavasitaṃ prayojanaṃ hetutvena abhisaṃdhāya |
vedanakarmatāyāṃ hi prakāśāntaropajīvitvalakṣaṇāyāṃ
prakāśakāntaramapekṣyam | tacca nāstīti mukhyārthabādhaḥ | vedye ca
vyavahārāpekṣayā
(page 42)
prathamānatvaṃ vyavahriyate iti vyavahārābhimānavaśena
vidyatāprathayorekārthasamavāya upacāre nimittam || 4 ||
yogināmapi bhāsante na dṛśo darśanāntare |
svasaṃvidekamānāstā bhānti meyapade'pivā || 5 ||
nanu iti | yathā yuktibalāt prakāśānupraveśo'ṅgīkṛtaḥ, tathā
grāhyagrāhakayoranubhavabalāt bhedo'pi aṅgīkartavyaḥ |
tatsamarthanāyaiva ca māyāśakterabhyupagamaḥ | tataśca yathā ghaṭo
māyāpramātuḥ pṛthak bhāti, tathā yoginaḥ parasaṃvedanam | tat ca tridhā
para idaṃ jānātīti, paratra śarīre pūrvajātilakṣaṇe eṣa
me'nubhavo'bhūditi, pareṇa idamitthaṃ pūrvaṃ dṛṣṭamadhunā smaryate
iti | sarvaṃ ca etat pramātrantaragatā upalambhāḥ itivṛttau darśitam,
sūtre'pi dṛśaḥ iti bahuvacanena | ṭīkāyāmapi prathamaṃ
sahajānandāvirbhāvastadā syāt ityantena vicāritam, dvitīyaṃ
smṛtireva asau ityantena, tṛtīyaṃ pramātrantara ityādinā | tadetat
tridhāsaṃvedanaṃ vedyam | tena māyādaśāyāṃ jñānasya
jñānāntaravedyatvamāyātam | tena ca anubhavasmaraṇayorapi
vedyavedakatā, tayā ca ekaviṣayatvena viṣayamelanam, tena
vyavahārasiddhiriti kathamekapramātṛsamarthanamiti siddhāntamabhyupetya
aniyamāt kathāprasaṅgo'yamapasiddhāntaḥ prasajati,- iti
codayiturabhiprāyaḥ | tadatra iti atra pūrvapakṣe taditi
pūrvoktamuttaramastīti śeṣaḥ | tadeva smārayati yogināmapi iti | taditi vā
vākyopakrame | prāguktanītyā iti
dṛk svābhāsaiva .................................. | (1|3|2)
ityādyuktena nyāyena | tasya iti parasaṃmatasya api bodhasya | evaṃ
yoginām ityādi bhānti ityantaṃ sūtraṃ saṃkṣepeṇa vyākhyāya
(page 43)
aparīkṣitābhyupagamāt
tadviśeṣaparīkṣaṇamabhyupagamasiddhāntaḥ | (nyā. sū. 1|31)
iti kathitaprakṛtaprameyasamarthanahetudārḍhyaprathanāya
abhyupagamasiddhāntamāśritya yaḥ sūtraśeṣa uktaḥ, taṃ
vyācaṣṭe'vatāraṇāya grāhyabhūmiḥ iti | anubhavabalāt bheda iti uktam
| sa ca yogijñāne kāmamāpāte yuktaḥ | eṣa jānātīti ahaṃ jānāmīti
yoginaḥ parasaṃvedanaṃ na asmadarthena saṃbhedametīti hi asti
vacanāvakāśaḥ | prakṛte tu so'pi nāsti ahamanvabhūvam iti
asmadarthaśarīrībhūtasyaiva anubhavasya nirbhāsanāt | apiśabdena
dṛṣṭāntatvena yat saṃbhāvitaṃ pareṇa, tadasya na ghaṭate ityāha dṛśaḥ
iti upalabdhayaḥ parakīyā na darśanaviśeṣe
bhūtārthabhāvanāprakarṣaviśeṣaparyantaje saṃvedane vedyatayā
avabhānti | saugatānāṃ tāvat svasaṃvedanameva jñānasya vapuḥ, tadeva
kathaṃ yadi vedyatā | sāṃkhyānāṃ puruṣacchāyaiva upalabdhiḥ,
puruṣaśca asaṃvedyaparvā | kāṇādānāmapi ātmāntarasamavāyi
jñānamantaḥśarīravṛttinā yogimanasā kathaṃ jñāyate |
jaiminīyānāmapi ātmāntaratādātmyavṛtti | tena yogina iyat
parajñānavedanaṃ yat paradehādisahabhāvī
nīlamadhurasukharāgādyavabhāsamayaḥ prakāśa iti | tatra ca nīlādi
pṛthagbhāvena vedyameva, prakāśāṃśastu ahamityeva prakāśate |
pramātrīkṛtadehādyavabhāsasaṃskārāt tu tanniṣṭhāmidantāṃ
prakāśabhāge'bhimanyate, dṛḍhasvaparavibhāgasaṃskārabhraṃśe tu
sarvamātmatayā paśyan svasṛṣṭameva svaparavibhāgaṃ paśyatīti
tadapekṣayāpi na jñānaṃ jñānāntareṇa vedyam | yogijñāne vā
avicāritāpātaśaṅkitapratibhānabalādeva vedyatā astu parajñānasya, natu
evaṃ smṛtāviti sūtrārthaḥ | bhānti iti kākākṣivat yojyam | nanu yogi
kriyāśaktiprakarṣavānapi iha darśane, tat
(page 44)
kathaṃ jñānaśaktiprakarṣamātramasya vṛttau nirūpitam | āha
upayujyamānatvāt iti | jñānaṃ jñānāntaravedyamiti kila iha sādhyam |
tatra dṛṣṭāntatayā parokṣasya paracittāderjñānamupayujyate iti kimanyena
tatprakarṣeṇa | etacca yogināṃ darśanaviśeṣa iti uktau śrutāyāṃ
bahutaraśāstralokaprasiddhe yogipratyakṣe matirabhipatatīti labhyate | tadāha
yogipratyakṣasya iti | vṛttau gatagrahaṇaṃ prāptimātre lokaprasiddhe
prayuktaṃ samavāyadvāreṇa tādātmye paryavasāyitaṃ ṭīkāyām |
dṛśaḥ iti upalambhāḥ iti ca bahuvacanaṃ vivṛṇoti tattat iti | etat teṣāṃ
svabhāva iti kuta ityāśaṅkya tāvanmātraṃ lakṣaṇaṃ hi eṣām iti
uktam | yat yasya anyato vyāvartakaṃ, sa eva tasya svabhāvo ghaṭasya iva
pṛthubudhnodarākārātā | tathā ca jñānasya
svasaṃvinmātrarūpatvamanyato jaḍāt vyāvartakamiti sa eva tasya
svabhāvaḥ | svo hi bhāvaḥ sa eva, yo na vyabhicārī | tata eva ghaṭasya na
dravyatvaṃ svo bhāvaḥ, kintu saṃbhavi tadasya rūpaṃ
pṛthvādirūpaviśiṣṭaṃ tu bhavet nāma asādhāraṇatvāt | yena yat na
hīyate, yataśca na hīyate yat, tadeva asya avyāptyativyāptiśūnyaṃ
lakṣaṇaṃ svabhāvaḥ | anyasya svabhāvatve atadapi tat syāt, tadapi ca atat |
svaṃ vyatirekāvyatirekayuktameva arthāṃśena samuccitya saṃvidameva
arthe samuccinvan cakāreṇa turyamapi niyamaṃ sūcayati svā saṃvideva iti |
nanu svaparaprakāśo bodhaḥ, tat svasyaiva iti kathamiti | ata āha paramapi hi
iti tathābhūtaṃ ca iti | sat ityanena idamāha- yat yasya lakṣaṇaṃ, tat cet
na bhāti, tarhi na ābhātameva tat bhavet,
caturvidhaniyamaniyantritarūpāvabhāsaśca jñānasya
jñānāntaravedyatāyāṃ vighaṭate eveti | svaiva saṃvit ityatra
(page 45)
pratiyogirūpaṃ darśayati parāpi asya saṃvit iti | svasya saṃvideva ityatra
tu pratiyogi asaṃvidapi ca | tat iti svasyeti śeṣaḥ | svā saṃvidevetyetatprāgiti
tu sūcayati jaḍasya evaṃlakṣaṇatvāt iti jaḍamapi asya rūpaṃ syāt, natu
saṃvideveti bhāvaḥ | svasyaiva saṃvidityatra tu pratiyogi na darśitaḥ
prakṛtānupayogāt paraprakāśatvasya pratiyogino bhavato'pi
jāḍyanimittatvābhāvācca | nanu evaṃ parajñānaviṣayaṃ yogijñānamiti
kathaṃ vyavahāraḥ syādityāśaṅkya kramāt kramaṃ svapakṣe pātayati
tadā tu iti yadā ayaṃ vyavahāraḥ iti bhāvaḥ | pratyupasthitam iti
vol M00021 · chunkV2-B-sahajavimarsa-prakasavimarsa · lines via source.start/end