Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham

IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha caturtho vimarśaḥ | īśvaramaśeṣatāpapraśamanamamṛtadravaṃ sadā vande | apratighātisvecchāvikāsaviśrāntamamṛtakaramaulim || evaṃ jñānam, tataḥ smṛtiḥ, taddvayāntaḥprāṇikā apohanaśaktiriti yadyapi kramaḥ; tathāpi athānubhavavidhvaṃse smṛti ..................| (1|2|3) iti pūrvapakṣe satyaṃ kintu smṛtijñānaṃ ................. | (1|3|1) iti siddhānte smṛtireva pūrvaprakrāntā na cet iti sūtritena prasaṅgena sūcitāt prasaṅgaviparyayādātmeśvarasiddhau sātiśayamabhijñānam | ata eva gītāsu sā eva prathamamupāttā | tadasyāḥ svadarśane upapattirabhidhīyate sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā .................... | ityādinā .......................... arthau bhātaḥ pramātari || ityantena ślokāṣṭakena | anyathāhi kaścit brūyāt- māstu paradarśane smṛtirupapāditā, bhavaddarśane'pitu kathaṃ sā upapadyate iti | tatra ekena tadupapattiruktā | ekena smṛteranubhūtārthaprakāśanasāmarthyamuktam | (page 2) anyena anubhavatadviṣayābhyāmekatāparyanta āveśaḥ | turyeṇa smṛtāvanubhavo viṣayatayā pṛthak na bhātīti | yogijñānenāpi parānubhavo na pṛthaktayā viṣayavat prakāśyate iti bruvatā pañcamena tadartha eva draḍhitaḥ | anyena smṛtyā jñānasya pṛthagviṣayīkaraṇaṃ śaṅkyamānaṃ kālpanikaṃ, na vāstavamiti uktam | smṛtiprasaṅgena vikalpasya api anubhavena tādātmyaṃ saptamena uktam | antyena smartavyasmṛtismartṝṇāṃ prasaṅgataśca dṛśyadarśanadraṣṭṝṇāṃ pāramārthikaikasaṃvittattvaviśrāntirdarśiteti tātparyam | tatra prathamamupoddhātaḥ samastaśāstrārthapīṭhabandha ityabhiprāyeṇa āha avataraṇikāyām idānīṃ jñānaprakaraṇena iti | jñānaṃ smṛtyādirūpaṃ svadarśane ghaṭate ityevaṃ vicāryatvena prakriyate'dhikriyate'smin, tena | nirūpayiṣyan iti kriyāyāṃ kriyārthāyāmupapade bhaviṣyati ḷṭ | tena ayamarthaḥ- smṛtyādīnāṃ sarveṣāṃ svarūpaṃ nirūpayiṣyāmīti hṛdaye gṛhītvā smṛtereva iti yasyāḥ pūrvopakrāntatā tasyā eva īśvaraśaktirūpatāṃ pratipādayitumicchan paradarśane sarvathaiva aghaṭamānatvamabhidadhat prathamaṃ pūrvaṃ saṃbhavamāha anena ślokena granthakṛt granthakṛdabhinna eva vā tadvimarśaparispandasvabhāvaḥ ślokaḥ | tāvadgrahaṇaṃ jñānāpohanāderapi anantaraṃ nirūpayiṣyate svarūpamiti kramaṃ dyotayati | nanu kuto'yamevaṃbhūtaḥ kramaḥ | āha suspaṣṭaṃ kṛtvā īśvarasvabhāvasya ātmanaḥ siddhau hetutā smṛteryato'sti, tato'yaṃ kramaḥ | kathaṃ suspaṣṭateti | āha aśeṣakālānugata iti pūrvānubhavakālaḥ smaraṇakālaśca yāvat bodhena na vyāptaḥ, tāvat kathaṃ smaraṇam, tau ca na niyatāviti aśeṣakālānugamastaddvāreṇa āyātaḥ iti nityaprakāśasvabhāvo yo bodhaḥ, tadātmatattvamiti labdham | evamapica yadi tadavinirbhāgena anubhūtavastusaṃbhavo (page 3) na bhavet, kathaṃ smaraṇamiti sarvākāratālakṣaṇaṃ svātantryamuktam | yadāha bhaṭṭadivākaraḥ sarve'nubhūtā yadi nāntararthāstvadātmasātkārasurakṣitāḥ syuḥ| vijñātavastvapratimoṣarūpā kācitsmṛtirnāma na saṃbhavettat || iti | naca iyadeva, yāvat viśvākāratāyāmapi prakāśarūpatvāparihāṇiḥ | kasyacideva bhāvabhāgasya unmajjanā, anyeṣāṃ nimajjaneti bahuśākhe vaicitrye yadasya nityabodhasvabhāvasya ātmanaḥ svātantryametadaiśvaryamanantaśākhamiti yāvat sādhayitavyaṃ, tat smṛtiśaktyā siddhyatīti yuktaṃ spaṣṭatvam | sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā parato'pi san | vimṛśansa iti svairī smaratītyapadiśyate || 1 || atra ca pūrvānubhūta iti sūtrārdhamaśeṣakālānugataśabdena saṃkṣepārthanirūpaṇena avatāritaṃ svatantrāvabodha ityādinā | sa maheśvaraḥ pratyagātmatāṃ svātmani bhāsayamāno yadvivṛtirbhaviṣyati cinmayasya īśvarasyaivahi iti | atra pratyagātmatādaśāyāṃ tathā anekakālatopacāropacaryamāṇaḥ parato'pi pūrvānubhavakālādanyasminnapi smaraṇavartamānakāle saṃskāraprabodhadhāmani pūrvānubhūtārthopalabdhaiva yato bhavati- natu tadasya pūrvārthopalabdhṛtvaṃ vicchidyate- tato bhavanāt hetostathaiva pūrvāparobhayakālāvalambanaucityādāgatena sa ityanena vimarśanena tamarthaṃ vimṛśati | anantabhāvānubhavitṛtve'pi tameva kasmāditi na vācyam, yataḥ sa svairī svatantraḥ | sadṛśādṛṣṭapraṇidhānādyapi hi tasyaiva svātantryāt niyativijṛmbhā | sa-ityasya vimarśasya pūrvāparau kālau parasparagalitāvapi cidrūpe ca animagnāvapi santau parasparaṃ cidrūpe ca nimagnau taṃ ca arthaṃ (page 4) cidrūpe sphurantamapi adhikamiva abāhyamapi bāhyamiva parāmṛśataḥ | parameśvarasvātantryameva jīvitamityapi svairipadam | smaraṇaśaktireva hi paramaṃ svātantryam | yadāha divākaravatsaḥ dhyānādibhāvaṃ smṛtireva labdhvā cintāmaṇistvadvibhavaṃ vyanakti | iti | hiḥ iti sakalaṃ smaraṇaprakaraṇaṃ hetutayā dyotayati | yasmāt sa svairī maheśvaraḥ evaṃbhūtaḥ sannucyamānavakṣyamāṇanyāyāt smarati ityetadvyavahārabhājanamiti anvayo'yamupapannaḥ, tasmāt na cet iti pūrvasūtroktaḥ prasaṅgarūpatvena vyatireko yuktaḥ | anyathā ātmābhāvaprayukto'yaṃ teṣāṃ smṛtyādīnāmabhāva iti kathaṃ bhavet | nahi bhavati ghaṭābhāvādaṅkurābhāva iti | tasmāt yuktaḥ prasaṅgarūpatayā ayaṃ vyatirekaḥ iti | hiśabdena samastasya etatprakaraṇārthasya hetutāṃ dyotayan pūrvaprakaraṇena saha etat prakaraṇaṃ saṃgamitaṃ karoti,- iti sūtrārthaḥ | tasya ekasya pūrvānubhūtatvena yaḥ pratyavarśaḥ sa iti ubhayakālasaṃsparśī atra iti prāṇapuryaṣṭakadehādau saṃkucitasya pūrvānubhūtārthāsaṃpramoṣarūpā smṛtirnāma vyāpāraḥ iti saṃbandhaḥ | ekatvāt hi sa ubhayakālaspṛk | kartṛtaiva ca vibhutā svairitvamiti vṛttiyojanā | nanu bodhātmano nityasya kālayogo nāsti, tatkṛtaśca ayaṃ vyavahāraḥ parato'pi astīti tadākṣiptaśca pūrvamapi astīti tau kathaṃ bodhātmani syātāṃ, yena parato'pi san iti sūtraṃ taddhṛtiśca paścādapi iti | atha ucyate pūrvānubhūtārthopalabdhā ityetadviśeṣaṇake parato'stīti vyavahāro viśeṣye'nupapadyamāno viśeṣaṇāṃśamāśliṣyati yathā satatavāhitvenāna.... tadhāmanyapi bhūmaṇḍale vyapadiśyate mahadāścaryaṃ satatamapi idaṃ pravahat kṛtayugocitaśāstravyavahāraṃ bhūmaṇḍalaṃ tiṣṭhatīti | bhavedevam, yadi upalabdhṛtārūpamapi (page 5) viśeṣaṇaṃ kālavyavahāraṃ saheta | naca sahate bodhāvyatirekādeva | etadāśaṅkamānaḥ pariharati sautraṃ ca arthapadaṃ vivṛṇoti | apiśabdaḥ pūrvapakṣatāṃ saptamyā anūdyamānasya sūcayati | anūdyamāne ca hetutayā anūditamapi ātmano nityatvamarthāt pūrvapakṣopayogitvena ākṣiptaṃ mantavyam | anyathā bodhaikarūpasya api arthānubhavasya ceti nipātadvayena ubhayaniṣṭhaṃ pūrvapakṣāt vyavahāraṃ kathaṃ siddhānte samarthayeta | nyāyyaṃ ca etat pramātaryapi kālavyavahārasya loke'valokitasya avaśyasamarthyatvāt | tena nipātadvayamasaṃbhāvanādyotakaṃ vyākhyāya arthānubhava eva kālavyavahārasamarthanamidamiti na bhramitavyam | tena iti bodhena | te iti anubhūyamānāḥ | tathā iti svarūpādavibhaktā api bodhasvātantryaprakāreṇa nirmitavibhaktatāmiva āpāditāḥ, ata eva vicitraṃ kṛtvā bhinnā bodhācca anyonyaṃ ca, tata eva deśakālaviśeṣaṇā ye arthāḥ, taiḥ prakāśamānairyaḥ uparāgaḥ, tena hetunā ahamityantarmukhatayā iva nīlaboddhā ahamityevaṃ bahirmukhatā api avabhāsate | anubhavaśca tadīya eva bahirmukhaḥ svabhāvo nīlabodha iti | tatra bodhasvātantryāt nīlaṃ paśyeyaṃ tāvaditi antaḥkalpanāpūrvakaṃ bāhyanīlāvabhāsanam | tatpūrvaṃ ca antaḥkalpanamiti bījāṅkuravadetat | tataśca arthoparāgādarthagatau deśakālau pramātāraṃ ca anubhavaṃ ca āviśantau lakṣyete | tatra ahaṃ nīlaṃ tadā apaśyamiti hi tritayamapi tadāviṣṭaṃ bhāti | ata eva iti śaṅkitaṃ pūrvapakṣamarthaśabdopādāne hetutvena upajīvati | nanu arthasya tau bhavantau tatsākṣibhūtaṃ saṃvedanamāśliṣyataḥ iti kā bhāṣā | āha arthaviṣaya iti apica asya anantaraṃ yadyapi upalabdhṛtāyā artho viṣayaḥ, tathāpi sā viṣayataiva prakāśamānatākhyā (page 6) svayamasatī prakāśamananupraviśataḥ kathamiti prakāśo'nayā svīkartavyaḥ, naca tanmukhaprekṣitayā śuddhavidyocitena vapuṣā yena deśakālocitaṃ śambaramujjhantī satī bhāseta, kintu veśyayā iva māyāprabhāveṇa svamukhaprekṣiṇaṃ taṃ kurvatyā yena taddeśakālavyājaṃ so'pi na na aṅgīkuryāditi darśayati arthākāra iti natu anubhavitṛrūpatā arthasya śaṅkyeti yāvat | tṛcāpi iti pratiṣiddho'pi samāso'tra vaktavyavastuśraddhayā kṛtaḥ | samāse hi vṛttipadārtho vṛttyarthe pāṃsuriva udake miśrībhavan tatkāluṣyarūṣaṇāṃ tatra avabhāsayati | naca atyantamalākṣaṇiko'yaṃ śabdaḥ, yena apaśabdatvādavācakatve kāpuṣkalatvakathā vaktavyasya | tadāha jñāpakāt iti sūtrāpekṣāt tatprayojako jātivācakatvāt ityādeḥ | kvacit iti śiṣṭaprayukte | sārvatrika iti jñāpake tṛjakābhyām iti (2|2|15) niṣedho'navakāśaḥ syāt | nanu śiṣṭaprayukto'yamiti kuto niścayaḥ,- ityāśaṅkya āha tṛnnantena vā iti tācchīlyādinā hi māyāpadamavadyotitataraṃ syāt | bhartrīśvarācāryastu vacanavārtike śeṣaṣaṣṭhīsamāsasya na niṣedhaḥ iti nyarūpayat | arthoparāgatve kālavyavahāra ityetat viparyāsayitumākṣipati nanu iti kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4) iti vakṣyate | tatra ca ayamarthaḥ- tiṣṭhati sthāsyati tasthau ghaṭa ityatra kālavyavahāre ābhāsanasya avicchedaḥ ityayaṃ hetuḥ saṃbhāvanāvicchede | ābhāsanaṃ ca anubhavaḥ | tadanubhavo dvāramatra | sa eva yāvat na kālena spṛṣṭaḥ, tāvat kriyāntaranibandhano'pi kālavyavahāro na bhavati | iha tu anubhavakriyāyāṃ sākṣādeva asāvupakrāntaḥ- anubhūtaḥ pūrvamartha iti | tadanubhavasyaiva (page 7) mukhyaḥ kālasparśo vaktavyaḥ, tanmukhena ca viṣayasya, natu viparyayo yuktaḥ | sādhyasvabhāve kriyātmani tiṅantavācye viśrāntaḥ kālo nirbhāsate, tadetadaṅgīkārapūrvakaṃ samarthayate satyam iti | nanu yadi satyametadasmaduktaṃ, kathaṃ tarhi tvayā uktam- arthoparāgakṛtau saṃvedane deśakālau- ityāśaṅkya āha kintu iti | na etāvadetat, anyo'pi asti viśeṣaḥ, sa praśnayogyaḥ | taṃ darśayati anādinidhanasya iti | yadyapi anubhava eva kālaprathāyā bījam, tathāpi na asāvantarmukhena saṃvidekarūpeṇa vapuṣā tathāsarūpatāyāstatra abhāvāt | bahirmukhaṃ ca asya rūpameṣaṇīya- jñeya- kāryarūpamarthameva pradhānīkṛtya bhavatīti tātparyam | padārthastu- cidrūpasya prakāśamātraikarūpasya ādyantavyavahāro na upapadyate prakāśābhāve tasya asiddheḥ, tatsiddhau vā prakāśābhāvāyogāt | yathoktaṃ natu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam | tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt || (sp. kā. 16) iti | tasya hi lope sati akartṛka eva upalambho na saṃbhavati iti sa lopa eva kathaṃ vyavahāryaḥ, anyena cittattvena vyavahariṣyate iti cet, cidrūpatve kathamanyat tat bhavet | anyatve vā tasya aprakāśatvāt tatkartṛkamupalambhanaṃ kutaḥ | tadetadāha ekagrahaṇena | nanu ahaṃ pūrvaṃ na abhūvamiti asti dhīḥ, satyam | tataścittattvādanyasya dehāderanupalabhyamānatvaṃ cittattvasya kathamādinidhane vyavasthāpayet | naca cidrūpaṃ sāṃkhyadarśane iva udāsīnaprāyaṃ yuktaṃ paricchinnaprakāśatvena nīlādivadacidrūpatāprasaṅgāt | yathoktaṃ mayaiva- paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam | jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate || (bo. pṃ. 8) (page 8) iti | aparicchinnaprakāśatvaṃ ca prakāśane svātantryamahamiti mahatsaṃrambhātmā pratighātaśūnyo vimarśaḥ, tadevaca asya sarvaśaktitvam | sarvaśaktitvādeva antarvyavasthitamapi cinmātrarūpaṃ bhāvajātaṃ svaśaktiprapañcamayaṃ svarūpasaṃkocanāvabhāsanapuraḥsaraṃ svataśca anyonyataśca vibhaktamiva nirbhāsatāmiti amunā api rūpeṇa prakāśamānaḥ svātantryāpratighātāt bhāvabhedanirmāteti ucyate | tadasya nirmātṛtvaṃ māyā nāma śaktiḥ | tasyāḥ padaṃ viṣayo nirmeyalakṣaṇaḥ pramātṛprameyarāśirūpaḥ saṃsāraḥ | tatra iti māyāviṣaye bhagavataḥ saṃbandhinyāḥ kartṛśakteḥ kālakramāvabhāsanaṃ nāma vyāpāraḥ, natu śuddhasaṃvinmātratve tadavabhāsanam | tathāhi yaḥ kālakramo vyavahārasiddhaḥ- idaṃ bhātaṃ, na bhāti bhātyekarasaṃ, bhāsiṣyate- ityādirbhūtādirūpo bhāvānāmanyonyāsahabhāvena upalabhyamānatvaṃ, tattvasya yadavabhāsanam; yat saṃvida itthaṃ vimarśanamapratihataṃ, yadahamamunā api rūpeṇa itthaṃ prakāśeyetyevaṃrūpaśca vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyāḥ parameśvarasvātantryaśakteḥ, sā kālotthāpakatvāt bhagavataḥ kālaśaktiriti ucyate avyāhatakalāṃ yasya kālaśaktimupāśritaḥ | ityādau | tataḥ sopānapadapaṅktyā saiva svātantryaśaktiravarohantī etena asahaprathanena pramātṛprameyarāśinā ahaṃ prakāśe ityevaṃrūpatāṃ prāptā artharāśau karmaṇi kṛtapadabandhā avabhāsayati smaratītyevaṃprāyeṇa kriyātmanā prathate | saca kriyātmā prādhānyena pratibhāsamānaḥ kālaśaktirūpeṇa prācyena vapuṣā anuviddha eva bhāti uttararūpasphuṭasphuraṇe'pi pūrvasya rūpasya jīvakalpasya avaśyaṃ sphuraṇāt | kevalamapradhānatayā tasya prathanamiti viśeṣaṇatvamupasarjanatvāt | tena kālākhyayā śaktyā yaḥ samutthāpitaḥ prathāyāmasahabhāvo (page 9) nāma kramaḥ, tena vicitrīkṛtā bhūtādikālānuviddhā avabhāsanālakṣaṇā kriyā | nanu avabhāsanaṃ sṛṣṭirnirmāṇakriyā kartṛśaktiśca kathaṃ sṛṣṭikramā kriyā syāt | naitadāśaṅkanīyaṃ yasmāt kartṛśaktireva avabhāsanā | svātantryādeva hi bhagavato bhāsante bhāvāḥ | sāca māyāpramātṛsaṃvedanopadeśanādiṣu avaśyaṃbhāvinā krameṇa nirūpyamāṇā kriyeti ucyate | evaṃ hi tatsvātantryaṃ nirūpyate- bhagavān ahamiti antārūpāt saṃvedakātmanaḥ icchāśaktāveṣaṇīyatvena sthitān bhāvanayā hi sphuṭatayā parāmṛśyatvena śrīmatsadāśivabhuvi yattacchabdavācyān padārthān bahīrūpatayā prakāśapṛthaktvena idamiti avabhāsayitumicchati | naca sā asya icchā pratihanyate, apitu tathā prakāśayati | evamantarbahīrūpatvena asahabhāvaprakāśanāt kramikā avabhāsanā yataḥ, tena nirūpaṇāvasare sā kriyeti ucyate | kumbhakṛtāpica etadeva kumbhakaraṇaṃ- yadabhinavatvena avabhāsanam | tadapica kartṛśaktereva icchopakramatvena apratihatabahiravabhāsanāvasānatvena kramikatāprathanam | tadāha nānyat iti | vakṣyate iti itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā | tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21) iti | kumbhakārāderapica etadeva karaṇam- yat parameśvarasya saṃvidrūpasya tathā avasthānaṃ, na anyat kumbhakārasaṃvido'pi bhagavato'nanyatvāt | na kevalamanubhavanirmāṇalakṣaṇamanavaratayā paramārthāhantārasapratyayamayyā idantayā bhāsanaṃ parameśvarasaṃvedanaśaktyā, yāvat smaraṇarūpamapīti prakṛtamanusarati smṛtikriyāpi iti asyaiva iti sarvaśakticittattvameva | asyāmapi kartṛ kriyātvaṃ ca kramikatayeti tāṃ darśayati antaḥsthita (page 10) iti tamaḥpaṭalena avacchādita iva | antariti pratyagātmarūpe dehaprāṇapuryaṣṭakaśūnyāvacchedini saṃvittattve yaḥ sthitaḥ pūrvānubhūtaḥ prāktanaprakāśaparāmarśarūpayā idantayā upalakṣito'rthastasya yo vimarśastamo'pasāraṇena sphuṭīkaraṇaṃ, tatra yā icchā; saiva upakramaḥ prārambho yasyā bahiriti, tata eva saṃkucitasaṃvidrūpāt vedakāt pṛthagbhāvena sphuṭavedyatvena yo'dhunā vimarśaḥ, sa yataḥ prākkālabhāvinā vimarśena prakhyānubhavasvabhāvaprakāśajīvitena militaḥ, tataḥ sa-ityevaṃrūpeṇa śabdena āviṣṭaḥ ubhayakālasparśitāyāmapi pūrvakālasparśapradhānaḥ prakāśate, natu na prakāśate ityevaṃsvabhāvaḥ, so'vasānaṃ paryanto yasyāḥ, sā smṛtikriyā api bhagavatkartṛkaiveti pratyagātmāpekṣayā atra antarbahirbhāvo mantavyaḥ, natu īśvarasadāśivaśivāpekṣayā | tatra yā ahantāprādhānyena viśvasya sphuraṇe tadvahirbhāvāvabhāse smṛtirniyataviṣayā, sā kathaṃ bhavet | nirmāṇaṃ ca tat syāt, na smaraṇam | pūrvānubhūtasya arthasya yaḥ prācya eva prakāśaḥ, tadarthaviṣayā bodhasya bahirmukhatā, tasya pramuṣitasya api tamasā avacchāditasya iva samyak nirmūlatvena apramoṣaṇaṃ nātyantamapahāraṇam | nanu asaṃpramoṣa iti tatrabhavadanantabhaṭṭārakādiprayuktaṃ ghañaṃ tyaktvā lyuṭi ka ādaraḥ | āha- kartṛvyāpāratā iti | ata eva hi napuṃsakatvamasya siddhatādharmayoge'pi sādhyarūpānapahastanena madhyamapadaviśrānteḥ kriyāviśeṣaṇapadavat | nanu yastasya siddhatā iti sāmānyoktau kuto'yamasya viśeṣaḥ | rūḍheḥ iti | kartaryapi hi tṛjādivadākhyātaṃ vidhīyamānaṃ sādhyamānatāṃśaṃ pradhānīkaroti śaktivaicitryāt | tathāhi avyayakṛtāṃ sādhyāṃśaprādhānyāt tadyoge kṛtvor'thaprayoga ityādi nirṇītaṃ paramaguruṇā patañjalinā | (page 11) tathā ca kṛdabhihitaḥ ityatra dravyavat kriyāvat cetyetat bahutaraguṇavimardavaicitryavat vibhajanīyam,- iti alamavāntareṇa | nanu smarāmyahaṃ kṛśo bubhukṣito duḥkhī kaśmīropabhogasubhagaṃ sthūlaṃ śarīraṃ dadhyodanasya tṛptiṃ nirātaṅkatāsukhaṃ ceti śarīrādereva smartṛtvaṃ bhāti, tat kathaṃ sūtravṛttyorbhagavataḥ smartṛtvamuktam, tadanusāreṇa ṭīkāyāmapi | āha cinmayasyaiva hi iti | hiśabdo'sya arthasya hetutāmācakṣāṇaḥ sādhyatvaṃ pūrvoktasya darśayan pūrvapakṣāśaṅkāṃ dyotayati | pūrvoktaśca arthaḥ smṛtikriyāpi ityādiḥ avasānā ityantaḥ, śiṣṭaṃ tu vṛttivyākhyānam | cinmayasya iti śarīrādāvapi vedyāṃśe jaḍe śvātantryarahite kā smartṛtā, cidaṃśastu na bhagavato bhidyate iti evakāraḥ | nanu cidrūpaṃ sarvataḥprakāśarūpaṃ sarvārthakroḍīkāri, tatrāpi kathaṃ smaraṇam, anubhūtamavacchāditaṃ prabuddhamiti hi arthatattvasya prakāśanaikasāratāyāṃ kathaṃ bhavet | ucyate samāropitasvātantrye iti śarīrasya avasthāpariṇāmapākajotpattyādinā atyantabhedāt na smartṛtvena upādānam | śūnyasya api vyavahārātītasya smartṛtā na bhāti, pramātṛtvena hi na ado'bhimanyate loke | prāṇapuryaṣṭakayostu asaṃcetyabhedatvādanuyāyitve smartṛtvamucitam, tatsaṃbandhāt tu śarīrāderapi tathā smartṛtvena astu avabhāsaḥ, samāropitaṃ svātantryaṃ yatra puryaṣṭakādau, tatra sati tadrūpatāmātmani svīkurvannanubhavasmaraṇavikalpanāni jñānasmṛtyapohanaśabdavācyāni saṃpādayati,- iti saptamīprayogeṇa atra iti vṛttipadaṃ vyākhyātam | prathamapāṭhastu anārṣatvādupekṣyaḥ | nanu mā bhūt dehādeḥ smartṛtvam, anubhavaḥ saṃskāraḥ smṛtiriti tu jñānamālaiva upādānopādeyabhāvena bhaviṣyatīti āha natu iti vastūnām iti svalakṣaṇarūpatvena (page 12) anyonyarūpaviṣayasaṃsparśaśūnyānāmityarthaḥ | yena iti kāryakāraṇabhāvena hi viṣayasya bhedaḥ pūrvaṃ coditaḥ dṛksvābhāsaiva ............................. | (1|3|2) iti | tadiha codyaṃ na avatarati | ata eva iti etameva viṣayabhedacodanāvakāśābhāvaṃ hṛdaye abhisandhāyetyarthaḥ | svenaiva īraṇaṃ yasya, svasyaiva īraṇaṃ yena, svameva īraṇamasyeti vyatiriktāpekṣānirāsaḥ | māyāpramātā hi yadi smaret, sa mūrcchitamapi jātu kathaṃ na smaret, anyadapi ca kathaṃ smaret | praṇidhānecchādyapi ca nirviṣayamasya upapannam, mandatādṛktvavedanamapica tasya asmāryasya avedane'saṃvedyam | asaṃvedane ca sarvaṃ sarveṇa tādṛgiti niyamāyogaḥ | evaṃ nibandhavirodhādisaṃbandheṣu api viṣayālābhe tadasaṃvedanaṃ vācyam, smaraṇādeva viṣayalābhe anyonyāśrayam | adṛṣṭasya niyāmakatve praṇidhānādyanupayogaḥ | dṛṣṭakāraṇamadhya eva adṛṣṭaṃ, na śuddhamiti cet, astu tāvadevaṃ tathāpitu bhedavāde'pi adṛṣṭasya jaḍasya adhiṣṭhāpakaṃ cittattvarūpamīśvaramaṅgīkṛtameva | yat ghoṣyate ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ | īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhramevavā || iti | naca cittattvasya deśakālarūpabheda iti sa paramātmaiva smṛteḥ kāraṇam | tanniyatiprabhāvapradarśitastu dṛṣṭādṛṣṭakāraṇaḥ pratibhāsaḥ, ata eva tasya aniyatatvamapi upapannam | susmūrṣāvasare ca jānātyeva ayaṃ śarīrādyasaṃkucitacittattvāntaḥpraveśam, yena ayamindriyārthadeśāt parāṅmukhībhavan guhāntarniveśamiva ātmano manyate | tadguhāpraviṣṭastu paramātmarūpa eva bhūtvā svatantrasturyātītapadaniviṣṭasvātantryaśaktimulāsayan turyapadamadhiśete | tataḥ samavacchāditārthaprakāśarūpāṃ suṣuptātmikāṃ bījabhuvamadhyāste | tato bījādarthaprakāśanamasādhāraṇaṃ (page 13) sattārūpameva | bahīrūpatāṃ tatraiva prāṇavṛttyādau tatprāṇabuddhyādisaṃvidapekṣayā asya nirbhāsayat svapnabhuvi vimṛśati yat, tadetat smarati iti ucyate | nanu bījabhuvi na sa eva arthaḥ sthitaḥ, tat kathaṃ niyatasya smaret | ucyate | tatrāpi hi susmūrṣārūpaṃ svātantryamicchāśaktilakṣaṇameva prapatati | .................................. praṇayasyānatikramāt | yathecchābhyarthitaḥ ..................................... || (sp. kā. 33) iti uktam | tathā icchā api tasyaiva svātantryamiti | tadetaduktaṃ bhaṭṭadivākaravatsena saṃpreṣite cetasi hāritārthajñaptyai mahājñāna bhavatsakāśam | yuktyā yadāvedayasi tvamantastattattvavidvetti vijṛmbhitaṃ te || iti | svairitvaṃ ca saṃvedyamānapraṇidhipūrvake smaraṇe māyāpramāturavalokitam, asaṃvedyamāne'pi praṇidhāvabhyastavinābhāvādivanmāyāpramātureva mantavyam, tasyaiva ca kartṛśabdena vṛttāvabhidhānam | ekatvaṃ ca asyaiva ubhayakālavyāpitvāt | evaṃ svātantryaikatvakartṛtvāni pramukhe māyāpramātari nirbhāsamānāni api saṃkucitasaṃvido'pi asaṃkocaparamārthasaṃvinmayatayā parameśvararūpaparyavasitāni,- ityetat sūtre darśitaṃ sahi itivacasā maheśvaraḥ iti pūrvasūtrāvamarśinā, vṛttau ca uktaṃ vibhoḥ iti | tadetat vivṛtikṛdāha kartṛtaivaca ityādinā | vividhaṃ kṛtvā bhavatīti vibhutvaṃ, natu iha vyāpakatvaṃ deśabhedābhāvāt tasya iha anupayogāt | nanu deśāntaragatamapi etaddeśena smaryate, tat kathaṃ vyāpakatvasya anupayoga iha | satyaṃ, satu vedye śarīrādāvanupraviṣṭo (page 14) deśabhedaḥ | nanu kālabhedo'pi tathaiveti ko viśeṣaḥ | idamapi satyam, kintu kṣaṇikatve saṃvidāṃ na upapadyate smaraṇamiti upakrāntam | kṣaṇikatvaṃ ca kṣaṇabhedātmā kālabheda eva, natu saṃvidāmavayavina iva deśabhedamukhena saugato bhedaṃ bhrūte | tadabhiprāyeṇa ayaṃ kālabheda eva apākṛto vartate, vastutastu deśakālau vedyaśarīrapraviṣṭau vedyaviṣayeṇa smareṇena kroḍīkṛtāveva | yadyapi dehadeśe eva dehakāle eva ca smaraṇamavabhāsate yathāhuḥ antaḥśarīravṛttitvānmanasa ....................... | iti, tathāpi saṃvido na vastuto deśavat kālo'pi kaścit | vedyamukhena kālasparśe deśasparśo'pi samānaḥ, tata eva sarvadeśasparśitvāt vyāpakatvasiddhiradurlabhetyuktaṃ bhaṭṭadivākaravatsapādaiḥ dūrāntideśādigatārkacandra- tārādibāhyaprathayaiva vidmaḥ | vyāpya sthitaṃ viśvamidaṃ vibhuṃ tvāṃ svadehavicchedavimohabhaṅgāt || iti | etadapica vibhutvamaiśvaryeṇa svīkṛtameva | nahi pratihanyamāno deśataḥ kālataḥ svarūpato vā īśane tācchīlyatāddharmyatatsādhukāritvabhāgiti | nanu anubhavasyaiva cedasaṃpramoṣaṇaṃ smaraṇam, tarhi anubhava eva syāt, na smaraṇam | nahi nirvṛttācchādano ghaṭo gaurbhavati | viṣamametat | gorhi ghaṭādarthāntaratvameva jīvitam | nanu na evaṃ smaraṇamanubhavādanyadeva kiṃcit bhavati, apitu anubhavasyaiva punarunmeṣaḥ | tat punarunmeṣe'pi anubhavāmītyeva na kiṃ vyavahāraḥ | ucyate kevalam iti, pravṛttastasmin nīlādike'rthe'vabhāso yeṣāṃ pramātrantarāṇāṃ sarvajñakrimiprabhṛtīnāṃ, taiḥ saha tasmin nīlābhāsāṃśamātre, natu parasparaṃ śarīrādyahantābhāse, (page 15) ya ekībhāvastannīlābhāsaprakāśamātrarūpatvaṃ; tasya prāk pītavedanadaśāyāmabhāvāt tatpītapramātrekatopasaṃhārapūrvakatayā nirmāṇaṃ saṃpādanaṃ, tadeva mukhaṃ dvāramupāyaḥ, tena upāyena yadā asau caitraḥ pramātā maitrādipramātṛbhirnīlābhāsaprakāśanamayairnīlasaṃkocite prakāśabhāge ahaṃ nīlaṃ bhāsayāmi, mama nīlamavabhātītyevaṃrūpe nīlānubhavopalakṣite anubhavitṛrūpe pratyagātmani māyāpramātari tādātmyalakṣaṇena sāyujyenaiva praviśati tatkālabhāvini eva, natu prāṇapuryuṣṭakādiprakāśabhāge anubhavopalakṣite'pi pūrvāparakālānuvartini | nahi asya tatra pramātṛtvena saṃvittiḥ, nāpi paramātmabhāge bhedānavabhāsaprasaṅgāt | etacca vakṣyate tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan | bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || (1|6|7) ityatra | so'yaṃ tadābhāsamātraprathanātmā tatpraveśo'sya pramāturapūrvāvabhāsarūpaḥ svaśarīraprāṇādisthairye'pi pūrvamabhāvāt garbhāt niṣkrāntasya iva idānīṃ jāta iti nirmāṇatayā cakāsadapi na nirmāṇarūpaḥ pūrvaṃ pramātrantararūpatayā bhāvāt | ihaśabdo'nubhaviturabhimāno'yamiti dyotayati | ābhāsaikībhāve'pi na nirapekṣībhavati asau pramātā nirvikalpake niḥśeṣābhāsasaṃvedini sadāśivādipade haṭhādeva praveśena māyaucityānudaye saṃta............ hābhiṣvaktasya pramāturabhinnena arthena hānādeḥ parapratyayanādeśca tāvatā saṃpatteḥ | tadayaṃ grāmya iva lāsyamandirāt nirjigamiṣan dvārapālena vikalpena anugṛhyate māyāprāṅgaṇe nikṣipatā | tatra hi ayamabhilaṣitāt nīlādanyasya atadrūpasya śaṅkākṛtaṃ samāropamapohamānastadapohanārpitaṃ bhedameva bahu manyamānaḥ, tathā apohanaprāṇena niścayena svayaṃ ca paraiśca svocitayā (page 16) goṣṭhyā vyavaharan kṛtakṛtyamātmānaṃ manyate | tacca apohanarūpaṃ niścayanaṃ yadyapi sarvamanubhavakālapaścādbhāvi, tathāpi kiṃcitkālabhedāpahastanena tadanubhavatādātmyenaiva sphurati yena anubhavo'pi asau bhedini eva artha iti abhimānaḥ- idamahamidānīmeva anubhavāmīti | anyathāhi sarvo vikalpaḥ smṛtireva bhavet | evaṃ taditi cet, anubhave khalu vyavahṛte sādhyarūpasya anubhavasyaiva arūḍhau kathamasya siddhatayā parāmarśo bhavet- anvabhūvamiti | naca kālabhedāparāmarśane bhrāntatā kālabhedasya avāstavatvāt | yathāparāmarśaṃ hi vastutathātvamiti vakṣyāmaḥ | tena yadāha bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ anubhavāyante vikalpāḥ iti dharmottaraṃ dūṣayituṃ siddhaṃ siddhatayā vastu nirūpyaṃ na tathā tataḥ | iti, tat svānubhavabāhyamanoṅkāryamati darśayati | kevalamanubhavāyamānatvaṃ pṛthak svaprakāśasaṃvedanasaṃtānavādī samarthayitumaśaktaḥ kāśakuśamavalambamāno'nena anugrāhya iti āstām | yadā tu tamanubhavamācchādanavicchinnaṃ madhye abhimanyate praṇidhānādinā ca punaḥ prabodhitam, tadā kālabhedābhāvāt dvayorapi pramātṛprameyayostulyakālatāyāmapivā kālavaicitryamullāsayati | tathāhi anubhavaṃ tatkālaṃ parāmarśasya arthaniṣṭhatvāt manyamānaḥ etatkālaparāmarśasya pramātṛniṣṭhatāṃ prādhānyena spṛśati idānīṃ bhavata iva mama nīlānubhavo'bhūditi | tadetaducyate sa-iti parāmarśanam | yogī tu atītajñāne'rtha eva prācyaṃ kālamadhiropayati, na anubhave | tadānīṃtanapramātṛkālaspṛgeva hi asau tasya | yadā tu dvayametatsaṃmīlya vikalpayati, tadā pratyabhijñānaṃ so'yamiti | tatra ca ekatarānuvādaikataravidheśca bhedadvayam, samamanuvādāt (page 17) samaṃ vidheśca bhedadvayam,- ityalaṃ bahunā | na tatra apūrvanirmāṇayoge tadanubhava ucyate, nirmāṇakalpasya tu anubhavasya prācyakālasparśe smaraṇamiti | yadyapi anubhavananiścayanasmaraṇa- pratyabhijñānavikalpanaśaktisvātantryalakṣaṇa eva vastutaḥ pramātā, tathāpi tatra tatra bhāge vyapadeśa iti na kiṃcit duḥstham | apiśabdaścaśabdaśca uttarottarākāṅkṣāṃ sūcayantāvasamāptapravāhamekameva cittattvamiti sūcayataḥ | tuśabdaḥ pūrvottarābhyāṃ madhyamasya parāmarśasya smaraṇatānidānaṃ viśeṣaṃ dyotayati | etat sarvaṃ vṛttiṃ vyācakṣāṇa upasaṃharati tat iti | yadevaṃbhūtamanubhūtaprakāśāsaṃpramoṣaṇaṃ vyākhyātam, tat vyaktīkartum āha iti iti saṃbandhaḥ | atra iti māyāpramātari | yadi tu sa- ityetat svīkṛtau pūrvau deśakālau na asya parāmṛśati, apitu nīlaṃ pītamityetāvanmātraṃ, tat, niścayanasmaraṇapratyabhijñānādiviśeṣa- vyapadeśanibandhanāyogādapūrvatānavabhāsācca śuddhameva vikalpanamiti ucyate | uttaratra iti dīrghavṛttordhva ......................... | (2|3|4) ityādau hi ābhāsamātraṃ vastu,- iti vyavasthāpayiṣyāmaḥ || 1 || nanu ca nirviṣayāstāvat vikalpāḥ svalakṣaṇātmano'nanugāmitvena ajanakatvena ca tatra anavabhāsāt, sāmānyādeśca avāstavatvāt, grāhyākārasya ca jñānaikaviśrāntasya grāhakākāravadavikalpyatvāt | vikalpaviśeṣa eva ca smṛtiriti sāpi nirviṣayaiva | ekaviṣayatayā ca ekaṃ saṃvedanatattvamupapipādayiṣitamatra | anubhavasmṛtyorekaṃ svasaṃvedanarūpamekaviṣayatopalambhāt | bhinnasaṃvedanarūpatāyāṃ hi pṛthak svaprakāśamātrarūpatvamekaviṣayatopalambhasya viruddhamiti svabhāvaviruddhopalabdhyā bhinnasaṃvedanarūpatvāt vipakṣāt (page 18) vyāvṛtta eva svasaṃvedanarūpatvena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | sa ca ayaṃ nirviṣayatve atyantāsiddha ityāśaṅkya sūtraṃ bhāsayecca svakāle'rthātpūrvābhāsitamāmṛśan | svalakṣaṇaṃ ghaṭābhāsamātreṇāthākhilātmanā || 2 || sahi iti pūrvasūtrāt sa maheśvaro bhagavān cidātmā pūrvāvabhāsitamarthaṃ tāvat smṛtau parāmṛśati vikalpayatīti upagamyam | tathopagame ca tasya arthasya pūrvadeśakālābhyāmavacchedāt deśakālasaṃkocasāratvācca svalakṣaṇātmanaḥ svalakṣaṇarūpaṃ tamarthaṃ parāmṛśatīti āyātam | parāmarśanaṃ ca prakāśanāntarīyakam | aprakāśamānatāyāṃ hi kiṃ parāmṛṣṭaṃ syāt | aprakāśitaṃ vimṛṣṭaṃ ceti hi andhapadam | parāmarśaśca prakāśasya svabhāva iti svabhāvino'saṃbhave kasya svabhāvo bhavet | parāmarśanena hetunā upalakṣaṇena vā tasya svalakṣaṇasya avaśyaṃbhāvinī bhāsanā | arthāt sāmarthyāt parāmarśanānyathānupapattyā ghaṭābhāsa eva ekākī mārtikatvaunnatyādyanekābhāsayogitvena vā bahuprakāraḥ samastapūrvābhāsasaṃbhinno vā avamṛśyate | sarvaśca asau deśakālābhāsasaṃbhedāt svalakṣaṇībhūtaḥ | atha iti vikalpaṃ dyotayati | nanu yadi so'rthaḥ prakāśate, tadanubhavāt ko bhedaḥ | ka evamāha prakāśate iti | prakāśate kila asau | sahi prācyaḥ kālo'sya avabhāsāṃśe vedyasvīkāriṇi svālakṣaṇyahetuḥ, idānīṃtanaśca smartṛdehaprāṇādigato vartamāno vimarśabhāge | tadetadubhayakālasparśanaṃ vimarśasya-sa-iti | tena bhagavata iva ahamiti, sadāśivasya vā ahamidamiti, anubhavabhuvi vā idamiti na smartuḥ smaraṇaparāmarśaprasaṅgo vedyasya unmeṣāt pṛthaktvāt prākkālatvācca | yadāha svakāle iti | pūrvāvabhāsitaṃ (page 19) ca svakālatyāgena taddeśatyāgena ca ghaṭābhāsamātratayā parāmṛśan saṃkocābhāsavān sāmānyātmakamarthaṃ prakāśayatyeva smṛtivyatiriktaṃ vikalpamātramityapi athaśabdaḥ | tathāca avatāriṇyāṃ vikalpo'pi svīkṛta eva | tasmāt vailakṣaṇyena vā sāmānyalakṣaṇena vā viṣayavattaiva smṛtivikalpādāviti nirviṣayatvāsiddhau sa hetuḥ sthita eva- ekaviṣayatvopalambhāditi sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣepeṇa avatārayati smṛti iti smṛtirūpaparāmarśe pūrvakāladeśādyavacchedavān so'rtho'ntariti indriyabhūmimatikramya sthito'pi bahiriti saṃvidbhāgāt vyatiriktatvena ahantāvibhaktaḥ, ata eva tadityanena vapuṣā parāmṛśyo yo'rthaḥ, tasya sāmārthyāditi parāmarśanānyathānupapattyaiva bhavati prakāśaḥ śuddhavikalparūpavimarśāvasare punaḥ pūrvadeśakālānavacchedena idamitinirdeśyasya | ādigrahaṇāt pratyabhijñotprekṣaṇādhyavasāyādivikalpeṣu api yathāyogaṃ tadidamiti idaṃ taditi tadiva idamiti tadeva idamityādinirdeśyatā mantavyā ubhayataḥ tanmukhau ca vicitrau deśakālāvacchedau | niyatarūpatayā iti avaśyaṃbhāvenetyarthaḥ | smṛtau hi prāgdeśakālayogo'vaśyaṃ sphurati | anyathā vikalpamātraṃ tat bhavet, natu smṛtiḥ | tatsphuraṇe ca ekābhāsasya ābhāsanikurambhasya vā svalakṣaṇataiveti smṛtau svalakṣaṇasyaiva parāmarśastāvat siddhaḥ | sahi iti pūrvasūtrādanuvṛttaṃ prāktanīṃ smartṛtāmāheti vṛttau smṛtiśaktyā iti uktam | siddhena parāmarśena hetunā prakāśanamarthasya sādhayitumāha prakāśasvabhāvaśca iti | cakāro'tra samuccayena nāntarīyakatāṃ hetuṃ prati sādhyasya dyotayan hetuhetumadbhāve viśrāmyati | yasya parāmarśo'rthasya, tasya avaśyaṃ prakāśaḥ | sahi parāmarśaḥ prakāśanasya svabhāvabhūto dharmaḥ prakāśanābhāve niravalambana (page 20) eva kathaṃ bhavet | yathāhi kṛtakasya anityatvaṃ svabhāva iti anityatve nirbhāsamāne kṛtako na nirbhāsa iti bhavati, tathā parāmarśe nirbhāsamāne prakāśaḥ | svabhāvino hi abhāve asya ayaṃ svabhāva iti katham | tataśca svabhāvarūpatvaviruddhamasvabhāvatvamāpatediti svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgabhītyā svabhāvyanābhāsāt vipakṣāt vyāvṛttaṃ svabhāvatvaṃ vyāpakaṃ parāmarśasya svabhāvyābhāse niviśamānaṃ svavyāptaṃ parāmarśamapi tatraiva niveśayatīti | naca vaktuṃ yuktamabodhasyaiva parāmarśaḥ svabhāvo bhavatu,- iti evaṃhi smṛtivikalpādernīlādivadasvaprakāśatvaṃ syāditi bodhasyaiva svabhāvaḥ parāmarśaḥ, bodhaśca prakāśātmā | tadayaṃ svabhāvaheturarthasya parāmarśaḥ prakāśātmā tatsvabhāvatvāditi | ata eva iti vivādābhāvāt | yadyapi bhāvakarmakartṛsaṃkhyādyarthābhidhāyinastiṅaḥ, tathāpi bhāvamākhyātena ācaṣṭe iti sādhyarūpatāṃ dhātvarthasya prādhānyena udrecayantastathā bhavanti | tena kriyaiva teṣāṃ mukhyamabhidheyam | vidhyādau ca liṅ vidhīyamāno dhātvarthopādhibhūtān vidhyādīnavagamayati | pratyayārthakartṛkarmādyupādhitvamapi teṣāṃ dhātvarthopādhitādvāreṇaiva kārakaśaktiyogāt, natu dravyasya sarvato niraṃśasya vidyādidharmāntarasaṃbandhaḥ svata upapadyate | tena vidhyupādhikadhātvarthasādhyamānatodrecanaṃ liṅartha iti darśayati niyogakaraṇalakṣaṇa iti | niyogena niyamena yat karaṇaṃ sādhyamānatvaṃ, tat lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya | ājñārūpasya api niyogasya niyamarūpatayaiva karaṇasaṃbhāvanānirāsābhiprāyavedanameva prāṇitam | maryādāvedanameva hi ājñānam | svayaṃ maryādāṃ jānan parasya tatparasya tatpratyayamutthāpayannājñāpayatītyucyate | agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ityatra hi svargakāmasya ayaṃ (page 21) niyamo juhotyeveti | anyathāhi na sa svargakāmaḥ syāt paramārthataḥ | pathyamanupayuñjāno hi śaktaḥ śāstrā nirastaśca na tattvata ārogyakāmaḥ | kāmanāyāṃ bhavantyāmuttarottaraprayatnakriyāprabhṛtikāryaparamparā avaśyaṃ bhavediti tatkāmaḥ pathyamupayuṅkta eveti liṅarthaḥ | yāvajjivamityatrāpi pratyavāyaparihārakāmo na syāt yadi juhotītyartho'vatiṣṭhate | phalakalpanadainyaṃ na niyogasyetyapi pakṣe yāvajjivanaviśiṣṭabrāhmaṇarūpataiva asya hīyeta yadi na juhoti, tasmāt juhotyevetyevaṃ maryādāyā niyamarūpāyā āvedanameva niyogatattvam | kālaviśeṣaṃ ca abhivyaṅktuṃ yadyapi liṅaḥ sāmarthyaṃ nāsti, tathāpi kriyāyāḥ kālena niyogāyogāt kartṛbhedena deśabhedena ca anabhidhānāt nityapravṛttavartamānasparśo bhāti | naca iyatā pramāṇāntarāgocaratvaṃ yatra dhūmastatrāgnireveti aviśeṣopakramāyāmapi vyāptau kālabhedāsparśe'pi pratyakṣānupalambhavikalpasya ullāsāt | tadvadeva ārogyakāmaṃ pathyopayogayoginaṃ paśyan deśakālakartrābhāsa- viśeṣāntaratiraskāreṇa tatkāmanāyogatadavaśyaṃkaraṇayoḥ kāryakāraṇabhāvamavagacchatīti alamavāntareṇa bahunā | nanu yadi smṛtau prakāśate eva so'rthaḥ; tarhi so'nubhava eva syāt, natu smṛtiriti | maivam | prakāśate hi tadā prakāśaḥ, prakāśate iti tu anubhave | yadyapi prakāśe kālayogo nāsti, tathāpi vedyadehādau niṣikto'sau prakāśastadanukārī māyāpade nirbhāsate iti atitavartamānadehādisahabhāvāt bhūtavartamānavyavahārapātratāṃ spṛśati | prācyadehādisahabhūto'sau smaryamāṇavastugato vimarśamayo'pi prakāśo dehapramātṛmānināmasphuṭatvena abhimānagocaratvameti, sphuṭatvena tu vartamānadehopādhiviśrānto vartamāno dvitīyo vimarśa iti tenaiva asya vyapadeśo (page 22) bhavati smṛtirvikalpa iti | vimarśaviśeṣa eva hi vikalpaḥ iti vakṣyate | tadetadāha kevalam ityādinā | kevalaparādayaḥ śabdāḥ iyadadhikamatra avaśyaparigrāhyamityanena niyamadharmeṇa vākyārthe sattvabhūte viśeṣaṇatāṃ gacchanto liṅga-saṃkhyā- sarvanāmanapuṃsakaikatvābhyāṃ vyavahāryā iti prathamāntā mantavyāḥ, yadivā vākyārtho'pi kriyaiva kārakādiviśeṣaṇābhyāṃ rūṣitaśarīreti kriyāyāmeva śrutāyāmadhyāhṛtāyāṃ vā viśeṣaṇatāmupayanto dvitīyāntāḥ śaktita eva kriyāyāḥ sādhyatvāt | karmatāyāmapi ākhyāte tatsaṃskārāsaṃbhavāt sattvabhūtārthābhidhāyini tadviśeṣaṇe eva tatsaṃskārasaṃkrāntau dvitīyā | saṃkhyāliṅgasarvanāmayogaśca sattvabhūte arthe | sattvabhūtārthasya viśrāntiyuktimadvidvadbhistu vacanamārabdham kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvam ityādi | tadāha iti anubhūtasyāvaśyaṃ prakāśaḥ iti pūrvāvabhāsitatvenaiva prakāśaḥ iti ca yat vyākhyātam, tat vṛttikṛdanena granthena āha anyathā iti na syāt prakāśanam | pūrvaprakāśitatvena tatprakāśanānulagnaḥ kathaṃ parāmarśo bhavet | yadica na bhavet pūrvaprakāśitatvena parāmarśanaṃ, tat sa-iti bhūtaprakāśaparāmarśo na syāt | tena prakāśitasya iti vṛttau prakṛtyarthe ca pratyayārthe ca bharaḥ kartavyaḥ | pratyayasvīkṛto'pica bhūtārthaḥ svasattākāla evaca ityanena vṛttau sphuṭīkṛtaḥ | tena smṛtikāle evaca ābhāsayatīti vṛttiyojanā | nanu cirantanairbhagavatpatañjaliprabhṛtibhiriyat na uktamityāśaṅkya āha eṣa evaca iti | pūrvaprakāśitavimṛṣṭatvenaiva prakāśo yo vimarśane vārtamānike antarvartī samarthitaḥ, sa eva anubhūtasya viṣayasya asaṃpramoṣo'napahāraḥ ucyate | anubhavo'tīto hi atra prakāśabhāvena viṣayasya uktaḥ, asaṃpramoṣaśca vārtamānikaṃ (page 23) tathāparāmarśanam | nanu prakāśasya kālayogābhāvāt
vol M00021 · chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham · lines via source.start/end