Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-B-sahajavimarsa-prakasavimarsa

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
tathāparāmarśanam | nanu prakāśasya kālayogābhāvāt kathamatītatetyāha pūrvaprakāśitatvaṃ ca iti | tatra deśe hyaḥ pipāsitena mayā tena mitreṇa saha apakvākāratayā ghaṭo'yaṃ dṛṣṭaḥ,- iti saṃghātavigṛhītatayā deśādibhirupādhibhiḥ prakāśo'vacchidyate | māyāpade ca smaraṇavyavahāro na bhavati | aupādhikarūpasaṃkoca eva ca prakāśasya māyāpadam | uktamarthaṃ vaktavye'rthe tena ityanena vṛttau hetutāṃ tāvat nayati | teneti padaṃ vivṛṇoti tadevam iti yaduktaṃ tasmāt hetorityarthaḥ | kiṃ taduktamiti sphuṭayati anyathā iti anupayogasya vicāraniṣphalatve | hetutā tatra samarthanasya, samarthane ca prasaṅgasya hetuteti | tathāhi nāśe arthena smṛterna doṣaḥ, sadbhāve na poṣaḥ- iti tātparyaṃ vṛttiṭīkayoḥ | iyatā smṛteḥ svarūpamuktvā tadeva pariśodhayati etāvatā ca iti | ataḥ prameyāt manāgapi nyūnatāyāṃ na smṛtitvamupapannamiti yāvat | pūrvasya arthāvabhāsasya anunmeṣe, pūrvaprakāśitatvena aparāmarśe, anubhavena atītena avacchinne'rthamātre yo jñānaviśeṣaḥ; so'bhinava eva anubhava evetyarthaḥ | nanu yogaḥ paramārthapramātrā vidyate yasya, sa paramārthapramātṛtattvanimagnamāyāpramātṛtābhāgo yogamekatvamicchanti .................... | (mā. vi. 4|4) ityāgame nirūpyate yogī | tasya ca sarve'rthāḥ svātmani akālakalite'hamityeva tādātmyabhāja unmiṣanto'pi vā ahamidamiti bhāsanocitāḥ | tatra kathaṃ kasyacideva avabhāsaḥ, kathaṃca pūrvakālaviśiṣṭatā tasyetyāśaṅkya āha yasya iti | hiśabdo hetvartha āśaṅkāṃ sūcayati | tadabhāve samarthayitāvyābhāvāt samarthakasya hetoranupayogaprasaṅgādiha ābhāsānābhāsātmā krama eva tāvat kālaḥ | tatra śarīrasya pratikṣaṇamapi vailakṣaṇyena ābhāsanamanābhāsanaṃ (page 24) ca pratikalaṃ pravahadatyantaṃ kālabhedaṃ vitarati | tena śarīrapramātṛmānināṃ tata eva tadanulagnabāhyendriyāyattaprāyasaṃvedanakriyāṇāṃ gāḍhagāḍhaṃ kālaśṛṅkhalāvabaddhānāṃ saṃbaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate .................... | iti nyāyena na atītānāgatakāladarśane manāgapi yogyatā | yadā tu prasaṃkhyānopadeśaviśeṣābhāsāt dehe pratanūkaroti pramātṛtābhimānaṃ; tadā ātyantikaḥ kālabhedo'navaratasphuṭabhedatvāt dehasya avaśyaṃbhāvī yaḥ sa yadyapi asya vigalati, tathāpi vedyarūpatvādakhyātipradhāne māyāmaya eva puryaṣṭake vā prāṇe śūnye vā pramātṛtābhimāno'sya sphuṭaḥ | tatra ca kālakṛtāvasthābhedo deha iva sphuṭo na saṃbhavati yadyapi, tathāpi taddehasahakāryabhimānāvicchedādaupādhikaḥ sphurati ko'pi bhedaḥ | tataśca asya pūrvānubhūteṣu artheṣu smaraṇaṃ tāvadasti | dehātmakaniviḍatarāvaraṇābhimānaviṣamā ca tanukaraṇaprāṇabuddhiśūnyāvaraṇāntarvartinī saṃvidamalāśaradabhropahitaraviprakāśavat kvāpi aṃśe ābhimukhyena dhāraṇāpūrvakatayā yo yogo dhyānaṃ tasya vaśaḥ sāmarthyaṃ tena samādhisthalabdhaprakāśakabhāvalakṣaṇanirāvaraṇasvarūponmeṣā tamarthamapūrvāvabhāsameva tata eva smaraṇāyogyamapi pūrvasmaryamāṇasāhityāt pūrvatayā anubhavatyeva saṃskārasākṣātkaraṇādinā pūrvajātīriva | nanu smṛtāvaṅgavikalametat pratyudāharaṇaṃ pūrvānubhavabhodhayogāṃśasya | smṛterhi śabdārūṣitatvaṃ rūpam | tacca atra nāsti nirvikalpakatvāt yogipratyakṣasya | satyam, kintu śabdārūṣaṇe vidyamāne'pi pūrvānubhavasya anābhāsanādeva smṛtitvābhāvaḥ svatantravikalpe | tena ukte'pi viṣaye tathaiva yuktamiti nirūpayati pūrvānubhava ityādi | svecchayā iti (page 25) yā tu vyākṣepasāratvāccetasaḥ svarasodgatā | iti nyāyena na tatra pūrvānubhavollekhaḥ | yadā ca asya satyata eva pitā rājā, na ca āgamādeva avagataṃ vyākṣepabalotpannā sā vikalpamadhye'pi ca asatyavikalpāt kākatālīyenaiva samunmiṣati, tadā idamudāharaṇaṃ pūrṇam, āgamādavagame tu punaḥ smaraṇameva | asatyaviṣayatve ca tadānīntanasattvādisarvajñapramātrantarasaṃlagnatā kathamupapadyeteti uktodāharaṇadvayaviṣaye smṛtitvaṃ nirākaroti | tadānīntanatvena ye pramātāraḥ sarvajñā yadivā saṃsāriṇo'pi anumānāgamādipramāṇāntarāyātatadviṣayaprakāśā apūrvatvena paśyanti vimṛśanti teṣāṃ yo jñānābhāsaḥ, tena saha tatra aṃśe bhagavadicchayā sa ekībhavati | smaraṇe tu pūrvapramātṝṇāṃ yo jñānābhāsastasya smartuḥ pūrvānubhavena saha milito'bhūt, sa eva idānīmunmiṣatīti viśeṣaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti tadanunmeṣe smṛtyabhāvasya darśitatvāt | smṛtau pūrvānubhavonmeṣavipakṣe smṛtiviruddhena smṛtitvābhāvena vyāptasya sākṣātkaraṇasvatantravikalpanarūpatvasya prasaṅga iti viruddhavyāptopalabdhyā vipakṣāt vyāvṛtto hetuḥ sādhyena tadunmeṣavattvena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | evaṃ na duṣyati ityantaṃ sautre pāde vṛttigranthaṃ vyākhyāya ghaṭābhāsamātreṇa ityante sūtrāṃśe yā vṛttiḥ avabhāsa ityantā, tāṃ vivṛṇoti arthitvācca iti | ā samantāt bhogaḥ saṃvedanāntarbruḍitānantabhāvasaṃskāramadhyanimagnasya cidbhāvasya unmeṣaṇātmakapālanacarvaṇavyāpāro'nveṣaṇātmā, ābhogaścintāsantatilakṣaṇaṃ prāṇidhānam | so'rthitvāt yāvati aṃśe bhavati, tāvantameva smarati yathā ghaṭena mārtikena udakānayanārthī śaiśavaparidṛṣṭaṃ nṛpasadanasulabhaṃ sauvarṇamapi ghaṭaṃ tatkāriṇamadhunā pṛthubudhnodarākāramātreṇa (page 26) smarati, yathāvā niṣpannapaṇḍitaḥ khaṇḍikopādhyāyakathitānantaprakriyāsmaraṇamanādriyamāṇa eva brāhmaṇaśabde sādhutvamātraṃ smarati tāvataiva abhīṣṭaprayogasiddheḥ | anyasmaraṇādaraṇe pratyuta abhisaṃhitagaṅgāsrotaḥsaṃtatasaṃskṛtavacanaviracanapratyūhāya tat | tadāha yathopayogam iti | svalakṣaṇarūpatā ca sāmānyasya vyāpakatvanityatvāpahastanena deśakālābhyāmeva vitīryate iti ekābhāsasya āropamātratayā ābhāsāntarasaṃparkavirahāt pūrṇārthakriyāsaṃpādanavaikalyena asphuṭasyāpi sā uktā yathā saṃtamase dūrādūrdhvamidaṃ kimapīti | smṛtitattvena abhimanyamānaṃ vikalpamathaśabdena sūtre sūcitamatraiva ābhāsapārimityābhidhānaprasaṅgena vivṛṇoti pūrvadeśākālādi iti | ādigrahaṇena vartamānabhaviṣyaddeśakālāvacchedavirahamapi āha | evaṃbhūtaśca sāmānyasvalakṣaṇavibhāgo na anyatra prasiddhaḥ ityāśayena hetumatra ghaṭayati sāmānyānyevahi iti | saṃbhūya iti parasparaṃ saṃmiśrībhūya | naca dvandvapadārthanyāyena tulyakakṣyatayā, apitu parasparaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena paryāyato guṇapradhānabhāveneti yāvat | tathāhi āvaraṇārthitve paṭatvaṃ pradhānaṃ, śuklatvādi punaravacchedakam, cittaprasādārthitāyāṃ śuklatvamavacchedyam, itarattu viśeṣaṇamiti paryāyato'vacchede'pi tatsamudāyāśayena anyonyāvacchedabhaṇitiḥ | yugapadapica avaccheda upakārī | ghaṭo lohitatve vyāpake api anyonyāvacchedāt deśakālābhyāṃ saṃkocyate | evaṃ bahubhiḥ sāmānyairmilitairekaṃ svalakṣaṇamiti uktam | tatra yaḥ śaṅkate- nanu evaṃ dhavaḥ khadiraḥ palāśaḥ iti bhinnānyeva svalakṣaṇāni, tatra vṛk' iti ekabuddhiḥ kathamiti; taṃ prati āha evamapica iti | varṇasaṃsthānagrahaṇena rasavīryasparśādikamupalakṣayatā (page 27) dhavatvādīnāṃ svarūpamuktam, avāntarabhedaśca sūcitaḥ | nanu ābhāsa eva vastu | sa ca prakāśamattvāya yatate | prakāśaśca vimarśajīvitaḥ | vimarśaśca māyāpade vikalpātmā pratyābhāsaṃ viśrāntaḥ śabdanaikaśarīratvāt śabdasya pratyābhāsaṃ saṃketanāt | tat kathaṃ svalakṣaṇaṃ nāma prakāśate | satyam, anyadarśane dūṣaṇameva etat nirvikalpakaprakāśasya api vikalpakenaiva vyavahāryaviṣayatvena upagamāt; iha tu naivamiti darśayati svayam ityādinā | sāmānyānyeva anantasvalakṣaṇatāmāpadyante | tatra ca hetuḥ parasparabhedaḥ paryāyeṇa ca anyonyāvacchedaḥ | tathāhi sattaiva dravyaṃ guṇaḥ karma ca sattā hi dravyatvādibhyo bhidyate, tāni ca tataḥ | anyonyaṃ ca avacchedaḥ sat dravyaṃ, sat guṇa iti | deśakālābhāsāvapi na bhāvasya svarūpaṃ yathā saugatā manyante saṃkucitātmaiva bhāva iti, pratyuta vikasitasvabhāva eva bhāvo vikalpena vyavahriyate | saṃkocastu anyena deśābhāsasāmānyena kālābhāsasāmānyena ca militvā nirbhāsyate | tayorapi ca deśakālābhāsayostadavacchedāt saṃkoca iti ṣaḍrasasaṃpādyamāne pānake yathā anyonyaśaktiniyantraṇayā apūrvaṣāḍavādirasodayaḥ, tathā ihāpi svalakṣaṇābhāsodayaḥ iti yaugapadyena api anyonyāvaccheda upakārī | rase ca yathā kuśalasūdavyāpāraḥ pradhānatayā upayogī, tathā svalakṣaṇodaye bhagavanniyatiśaktiryā sarvaṃ niyacchati | tadullaṅghane hi sarvaṃ sarvata eva pūrṇamiti āstāṃ tāvat | evaṃ dravyaṃ ghaṭaḥ, dravyaṃ paṭaḥ, ghaṭaḥ sthūla ityādyapi mantavyam | tatra ca svalakṣaṇe vākyaparāmarśajīvita eva yojanātmā prakāśaḥ | nanu evaṃ ghaṭābhāsapaṭābhāsasāmānye militvā kathamekaṃ svalakṣaṇaṃ na utthāpayataḥ | āha (page 28) ānuguṇyenaiva iti | parameśvaraniyatiśaktimahimā hi ābhāsānāṃ saṃmīlane vyāpriyate, na svamahimā | yathāca dhavatvavṛkṣatvayoreva anyonyamelanam, na dhavatvakhadiratvayoriti apārthe bhagavanniyatirvijṛmbhate, tathā kvacidavyabhicāraniyamo'pītyāha kiñcicca iti | anyena vyatiriktatayā parāmṛṣṭena ābhāsāntareṇa aviśeṣitatve'pi svenaiva śuddhena rūpeṇa nirbhāsamānamapi sat sphuṭaṃ sāmānyam | yato'sya ātmā sāmānyarūpa eko'pi svabhāvo'nekasāmānyamayo'nekasāmānyaṃ na vyabhicarati, yathā dhavatvaṃ sāmānyaṃ sattvadravyatvapārthivatvavṛkṣatvāni avyabhicarat tadapekṣayā sphuṭameva sattvādīnāmapi pūrvaṃ pūrvamasphuṭamuttarottarasphuṭatveneti mantavyam | nanu evaṃ tat svalakṣaṇameva bhavet sphuṭatvāt | āha sāmānyatāṃ tu iti | sāmānyaśabdo'yamavyutpannaḥ sādhāraṇārthaḥ, natu bhāvapratyayāntaḥ,- iti | yukta eva bhāvapratyayaḥ | bhāvapratyayena ca sve vācye sāmānyaśabdasya pravṛttinimittaṃ sāmānyānāṃ yadekaṃ lakṣaṇaṃ samāptyā anekatra ekadhīhetutvasamavāye'pi iha buddhijanake yat asaṃbhavi, taducyate anekasāmānyaśabdasamavetā sāmānyaśabdatvalakṣaṇā śabdajātirvā yayā śabdamuparañjayantyā tadvācyamapi uparajyate yato'sau śabdavācyo'rtho vimarśamukhaprekṣitayā sa svarūpīkriyate, na anyathā | jātiṣvapivā vyaktitayā svātantryeṇa sṛṣṭāsu jātiraparā saṃbhavatyeva ātmādivikalpeṣu iva ādyantaram | tathāha tatrabhavān anupravṛttidharmo vā jātiḥ syātsarvajātiṣu | (vā. p. 3|14) iti, jātiśabdaikadeśe sā jātīnāṃ jātiriṣyate | (vā. p. 3|9) iti, (page 29) arthajātyabhidhāne'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ | vyāpāralakṣaṇā yasmātpadārthāḥ samavasthitāḥ || (vā. p. 2|11) iti ca | sāmānyatāyāṃ hetuḥ deśakāla iti | atra adhuneti gṛhīto ya ekako'pi ābhāsaḥ, sa vyāpakatvanityatvātmasāmānyalakṣaṇatiraskārāt saṃkucitaḥ svalakṣaṇamucyate atredaṃ saditi | tāvatāpi ca hṛdbhaṅgaparihārādyarthakriyā bhavatyeveti vakṣyate tathaiva saddhaṭadravya ........................ | (2|3|5) ityatra | ghaṭābhāsaśabdaḥ sūtre kevalābhāsopalakṣaṇārthaḥ iti vṛttau vyākhyātamanyatamapadena | akhilātmanā iti sūtre bahvābhāsopalakṣaṇaṃ | asamagratve, samagratve'pivā ābhāsanam, tatra asamagrābhāsatāṃ vyākhyātuṃ anyadā tu iti vṛttiḥ | tāṃ vivṛṇoti yadā punaḥ iti | samagrābhāsatāṃ vyākartuṃ vṛttiḥ atiśaya iti | tāṃ vyācaṣṭe kadācit iti sākṣātkārasamaye yāvadbhirābhāsaiḥ pūrṇo'rthaḥ pratyabhāsiṣṭa, tāvadbhireva smaryate yadā | kiṃ bahunā yamahamimamidānīṃ paśyāmi vimṛśāmīti, ayamapi ābhāso viśeṣaṇamadhye praviṣṭaḥ; tenāpi tadā pura iti anubhavituragre eva vartamānadeśakālayostaddeśakālatayā ācchuritayostaddeśakālībhūtayoreva so'rthaḥ sphurati yena adhunaiva agra eva imamahaṃ paśyāmyeveti pratipattirbhavati | anena pratyakṣīkāraḥ iti vivṛtam | apratyakṣasya smaryamāṇasya pratyakṣābhāsatayā ācchuritasya atadavasthāyāḥ smaryamāṇatāyāḥ paramārthato vidyamānāyā api nyakkāra iti yāvat | ata eva bhagavatā patañjalinā svapno bhāvitaḥ smartavyā smṛtiḥ uktā | bhāvito bhavattvaṃ prāpitaḥ, smartavyaḥ smaraṇayogyatvena abhavannapi artho'syāmiti | antarayati sāntaraṃ karotīti (page 30) antaraṃ vijātīyāṃśo malaṃ, tadabhāvo nairantaryam | nanu tadānīṃ sa- ityavimarśāt kathaṃ smṛtitvamityāha tadā na iti pūrvadṛṣṭatayaiva iti | nahi yogijñānavadapūrvārthāvabhāso'sau vartamānapramātṛsvarūpaikībhāvābhāvāt | pūrvadṛṣṭataiva savimarśā satī idānīntanavimarśabhūmipatitā sa-itivimarśa ucyate iti tena atra avaśyabhāvyameva | bhāvanātastu udrecitatvāt prakāśāṃśa eva atra sphuṭa iti sannapi vimarśo nyakkṛtaḥ sthitaḥ | tata ucyate śabdasaṃketasmṛtipariśuddhau svarūpaśūnyevārthamātrā nirvitarkā (yo. sū. 1|43) iti | tata eva sahajavimarśādyutthāne vikalpe sa-ityevaṃvimarśaḥ | sutarām iti anubhavāṃśasya api dṛṣṭatāvyapadeśakṛtaḥ sphuraṇena apramoṣāditi bhāvaḥ | tadāhi smaraṇānubhavayorekasvasaṃvedanībhāve'pi anubhavāṃśasya udriktatayā smaraṇam | atha sūtrasūcite svatantravikalpe'pi sphuṭatāṃ vyākhyātumamumeva vṛttiṃ yojayati svatantre'pi iti | anumānāgamādikaṃ vicitradharmadharmiviṣayaṃ yat pramāṇaṃ miśraṃ vā kevalaṃ vā, tena yaḥ pariśuddhaḥ satyatayā hṛdayānupraviṣṭho natu kāmaśokādiprabhāvitavikalpagrāhyatulyo'nekana viśeṣaṇena viśiṣṭo'rthābhāso brahmādistatra unmukhaḥ sphuṭīkaraṇaikavyagraḥ | anena dṛṣṭārthaśabdo vyākhyātaḥ | taduktam iti śivasūtravṛttyormadhuvāhinītattvārthacintāmaṇyorbhaṭṭa- śrīkallaṭapādaiḥ | nanu yogipratyakṣamavikalpakamiti uktaṃ .................. tat sphuṭā kalpadhīḥ phalam | iti, tat kathaṃ vikalpatā uktetyāha tadā ca iti śabdārthajñānavikalpaiḥ saṃkīrṇā savitarkā | smṛtipariśuddhau svarūpaśūnyeva arthamātrā nirvitarkā | (yo. sū. 1|42) (page 31) iti nītyā | tena vāśabdo'tra na saṃśaye, apitu saṃbhavavikalpe | nanu yadā nirvikalpakatā, tadā kathaṃ svatantravikalpo'pi iti uktirvācakībhavedityāha pūrvāvasthāyāmatibhāvyate iti | asyāṃ bhāvanāpariniṣpattiphalāyāṃ vikalpatvasya saṃbhavāditi adoṣaḥ | nanu nirvikalpakatvasya parāmarśasya abhāvāt parāmarśanānyathānupapattyā parāmṛśan iti sūtroktayā yadarthāvabhāsanaṃ samarthitaṃ, tat kathamityāśaṅkya āha parāmarśaśūnyatā tu iti | parāmarśasya hi pratiyogiśaṅkānirākaraṇakāraṇatāyoge vikalparūpatāviśeṣa iti vakṣyate tadatatpratibhābhā............................ | (1|6|3) ityādau | naca viśeṣābhāve sāmānyābhāvaḥ | sadbhāve'pi asya tarhi kiṃ pramāṇam | āha tādātmyāt iti svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā | (1|5|11) iti hi vitatya samarthayiṣyate | nanu svalakṣaṇaṃ smṛtyā bhāsate iti sūtre vṛttau ca vaktavyam, kiṃ śabdagauravakāriṇā ṇicprayogeṇa tadanusārāyātena ca ābhāsitam ityādau ṇijarthavyākhyānaprayatnenetyāśaṅkya āha sarvatra ca iti | cittattvasyaiva antaḥsvasaṃvedanarūpasya svātantryaṃ rūpāntaratirodhāne rūpāntarasvīkṛtau tatsaṃyojanaviyojanādau | yattu samanantarapratyayāt viṣayeṇa tadvāsanayā vā sahakṛtāt pūrvasmāduttaraṃ jñānamudetīti śuṣkakāryakāraṇabhāvavādināṃ matam, tat na saṃbhavatīti ṇicā nirūpitam | pūrvābhāsitam iti sūtrāṃśatvāt vyākhyeyaṇijarthamapi pūrvaṃ paṭhitam, tato vṛttikṛtaṃ ṇijantam | tenaiva sautro ṇicprayogo vyākhyāta iti na paṭhitaḥ | vyākhyeyaṇijarthatayā vṛttigatatayā pṛthak praghaṭṭakena paṭhitam prakāśitasya iti || 2 || (page 32) nanu parāmarśasya andhapadaprakhyatā mā bhūditi smaraṇe'pi arthasya prakāśa upagamyate | tataśca anubhūyamāna iva smaryamāṇo'pi bahirayamiti kathaṃ na vyavahāryaḥ | tadvyavahārakāraṇaṃ hi tasya arthasya prakāśanam | tacca avikalamastītyāśaṅkya āha naca yuktaṃ smṛterbhede smaryamāṇasya bhāsanam | tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ veditaiṣa saḥ || 3 || smaryamāṇasya arthasya yat prakāśanaṃ tadidānīntanaṃ na bhavati, apitu prācyameva tat | tadapica prācyaṃ prakāśānaṃ smṛtilakṣaṇe saṃvedane'dhunātanaṃ vimarśarūpaṃ pradhānīkṛtya nirbhāsamānamabhedenaiva, natu bhedena, ābhāti | tataśca smaraṇe svātmāṃśe savimarśaḥ prakāśaḥ kālānavacchinna eva | arthāṃśe tu prakāśaḥ prācya eva | tannāntarīyakavimarśasahitaḥ punarvimarśastu idānīntanaḥ | evaṃ tat smaryamāṇasya anubhavaprakāśanadvāreṇa bhāsanaṃ bhavati | anyathā svātantryeṇa anubhūyamānatocitaṃ tadbhāsanaṃ bhavet, na smaryamāṇatocitam | tena yathā anubhavajñāne prakāśādapṛthagbhūtamapi māyāśaktyā māyāpramātuḥ pṛthagbhūtamiva prakāśyate vastu, na tathā smṛtijñāne; apitu tatra prācya eva asau pṛthagbhāvaprakāśābhimāno'nuvartate | tena pṛthak prakāśaḥ kasmāt na bhavati smṛtāviti na codanīyam | etaddoṣaparihāranāntarīyakatayā ca prasaṅgataḥ prakṛtamapi siddhyati adhikaraṇasiddhāntatayetyāha tena iti | yaduktaṃ smṛtāvanubhavaprakāśanamanuvedhakatayā vartate anubhavaprakāśābhedena ca artho vartate iti, tato hetoridamapi siddhaṃ bhavati- śarīraprāṇādyābhāsānāṃ sphuṭatvena asphuṭatvena saṃbhāvitasphuṭatvena ca vartamānātītabhaviṣyadrūpatayā tadupādhisaṃkocayogena saṃvido'pi vartamānādibhedena upacaritakālabhedāyā (33) api paramārthata aikyameveti | satyapi ca sarvata aikye yāvati eva nijasvātantryamahimnā sa pramātā parāmṛśati aikyam, tāvati eva tat bhāti smaraṇānubhavayoriva | etadeva hi saṃvedanādhikaṃ saṃveditṛtvam- yat saṃvitsu saṃyojane viyojane ca svācchandyamiti | yadevamaikyamanusandhānarūpaṃ svātantryaṃ, tadeva aparaṃ vailakṣaṇyapradamātmana iti sa eva ātmā | eka ātmeti vaktavye bhāvapratyaye taddharmaprādhānyaṃ darśitaṃ yathā caitanyamātmā iti śrīśivasūtre | tathāhi āryaḥ dharmāntarapratikṣepāpratikṣepau tayordvayoḥ | saṃketabhedasya phalaṃ jñātṛvāñchānurodhinaḥ || iti | saḥ iti cchannākārasya eva eṣa iti sphuṭaṃ svarūpamuktamiti vismayagarbhayā uktyā pratyabhijñānameva sūcayatīti sūtrārthaḥ | tadavatārayati saṃkṣepeṇa smṛtikāle ca iti | ca āśaṅkāṃ dyotayati | sā darśitā sūtravyākhyānārambhe iti | darśayan iti ca darśayan jñānakriyāsvatantryasya maheśvararūpasya ātmana upapattiṃ karotīti saṃbandhaḥ | anena ślokārdhasya tātparyadvayaṃ darśitam- smṛtyanubhavayorna grāhakāṃśena, na grāhyāṃśena bhedaḥ kaściditi | tacca prakṛtaprameyasiddhāvupayogīti | yogijñāna iva iti kevalārthaprakāśe tu yogijñānavadapūrvānubhavataiva syāt, na smṛtitā | smṛtāvatītatvam iti anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ ityatra yadyapi sarvatra kriyāmukhenaiva dravyasya kālasparśaḥ, tathāpi avyabhicaritabhavanādikriyāmukhena bhūtatvaṃ vastuno'sattāmāha, natu anubhavakriyāmukhena | atra iti smṛtilakṣaṇe | prakāśāt bhinnasya mā bhūt prakāśamānatā, smṛtistu bhinnasya kathaṃ na syāditi parihartuṃ smṛtiprakāśe iti vṛttavuktam | tat vivṛṇoti (page 34) jñānarūpaiva iti | upakṣiptā iti prathamārdhavyākhyānakāle eva sucitetyarthaḥ | anubhavena saha arthaḥ smaraṇādabhinnaḥ iti vṛttyā tātparyadvayaṃ sautraṃ vyākhyātam | smaryamāṇasya iti sūtre anubhūtasya asaṃpramoṣalakṣaṇaṃ bhāsanaṃ vedanā, tena grāhakagrāhyāṃśau dvāvapi ekībhāvaṃ smaraṇe pratipadyete iti uktam | atra hetumāha vṛttikṛt prakāśāt bhinnasya iti | nanu smaryamāṇasyaiva arthasya na eṣa dharmaḥ, anubhūyamānasya apihi eṣaiva vārtā | satyam, eṣa tu āśayaḥ smṛtāvadhyāruhya evamabhidhānasya- anubhūyamāne māyāśaktyā pṛthagabhimānastāvadasti bahiḥ, iha tu so'pi nāsti | tata eva na arthakriyā smaryamāṇāditi | ata eva bhaṭṭena api smṛtinirbhāsamānavastumukhenaiva arthadharmatā prakāśasya apasāritā artho na bhāsate bhrāntismṛtyoḥ ............................... | iti, ................ smṛtau tu nirdagdhapadārthaviṣayo yathā | sa bhāvo neṅgate naivaṃ prakāśetāpi .................. || iti ca | purastāt iti ādisiddhasūtrādiṣu | vakṣyate ca iti prāgivārthaḥ ............................................................ | (1|5|2) ityādisūtreṣu | tatra ca yadyapi sāmānyena samastajñānasādhāraṇamidamuktam, tathāpi viśeṣāntaravat smṛtirapi atra nirastā, pratyuta tanmukhenaiva na arthadharmaḥ prakāśaḥ siddhyediti darśitameva | arthasya ca smṛtau bhedena prakāśe smaraṇataiva na bhavet, pūrvamanubhavanameva syāt | tena smaraṇe yadarthasya prakāśanaṃ, tadarthamatitamāṃ kroḍīkaroti; cchāyāmātreṇa tu pṛthaktābhimāno'tra, - ityetāvatā (page 35) anubhavasaṃskārajatā ucyate | smaraṇe eva hi arthasya śvetatāveśo dṛṣṭāntaḥ, natu anubhave | tatra tādātmyatāvabhāsasya yauktikatvāt śvetaguṇasya samavāyadarśane'pi tādātmyena avabhāso'ṅgīkāryaḥ | yadāha tatrabhavān ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvabhāsate | yataścaikatvanānātvatattvaṃ nādhyavasīyate || tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ ....................... | (vā pa. 3|10) iti | vastusthityā tu bhinnarūpatvam iti vacanaṃ nirbhāsanasārapadārthasvarūpanirūpaṇāvasare na saṃgatameva | tathāca nareśvaravivekaḥ svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśvetaḥ ............. | iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa avasthitayoranyatareṇa ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | yacca ucyate pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam | viparyayamabhāvaṃ vā vyavahāro'nuvartate || iti | tatra yadi pāramārthikamanirūpyaṃ rūpaṃ tanmātrasaṃcayo vā saṃsargi dravyaṃ vā brahmadravyamabhinnaṃ vā sarvato vyāvṛttaṃ svalakṣaṇaṃ vā,- ityukte vastusvarūpaṃ tattādṛk.................... | iti kathaṃ pratītyam | yadāryaḥ anirūpitena nāma ayamātmanā bhāvān vyavasthāpayatīti svavyavasthā bhāvāḥ | iti | tat yuktamuktam- yat yadātmakaṃ na bhavati, na tat tena vapuṣā prakāśate pītatayā iva nīlam | prakāśate ca prakāśātmanā (page 36) smṛtau bhāvaḥ iti na tadātmā | atadātmanastathā nirbhāsane tadeva tathaiva bhāti abādhitena rūpeṇeti ubhayato niyamo na bhavet | aniyamaśca vyāpakasya dṛśyamānasya niyamasya viruddha iti vyāpakaviruddhopalabdhiprasaṅgāt tathāaprakāśanamatadātmatvāt vipakṣataḥ palāyitaṃ tadātmatayā vyāpyate iti tadviruddhasya atādātmyasya viruddhavyāptopalabdhyā pratiṣedhaḥ | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya tadarthasya hetutāmanyatra yojayituṃ yat sautraṃ tena ityādi, tadvṛttim evaṃ ca ityādikāṃ vivarītuṃ pūrvoktopasaṃhāramukhena āha tadevaca iti | utprekṣādi ityatra api ādipadena pratyabhijñāsaṃkalpanādergrahaṇam | vikalpanaṃ tu anubhavāyamānatvāt na pṛthaguktam | vartamānabhaviṣyadekīkārātmikā utprekṣā samudāhṛtā bhūtabhāvyekīkārotprekṣāmapi upalakṣayati mama yā punaranubhaviṣyata iti | nanu saṃvidāmaikyamekarūpatā, ekasaṃvidrūpatvamātmeti katham, yāvatā smaraṇādayastasya dharmā iti ātmavādināṃ matam | satyam, tatra tu idamākūtamiti darśayati kevalam iti | dharmatākalpane vicitratā hetuḥ, tasyāmapi viṣayavaicitryaṃ saṃvyavahriyate iti sāṃvyavahāriko'yaṃ bhedaḥ, natu ānubhavikaḥ, yena pāramārthiko bhavet | anena vaiśeṣikasya mohaḥ śamitaḥ | sahi brūte- bhedastāttvikaḥ, samavāyabalāt tu abhedaḥ iti | tacca anubhavavirodhi | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ na siddho'prathanādeva jñānādisamavāyyapi | (19) iti | atītābhāsena iti anubhavakāle, vartamānaḥ ābhāsaḥ smaraṇībhūtaḥ, tāvekasya arthasya kathaṃ rūpaṃ syādityarthaḥ | anubhavasmṛtyoreva nāsti bhedaḥ ityāśayena āha atrocyate iti | vakṣyate iti (page 37) naiva hyanubhavo bhāti smṛtau pūrvo'rthavat pṛthak | (1|4|4) iti | anena vṛttau yat tathāhi iti uttaraprabandhasya prakṛtasamarthakatādyotakatvam, tat vivarītuṃ prabandho'yaṃ yojanīyaḥ | jñānānāṃ ca iti bhedena prathane'pīti āśayaḥ | vakṣyate iti kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ | jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || (1|5|21) iti | nanu jñeyabhedāt ya upacaritaḥ kālabhedaḥ, so'nubhavasmaraṇayoḥ kva prayāta iti | āha evaṃ ca iti evamapi yaḥ pūrvāparavyavahāro'rthāpekṣayā upacaritaḥ śaṅkyate, sa nāsti arthasyaiva bhedābhāvāt | tāvadgahaṇena samarthayiṣyamāṇamanyathātvamasya vyavahārasya sūcayati | vakṣyate iti yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā | akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || (1|7|1) ityādyuddeśeṣu | nanu bhāti ayaṃ bodhasmṛtyoḥ pūrvāparabhāvaḥ | satyam, satu na viṣayabhedāt | kutastarhi | kalpitamāyāpramātṛbhedādityāha tasyaiva tu iti | na arthabhedādeṣa pūrvāparatāvyavahāraḥ, apitu anena prakāreṇa | viśeṣaṃ turdyotayati | ātmaiva īśvaratvāt sarvaśaktiḥ | tasya vicitrābhāsakāritvena lakṣitā yā kālotthāpikā śaktirābhāsānāṃ pratyabhijñāvaicitryeṇa kramotthāpanasāmarthyaṃ, tayā hetubhūtayā sūryādikriyāṇāmudayāstamayavṛttī sphuṭena anubhavena lakṣaṇīye ye ābhāsasya bodhaniṣṭhasya ākārasya sadasattve bhāvābhāvau prabandhavṛttī, tābhyāmābhāsānāṃ ghaṭādīnāṃ bhedasya kriyāvaicitryasya prakāśanāt kramasya avabhāsanaṃ bhavatīti kālacintāvasare ayaṃ kramo nyāyyo lakṣyate (page 38) kramo bhedāśraya ............................... | (2|1|4) ityatra | kramāvabhāsane ca asmin dehaprāṇabuddhyāderapi māyāpramāturbālyayauvanadurbalatvadṛḍhatvapaṭutvāpaṭutvādya- vasthābhāsānāṃ yaḥ kramaḥ so'nayoranubhavasmṛtyorbodhena antarmukharūpeṇa abhede'pi kevalamupacaryate, upacaritabhedayośca tayorviṣaya eko'pi bhidyate iveti | evaṃ yadarthasya paurvāparyamupacaritam, tat vāstavena abhedena na virudhyate māṇavakasya iva agnitvagotvādīini māṇavakatvena | aupacāriko hi bhedo na vastuni niviśate pramātṛbuddhiniveśitvāt tasya | tulyaviṣayatvaṃ viruddhayordharmayorvirodhakatvam, anyathā viśvaṃ viśvasya viruddhaṃ bhavet | tena virodhakāraṇasya tulyaviṣayatvasya viruddhena bhinnaviṣayatvena vyāptaṃ yadaupacārikatvaṃ, tat svavyāpakaviruddhakāryasya virodhasya niṣedhakamiti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | evamaupacārikamātre tāvat na virodhaḥ, kimaṅga iha upacāraparaṃparāyām | iha hi paramārthato na kvacit bhedaḥ, kevalaṃ svātantryaśaktireva pārameśvarī svapnasaṃkalpayogīcchādāviva evaṃ bhūtena ābhāsabhāvābhāvaprabandhena bhātīti kiṃ kena virudhyate iti tātparyam | nanu bhinnaviṣayatvādastu atra virodhaḥ sphuṭatvāsphuṭatvāt tu tasyaiva viṣayasyeti abhinnaviṣaye te ca sta eva anubhūyamānasmaryamāṇayoriti tatkṛto virodhaḥ syāditi punarapi kathamaikyaṃ viṣayasyetyāśaṅkāṃ niṣedhati na ca iti | naca ābhāsabedādapi bhidyate so'rthaḥ,- iti tamābhāsabhedamekamukhena upalakṣayati smṛtau ityādinā | nanu yadi aṅgīkṛta ābhāsabhedaḥ, tarhi tatkṛtaḥ kathaṃ na bhedaḥ | itthamābhāsasya vimarśa eva jīvitamiti tadbhedābhedakṛtaiva vastubhedābhedasthitiḥ | iha ca vimarśa aikyena eva | saugatairapi asphuṭagrahaṇaṃ dhūlipaṭa- (page 39) lādivastvantarasāhityagrahaṇameva, vastunastu adhyavasāyaikyādekatvameveti prāmāṇyaparīkṣādau nirṇītam | vakṣyate iti dūrāntikatayārthānāṃ .............................. | (2|3|10) ityādyuddeśeṣu | nanu pūrvānubhavena sahabhāvaḥ smaryamāṇavastunaḥ kathaṃ vṛttāvuktaḥ | sa hi na pṛthak bhāti | tat kaḥ sahārthaḥ | satyam, yadā punastāmeva smṛtiṃ vikalpāntareṇa adhyavasyati anubhūtaṃ smarāmīti, tadā svātantryāmukta ..................................... | (1|5|16) iti nyāyena tadarthapṛṣṭhe spaṣṭo'sau vedyatayā anubhavo bhāti,- ityabhimānāt | tadāśayena itthamuktamiti darśayati yadyapica iti | arthamayaḥ iti arthaḥ prakṛto viśeṣyatvena yasmin saḥ | nanu itthamarthavadanubhavasya api asti bhedena prathā, prakāśamānatābalāt tu yaḥ prakāśarūpāt bodhādabhedaḥ, so'rthasya api | tat ko viśeṣaḥ, yena saṃvidaikyadvāreṇa ayamadvayopakramaḥ puruṣa evedaṃ sarvam (śve. u. 3|15) brahmaivedaṃ sarvam (nṛ. u. u. 6 kha.) ityevamātmakebhyo nirviśeṣābhedopakramebhyo vailakṣaṇyena āśrita iti | āha evam iti | yadyapi vyavahārāt viśeṣaṇaviśeṣyatālakṣaṇāt bhedo'yaṃ darśitaḥ, tathāpi māyāpade arthasya tāttvikamaikyaṃ sadapi na parāmarśadaśāṃ śrayate apitu anubhavasya | tena tāttvikapramātrabhedavimarśaprakāreṇa hetubhūtena prāgahamanvabhūvam iti pramātari ārūḍhasya anubhavasya ābhāsanaṃ yuktam | tato hetoranubhavo'rtha iva māyādaśāyāmapi smṛtau na pṛthageva bhāti, apitu apṛthagapi | tato hetoḥ pūrvasūtre saṃvidaikyaṃ yaduktaṃ nirviśeṣādvayavādavailakṣaṇyena, tat yuktamiti sūtrārtho bhaviṣyan prathamaṃ buddhau niveśanena dṛśyatām- evaṃ kila idamityavadhānadāpanarūpeṇa (page 40) vṛttau darśitaḥ | hiśabdena bhāvisūtragatena saṃvidaikyopakramasya upapattau hetutā sūtrārthasya ukteti saṃvidaikyaṃ rājagavīkṣīre gauriva pūrvottarārthābhyāṃ saṃbadhyate iti darśyate || 3 || naiva hyanubhavo bhāti smṛtau pūrvo'rthavat pṛthak | prāganvabhūvamahamityātmārohaṇabhāsanāt || 4 || etadavatārayati saṃkṣepoktyā naca iti | smaraṇajñāne iti smṛtijñānavyavaharaṇarūpe tu adhyavasāyāntare viśeṣaṇatayā sṛṣṭo bhātu nāma pṛthagityarthaḥ | nanu bhavatu anvabhūvamityatra kartṛlagnatā anubhavasya, karmalagnatāyāṃ tu sā katham | āha artha eva iti kartṛsthānānāṃ kriyāṇāṃ karmalagnatāyāṃ spaṣṭāyāmapi tatkartravaṣṭambhāparityāga iti anubhavasya kartṛsthatā na vighaṭate | tata eva upasarjanatā yuktā | idamityevaṃbhedyatve pṛthak dravyarūpatayā hi viśeṣyatvaṃ bhavet, vīraḥ puruṣaḥ iti tu upasarjanatvaṃ na śrautāt vṛttāt, api tu vākyīyāt | etacca saṃbandhavimarśe vicārayiṣyate | nanu yadā anupasarjanatayā anubhavaḥ parāmṛśyate arthastu aprādhānyena- so'nubhavaḥ sphuṭo nīle mama abhūditi, tadā asti asya pṛthak bhāsanamiti | ata āha tasya tu iti | mātrapadena mūlapratītiviśrāntireva vyavahārapratītīnāṃ tattvamityāha | vakṣyate iti smaryate yaddṛgāsīnme saivam ........................ | (1|4|6) ityatra | etadevaca yuktamiti draḍhayati so'hamevam ityādinā | naca ātmā vedya eva vedakāntarānavasthānāditi hi uktamiti āśayaḥ | buddhyā cetyā māyāpramāturye dharmāḥ sukhitvaduḥkhitvamūḍhatvādayo vedyarūpāḥ, teṣāṃ bodhe upacāreṇa tathā bhedābhimānakṛtena āropaṇā iyaṃ vedyatetyarthaḥ | yaśca ityādinā vṛttigranthena etatsūtrārthasya (page 41) saṃvidaikye hetutvaṃ sūcayan sautro hiśabdo vyākhyātaḥ | taṃ vivṛṇoti yo'yam ityādinā | aham iti vyācaṣṭe vedya iti | bhūmikāgrahaṇena naṭasya iva evamādirūpatā prakāśavapuṣaḥ parameśvarasya vedyatā svāvaṣṭambhāparityāgena abhimānamātre setyāha | nanu ca saṃvidaḥ kālasparśa eva nāstīti kathaṃ vṛttiḥ anekakālagata iti | anekakālagateṣu vedyeṣu yadunmukhatvaṃ, tāvanmātrādeva sa bodho'nekakāla iti upacāreṇa ācaryate | nanu vedyāni api bodhādabhinnāni eveti | ata āha pratyagātmatā iti | pratipuruṣamābhimukhyena anyānāmiśrasvasaṃvedanamātrarūpeṇa añcati jānāti,- iti yo māyāpramātṛrūpaḥ pratyagātmavargo meyebhyo'nyonyataśca bhedaprāṇaḥ, tadavasthāyāṃ vedyānāṃ bhedādābhāsabhāvābhāvakṛtakālakramonmeṣāt bhinnakālatvam | tadunmukhaśca ekaḥ svasaṃvedanapramātā anekakāla iti upacaryate | tadanusāreṇaiva asmābhiḥ svairisūtre sahi iti pratyagātmatāmātmani bhāsayamāna iti vyākhyāyi yat, na tadutsūtramiti mantavyam | draṣṭā smartā iti prakṛtibhāgasya bhedena darśanasmaraṇarūpatayā vedyonmukhatvakṛtayā kālabhedaṃ darśayan pratyayāṃśena aikyaṃ darśayannanekakālatvaṃ sūcayati | adraṣṭuḥ smartṛtvamayuktam iti abhidadhānaḥ svatantrakāryakāraṇamātrasvabhāvabodhaparaṃparāmātreṇa na smaraṇasiddhiriti smartā draṣṭeva kalpitaḥ | (1|2|6) iti pūrvapakṣoktiṃ pratikṣipati | atra iti vṛttau | prathamānatāyāṃ vedyatā upacaritā tātparyaṃ tatparatvaṃ viśrāntisthānatvamanyānveṣaṇaśūnyatva- manapahnavanīyatāparyavasitaṃ prayojanaṃ hetutvena abhisaṃdhāya | vedanakarmatāyāṃ hi prakāśāntaropajīvitvalakṣaṇāyāṃ prakāśakāntaramapekṣyam | tacca nāstīti mukhyārthabādhaḥ | vedye ca vyavahārāpekṣayā (page 42) prathamānatvaṃ vyavahriyate iti vyavahārābhimānavaśena vidyatāprathayorekārthasamavāya upacāre nimittam || 4 || yogināmapi bhāsante na dṛśo darśanāntare | svasaṃvidekamānāstā bhānti meyapade'pivā || 5 || nanu iti | yathā yuktibalāt prakāśānupraveśo'ṅgīkṛtaḥ, tathā grāhyagrāhakayoranubhavabalāt bhedo'pi aṅgīkartavyaḥ | tatsamarthanāyaiva ca māyāśakterabhyupagamaḥ | tataśca yathā ghaṭo māyāpramātuḥ pṛthak bhāti, tathā yoginaḥ parasaṃvedanam | tat ca tridhā para idaṃ jānātīti, paratra śarīre pūrvajātilakṣaṇe eṣa me'nubhavo'bhūditi, pareṇa idamitthaṃ pūrvaṃ dṛṣṭamadhunā smaryate iti | sarvaṃ ca etat pramātrantaragatā upalambhāḥ itivṛttau darśitam, sūtre'pi dṛśaḥ iti bahuvacanena | ṭīkāyāmapi prathamaṃ sahajānandāvirbhāvastadā syāt ityantena vicāritam, dvitīyaṃ smṛtireva asau ityantena, tṛtīyaṃ pramātrantara ityādinā | tadetat tridhāsaṃvedanaṃ vedyam | tena māyādaśāyāṃ jñānasya jñānāntaravedyatvamāyātam | tena ca anubhavasmaraṇayorapi vedyavedakatā, tayā ca ekaviṣayatvena viṣayamelanam, tena vyavahārasiddhiriti kathamekapramātṛsamarthanamiti siddhāntamabhyupetya aniyamāt kathāprasaṅgo'yamapasiddhāntaḥ prasajati,- iti codayiturabhiprāyaḥ | tadatra iti atra pūrvapakṣe taditi pūrvoktamuttaramastīti śeṣaḥ | tadeva smārayati yogināmapi iti | taditi vā vākyopakrame | prāguktanītyā iti dṛk svābhāsaiva .................................. | (1|3|2) ityādyuktena nyāyena | tasya iti parasaṃmatasya api bodhasya | evaṃ yoginām ityādi bhānti ityantaṃ sūtraṃ saṃkṣepeṇa vyākhyāya (page 43) aparīkṣitābhyupagamāt tadviśeṣaparīkṣaṇamabhyupagamasiddhāntaḥ | (nyā. sū. 1|31) iti kathitaprakṛtaprameyasamarthanahetudārḍhyaprathanāya abhyupagamasiddhāntamāśritya yaḥ sūtraśeṣa uktaḥ, taṃ vyācaṣṭe'vatāraṇāya grāhyabhūmiḥ iti | anubhavabalāt bheda iti uktam | sa ca yogijñāne kāmamāpāte yuktaḥ | eṣa jānātīti ahaṃ jānāmīti yoginaḥ parasaṃvedanaṃ na asmadarthena saṃbhedametīti hi asti vacanāvakāśaḥ | prakṛte tu so'pi nāsti ahamanvabhūvam iti asmadarthaśarīrībhūtasyaiva anubhavasya nirbhāsanāt | apiśabdena dṛṣṭāntatvena yat saṃbhāvitaṃ pareṇa, tadasya na ghaṭate ityāha dṛśaḥ iti upalabdhayaḥ parakīyā na darśanaviśeṣe bhūtārthabhāvanāprakarṣaviśeṣaparyantaje saṃvedane vedyatayā avabhānti | saugatānāṃ tāvat svasaṃvedanameva jñānasya vapuḥ, tadeva kathaṃ yadi vedyatā | sāṃkhyānāṃ puruṣacchāyaiva upalabdhiḥ, puruṣaśca asaṃvedyaparvā | kāṇādānāmapi ātmāntarasamavāyi jñānamantaḥśarīravṛttinā yogimanasā kathaṃ jñāyate | jaiminīyānāmapi ātmāntaratādātmyavṛtti | tena yogina iyat parajñānavedanaṃ yat paradehādisahabhāvī nīlamadhurasukharāgādyavabhāsamayaḥ prakāśa iti | tatra ca nīlādi pṛthagbhāvena vedyameva, prakāśāṃśastu ahamityeva prakāśate | pramātrīkṛtadehādyavabhāsasaṃskārāt tu tanniṣṭhāmidantāṃ prakāśabhāge'bhimanyate, dṛḍhasvaparavibhāgasaṃskārabhraṃśe tu sarvamātmatayā paśyan svasṛṣṭameva svaparavibhāgaṃ paśyatīti tadapekṣayāpi na jñānaṃ jñānāntareṇa vedyam | yogijñāne vā avicāritāpātaśaṅkitapratibhānabalādeva vedyatā astu parajñānasya, natu evaṃ smṛtāviti sūtrārthaḥ | bhānti iti kākākṣivat yojyam | nanu yogi kriyāśaktiprakarṣavānapi iha darśane, tat (page 44) kathaṃ jñānaśaktiprakarṣamātramasya vṛttau nirūpitam | āha upayujyamānatvāt iti | jñānaṃ jñānāntaravedyamiti kila iha sādhyam | tatra dṛṣṭāntatayā parokṣasya paracittāderjñānamupayujyate iti kimanyena tatprakarṣeṇa | etacca yogināṃ darśanaviśeṣa iti uktau śrutāyāṃ bahutaraśāstralokaprasiddhe yogipratyakṣe matirabhipatatīti labhyate | tadāha yogipratyakṣasya iti | vṛttau gatagrahaṇaṃ prāptimātre lokaprasiddhe prayuktaṃ samavāyadvāreṇa tādātmye paryavasāyitaṃ ṭīkāyām | dṛśaḥ iti upalambhāḥ iti ca bahuvacanaṃ vivṛṇoti tattat iti | etat teṣāṃ svabhāva iti kuta ityāśaṅkya tāvanmātraṃ lakṣaṇaṃ hi eṣām iti uktam | yat yasya anyato vyāvartakaṃ, sa eva tasya svabhāvo ghaṭasya iva pṛthubudhnodarākārātā | tathā ca jñānasya svasaṃvinmātrarūpatvamanyato jaḍāt vyāvartakamiti sa eva tasya svabhāvaḥ | svo hi bhāvaḥ sa eva, yo na vyabhicārī | tata eva ghaṭasya na dravyatvaṃ svo bhāvaḥ, kintu saṃbhavi tadasya rūpaṃ pṛthvādirūpaviśiṣṭaṃ tu bhavet nāma asādhāraṇatvāt | yena yat na hīyate, yataśca na hīyate yat, tadeva asya avyāptyativyāptiśūnyaṃ lakṣaṇaṃ svabhāvaḥ | anyasya svabhāvatve atadapi tat syāt, tadapi ca atat | svaṃ vyatirekāvyatirekayuktameva arthāṃśena samuccitya saṃvidameva arthe samuccinvan cakāreṇa turyamapi niyamaṃ sūcayati svā saṃvideva iti | nanu svaparaprakāśo bodhaḥ, tat svasyaiva iti kathamiti | ata āha paramapi hi iti tathābhūtaṃ ca iti | sat ityanena idamāha- yat yasya lakṣaṇaṃ, tat cet na bhāti, tarhi na ābhātameva tat bhavet, caturvidhaniyamaniyantritarūpāvabhāsaśca jñānasya jñānāntaravedyatāyāṃ vighaṭate eveti | svaiva saṃvit ityatra (page 45) pratiyogirūpaṃ darśayati parāpi asya saṃvit iti | svasya saṃvideva ityatra tu pratiyogi asaṃvidapi ca | tat iti svasyeti śeṣaḥ | svā saṃvidevetyetatprāgiti tu sūcayati jaḍasya evaṃlakṣaṇatvāt iti jaḍamapi asya rūpaṃ syāt, natu saṃvideveti bhāvaḥ | svasyaiva saṃvidityatra tu pratiyogi na darśitaḥ prakṛtānupayogāt paraprakāśatvasya pratiyogino bhavato'pi jāḍyanimittatvābhāvācca | nanu evaṃ parajñānaviṣayaṃ yogijñānamiti kathaṃ vyavahāraḥ syādityāśaṅkya kramāt kramaṃ svapakṣe pātayati tadā tu iti yadā ayaṃ vyavahāraḥ iti bhāvaḥ | pratyupasthitam iti
vol M00021 · chunkV2-B-sahajavimarsa-prakasavimarsa · lines via source.start/end