chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham
IPVV · M00021
browser-voice readout · four modes in the player bar
atha caturtho vimarśaḥ |
īśvaramaśeṣatāpapraśamanamamṛtadravaṃ sadā vande |
apratighātisvecchāvikāsaviśrāntamamṛtakaramaulim ||
evaṃ jñānam, tataḥ smṛtiḥ, taddvayāntaḥprāṇikā apohanaśaktiriti
yadyapi kramaḥ; tathāpi
athānubhavavidhvaṃse smṛti ..................| (1|2|3)
iti pūrvapakṣe
satyaṃ kintu smṛtijñānaṃ ................. | (1|3|1)
iti siddhānte smṛtireva pūrvaprakrāntā na cet iti sūtritena prasaṅgena
sūcitāt prasaṅgaviparyayādātmeśvarasiddhau sātiśayamabhijñānam |
ata eva gītāsu sā eva prathamamupāttā | tadasyāḥ svadarśane
upapattirabhidhīyate
sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā .................... |
ityādinā
.......................... arthau bhātaḥ pramātari ||
ityantena ślokāṣṭakena | anyathāhi kaścit brūyāt- māstu paradarśane
smṛtirupapāditā, bhavaddarśane'pitu kathaṃ sā upapadyate iti | tatra ekena
tadupapattiruktā | ekena smṛteranubhūtārthaprakāśanasāmarthyamuktam |
(page 2)
anyena anubhavatadviṣayābhyāmekatāparyanta āveśaḥ | turyeṇa
smṛtāvanubhavo viṣayatayā pṛthak na bhātīti | yogijñānenāpi
parānubhavo na pṛthaktayā viṣayavat prakāśyate iti bruvatā pañcamena
tadartha eva draḍhitaḥ | anyena smṛtyā jñānasya pṛthagviṣayīkaraṇaṃ
śaṅkyamānaṃ kālpanikaṃ, na vāstavamiti uktam | smṛtiprasaṅgena
vikalpasya api anubhavena tādātmyaṃ saptamena uktam | antyena
smartavyasmṛtismartṝṇāṃ prasaṅgataśca dṛśyadarśanadraṣṭṝṇāṃ
pāramārthikaikasaṃvittattvaviśrāntirdarśiteti tātparyam | tatra
prathamamupoddhātaḥ samastaśāstrārthapīṭhabandha ityabhiprāyeṇa āha
avataraṇikāyām idānīṃ jñānaprakaraṇena iti | jñānaṃ
smṛtyādirūpaṃ svadarśane ghaṭate ityevaṃ vicāryatvena
prakriyate'dhikriyate'smin, tena | nirūpayiṣyan iti kriyāyāṃ
kriyārthāyāmupapade bhaviṣyati ḷṭ | tena ayamarthaḥ- smṛtyādīnāṃ
sarveṣāṃ svarūpaṃ nirūpayiṣyāmīti hṛdaye gṛhītvā smṛtereva iti
yasyāḥ pūrvopakrāntatā tasyā eva īśvaraśaktirūpatāṃ
pratipādayitumicchan paradarśane sarvathaiva aghaṭamānatvamabhidadhat
prathamaṃ pūrvaṃ saṃbhavamāha anena ślokena granthakṛt
granthakṛdabhinna eva vā tadvimarśaparispandasvabhāvaḥ ślokaḥ |
tāvadgrahaṇaṃ jñānāpohanāderapi anantaraṃ nirūpayiṣyate
svarūpamiti kramaṃ dyotayati | nanu kuto'yamevaṃbhūtaḥ kramaḥ | āha
suspaṣṭaṃ kṛtvā īśvarasvabhāvasya ātmanaḥ siddhau hetutā
smṛteryato'sti, tato'yaṃ kramaḥ | kathaṃ suspaṣṭateti | āha
aśeṣakālānugata iti pūrvānubhavakālaḥ smaraṇakālaśca yāvat bodhena
na vyāptaḥ, tāvat kathaṃ smaraṇam, tau ca na niyatāviti
aśeṣakālānugamastaddvāreṇa āyātaḥ iti nityaprakāśasvabhāvo yo
bodhaḥ, tadātmatattvamiti labdham | evamapica yadi tadavinirbhāgena
anubhūtavastusaṃbhavo
(page 3)
na bhavet, kathaṃ smaraṇamiti sarvākāratālakṣaṇaṃ svātantryamuktam |
yadāha bhaṭṭadivākaraḥ
sarve'nubhūtā yadi nāntararthāstvadātmasātkārasurakṣitāḥ syuḥ|
vijñātavastvapratimoṣarūpā kācitsmṛtirnāma na saṃbhavettat ||
iti | naca iyadeva, yāvat viśvākāratāyāmapi prakāśarūpatvāparihāṇiḥ |
kasyacideva bhāvabhāgasya unmajjanā, anyeṣāṃ nimajjaneti bahuśākhe
vaicitrye yadasya nityabodhasvabhāvasya ātmanaḥ
svātantryametadaiśvaryamanantaśākhamiti yāvat sādhayitavyaṃ, tat
smṛtiśaktyā siddhyatīti yuktaṃ spaṣṭatvam |
sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā parato'pi san |
vimṛśansa iti svairī smaratītyapadiśyate || 1 ||
atra ca pūrvānubhūta iti sūtrārdhamaśeṣakālānugataśabdena
saṃkṣepārthanirūpaṇena avatāritaṃ svatantrāvabodha ityādinā | sa
maheśvaraḥ pratyagātmatāṃ svātmani bhāsayamāno yadvivṛtirbhaviṣyati
cinmayasya īśvarasyaivahi iti | atra pratyagātmatādaśāyāṃ tathā
anekakālatopacāropacaryamāṇaḥ parato'pi
pūrvānubhavakālādanyasminnapi smaraṇavartamānakāle
saṃskāraprabodhadhāmani pūrvānubhūtārthopalabdhaiva yato bhavati-
natu tadasya pūrvārthopalabdhṛtvaṃ vicchidyate- tato bhavanāt hetostathaiva
pūrvāparobhayakālāvalambanaucityādāgatena sa ityanena vimarśanena
tamarthaṃ vimṛśati | anantabhāvānubhavitṛtve'pi tameva kasmāditi na
vācyam, yataḥ sa svairī svatantraḥ | sadṛśādṛṣṭapraṇidhānādyapi hi
tasyaiva svātantryāt niyativijṛmbhā | sa-ityasya vimarśasya pūrvāparau
kālau parasparagalitāvapi cidrūpe ca animagnāvapi santau parasparaṃ
cidrūpe ca nimagnau taṃ ca arthaṃ
(page 4)
cidrūpe sphurantamapi adhikamiva abāhyamapi bāhyamiva parāmṛśataḥ |
parameśvarasvātantryameva jīvitamityapi svairipadam | smaraṇaśaktireva hi
paramaṃ svātantryam | yadāha divākaravatsaḥ dhyānādibhāvaṃ
smṛtireva labdhvā cintāmaṇistvadvibhavaṃ vyanakti | iti | hiḥ iti sakalaṃ
smaraṇaprakaraṇaṃ hetutayā dyotayati | yasmāt sa svairī maheśvaraḥ
evaṃbhūtaḥ sannucyamānavakṣyamāṇanyāyāt smarati
ityetadvyavahārabhājanamiti anvayo'yamupapannaḥ, tasmāt na cet iti
pūrvasūtroktaḥ prasaṅgarūpatvena vyatireko yuktaḥ | anyathā
ātmābhāvaprayukto'yaṃ teṣāṃ smṛtyādīnāmabhāva iti kathaṃ bhavet
| nahi bhavati ghaṭābhāvādaṅkurābhāva iti | tasmāt yuktaḥ
prasaṅgarūpatayā ayaṃ vyatirekaḥ iti | hiśabdena samastasya
etatprakaraṇārthasya hetutāṃ dyotayan pūrvaprakaraṇena saha etat
prakaraṇaṃ saṃgamitaṃ karoti,- iti sūtrārthaḥ | tasya ekasya
pūrvānubhūtatvena yaḥ pratyavarśaḥ sa iti ubhayakālasaṃsparśī atra
iti prāṇapuryaṣṭakadehādau saṃkucitasya
pūrvānubhūtārthāsaṃpramoṣarūpā smṛtirnāma vyāpāraḥ iti
saṃbandhaḥ | ekatvāt hi sa ubhayakālaspṛk | kartṛtaiva ca vibhutā
svairitvamiti vṛttiyojanā | nanu bodhātmano nityasya kālayogo nāsti,
tatkṛtaśca ayaṃ vyavahāraḥ parato'pi astīti tadākṣiptaśca pūrvamapi
astīti tau kathaṃ bodhātmani syātāṃ, yena parato'pi san iti sūtraṃ
taddhṛtiśca paścādapi iti | atha ucyate pūrvānubhūtārthopalabdhā
ityetadviśeṣaṇake parato'stīti vyavahāro viśeṣye'nupapadyamāno
viśeṣaṇāṃśamāśliṣyati yathā satatavāhitvenāna.... tadhāmanyapi
bhūmaṇḍale vyapadiśyate mahadāścaryaṃ satatamapi idaṃ pravahat
kṛtayugocitaśāstravyavahāraṃ bhūmaṇḍalaṃ tiṣṭhatīti | bhavedevam,
yadi upalabdhṛtārūpamapi
(page 5)
viśeṣaṇaṃ kālavyavahāraṃ saheta | naca sahate bodhāvyatirekādeva |
etadāśaṅkamānaḥ pariharati sautraṃ ca arthapadaṃ vivṛṇoti | apiśabdaḥ
pūrvapakṣatāṃ saptamyā anūdyamānasya sūcayati | anūdyamāne ca
hetutayā anūditamapi ātmano nityatvamarthāt pūrvapakṣopayogitvena
ākṣiptaṃ mantavyam | anyathā bodhaikarūpasya api arthānubhavasya ceti
nipātadvayena ubhayaniṣṭhaṃ pūrvapakṣāt vyavahāraṃ kathaṃ
siddhānte samarthayeta | nyāyyaṃ ca etat pramātaryapi kālavyavahārasya
loke'valokitasya avaśyasamarthyatvāt | tena
nipātadvayamasaṃbhāvanādyotakaṃ vyākhyāya arthānubhava eva
kālavyavahārasamarthanamidamiti na bhramitavyam | tena iti bodhena | te iti
anubhūyamānāḥ | tathā iti svarūpādavibhaktā api
bodhasvātantryaprakāreṇa nirmitavibhaktatāmiva āpāditāḥ, ata eva
vicitraṃ kṛtvā bhinnā bodhācca anyonyaṃ ca, tata eva deśakālaviśeṣaṇā
ye arthāḥ, taiḥ prakāśamānairyaḥ uparāgaḥ, tena hetunā
ahamityantarmukhatayā iva nīlaboddhā ahamityevaṃ bahirmukhatā api
avabhāsate | anubhavaśca tadīya eva bahirmukhaḥ svabhāvo nīlabodha iti |
tatra bodhasvātantryāt nīlaṃ paśyeyaṃ tāvaditi antaḥkalpanāpūrvakaṃ
bāhyanīlāvabhāsanam | tatpūrvaṃ ca antaḥkalpanamiti bījāṅkuravadetat |
tataśca arthoparāgādarthagatau deśakālau pramātāraṃ ca anubhavaṃ ca
āviśantau lakṣyete | tatra ahaṃ nīlaṃ tadā apaśyamiti hi tritayamapi
tadāviṣṭaṃ bhāti | ata eva iti śaṅkitaṃ pūrvapakṣamarthaśabdopādāne
hetutvena upajīvati | nanu arthasya tau bhavantau tatsākṣibhūtaṃ
saṃvedanamāśliṣyataḥ iti kā bhāṣā | āha arthaviṣaya iti apica asya
anantaraṃ yadyapi upalabdhṛtāyā artho viṣayaḥ, tathāpi sā viṣayataiva
prakāśamānatākhyā
(page 6)
svayamasatī prakāśamananupraviśataḥ kathamiti prakāśo'nayā
svīkartavyaḥ, naca tanmukhaprekṣitayā śuddhavidyocitena vapuṣā yena
deśakālocitaṃ śambaramujjhantī satī bhāseta, kintu veśyayā iva
māyāprabhāveṇa svamukhaprekṣiṇaṃ taṃ kurvatyā yena
taddeśakālavyājaṃ so'pi na na aṅgīkuryāditi darśayati arthākāra iti
natu anubhavitṛrūpatā arthasya śaṅkyeti yāvat | tṛcāpi iti pratiṣiddho'pi
samāso'tra vaktavyavastuśraddhayā kṛtaḥ | samāse hi vṛttipadārtho
vṛttyarthe pāṃsuriva udake miśrībhavan tatkāluṣyarūṣaṇāṃ tatra
avabhāsayati | naca atyantamalākṣaṇiko'yaṃ śabdaḥ, yena
apaśabdatvādavācakatve kāpuṣkalatvakathā vaktavyasya | tadāha
jñāpakāt iti sūtrāpekṣāt tatprayojako jātivācakatvāt ityādeḥ | kvacit
iti śiṣṭaprayukte | sārvatrika iti jñāpake tṛjakābhyām iti (2|2|15)
niṣedho'navakāśaḥ syāt | nanu śiṣṭaprayukto'yamiti kuto niścayaḥ,-
ityāśaṅkya āha tṛnnantena vā iti tācchīlyādinā hi
māyāpadamavadyotitataraṃ syāt | bhartrīśvarācāryastu vacanavārtike
śeṣaṣaṣṭhīsamāsasya na niṣedhaḥ iti nyarūpayat | arthoparāgatve
kālavyavahāra ityetat viparyāsayitumākṣipati nanu iti
kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4)
iti vakṣyate | tatra ca ayamarthaḥ- tiṣṭhati sthāsyati tasthau ghaṭa ityatra
kālavyavahāre ābhāsanasya avicchedaḥ ityayaṃ hetuḥ
saṃbhāvanāvicchede | ābhāsanaṃ ca anubhavaḥ | tadanubhavo dvāramatra
| sa eva yāvat na kālena spṛṣṭaḥ, tāvat kriyāntaranibandhano'pi
kālavyavahāro na bhavati | iha tu anubhavakriyāyāṃ sākṣādeva
asāvupakrāntaḥ- anubhūtaḥ pūrvamartha iti | tadanubhavasyaiva
(page 7)
mukhyaḥ kālasparśo vaktavyaḥ, tanmukhena ca viṣayasya, natu viparyayo
yuktaḥ | sādhyasvabhāve kriyātmani tiṅantavācye viśrāntaḥ kālo
nirbhāsate, tadetadaṅgīkārapūrvakaṃ samarthayate satyam iti | nanu yadi
satyametadasmaduktaṃ, kathaṃ tarhi tvayā uktam- arthoparāgakṛtau
saṃvedane deśakālau- ityāśaṅkya āha kintu iti | na etāvadetat, anyo'pi
asti viśeṣaḥ, sa praśnayogyaḥ | taṃ darśayati anādinidhanasya iti | yadyapi
anubhava eva kālaprathāyā bījam, tathāpi na asāvantarmukhena
saṃvidekarūpeṇa vapuṣā tathāsarūpatāyāstatra abhāvāt | bahirmukhaṃ
ca asya rūpameṣaṇīya- jñeya- kāryarūpamarthameva pradhānīkṛtya
bhavatīti tātparyam | padārthastu- cidrūpasya prakāśamātraikarūpasya
ādyantavyavahāro na upapadyate prakāśābhāve tasya asiddheḥ, tatsiddhau
vā prakāśābhāvāyogāt | yathoktaṃ
natu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt || (sp. kā. 16)
iti | tasya hi lope sati akartṛka eva upalambho na saṃbhavati iti sa lopa eva
kathaṃ vyavahāryaḥ, anyena cittattvena vyavahariṣyate iti cet, cidrūpatve
kathamanyat tat bhavet | anyatve vā tasya aprakāśatvāt
tatkartṛkamupalambhanaṃ kutaḥ | tadetadāha ekagrahaṇena | nanu ahaṃ
pūrvaṃ na abhūvamiti asti dhīḥ, satyam | tataścittattvādanyasya
dehāderanupalabhyamānatvaṃ cittattvasya kathamādinidhane vyavasthāpayet
| naca cidrūpaṃ sāṃkhyadarśane iva udāsīnaprāyaṃ yuktaṃ
paricchinnaprakāśatvena nīlādivadacidrūpatāprasaṅgāt | yathoktaṃ
mayaiva-
paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam |
jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate || (bo. pṃ. 8)
(page 8)
iti | aparicchinnaprakāśatvaṃ ca prakāśane svātantryamahamiti
mahatsaṃrambhātmā pratighātaśūnyo vimarśaḥ, tadevaca asya
sarvaśaktitvam | sarvaśaktitvādeva antarvyavasthitamapi cinmātrarūpaṃ
bhāvajātaṃ svaśaktiprapañcamayaṃ
svarūpasaṃkocanāvabhāsanapuraḥsaraṃ svataśca anyonyataśca
vibhaktamiva nirbhāsatāmiti amunā api rūpeṇa prakāśamānaḥ
svātantryāpratighātāt bhāvabhedanirmāteti ucyate | tadasya nirmātṛtvaṃ
māyā nāma śaktiḥ | tasyāḥ padaṃ viṣayo nirmeyalakṣaṇaḥ
pramātṛprameyarāśirūpaḥ saṃsāraḥ | tatra iti māyāviṣaye bhagavataḥ
saṃbandhinyāḥ kartṛśakteḥ kālakramāvabhāsanaṃ nāma vyāpāraḥ,
natu śuddhasaṃvinmātratve tadavabhāsanam | tathāhi yaḥ kālakramo
vyavahārasiddhaḥ- idaṃ bhātaṃ, na bhāti bhātyekarasaṃ, bhāsiṣyate-
ityādirbhūtādirūpo bhāvānāmanyonyāsahabhāvena
upalabhyamānatvaṃ, tattvasya yadavabhāsanam; yat saṃvida itthaṃ
vimarśanamapratihataṃ, yadahamamunā api rūpeṇa itthaṃ
prakāśeyetyevaṃrūpaśca vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyāḥ
parameśvarasvātantryaśakteḥ, sā kālotthāpakatvāt bhagavataḥ
kālaśaktiriti ucyate
avyāhatakalāṃ yasya kālaśaktimupāśritaḥ |
ityādau | tataḥ sopānapadapaṅktyā saiva svātantryaśaktiravarohantī etena
asahaprathanena pramātṛprameyarāśinā ahaṃ prakāśe ityevaṃrūpatāṃ
prāptā artharāśau karmaṇi kṛtapadabandhā avabhāsayati
smaratītyevaṃprāyeṇa kriyātmanā prathate | saca kriyātmā prādhānyena
pratibhāsamānaḥ kālaśaktirūpeṇa prācyena vapuṣā anuviddha eva bhāti
uttararūpasphuṭasphuraṇe'pi pūrvasya rūpasya jīvakalpasya avaśyaṃ
sphuraṇāt | kevalamapradhānatayā tasya prathanamiti
viśeṣaṇatvamupasarjanatvāt | tena kālākhyayā śaktyā yaḥ samutthāpitaḥ
prathāyāmasahabhāvo
(page 9)
nāma kramaḥ, tena vicitrīkṛtā bhūtādikālānuviddhā
avabhāsanālakṣaṇā kriyā | nanu avabhāsanaṃ sṛṣṭirnirmāṇakriyā
kartṛśaktiśca kathaṃ sṛṣṭikramā kriyā syāt | naitadāśaṅkanīyaṃ
yasmāt kartṛśaktireva avabhāsanā | svātantryādeva hi bhagavato bhāsante
bhāvāḥ | sāca māyāpramātṛsaṃvedanopadeśanādiṣu
avaśyaṃbhāvinā krameṇa nirūpyamāṇā kriyeti ucyate | evaṃ hi
tatsvātantryaṃ nirūpyate- bhagavān ahamiti antārūpāt
saṃvedakātmanaḥ icchāśaktāveṣaṇīyatvena sthitān bhāvanayā hi
sphuṭatayā parāmṛśyatvena śrīmatsadāśivabhuvi yattacchabdavācyān
padārthān bahīrūpatayā prakāśapṛthaktvena idamiti avabhāsayitumicchati
| naca sā asya icchā pratihanyate, apitu tathā prakāśayati |
evamantarbahīrūpatvena asahabhāvaprakāśanāt kramikā avabhāsanā
yataḥ, tena nirūpaṇāvasare sā kriyeti ucyate | kumbhakṛtāpica etadeva
kumbhakaraṇaṃ- yadabhinavatvena avabhāsanam | tadapica kartṛśaktereva
icchopakramatvena apratihatabahiravabhāsanāvasānatvena
kramikatāprathanam | tadāha nānyat iti | vakṣyate iti
itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21)
iti | kumbhakārāderapica etadeva karaṇam- yat parameśvarasya
saṃvidrūpasya tathā avasthānaṃ, na anyat kumbhakārasaṃvido'pi
bhagavato'nanyatvāt | na kevalamanubhavanirmāṇalakṣaṇamanavaratayā
paramārthāhantārasapratyayamayyā idantayā bhāsanaṃ
parameśvarasaṃvedanaśaktyā, yāvat smaraṇarūpamapīti
prakṛtamanusarati smṛtikriyāpi iti asyaiva iti sarvaśakticittattvameva |
asyāmapi kartṛ kriyātvaṃ ca kramikatayeti tāṃ darśayati antaḥsthita
(page 10)
iti tamaḥpaṭalena avacchādita iva | antariti pratyagātmarūpe
dehaprāṇapuryaṣṭakaśūnyāvacchedini saṃvittattve yaḥ sthitaḥ
pūrvānubhūtaḥ prāktanaprakāśaparāmarśarūpayā idantayā
upalakṣito'rthastasya yo vimarśastamo'pasāraṇena sphuṭīkaraṇaṃ, tatra
yā icchā; saiva upakramaḥ prārambho yasyā bahiriti, tata eva
saṃkucitasaṃvidrūpāt vedakāt pṛthagbhāvena sphuṭavedyatvena
yo'dhunā vimarśaḥ, sa yataḥ prākkālabhāvinā vimarśena
prakhyānubhavasvabhāvaprakāśajīvitena militaḥ, tataḥ sa-ityevaṃrūpeṇa
śabdena āviṣṭaḥ ubhayakālasparśitāyāmapi
pūrvakālasparśapradhānaḥ prakāśate, natu na prakāśate
ityevaṃsvabhāvaḥ, so'vasānaṃ paryanto yasyāḥ, sā smṛtikriyā api
bhagavatkartṛkaiveti pratyagātmāpekṣayā atra antarbahirbhāvo mantavyaḥ,
natu īśvarasadāśivaśivāpekṣayā | tatra yā ahantāprādhānyena viśvasya
sphuraṇe tadvahirbhāvāvabhāse smṛtirniyataviṣayā, sā kathaṃ bhavet |
nirmāṇaṃ ca tat syāt, na smaraṇam | pūrvānubhūtasya arthasya yaḥ
prācya eva prakāśaḥ, tadarthaviṣayā bodhasya bahirmukhatā, tasya
pramuṣitasya api tamasā avacchāditasya iva samyak nirmūlatvena
apramoṣaṇaṃ nātyantamapahāraṇam | nanu asaṃpramoṣa iti
tatrabhavadanantabhaṭṭārakādiprayuktaṃ ghañaṃ tyaktvā lyuṭi ka ādaraḥ
| āha- kartṛvyāpāratā iti | ata eva hi napuṃsakatvamasya
siddhatādharmayoge'pi sādhyarūpānapahastanena
madhyamapadaviśrānteḥ kriyāviśeṣaṇapadavat | nanu yastasya siddhatā iti
sāmānyoktau kuto'yamasya viśeṣaḥ | rūḍheḥ iti | kartaryapi hi
tṛjādivadākhyātaṃ vidhīyamānaṃ sādhyamānatāṃśaṃ
pradhānīkaroti śaktivaicitryāt | tathāhi avyayakṛtāṃ
sādhyāṃśaprādhānyāt tadyoge kṛtvor'thaprayoga ityādi nirṇītaṃ
paramaguruṇā patañjalinā |
(page 11)
tathā ca kṛdabhihitaḥ ityatra dravyavat kriyāvat cetyetat
bahutaraguṇavimardavaicitryavat vibhajanīyam,- iti alamavāntareṇa | nanu
smarāmyahaṃ kṛśo bubhukṣito duḥkhī kaśmīropabhogasubhagaṃ
sthūlaṃ śarīraṃ dadhyodanasya tṛptiṃ nirātaṅkatāsukhaṃ ceti
śarīrādereva smartṛtvaṃ bhāti, tat kathaṃ sūtravṛttyorbhagavataḥ
smartṛtvamuktam, tadanusāreṇa ṭīkāyāmapi | āha cinmayasyaiva hi iti |
hiśabdo'sya arthasya hetutāmācakṣāṇaḥ sādhyatvaṃ pūrvoktasya
darśayan pūrvapakṣāśaṅkāṃ dyotayati | pūrvoktaśca arthaḥ
smṛtikriyāpi ityādiḥ avasānā ityantaḥ, śiṣṭaṃ tu vṛttivyākhyānam |
cinmayasya iti śarīrādāvapi vedyāṃśe jaḍe śvātantryarahite kā
smartṛtā, cidaṃśastu na bhagavato bhidyate iti evakāraḥ | nanu cidrūpaṃ
sarvataḥprakāśarūpaṃ sarvārthakroḍīkāri, tatrāpi kathaṃ smaraṇam,
anubhūtamavacchāditaṃ prabuddhamiti hi arthatattvasya
prakāśanaikasāratāyāṃ kathaṃ bhavet | ucyate samāropitasvātantrye iti
śarīrasya avasthāpariṇāmapākajotpattyādinā atyantabhedāt na
smartṛtvena upādānam | śūnyasya api vyavahārātītasya smartṛtā na
bhāti, pramātṛtvena hi na ado'bhimanyate loke | prāṇapuryaṣṭakayostu
asaṃcetyabhedatvādanuyāyitve smartṛtvamucitam, tatsaṃbandhāt tu
śarīrāderapi tathā smartṛtvena astu avabhāsaḥ, samāropitaṃ svātantryaṃ
yatra puryaṣṭakādau, tatra sati tadrūpatāmātmani
svīkurvannanubhavasmaraṇavikalpanāni jñānasmṛtyapohanaśabdavācyāni
saṃpādayati,- iti saptamīprayogeṇa atra iti vṛttipadaṃ vyākhyātam |
prathamapāṭhastu anārṣatvādupekṣyaḥ | nanu mā bhūt dehādeḥ
smartṛtvam, anubhavaḥ saṃskāraḥ smṛtiriti tu jñānamālaiva
upādānopādeyabhāvena bhaviṣyatīti āha natu iti vastūnām iti
svalakṣaṇarūpatvena
(page 12)
anyonyarūpaviṣayasaṃsparśaśūnyānāmityarthaḥ | yena iti
kāryakāraṇabhāvena hi viṣayasya bhedaḥ pūrvaṃ coditaḥ
dṛksvābhāsaiva ............................. | (1|3|2)
iti | tadiha codyaṃ na avatarati | ata eva iti etameva
viṣayabhedacodanāvakāśābhāvaṃ hṛdaye abhisandhāyetyarthaḥ |
svenaiva īraṇaṃ yasya, svasyaiva īraṇaṃ yena, svameva īraṇamasyeti
vyatiriktāpekṣānirāsaḥ | māyāpramātā hi yadi smaret, sa mūrcchitamapi
jātu kathaṃ na smaret, anyadapi ca kathaṃ smaret | praṇidhānecchādyapi ca
nirviṣayamasya upapannam, mandatādṛktvavedanamapica tasya asmāryasya
avedane'saṃvedyam | asaṃvedane ca sarvaṃ sarveṇa tādṛgiti niyamāyogaḥ
| evaṃ nibandhavirodhādisaṃbandheṣu api viṣayālābhe tadasaṃvedanaṃ
vācyam, smaraṇādeva viṣayalābhe anyonyāśrayam | adṛṣṭasya
niyāmakatve praṇidhānādyanupayogaḥ | dṛṣṭakāraṇamadhya eva
adṛṣṭaṃ, na śuddhamiti cet, astu tāvadevaṃ tathāpitu bhedavāde'pi
adṛṣṭasya jaḍasya adhiṣṭhāpakaṃ cittattvarūpamīśvaramaṅgīkṛtameva |
yat ghoṣyate
ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhramevavā ||
iti | naca cittattvasya deśakālarūpabheda iti sa paramātmaiva smṛteḥ
kāraṇam | tanniyatiprabhāvapradarśitastu dṛṣṭādṛṣṭakāraṇaḥ
pratibhāsaḥ, ata eva tasya aniyatatvamapi upapannam | susmūrṣāvasare ca
jānātyeva ayaṃ śarīrādyasaṃkucitacittattvāntaḥpraveśam, yena
ayamindriyārthadeśāt parāṅmukhībhavan guhāntarniveśamiva ātmano
manyate | tadguhāpraviṣṭastu paramātmarūpa eva bhūtvā
svatantrasturyātītapadaniviṣṭasvātantryaśaktimulāsayan
turyapadamadhiśete | tataḥ samavacchāditārthaprakāśarūpāṃ
suṣuptātmikāṃ bījabhuvamadhyāste | tato
bījādarthaprakāśanamasādhāraṇaṃ
(page 13)
sattārūpameva | bahīrūpatāṃ tatraiva prāṇavṛttyādau
tatprāṇabuddhyādisaṃvidapekṣayā asya nirbhāsayat svapnabhuvi vimṛśati
yat, tadetat smarati iti ucyate | nanu bījabhuvi na sa eva arthaḥ sthitaḥ, tat
kathaṃ niyatasya smaret | ucyate | tatrāpi hi susmūrṣārūpaṃ
svātantryamicchāśaktilakṣaṇameva prapatati |
.................................. praṇayasyānatikramāt |
yathecchābhyarthitaḥ ..................................... || (sp. kā. 33)
iti uktam | tathā icchā api tasyaiva svātantryamiti | tadetaduktaṃ
bhaṭṭadivākaravatsena
saṃpreṣite cetasi hāritārthajñaptyai mahājñāna bhavatsakāśam |
yuktyā yadāvedayasi tvamantastattattvavidvetti vijṛmbhitaṃ te ||
iti | svairitvaṃ ca saṃvedyamānapraṇidhipūrvake smaraṇe
māyāpramāturavalokitam, asaṃvedyamāne'pi
praṇidhāvabhyastavinābhāvādivanmāyāpramātureva mantavyam, tasyaiva
ca kartṛśabdena vṛttāvabhidhānam | ekatvaṃ ca asyaiva
ubhayakālavyāpitvāt | evaṃ svātantryaikatvakartṛtvāni pramukhe
māyāpramātari nirbhāsamānāni api saṃkucitasaṃvido'pi
asaṃkocaparamārthasaṃvinmayatayā parameśvararūpaparyavasitāni,-
ityetat sūtre darśitaṃ sahi itivacasā maheśvaraḥ iti
pūrvasūtrāvamarśinā, vṛttau ca uktaṃ vibhoḥ iti | tadetat vivṛtikṛdāha
kartṛtaivaca ityādinā | vividhaṃ kṛtvā bhavatīti vibhutvaṃ, natu iha
vyāpakatvaṃ deśabhedābhāvāt tasya iha anupayogāt | nanu
deśāntaragatamapi etaddeśena smaryate, tat kathaṃ vyāpakatvasya
anupayoga iha | satyaṃ, satu vedye śarīrādāvanupraviṣṭo
(page 14)
deśabhedaḥ | nanu kālabhedo'pi tathaiveti ko viśeṣaḥ | idamapi satyam, kintu
kṣaṇikatve saṃvidāṃ na upapadyate smaraṇamiti upakrāntam |
kṣaṇikatvaṃ ca kṣaṇabhedātmā kālabheda eva, natu saṃvidāmavayavina
iva deśabhedamukhena saugato bhedaṃ bhrūte | tadabhiprāyeṇa ayaṃ
kālabheda eva apākṛto vartate, vastutastu deśakālau vedyaśarīrapraviṣṭau
vedyaviṣayeṇa smareṇena kroḍīkṛtāveva | yadyapi dehadeśe eva dehakāle
eva ca smaraṇamavabhāsate yathāhuḥ
antaḥśarīravṛttitvānmanasa ....................... |
iti, tathāpi saṃvido na vastuto deśavat kālo'pi kaścit | vedyamukhena
kālasparśe deśasparśo'pi samānaḥ, tata eva sarvadeśasparśitvāt
vyāpakatvasiddhiradurlabhetyuktaṃ bhaṭṭadivākaravatsapādaiḥ
dūrāntideśādigatārkacandra-
tārādibāhyaprathayaiva vidmaḥ |
vyāpya sthitaṃ viśvamidaṃ vibhuṃ tvāṃ
svadehavicchedavimohabhaṅgāt ||
iti | etadapica vibhutvamaiśvaryeṇa svīkṛtameva | nahi pratihanyamāno
deśataḥ kālataḥ svarūpato vā īśane
tācchīlyatāddharmyatatsādhukāritvabhāgiti | nanu anubhavasyaiva
cedasaṃpramoṣaṇaṃ smaraṇam, tarhi anubhava eva syāt, na smaraṇam | nahi
nirvṛttācchādano ghaṭo gaurbhavati | viṣamametat | gorhi
ghaṭādarthāntaratvameva jīvitam | nanu na evaṃ
smaraṇamanubhavādanyadeva kiṃcit bhavati, apitu anubhavasyaiva
punarunmeṣaḥ | tat punarunmeṣe'pi anubhavāmītyeva na kiṃ vyavahāraḥ |
ucyate kevalam iti, pravṛttastasmin nīlādike'rthe'vabhāso yeṣāṃ
pramātrantarāṇāṃ sarvajñakrimiprabhṛtīnāṃ, taiḥ saha tasmin
nīlābhāsāṃśamātre, natu parasparaṃ śarīrādyahantābhāse,
(page 15)
ya ekībhāvastannīlābhāsaprakāśamātrarūpatvaṃ; tasya prāk
pītavedanadaśāyāmabhāvāt tatpītapramātrekatopasaṃhārapūrvakatayā
nirmāṇaṃ saṃpādanaṃ, tadeva mukhaṃ dvāramupāyaḥ, tena upāyena
yadā asau caitraḥ pramātā
maitrādipramātṛbhirnīlābhāsaprakāśanamayairnīlasaṃkocite
prakāśabhāge ahaṃ nīlaṃ bhāsayāmi, mama nīlamavabhātītyevaṃrūpe
nīlānubhavopalakṣite anubhavitṛrūpe pratyagātmani māyāpramātari
tādātmyalakṣaṇena sāyujyenaiva praviśati tatkālabhāvini eva, natu
prāṇapuryuṣṭakādiprakāśabhāge anubhavopalakṣite'pi
pūrvāparakālānuvartini | nahi asya tatra pramātṛtvena saṃvittiḥ, nāpi
paramātmabhāge bhedānavabhāsaprasaṅgāt | etacca vakṣyate
tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan |
bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || (1|6|7)
ityatra | so'yaṃ tadābhāsamātraprathanātmā tatpraveśo'sya
pramāturapūrvāvabhāsarūpaḥ svaśarīraprāṇādisthairye'pi
pūrvamabhāvāt garbhāt niṣkrāntasya iva idānīṃ jāta iti nirmāṇatayā
cakāsadapi na nirmāṇarūpaḥ pūrvaṃ pramātrantararūpatayā bhāvāt |
ihaśabdo'nubhaviturabhimāno'yamiti dyotayati | ābhāsaikībhāve'pi na
nirapekṣībhavati asau pramātā nirvikalpake niḥśeṣābhāsasaṃvedini
sadāśivādipade haṭhādeva praveśena māyaucityānudaye saṃta............
hābhiṣvaktasya pramāturabhinnena arthena hānādeḥ parapratyayanādeśca
tāvatā saṃpatteḥ | tadayaṃ grāmya iva lāsyamandirāt nirjigamiṣan
dvārapālena vikalpena anugṛhyate māyāprāṅgaṇe nikṣipatā | tatra hi
ayamabhilaṣitāt nīlādanyasya atadrūpasya śaṅkākṛtaṃ
samāropamapohamānastadapohanārpitaṃ bhedameva bahu manyamānaḥ,
tathā apohanaprāṇena niścayena svayaṃ ca paraiśca svocitayā
(page 16)
goṣṭhyā vyavaharan kṛtakṛtyamātmānaṃ manyate | tacca apohanarūpaṃ
niścayanaṃ yadyapi sarvamanubhavakālapaścādbhāvi, tathāpi
kiṃcitkālabhedāpahastanena tadanubhavatādātmyenaiva sphurati yena
anubhavo'pi asau bhedini eva artha iti abhimānaḥ- idamahamidānīmeva
anubhavāmīti | anyathāhi sarvo vikalpaḥ smṛtireva bhavet | evaṃ taditi cet,
anubhave khalu vyavahṛte sādhyarūpasya anubhavasyaiva arūḍhau
kathamasya siddhatayā parāmarśo bhavet- anvabhūvamiti | naca
kālabhedāparāmarśane bhrāntatā kālabhedasya avāstavatvāt |
yathāparāmarśaṃ hi vastutathātvamiti vakṣyāmaḥ | tena yadāha
bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ anubhavāyante vikalpāḥ iti dharmottaraṃ
dūṣayituṃ
siddhaṃ siddhatayā vastu nirūpyaṃ na tathā tataḥ |
iti, tat svānubhavabāhyamanoṅkāryamati darśayati |
kevalamanubhavāyamānatvaṃ pṛthak svaprakāśasaṃvedanasaṃtānavādī
samarthayitumaśaktaḥ kāśakuśamavalambamāno'nena anugrāhya iti
āstām | yadā tu tamanubhavamācchādanavicchinnaṃ madhye abhimanyate
praṇidhānādinā ca punaḥ prabodhitam, tadā kālabhedābhāvāt dvayorapi
pramātṛprameyayostulyakālatāyāmapivā kālavaicitryamullāsayati |
tathāhi anubhavaṃ tatkālaṃ parāmarśasya arthaniṣṭhatvāt manyamānaḥ
etatkālaparāmarśasya pramātṛniṣṭhatāṃ prādhānyena spṛśati idānīṃ
bhavata iva mama nīlānubhavo'bhūditi | tadetaducyate sa-iti parāmarśanam |
yogī tu atītajñāne'rtha eva prācyaṃ kālamadhiropayati, na anubhave |
tadānīṃtanapramātṛkālaspṛgeva hi asau tasya | yadā tu
dvayametatsaṃmīlya vikalpayati, tadā pratyabhijñānaṃ so'yamiti | tatra ca
ekatarānuvādaikataravidheśca bhedadvayam, samamanuvādāt
(page 17)
samaṃ vidheśca bhedadvayam,- ityalaṃ bahunā | na tatra
apūrvanirmāṇayoge tadanubhava ucyate, nirmāṇakalpasya tu anubhavasya
prācyakālasparśe smaraṇamiti | yadyapi anubhavananiścayanasmaraṇa-
pratyabhijñānavikalpanaśaktisvātantryalakṣaṇa eva vastutaḥ pramātā,
tathāpi tatra tatra bhāge vyapadeśa iti na kiṃcit duḥstham |
apiśabdaścaśabdaśca uttarottarākāṅkṣāṃ
sūcayantāvasamāptapravāhamekameva cittattvamiti sūcayataḥ | tuśabdaḥ
pūrvottarābhyāṃ madhyamasya parāmarśasya smaraṇatānidānaṃ
viśeṣaṃ dyotayati | etat sarvaṃ vṛttiṃ vyācakṣāṇa upasaṃharati tat iti |
yadevaṃbhūtamanubhūtaprakāśāsaṃpramoṣaṇaṃ vyākhyātam, tat
vyaktīkartum āha iti iti saṃbandhaḥ | atra iti māyāpramātari | yadi tu sa-
ityetat svīkṛtau pūrvau deśakālau na asya parāmṛśati, apitu nīlaṃ
pītamityetāvanmātraṃ, tat, niścayanasmaraṇapratyabhijñānādiviśeṣa-
vyapadeśanibandhanāyogādapūrvatānavabhāsācca śuddhameva
vikalpanamiti ucyate | uttaratra iti
dīrghavṛttordhva ......................... | (2|3|4)
ityādau hi ābhāsamātraṃ vastu,- iti vyavasthāpayiṣyāmaḥ || 1 ||
nanu ca nirviṣayāstāvat vikalpāḥ svalakṣaṇātmano'nanugāmitvena
ajanakatvena ca tatra anavabhāsāt, sāmānyādeśca avāstavatvāt,
grāhyākārasya ca jñānaikaviśrāntasya grāhakākāravadavikalpyatvāt |
vikalpaviśeṣa eva ca smṛtiriti sāpi nirviṣayaiva | ekaviṣayatayā ca ekaṃ
saṃvedanatattvamupapipādayiṣitamatra | anubhavasmṛtyorekaṃ
svasaṃvedanarūpamekaviṣayatopalambhāt | bhinnasaṃvedanarūpatāyāṃ
hi pṛthak svaprakāśamātrarūpatvamekaviṣayatopalambhasya viruddhamiti
svabhāvaviruddhopalabdhyā bhinnasaṃvedanarūpatvāt vipakṣāt
(page 18)
vyāvṛtta eva svasaṃvedanarūpatvena vyāpyate iti vyāptisiddhau
svabhāvahetuḥ | sa ca ayaṃ nirviṣayatve atyantāsiddha ityāśaṅkya sūtraṃ
bhāsayecca svakāle'rthātpūrvābhāsitamāmṛśan |
svalakṣaṇaṃ ghaṭābhāsamātreṇāthākhilātmanā || 2 ||
sahi iti pūrvasūtrāt sa maheśvaro bhagavān cidātmā
pūrvāvabhāsitamarthaṃ tāvat smṛtau parāmṛśati vikalpayatīti
upagamyam | tathopagame ca tasya arthasya
pūrvadeśakālābhyāmavacchedāt deśakālasaṃkocasāratvācca
svalakṣaṇātmanaḥ svalakṣaṇarūpaṃ tamarthaṃ parāmṛśatīti āyātam |
parāmarśanaṃ ca prakāśanāntarīyakam | aprakāśamānatāyāṃ hi kiṃ
parāmṛṣṭaṃ syāt | aprakāśitaṃ vimṛṣṭaṃ ceti hi andhapadam |
parāmarśaśca prakāśasya svabhāva iti svabhāvino'saṃbhave kasya
svabhāvo bhavet | parāmarśanena hetunā upalakṣaṇena vā tasya
svalakṣaṇasya avaśyaṃbhāvinī bhāsanā | arthāt sāmarthyāt
parāmarśanānyathānupapattyā ghaṭābhāsa eva ekākī
mārtikatvaunnatyādyanekābhāsayogitvena vā bahuprakāraḥ
samastapūrvābhāsasaṃbhinno vā avamṛśyate | sarvaśca asau
deśakālābhāsasaṃbhedāt svalakṣaṇībhūtaḥ | atha iti vikalpaṃ dyotayati
| nanu yadi so'rthaḥ prakāśate, tadanubhavāt ko bhedaḥ | ka evamāha
prakāśate iti | prakāśate kila asau | sahi prācyaḥ kālo'sya avabhāsāṃśe
vedyasvīkāriṇi svālakṣaṇyahetuḥ, idānīṃtanaśca
smartṛdehaprāṇādigato vartamāno vimarśabhāge |
tadetadubhayakālasparśanaṃ vimarśasya-sa-iti | tena bhagavata iva ahamiti,
sadāśivasya vā ahamidamiti, anubhavabhuvi vā idamiti na smartuḥ
smaraṇaparāmarśaprasaṅgo vedyasya unmeṣāt pṛthaktvāt
prākkālatvācca | yadāha svakāle iti | pūrvāvabhāsitaṃ
(page 19)
ca svakālatyāgena taddeśatyāgena ca ghaṭābhāsamātratayā parāmṛśan
saṃkocābhāsavān sāmānyātmakamarthaṃ prakāśayatyeva
smṛtivyatiriktaṃ vikalpamātramityapi athaśabdaḥ | tathāca avatāriṇyāṃ
vikalpo'pi svīkṛta eva | tasmāt vailakṣaṇyena vā sāmānyalakṣaṇena vā
viṣayavattaiva smṛtivikalpādāviti nirviṣayatvāsiddhau sa hetuḥ sthita eva-
ekaviṣayatvopalambhāditi sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣepeṇa avatārayati smṛti
iti smṛtirūpaparāmarśe pūrvakāladeśādyavacchedavān so'rtho'ntariti
indriyabhūmimatikramya sthito'pi bahiriti saṃvidbhāgāt vyatiriktatvena
ahantāvibhaktaḥ, ata eva tadityanena vapuṣā parāmṛśyo yo'rthaḥ, tasya
sāmārthyāditi parāmarśanānyathānupapattyaiva bhavati prakāśaḥ
śuddhavikalparūpavimarśāvasare punaḥ pūrvadeśakālānavacchedena
idamitinirdeśyasya | ādigrahaṇāt
pratyabhijñotprekṣaṇādhyavasāyādivikalpeṣu api yathāyogaṃ tadidamiti
idaṃ taditi tadiva idamiti tadeva idamityādinirdeśyatā mantavyā ubhayataḥ
tanmukhau ca vicitrau deśakālāvacchedau | niyatarūpatayā iti
avaśyaṃbhāvenetyarthaḥ | smṛtau hi prāgdeśakālayogo'vaśyaṃ sphurati
| anyathā vikalpamātraṃ tat bhavet, natu smṛtiḥ | tatsphuraṇe ca
ekābhāsasya ābhāsanikurambhasya vā svalakṣaṇataiveti smṛtau
svalakṣaṇasyaiva parāmarśastāvat siddhaḥ | sahi iti
pūrvasūtrādanuvṛttaṃ prāktanīṃ smartṛtāmāheti vṛttau smṛtiśaktyā
iti uktam | siddhena parāmarśena hetunā prakāśanamarthasya
sādhayitumāha prakāśasvabhāvaśca iti | cakāro'tra samuccayena
nāntarīyakatāṃ hetuṃ prati sādhyasya dyotayan hetuhetumadbhāve
viśrāmyati | yasya parāmarśo'rthasya, tasya avaśyaṃ prakāśaḥ | sahi
parāmarśaḥ prakāśanasya svabhāvabhūto dharmaḥ prakāśanābhāve
niravalambana
(page 20)
eva kathaṃ bhavet | yathāhi kṛtakasya anityatvaṃ svabhāva iti anityatve
nirbhāsamāne kṛtako na nirbhāsa iti bhavati, tathā parāmarśe
nirbhāsamāne prakāśaḥ | svabhāvino hi abhāve asya ayaṃ svabhāva iti
katham | tataśca svabhāvarūpatvaviruddhamasvabhāvatvamāpatediti
svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgabhītyā svabhāvyanābhāsāt vipakṣāt
vyāvṛttaṃ svabhāvatvaṃ vyāpakaṃ parāmarśasya svabhāvyābhāse
niviśamānaṃ svavyāptaṃ parāmarśamapi tatraiva niveśayatīti | naca
vaktuṃ yuktamabodhasyaiva parāmarśaḥ svabhāvo bhavatu,- iti evaṃhi
smṛtivikalpādernīlādivadasvaprakāśatvaṃ syāditi bodhasyaiva svabhāvaḥ
parāmarśaḥ, bodhaśca prakāśātmā | tadayaṃ svabhāvaheturarthasya
parāmarśaḥ prakāśātmā tatsvabhāvatvāditi | ata eva iti vivādābhāvāt
| yadyapi bhāvakarmakartṛsaṃkhyādyarthābhidhāyinastiṅaḥ, tathāpi
bhāvamākhyātena ācaṣṭe iti sādhyarūpatāṃ dhātvarthasya
prādhānyena udrecayantastathā bhavanti | tena kriyaiva teṣāṃ
mukhyamabhidheyam | vidhyādau ca liṅ vidhīyamāno
dhātvarthopādhibhūtān vidhyādīnavagamayati |
pratyayārthakartṛkarmādyupādhitvamapi teṣāṃ
dhātvarthopādhitādvāreṇaiva kārakaśaktiyogāt, natu dravyasya sarvato
niraṃśasya vidyādidharmāntarasaṃbandhaḥ svata upapadyate | tena
vidhyupādhikadhātvarthasādhyamānatodrecanaṃ liṅartha iti darśayati
niyogakaraṇalakṣaṇa iti | niyogena niyamena yat karaṇaṃ
sādhyamānatvaṃ, tat lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya | ājñārūpasya api
niyogasya niyamarūpatayaiva
karaṇasaṃbhāvanānirāsābhiprāyavedanameva prāṇitam |
maryādāvedanameva hi ājñānam | svayaṃ maryādāṃ jānan parasya
tatparasya tatpratyayamutthāpayannājñāpayatītyucyate | agnihotraṃ
juhuyāt svargakāmaḥ ityatra hi svargakāmasya ayaṃ
(page 21)
niyamo juhotyeveti | anyathāhi na sa svargakāmaḥ syāt paramārthataḥ |
pathyamanupayuñjāno hi śaktaḥ śāstrā nirastaśca na tattvata
ārogyakāmaḥ | kāmanāyāṃ
bhavantyāmuttarottaraprayatnakriyāprabhṛtikāryaparamparā avaśyaṃ
bhavediti tatkāmaḥ pathyamupayuṅkta eveti liṅarthaḥ | yāvajjivamityatrāpi
pratyavāyaparihārakāmo na syāt yadi juhotītyartho'vatiṣṭhate |
phalakalpanadainyaṃ na niyogasyetyapi pakṣe
yāvajjivanaviśiṣṭabrāhmaṇarūpataiva asya hīyeta yadi na juhoti, tasmāt
juhotyevetyevaṃ maryādāyā niyamarūpāyā āvedanameva niyogatattvam |
kālaviśeṣaṃ ca abhivyaṅktuṃ yadyapi liṅaḥ sāmarthyaṃ nāsti, tathāpi
kriyāyāḥ kālena niyogāyogāt kartṛbhedena deśabhedena ca anabhidhānāt
nityapravṛttavartamānasparśo bhāti | naca iyatā pramāṇāntarāgocaratvaṃ
yatra dhūmastatrāgnireveti aviśeṣopakramāyāmapi vyāptau
kālabhedāsparśe'pi pratyakṣānupalambhavikalpasya ullāsāt | tadvadeva
ārogyakāmaṃ pathyopayogayoginaṃ paśyan deśakālakartrābhāsa-
viśeṣāntaratiraskāreṇa tatkāmanāyogatadavaśyaṃkaraṇayoḥ
kāryakāraṇabhāvamavagacchatīti alamavāntareṇa bahunā | nanu yadi
smṛtau prakāśate eva so'rthaḥ; tarhi so'nubhava eva syāt, natu smṛtiriti |
maivam | prakāśate hi tadā prakāśaḥ, prakāśate iti tu anubhave | yadyapi
prakāśe kālayogo nāsti, tathāpi vedyadehādau niṣikto'sau
prakāśastadanukārī māyāpade nirbhāsate iti
atitavartamānadehādisahabhāvāt bhūtavartamānavyavahārapātratāṃ
spṛśati | prācyadehādisahabhūto'sau smaryamāṇavastugato
vimarśamayo'pi prakāśo dehapramātṛmānināmasphuṭatvena
abhimānagocaratvameti, sphuṭatvena tu vartamānadehopādhiviśrānto
vartamāno dvitīyo vimarśa iti tenaiva asya vyapadeśo
(page 22)
bhavati smṛtirvikalpa iti | vimarśaviśeṣa eva hi vikalpaḥ iti vakṣyate |
tadetadāha kevalam ityādinā | kevalaparādayaḥ śabdāḥ iyadadhikamatra
avaśyaparigrāhyamityanena niyamadharmeṇa vākyārthe sattvabhūte
viśeṣaṇatāṃ gacchanto liṅga-saṃkhyā-
sarvanāmanapuṃsakaikatvābhyāṃ vyavahāryā iti prathamāntā
mantavyāḥ, yadivā vākyārtho'pi kriyaiva kārakādiviśeṣaṇābhyāṃ
rūṣitaśarīreti kriyāyāmeva śrutāyāmadhyāhṛtāyāṃ vā
viśeṣaṇatāmupayanto dvitīyāntāḥ śaktita eva kriyāyāḥ sādhyatvāt |
karmatāyāmapi ākhyāte tatsaṃskārāsaṃbhavāt
sattvabhūtārthābhidhāyini tadviśeṣaṇe eva tatsaṃskārasaṃkrāntau
dvitīyā | saṃkhyāliṅgasarvanāmayogaśca sattvabhūte arthe |
sattvabhūtārthasya viśrāntiyuktimadvidvadbhistu vacanamārabdham
kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvam ityādi | tadāha iti
anubhūtasyāvaśyaṃ prakāśaḥ iti pūrvāvabhāsitatvenaiva
prakāśaḥ iti ca yat vyākhyātam, tat vṛttikṛdanena granthena āha anyathā
iti na syāt prakāśanam | pūrvaprakāśitatvena tatprakāśanānulagnaḥ
kathaṃ parāmarśo bhavet | yadica na bhavet pūrvaprakāśitatvena
parāmarśanaṃ, tat sa-iti bhūtaprakāśaparāmarśo na syāt | tena
prakāśitasya iti vṛttau prakṛtyarthe ca pratyayārthe ca bharaḥ kartavyaḥ |
pratyayasvīkṛto'pica bhūtārthaḥ svasattākāla evaca ityanena vṛttau
sphuṭīkṛtaḥ | tena smṛtikāle evaca ābhāsayatīti vṛttiyojanā | nanu
cirantanairbhagavatpatañjaliprabhṛtibhiriyat na uktamityāśaṅkya āha eṣa
evaca iti | pūrvaprakāśitavimṛṣṭatvenaiva prakāśo yo vimarśane
vārtamānike antarvartī samarthitaḥ, sa eva anubhūtasya viṣayasya
asaṃpramoṣo'napahāraḥ ucyate | anubhavo'tīto hi atra prakāśabhāvena
viṣayasya uktaḥ, asaṃpramoṣaśca vārtamānikaṃ
(page 23)
tathāparāmarśanam | nanu prakāśasya kālayogābhāvāt
vol M00021 · chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham · lines via source.start/end