tadā tu iti yadā ayaṃ vyavahāraḥ iti bhāvaḥ | pratyupasthitam iti
svahetubalena saṃnidhiṃ yogisaṃvedanasya parasaṃvedanasya ca darśayati |
tatra parasaṃvedanaṃ svaprakāśatvāt tāvat prakāśate yogisaṃvedanasya
ca nairmalyātiśayena apratihataprasaratvāt tadapekṣayāpi tasya
parasaṃvedanasya svasattānapekṣayaiva svaprakāśatā na tirobhūya āste iti
darśayati taṃ yoginaṃ prati iti | asya iti parapramātṛjñānasya evam iti
uktaprakāreṇa jñānalakṣaṇasya niyamavatsaṃvedanarūpasya atikrama
ullaṅghanaṃ na bhavati,- iti saṃbhāvyate | nanu etadapi iti asmaddṛśā
tāvadetadupapadyate, natu jñānasya jñānāntaravedyatayeti āśayaḥ |
pareṇa iti mātrantarabodhena | karmapravacanīyavibhaktyā hi saṃbandha
ucyate | ṣaṣṭhīsthāne hi sā | naca viṣayaviṣayibhāvo jñānayoḥ
saṃbandhaḥ | yato viṣayitā ghaṭena viṣayeṇa jñānasya iyameva ucyate- yat
tadākārānukāritvaṃ nāma sārūpyam | viṣayarūpaṃ hi anukurvatā
bodhena tadālambitaṃ svīkṛtaṃ bhavatīti viṣayasya ālambanatā
sārūpyāt | tacca bhedābhedābhyāṃ vyāptaṃ sarvathā bhede sarvathā
abhede tadabhāvādambhaḥstambhayoriva anyonyaṃ ghaṭasya iva ca
svātmani | naca jñānasya jñānāntarāt bhedaḥ
(page 46)
kaścit deśakālākārabhedasya nirastatvāt, jñeyopādhikasya bhedasya
apāramārthikatvāt jñeyāṃśasya nīlāderāśayasya vā rāgādeḥ pṛthak
prakāśena viṣayatve'pi bodhāṃśasya viṣayabhāvāyogāt | darpaṇayostu
deśakālasvarūpātmakaṃ sarvameva rūpaṃ vilakṣaṇamiti
anyonyapratibimbayogakṛtamastu sārūpyam, naiva jñānayoḥ | tadayaṃ
prayogaḥ- na jñānayorviṣayaviṣayibhāvaḥ
pāramārthikabhedānupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ | sārūpyaṃ
bhedena vyāptaṃ viṣayitāyā lakṣaṇaṃ, pṛthakkaraṇe'pi tasya
vyāpakavyāpakaṃ vyāpakamevetyāśayena vyāpakavyāpakādicintā na
kṛtā āryadharmakīrtinā | kāraṇakāraṇādyanupalabdhāvapi
kāraṇānupalabdhiḥ śakyā bhaṇitumiti kāraṇakāraṇaviruddhādyapi na
cintitam | kalpitarūpatvena ca dharmīkaraṇamupapannamiti | jñānayoḥ iti
prayogo māyāpadānusāreṇa | māyayā ca paramārthato na bodhasya
śaktimataḥ svarūpamāvriyate dāhakaśaktyā iva vahneḥ | āvaraṇamapi hi
vastutaḥ pūrvāvasthāvilakṣaṇasvarūpajanakameva | nanu tadākāratvaṃ
viṣayitā jñānasya ca jñānāntarākāratvaṃ tvayaiva bhedaṃ
samarthayamānena uktamityāśaṅkya āha kiṃca iti | evaṃbhūte
viṣayabhāve aikyaparyavasāyini na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ
samarthitaṃ bhavet | yuktaṃ ca etat | yasya hi yat svarūpaṃ, tat cet na
prakāśitaṃ, rūpāntaraṃ ca asya prakāśitam; tarhi na viṣayīkṛtaṃ tat
śuktikārajatapītaśaṅkhādipratyayeṣu iva śuktikāśaṅkhādi | jñānasya
ca grāhakameva svarūpamiti tadaprakāśane grāhyabhāvasya ca prakāśane
tat na viṣayīkṛtaṃ bhavet | viṣayīkṛtatve hi kvacideva bhavat niyamena
vyāptam, vipakṣe ca aniyamaḥ prasajyate iti tatsvarūpaprakāśenaiva
vyāpyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | saṃkṣiptatvāt vṛttau na dṛśo
darśanāntare iti sautraṃ na vivṛtaṃ pūrvamuktatvāt
(page 47)
svātmārūḍhā eva iti evakāreṇa tu sūcitam | nanu evaṃ
svātmāruḍhatvena avabhāse parajñānaṃ prakāśitamiti paravyavahāraḥ
katham | aupādhikatvenetyāha parapramātṛ iti | ekasmin hi yogisaṃvedane
parasya śarīrapraṇādi grāhakābhimataṃ, nīlādi grāhyābhimataṃ
rāgādicaittarūpaṃ jñānaṃ ca paramārthagrāhakarūpaṃ samameva
nirbhāsate | tatra aucityāt jñānaṃgrāhakabhāgatādātmyāpannamapi
pramukhaparigṛhītaparasaṃmatadehādyupādhisaṃbhedārūṣaṇayā
paratvena vikalpyate, gṛhyate tu svatvenaiva | śarīrādi tu paratvena
svāhaṅkārapṛthagbhāvena bhavati | niyatiśaktyaparikṣayāt gṛhyate ca
vikalpyate ca | tattvam iti vivṛṇoti paramātmavedakam ityanena | tattvaṃ
paramātmavedakatvamityarthaḥ | nanu paramātmavedakamiti na upakrāntaṃ;
tat kathaṃ sarvanāmnā pratyavamṛśyamityāśaṃkāṃ vyapohati
sarvajñasya iti | sarvajñagrahaṇaṃ prāgupakrāntaparasaṃvedanopakramāt
parātmavedakaparyāyatāmetīti bhāvaḥ | nanu anyabodhena cet yogī
pramātṛbhāge samāviśyate, tarhi tadgatamātrādisaṃbhedāpatteḥ
sukhaduḥkhasahasrasaṃbhedavyatikarakalitaḥ sa saṃsāribhyo'pi kaṣṭāṃ
daśāmāśritaḥ | yadāha idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātaṃ
saṃvedanam iti | yo yena aikyamāpadyate, sa taddharmabhāk bhavati
kuṅkumapaṅkapiñjarajalāñjalijanitasaṃbhedamiva jalāntaram | tathāca
yogibodho bodhāntarairiti svabhāvehetuḥ, anaikyāpattyā hi viruddhayā
vyāptamataddharmavattvamiti vipakṣāt pracyāvakaṃ pramāṇam | atra
viruddhavyāptopalabdhiprasaṅgaḥ | etat pratikṣipati naca iti | cakāraḥ
śaṅkādyotakaḥ, ekamātrapadābhyāṃ sukhāderadhikasya grāhyabhāge
eva viśrāntimāha | tathāca sukhādīn prakṛtiguṇāneva vakṣyāma iti
avāstave śarīrādisthānīye buddhipramātari teṣāmavasthānam, na
saṃvedanarūpe |
(page 48)
evaṃ ca yathā paradehadharmairgaurādibhirasya na saṃvit saṃbhedameti
gauro'hamiti niyatiśaktyā niyantraṇāt, svadehadharmaiḥ punarabhyeti
śyāmo'hamiti; tathā parabuddhidharmairasaṃbhedo'sya vakṣyate iti
sa svarūpāparijñānamayaḥ ......................... | (4|1|3)
ityatra | ata eva iti na vāstave pramātari sukhādi, iti yaduktam, tat
vakṣyamāṇo'pi heturupayukta iti evaśabdo'dhikaraṇasiddhāntatāmāha |
heturapihi adhikaraṇasiddhānta ucyate eva | nanu
grāhakabhūmikābhinnavedyasaṃvedanocitamāyāpramātṛtādaśāto ye
uttīrṇāstatra na grāhakabhāvābhimāninaḥ, te kathaṃ tathā
bhavantītyāha vāstava iti vāstavaṃ pramātāraṃ samyak
dṛḍhaniścayaparyantaśuddhavidyāprakāśabalena ye āpannāḥ
prāptāstatraiva pramātṛtābhimānabhājaḥ, teṣāṃ nityoditamapica
tadrūpaṃ
............................ cakrabhramavat dhṛtaśarīraḥ |
iti śeṣavartanasaṃbhāvanāt
niyatisaṃskārajadehādipramātṛbhāvāvarohaṇātmake vyutthānasamaye
pratyastamitamiva bhāti,- iti daśāśabdena vyavahṛtaṃ
tattatsvahetūpasthāpitagrahaṇena
sukhaduḥkhādīnāmavaśyaṃbhāvinīmutpattimāha | tacca utpannaṃ
sukhaduḥkhādi taiḥ sākṣātkriyate anyagrāhakavat saṃvedyate,
yathoktamabhinavabhāratyām
upacacāra ca sā kṛtimāninī
munimanargalabhogasamarpaṇaiḥ |
paritutoṣa ca so'pi virāgiṇāṃ
nahi sukhaṃ karaṇāśrayiṇāṃ sukham ||
iti | sākṣātkāre apitu ahaṃ sukhīti pramātari sukhānuvedhamaye
nābhimanyate, tata eva anugrahamupaghātaṃ ca
sukhaduḥkhakṛtamabhimanute iti | bhagavatā gītaṃ
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | (bha. gī. 2|58)
(page 49)
iti | udvegaspṛhākṛtāśca harṣādaya iti tadabhāve tadabhāva iti darśitaṃ
harṣāmarṣabhayakrodhairmukta .................................... | (12|15)
iti | nanu evamanugrahopaghātau cet na saṃvedyeta, tarhi bāhyo ghaṭaḥ
sukhādyātmā api yathā udāsīnasya na sukhaduḥkhamohātmā, tathā
buddhigatamapi sukhādirūpaṃ na sukhādyeva syāt |
sukhādirūpatāvirbhāvasya hi anugrahopaghātau lakṣaṇaṃ, anyathā
anavarataṃ sarvaḥ sukhaduḥkhaparītaḥ syāditi tadvyāpakarūpābhāve
tadanāvirbhāvaḥ,- iti ekāntaḥ | satyam,
paramārthapramātṛtāsamāpannasya api
dehāhaṃbhāvasaṃskāradārḍhyādaṅge'ṅgāraspṛṣṭe dāhakṛtaṃ
buddhau duḥkhaṃ madhyoditavyutthānasamayasaṃbhavadrūpamapi
tadbuddhigatāhantāsvasaṃvedanasākṣātkṛtavimṛṣṭarūpamapi
saṃmukhīkṛtasatyapramātṛbhāvābhimānaviśramodrekāt
vikalpyamānatātmakena dṛḍhaniścayātmanā anubandhena ahaṃ sukhīti
yato na ahaṃbhāge viśrāmyati viśrāntyabhāvāt, evaṃ hi pāntha iva
mārgagatāṃstāṃstān sukhaduḥkhahetubhūtān yadṛcchopanatān na
anubandhena rāgadveṣāyatanatvena abhimanyate tata uktaṃ na sukhitvādi iti
| ye tu dehādau saṃskāradārḍhyaṃ śithilīkṛtyaiva kuto'pi nibandhanāt
gṛha iva adhikaraṇamātrābhimānena sthitāḥ, teṣāṃ
dehabuddhyādāvahaṃbhāvalakṣaṇo yo'nugrahopaghātāvirbhāvako
hetuḥ sukhādīnāmāvirbhāvakaḥ, sa nāstīti candanādisparśayoge'pi
tadahaṅkārābhidhānasahakāryasaṃbhavāt sāmagrīrūpasya
hetorapūrṇatvāt na utpadyante eva sukhaduḥkhādayaḥ | yathoktaṃ
vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma ...................... |
iti vāsī candanakalpā yeṣāmiti guruṇā vyākhyātamiti
śrīlakṣmaṇaguptagururāha | nanu sarvathā ahaṃbhāvābhimānābhāve
karaṇapreraṇādisvātantryameva vilupyate | tat hi
(page 50)
nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
apitvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet || (sp. kā. 8)
iti nītyā ahantāveśakṛtameveti kāraṇānupalabdhyā avasīdedeva |
satyamevaṃ, kintu sahajasya akṛtakasya
svātmaviśrāntilakṣaṇasamastapūrṇatodayāpākṛtavyatiriktākāṅkṣākā
luṣyacidrūpasya paramānandasya yata āvirbhāve nirāvaraṇatayā prakāśo
bhavati, tatastadānandadugdhāmbudhinimgnā asau
viṣayajanitasukhādisaṃvedanakaṇikā na pṛthagātmānamuddarśayati
śithilīkṛtadehādyahaṃkārāṇām | tadā iti
vāstavapramātrāveśadaśāyām, yadivā tadeti sukhaduḥkhotpādāvasare
yo lokasya tatra tatra | te hi
saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)
ityupadeśabalena svarūpavimarśadraḍhimani viśrāmyantaḥ parānandena
yujyante | yathoktam
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt | (vi. bhai. 71)
ityādi
duḥkhe'pi ca vikāse'pi sthairyārthaṃ dhṛtisaṃgamāt | (śi. dṛ. 5|9)
ityādi ca | vāśabdo niyatayogyāśayena vyavasthitavikalpārtho mantavyaḥ |
evaṃ prathame prakāre paracittajñāne vedyavedakatāṃ nirasya
svakapūrvajanmagatamanubhavaṃ jānātītyatra api
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvena smṛtitvaṃ ghaṭayan nirasyati
pūrvajanmāntarapratyakṣīkāre'pi iti | pūrvasmin janmaviśeṣe
smṛtitve ca anvabhūvamiti ātmārohaḥ siddha evetyāśayaḥ | jātismara iti
vyavahārācca smaraṇameva itthaṃ pūrṇamiti bhāvaḥ |
svayamananubhūtāsu tu parakīyapūrvajātiṣu
saṃskārasākṣātkaraṇopadeśābhyāsena yat yogino vijñānaṃ, tatra
pūrvānubhavasparśādabhinavajñānarūpatā uktā
(page 51)
yogino hi yasya ityādāviti avirodhaḥ | evaṃ dvitīyaṃ prakāraṃ smṛtau
praveśya tṛtīyamapi tathā karoti pramātrantaradṛṣṭam iti yadā kenacit
pramātrā ghaṭo dṛṣṭaḥ, yoginā tu pūrvaṃ na dṛṣṭastaduttarakālaṃ yogī
taddṛṣṭatāmeva udrecayan bhāvanābalāt paraḥ paśyatīti
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvameva vikalpanāvasare
taditipūrvadṛṣṭatayaiva hi vikalpayati, na punarapūrvatayā jānāmīti | nanu
na atra mayā jñātamiti pūrvaprakāśameva tadīyaṃ punarunmīlitaṃ
pramāṇīkuru, natu apūrvamidānīmuditaṃ prakāśam |
tatpūrvaprakāśatādātmyapraveśa eva hi tasya yoginastadānīṃ smartṛtā |
tata eva manvādīnāṃ dharmaviṣaye prakāśanamapi sārvajñyāt bhavat
parameśvarasya anāderayamitthaṃ prakāśa iti
tatprakāśapramāṇīkaraṇena bhavat smṛtirucyate |
tadapūrvapārameśvaraprakāśānugrahotthaṃ hi pramāṇaṃ śrutiḥ | nanu
pramātrantareṇa yadanubhūtaṃ, tat cet yogī smarati; tat pramātrantaraṃ,
saca iti ekaṃ saṃpannam | tataśca tena idaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ vyavasthā |
āha svapratyagātma iti svo yaḥ pratyagātmā dehaprāṇādiḥ, tatra
yo'hantādārḍhyasaṃskārastasya anivṛtteḥ paraśarīrādi paratvena paśyati
yataḥ, tato vyavaharati pramātrantareṇa etat dṛṣṭamiti | yasya tu yogino
dṛḍhaḥ saṃskāraḥ kṣīṇaḥ, natu sarvātmanā naṣṭaḥ, nāśe hi tasya
saṃskārasya īśvara eva; satu īśvarāyate nāśonmukhe tu tasmin
sarvaprakāravati dṛḍhe saṃskāre śarīrādi ahamiti paśyannapi tanmadhya
eva viśvamahamiti paśyati | tadasya cakravartina iva viśvamanuśāsato'pi
svadehādikamadhiṣṭhānarājadhānīkalpam | evaṃ vedyatāṃ
yogisaṃvedanāpekṣayā nirākṛtya upasaṃharati tadevam iti sthitam iti
asyaiva
(page 52)
pakṣasya dārḍhyamabhidadhat pakṣāntaramabhyupagamavādamātram,
smṛtyanubhavayostu tathāpi na vedyavedakatetyāha bodhamātreṇa iti |
asmaduktaṃ vedyoparāgādi parāsyati prātisvikena iti
jñānasvalakṣaṇātmanā | tat nirdiśati śuddha iti | ayaṃ ca atra bhāvaḥ-
svasmin svasmin darśane yādṛśaṃ bodhasya śuddhaṃ rūpaṃ, tat yathā
sarvārtharūpatā śuddhirjñānasya nirupāśrayā |
tato'pyasya parāṃ śuddhimeke prāhurarūpikām ||
prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ |
citiśaktirapariṇāminyapratisaṃkramā darśitaviṣayā śuddhā
cānantā ca
guṇānāṃ samavāyāṃśopādhityāge paraṃ vapuḥ |
asaṃsṛṣṭamanirbhaktaṃ śuddhaṃ tattvavido viduḥ ||
ityādi, na tādṛśaṃ niruparāgaṃ vedyatāṃ paracittajñāne'bhyetīti
bhāseran iti ubhayatra vṛttikṛt darśayan bhānti ityasya kākākṣivat
yojanāmāha | noktanayena iti paravedyatā viṣayatā ca jñānasya dūṣitā
yataḥ | evamabhyupagame ca bījamātramasti | saugatadṛśi svalakṣaṇāni
jñānāni bhinnānīti, naiyāyikamate jñānaṃ jñānāntaravedyamiti | tacca
idamubhayamapi apākīrṇam | svadarśane'pi asti bījam- māyāśaktirevaṃ
kuryāditi | tacca etat na yuktam | bahirbodhasvarūpameva māyayā
anyathākriyate viśvasya aprakāśanaprasaṅgāt | sā hi bodhasya
śaktistadāyattā tadabhāve kathaṃ syāt | nirmāṇaṃ tu svātmanyapi
kurutāṃ nāma, natu nirmātṛrūpaṃ śuddhaṃ bodhaṃ bādhitumalam |
yathoktaṃ
tasyānāvṛtarūpatvāt .................................. | (spa. kā. 2)
iti | atra nimittaṃ
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | (spa. kā. 2)
(page 53)
iti | tadanāvṛtau hi āvaraṇaśatamapi kutra bhāseta, kutaśca udbhavet |
bhāsate hi tat saṃvidi eva, udbhavati ca tata eveti abhāsane anudbhave ca
kimāvaraṇamiti na māyāśaktirbodhaṃ bhindyāt bhedyatve'bodhatvāt
tathāpica bodhasya apratyastamayāt, anyathā bodhasya api kaḥ prakāśaḥ |
yadi tathā iti natu etat saṃbhavatīti yāvat | yat nareśvaraviveke
.......... nacānupapannaṃ māyāśaktyāpi śakyate kartum |
iti | nahi tadaiva sa eva tathaiva tatraiva tameva prati nāsti astīti ca śraddhīyate
māyāta etadevamiti vacanamātreṇa | eṣa ca asaṃbhavasturyapādasya
āvṛttyā kākusahāyayā sūtrito mantavyaḥ | prakṛtasya dārḍhyaṃ tunā
āha ihatu iti kartṛkarmapratyayabhede'pi anubhavaḥ kartṛstha eveti bhāvaḥ |
naca ātmā jñānadvayasamavāyikāraṇamātraṃ vaiśeṣikasya ivetyāha
ātmanaśca iti audāsīnyāt iti | sa hi dvayoḥ kevalamādhāratvena asti
ghaṭa iva rūparasayoḥ natu dvayormelanāya samarthaḥ | jñānāntaramapi
jñānadvayaviṣayameva rūparasayoriva guṇatvam | yāvat iti yadetyarthaḥ ||
5 ||
smaryate yaddṛgāsīnme saivamityapi bhedataḥ |
tadvyākaraṇamevāsyā mayā dṛṣṭamiti smṛteḥ || 6 ||
nanu ghaṭe smaryamāṇe vedyadaśādhiśādhiśāyini anubhavo
grāhakenaiva milatu, tasminneva tu smaryamāṇe vedyīkṛte kiṃ vācyam |
ucyate | ghaṭe mama anubhavo'bhūdityapikathane ghaṭa eva vedyaḥ | yathāha
tatrabhavān
ghaṭajñānamiti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam |
ghaṭa ityapi yajjñānaṃ viṣayopanipāti tat || (vā. pa. 3|1|105)
(page 54)
iti | āryo'pi
.................... taṃ hi matatyaktaṃ vivecayan |
iti | sā iti smṛtiparāmarśo maulikaḥ | tasya vṛttiḥ mayā dṛṣṭam iti
darśanasya pṛthaksṛṣṭatāyāmapi guṇatvena bhedasya aprarūḍhatvāt |
tasyā vibhāgamākartuṃ ṭīkā mama tasmin ghaṭe jñānamabhūt iti
tasyaiva prādhānyena sṛṣṭasya bhedaprarohāt | mūlapratītiśca
vyākhyānapratītyā na bādhyate, apitu upavṛṃhyate iti pūrvamuktameva
sarvam | spaṣṭamanyat | sūtravṛttiṭīkāsu sarvaṃ hi etat vitatya nirṇītam |
kathanaśabdena iti spaṣṭamapi etat na vastuto maulikasya bādhakamiti yāvat
|| 6 ||
anubhavānantarabhāvyadhyavasāyarūpamanujīvati smṛtiravikalpite
smaraṇāsaṃbhavāt | tatastadadhyavasāyamukhaprekṣiṇyā smṛtyā
tadagocarīkṛtaṃ spṛśyate khapuṣyamiva | naca adhyavasāyena
pratyakṣānantarabhāvinā anubhavāṃśo vedyatvena adhyavasito
grāhakabhāge'smadarthe sāmānādhikaraṇyena viśrānteriti darśayati
sūtreṇa
yā ca paśyāmyahamimaṃ ghaṭo'yamiti vāvasā |
manyate samavetaṃ sāpyavasātari darśanam || 7 ||
yāca iti caśabdaḥ smaraṇasya etadupajīvakatāmāha | yā avasā
vadhyavasāyaḥ paśyāmi ityevaṃ jāyate, sā tāvat darśanamavasātari
grāhakāṃśe pratyavamṛśantī tadanubhavasaṃskārāt manyate tathaiva
sākṣātkurute | yatra api svaśabdaparāmṛṣṭaṃ darśanaṃ na bhāti, tatra api
ayamiti tāvat pratyakṣatā parāmṛśyate | sā ca na bhāvanīyaṃ rūpam,
apitu darśanameva | tacca na bhāvadharmatvena adhyavasīyate idamarthena
saṃbhedābhāvāt,
(page 55)
tasmāt na vedyo'nubhavo'dhyavasāye
vedyatāvyāpakedantāviruddhāsmadarthasaṃbhedopalabdheḥ | na smṛtyā
anubhavo vedyatvena bhāsyate tathānadhyavasāyāt,
asmadarthasaṃbhedādhyavasāyāt veti smṛtinirbhāsanāyāḥ kāraṇasya
anupalabdhiḥ kāraṇāviruddhasya vā,- iti sūtrārthaḥ |
adhyavasāyaviśeṣaśca smṛtiḥ | naca kvacidapi
adhyavasāyo'nubhavamidantayā viṣayīkaroti | tataḥ sā api kathamitthaṃ
kurvīta, kurvatī vā adhyavasāyarūpatāṃ jahyāditi sūtratātparyam |
etadavatārayati pratyakṣa ityādinā saṃkṣepavivaraṇena |
idantānirdeśena vā iti darśanaṃ prarāmṛśyate iti saṃbandhaḥ | nanu
ghaṭo'yamityadhyavasāye na asmadaḥ, na dṛśaḥ prayogaḥ, tat kutra
viśrāntaṃ kiṃ parāmṛśyate | satyam, na etayorasti prayogaḥ, tena tu vinā
api tadubhayārthaparāmarśo'sti ayam iti | tadetat darśayati aham ityādinā |
nanu idamityanena ghaṭarūpameva avamṛśyate | netyāha anyathā iti
pratyakṣatvāparāmarśe ca svatantravikalpāt na asya bhedaḥ syāditi | na atra
ayaṃśabdo ghaṭarūpatāparāmarśaviśrāntimātreṇa kṛtībhavati, apitu
tadīyayogyadeśasthatvaparāmarśamukhena tatpratyakṣatāparāmarśe
viśrāmyati | nanu pratyakṣatā api ghaṭadharma eva | netyāha pratyakṣatvam
iti ahaṃkāragocaraḥ iti pramātṛmayaḥ | hi iti yata evaṃ,
tato'smacchabdenaiva ubhayatra darśanaparāmarśa iti pūrveṇa saṃbandhaḥ
| pratyakṣarūpaḥ iti ayamiti yaḥ sūtre'vasāya uktaḥ, sa pratyakṣasya
rūpaṇātmā adhyavasānasvabhāvaḥ, natu ghaṭamātrasya,- ityevaṃ vṛttau
vyākhyāto darśanameva tat pratyavamṛśyate iti vacanena | ayamiti hi
śabdo ghaṭātmānaṃ yadyapi sāmānādhikaraṇyena avalambate, tathāpi
iyati eva na viśrāmyati | yathoktam
(page 56)
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | (aja. pra. si. 15)
iti | tataśca svaviśrāntimeva ahaṃbhāvasya abhimukhīkaroti | pratyakṣo
ghaṭa iti pratītāvapi pratyakṣatā svaviśrāntaiva madīyo ghaṭa itivat |
apiśabdena ca sūtre idamāha- yādṛk darśanasya vapustadeva nirūpyaṃ
svasaṃvedane nirbhāsanayogyam | vikalpāṃśavicārastatra kva upayujyate,
bhavatu vā, tathāpi vikalpanamapi na idantodantamāviṣkarotīti |
evaṃbhūtā sā dṛk mameti vikalpo na laukikasya haṭhavivecakaṃmanyasya
api kasyacit bhavan prakṛtipratyayārthavibhāgakaraṇavat kalpanāmātram |
sā dṛk iti ca sa ghaṭa itivat dṛgantaramapekṣyeteti anavasthā | dṛśeśca
kartṛsthabhāvakatvamuktaṃ- darśayate bhṛtyān rājeti | jaiminīyairapi
prakaṭatāphalabhāvanātmā dṛgātmavartinī eva uktā | tena ghaṭaṃ
paśyāmi, ghaṭo'yaṃ, ghaṭe mama dṛgiti śabdavaicitryamātram,
tattvārthastu avicitra eva | evaṃ smaraṇe'pi taditi, ahamanvabhūvamiti, mayā
anubhūtamiti, sā mama dṛgāsīditi śabdavaicitryamātrameveti
sūtradvayasya tātparyam || 7 ||
cidvapureva jñānādiśaktimān, smaraṇānubhavayośca ekameva
saṃvidrūpatvaṃ tattvamityukteḥ sāmarthyādidamāyātam- yat māyīyau
grāhyagrāhakau śuddhasaṃvinmayāveva bhāsete, tato vakṣyamāṇasya
sūtrasya na adhiko vācyaḥ, apitu sa eva artha ekīkṛtya upasaṃharaṇīya iti
prakaraṇārthaparyālocanakuśalakuśāgrīyabuddhyabhiprāyeṇa avatārayati
iti iti idaṃ vastu upasaṃharannāha | upasaṃhāropalakṣitamāha
tanmayā dṛśyate dṛṣṭo'yaṃ sa ityāmṛśatyapi |
grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari || 8 ||
yadetat pūrvamuktam, tasmāt hetoḥ | ayamatra tātparyārthaḥ- yat
(page 57)
viśuddhasaṃvidrūpe pramātari grāhyagrāhakarūpatayā
parasparāpekṣayā bhinnau vedyāvarthau bhāsete iti | kīdṛśe mayā
dṛśyate mayā dṛṣṭe iti ca anubhavasmaraṇāmarśanopalakṣite ayam iti sa
iti ca darśanabhāgānādaraṇena
anubhūyamānasmaryamāṇārthabhāgapradhānena āmarśena upalakṣite |
apiścārthe | apiśabdo bhinnakramaḥ, bhinnāvapi ekatra ābhāsete iti
vṛttyanusāreṇa vā yojanā | ye tu sthūladṛṣṭayaḥ prakaraṇārthaṃ
vivektumaśaktāḥ, tān prati
codyapūrvakamapūrvārthābhidhānamidamityanayā cchāyayā avatārayati
athavā iti | athaveti parihariṣyannāha iti saṃgatiḥ | samastasya
pariharaṇaprakārasya svakaṇṭhena anabhidhānāt na vartamānanirdeśaḥ,
apitu bhaviṣyatprayogaḥ | abhiprāyāntarvartino bhaviṣyattaiva ucitā yataḥ |
kiṃ tatparihartumabhiprāyeṇa upalakṣaṇam | āha darśanādi iti |
naiva hyanubhava ....................... | (1|4|4)
ityādiślokaireva mātṛviśrāntasya darśanāderavabhāsa iti samarthite'pi
prakṛtaṃ prameyaṃ
tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ ............... | (1|4|3)
iti na samarthitameva avasāturahaṃ gauraḥ kṣudhitaḥ sukhīti
prāṇabuddhirūpasya asaṃvidrūpatvādatyantabhedācceti | tatra parihāraḥ
tanmayā iti | āmarśanena upalakṣitaḥ saṃvitsvabhāvo yataḥ pramātā
upapadyate, kalpitagrāhakastu bhavannapi grāhyavat tatraiva nirbhāsate | tat iti
tasmāt hetoḥ saṃvidekatā na na samarthiteti abhiprāyaḥ | sūtre
pūrvamanubhavopādānaṃ tatpūrvakatvāt smṛteḥ, tasyā eva
prakṛtatvamityāśayena tu vṛttau saiva prathamamuktā | vivṛtāvapi
tadanusāreṇa iha abhisaṃdhāne draṣṭṛbhāgabahumāne ca dṛk
prādhānyena parāmṛśyate |
(page 58)
smaraṇe pratyakṣādhyavasāye ca ādaraṇameva
puraḥsarapūrvādiśabdairdarśitam, anādaraṇaṃ tu parityāgādiśabdaiḥ |
tathāhi anabhisaṃdhau dṛśyabhāgabahumāne ca dṛgbhāgo na ādriyate,
apitu arthabhāga eveti caturdhā anubhave, ṣoḍaśadhā ca smṛtau,
ubhayaspṛśi ca pratyabhijñāne catuḥṣaṣṭidhā,
pūrvāparabhāgabhedaprādhānyena ca dviguṇībhūte vartamāne
heyopādeyādibhedena punarapi bhinne svatantravikalpe ca utprekṣādilakṣaṇe
sarvasminnevamatra saṃvedane grāhako grāhyaśca parasparāpekṣayā
bhinnaprathau, parasparāpekṣyā ca grāhyagrāhakatāṃ gatau
yugalasṛṣṭiyogena bhinnau prakāśete | kva |
parāmarśanasvatantrakartṛsvabhāve saṃvidrūpe viśuddhapramātari |
anyonyāpekṣau iti vacanena sūtre bhāvapratyayaprakṛte dvandvasya
itaretarayogo darśitaḥ | sahavivakṣā ca atraiva yuktā dvayorapi grāhyatvāt
grāhakatvācca | yadāha yābhyāmeko dvyarthastābhyāmaparo'pi iti |
nanu kathaṃ tayorvicchinnā anyonyapṛthagbhūtā prathā | āha
idantāparāmarśāt satyāmeva vedyatāyāmahamitiparāmarśasya kṛtakasya
kalpitasya āspadatāṃ haṭhādeva yato grāhako nīto'haṃ gauro'yamiti,
yataśca grāhyo ghaṭādiḥ prakāśamātraparamārtho'pi idantāyāḥ
prakāśabhinnatvaparāmarśasya gocaratāṃ balādeva prāpitaḥ, tata etau
vicchinnaprathau | nanu yadi vicchinnaprathau, tarhi kathamekapramātari protau |
kiṃ maṇidvayasya iva tantau pramātari protatvamanayoḥ | netyāha | kathaṃ
tarhi | tanmayau | viśuddhapramātṛparamārthādadhikamanayorna kiṃcit
vapuḥ | kathametat pratyeyamiti cet, āha grāhakasya tāvat iti |
ayatnopapannametaditi tāvatpadam | yadivā
yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||
(page 59)
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (aja. pra. si. 20)
iti nyāyo'tra anusaraṇīyaḥ iti tāvacchabdābhiprāyaḥ | āpāte yadyapi
grāhyamidamiti prakāśabhinnatvena vimṛśyamānaṃ cakāsti, tathāpi
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || (aj. pra. si. 15)
iti,
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |
iti ca nayena ahantāviśrāntataiva pāryantikīti sārapadasya abhiprāyaḥ
ṭīkāyām | anantarameva iti
vartamānāvabhāsānāṃ ....................... | (1|5|1)
ityādinā prakaraṇena idameva vitaniṣyate ityarthaḥ | nanu bhavatu itthaṃ
prakāśamānatā, sā tu na grāhyasya svarūpaprathāyāṃ cakāsti
ghaṭasyaiva cakāsā yataḥ | satyam, ghaṭasya tu iyameva cakāsā yā
prakāśamānatāyāḥ prathā, anyathā ghoṭo'prakāśita eva bhavediti
āśayena cecchabdaḥ | maulikaḥ iti pāramārthika iti yāvat | grāhya eva
idamiti cakāsat bhagavataḥ śaktyā māyayā vicchedita iti astu nāma,
gāhakastu ahamiti nirbhāsamānaḥ kathaṃ prakāśāt chedita iti parasya
bhramaṃ bhinatti grāhakaśca ayam iti |
pāramārthikaprakāśalakṣaṇacinmātraparamārthā hi bhāvā anyathā
prakāśanāsaṃbhavāt teṣāṃ, tadapekṣayā ca māyāśaktiryadi bhāvān
vicchindyāt, tadaprakāśarūpāṃstān nirbhāsayatīti uktaṃ syāt | na ca etat
yuktam- prakāśante ca, na prakāśante ceti | tataḥ pāramārthikaprakāśāt
tāvadabhinnā eva sarvadā te iti upagamyam |
(page 60)
nanu bhagavacchaktiratidurghaṭakāriṇī kiṃ kiṃ na kuryāt | tathāca
bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9)
iti vakṣyate | tataśca bodharūpaṃ paramārthaprakāśamapekṣya
bhāvānāṃ bhedena prathā na yuktā | etadāśaṅkya gamayati
kriyamāṇāpi vā iti | bodhasya hi viśvātmano'pi
māyābhidhānabhagavacchaktikṛtāyāṃ viśvātmatvākhyātirūpatāyāṃ
māyīyāparaparyāyāṃ khaṇḍanāyāṃ satyāmapi
vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
mūlam ................................................................... ||
iti dṛśā bahirmukhatāyāmantarmukhasaṃkocāntarābhāvāt
prakāśarūpatāyāḥ sarvān vedyān prati sā prakāśarūpatā bhavediti sā
bhedena prathā sarvajñatvarūpā bhavet | naca sarve sarvajñāḥ,
asarvajñatāyāmapica vicchedena prathanamasti | sthūlasūkṣmarūpasya
asya vedyavargasya apūrvatathāvidhaprathālakṣaṇanirmāṇaviṣayatayā
kāryaśabdavācyasya bhūtasṛṣṭergrāhakarūpāyā idānīṃ
mīmāṃsāvasaraḥ | tadupayoginī eva bhāvasṛṣṭirityāśayena
āgamoktacaturvidhasṛṣtimadhyāt sṛṣṭidvayameva ṭīkākṛtā darśitam |
evaṃca asarvajñatāyāṃ yat bhedena prathanam, taditthamupapadyate- yadi
bodharūpo'hamiti prakāśabhāge'pi kaścit saṃkoco bhavet, saṃkucito hi
ahamiti prakāśabhāgo nālikāsuṣirasaṃkucitacākṣuṣaprakāśavat
niyataprakāśa iti yuktam | taduktam
....................... anyastvahaṃbhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ |
iti | nanu evaṃ dehādau grāhyarāśāveva patita iti punarapi
grāhyagrāhakatābhinnau
(page 61)
iti sūtre grāhakapadamasamarthitamevetyāśaṅkya āha
vedyasvabhāvamapica iti | tadānīm iti śarīramidaṃ kṛśamityādyavasare
bhavatu udbhūtavedyatākaṃ dehādi, ahaṃ kṛśo ghaṭaṃ
vedmītyādipratyaye tu ahamitisaṃvidabhiṣekarasa eva utsiktāvabhāsaḥ, na
grāhyatāṃśaḥ | nanu evaṃ kṛśāderapi
avabhāsādavaśyabhāvinyāmidantāyāṃ yadi tāvadahamityanena rūpeṇa
ācchādanam, tadīśvararūpataiveti ka ivaśabdārthaḥ | īśvaraśca
paramārthapramatṛtattva eveti kiṃ grāhakapadopādānena | atha na
āchādanaṃ tarhi ghaṭādivat grāhyarūpataiveti punarapi kiṃ tena | tatra
prathamāṃ śaṅkāṃ prādhānyena pariharati kevalam ityādinā
vedyarāśeranyaiva ityantena | prasaṅgataśca atraiva dvitīyāpi parihṛtā
bhavatīti varṇayiṣyate | tat iti vastujātamīśvarasya avabhāsate | kathamiti |
āha anyonya ityādi | trīṇi api kriyāviśeṣāṇāni amūni | ekaikaṃ
parasparasmādapṛthagbhūtaṃ tata eva viśvameva pāramārthikaṃ
rūpamasyeti | evamapi ca avabhāsanaprasādoditena vapuṣā na virodhaḥ
kaścit | atra tu iti māyāpade pramātrantarebhyaḥ prameyebhyaśca yat
bhinnaṃ prāṇadhīśūnyarūpamahantāveśena
saṃvitsvātantryābhiṣekeṇa pratyagātmeti
parasparāsaṃkīrṇasvasaṃvedanasaṃjñam, tat grāhakībhūtaṃ
svavyatiriktasya grāhyasya ghaṭāderiti saṃbandhaḥ |
prāṇādisaṃkocabhāgitvācca sā saṃvit viśvarūpatvamasahiṣṇuriti
aṇurucyate pārimityāt | naca atra bhagavata idaṃprathamikā vidyate
grahyagrāhakayugalakanirmāṇakāriṇyāṃ māyāśaktāviti nityatvamasya
uktam | nanu ahantāveśena tat prāṇādisaṃvidi cet vilīnīkṛtam, tat punarapi
na tato bhāvānāṃ bhedaḥ | satyaṃ, natu vilīnīkṛtaṃ tat ātmīyatvena yo
bhedo vedyatvaṃ,
(page 62)
tatra yo gāḍhagrāstasya atiraskārāt | tadanena paśulakṣaṇaṃ svīkṛtam |
yaduktaṃ śrīkiraṇāyāṃ
paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ |
vyāpī māyodarāntaḥstho bhogāpāyavicintakaḥ ||
iti | aṇutvādipāśayogāt paśuḥ, anāditvāt nityaḥ, ahantāveśanādamūrto
vyāpī ca, svabhāvato vedyatvāt jñānakriyāśūnyaḥ,
māyābhūmipatitaḥ, tata eva asvatantraḥ, vedakatvāt
sattvādivedyaguṇagaṇottirṇaḥ, saṃvidrūpatve'pi apūrṇatvāt
bhogalālasākrānto yato'navarataṃ pūrṇatvaṃ kāmyati | etat prakṛte
yojayati ityaparaiva iti | evamuktena krameṇa śarīrādau vedyatā tādṛśī
yā na īśvaravedye'rthe, nāpi saṃsārijanavedye ghaṭādau; vedakatā ca api
īśvaravedakatāvilakṣaṇā | hi iti yasmādevaṃ,
tasmādidamahamitibhāgadvayasya api īśvaraniṣṭhāt rūpāt
vilakṣaṇatvaṃ māyāpramātari, tasmāt īśvarasya iveti yukta
ivaśabdārthaḥ | vilīnatvābhāvaṃ sphuṭayati tathāhi iti | yathā yathā hi
bhāvanopadeśabalāt vedyatā prāṇāderapasāryate, vedakataiva
nirbhāsyate; tathā tathā saṃvitsvātantryadharmodayāt
khecaratvādisiddhyudayaḥ | śarīre'pi yāvadeṣā vārtā- yat ghaṭādi
sabrahmacāri nirbhāsate, kimaṅga buddhiprāṇādāviti evakāraḥ | nanu
māyākṛtavicchedāviti yaduktaṃ, tena bhagavata eva māyāyogāt
mālinyaṃ syāt | netyāha seyam iti evaṃvidhaparamādbhūtabhāsane yat
vaibhavamapratighātalakṣaṇamantaḥ-
sthitabhāvarāśipravikāsanalakṣaṇavijṛmbhāsaṃbhārarūpaṃ, na tat
mālinyamākṣipati aindrajālikasya iva | mālinyaṃ hi
saṃvido'bhīṣṭapratighātalakṣaṇam, tadviruddhaśca apratihatasvecchāyoga
iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | nanu yadi śarīrādi vedyameva vedakīkriyate,
(page 63)
tadā tasya vedyatāyāṃ kiṃ vedakam | āha yadā iti | tadeva iti yat
grāhakīkṛtaṃ ghaṭādau grāhye | yoginaḥ iti sākṣātkārajñānena
jighṛkṣataḥ iti āśayaḥ | samastaśarīraprāṇadhīprabhṛtibhāvaniṣedho-
pādhisaṃkucitaṃ cittattvaṃ tasya prāṇabuddhyādervedakaṃ bhavati |
ayaṃ prāṇādyabhāva ityapi sākṣātkāre
tadvedyarūpābhāvaniṣedhātmakaṃ śūnyāntarameva tadapekṣayā
vikasitamiva pramātrībhavati | tatrāpi vikasitataramityādikrameṇa
mahāśūnyamāgameṣu śūnyātiśūnyaśabdavācyaṃ pāryantikaṃ
pramātṛrūpamullasati | naca abhāvasya abhāva iti bhāvarūpataiva iyamiti
vaktavyamabhāvasya tuccharūpasya abhāvāntaramapi tuccharūpameveti hi
vakṣyate | vedyāpekṣayā ca tucchatvaṃ saṃvidrūpaṃ, bhittipātācca
vedakatvam | ata eva śūnyātiśūnyaṃ nāma
vedyarāśivinirmuktaśuddhasvabhāvasaṃvidrūpaṃ
citsvasaṃvedanasaṃviditamiti na anavasthā | yaduktaṃ
tathāhi vedyate yadyattanmadhye'haṃ na kaścana |
apitvetadvimukto'smi naca dṛśyo'smi tādṛśaḥ ||
iti bhāvaniṣedho'haṃbhāvabhūstattvataḥ sthitaḥ |
tasya puryaṣṭakādyetadvedyaṃ yogidṛśi sphuṭam ||
tatra bhāvaniṣedho yaḥ so'pi nātyantatucchakaḥ |
ahaṃsaṃvidupārohāttatastanmaya eva saḥ ||
iti | ata evahi ākāśasamāpattyabhyāse gṛhaprāṅgaṇāraṇyādipradeśa-
vikāsatāratamyābhyāsena
brahmāṇḍādibahirbhūtaparamākāśasamāpattiriti āgamaḥ |
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā
ityatra api eṣaiva parākāśaśarīratā pāryantikī prāpyatvena uktā |
krameṇa vedyatāyāṃ śarīrasya prāṇaḥ, tasya api dhīḥ, tasyāḥ śūnyo
(page 64)
vedakaḥ iti prasiddho'yamarthaḥ iti na ukta iha; anukrameṇa tu samastasya
vedyatve śūnyameva vedakam | nanu yogino
virāmapratyayābhyāsapūrvāsaṃprajñātasamādhisamārūḍhasya
śakyaṃ dehaprāṇādervedyatāṃ kartum, ayogī tu śarīrādyuttirṇaṃ
śūnyaṃ śabdato'pi na śrutavān, tat kathaṃ tadapekṣayā asya
vedyatetyāśaṃkāyāmāha anyena tu iti | na tena asya
dehāderahaṃbhāvāspṛṣṭasya vyatiriktaghaṭādivedyavargasagotratayā
sākṣātkāraḥ, apitu ahamidamityeva sākṣātkāraḥ kevalam | vedyatā tu
anena vikalpyate, paraṃ na sākṣātkriyate
sattādravyatvaśuklādyaśeṣopādhivinirmuktatā iva dravyasya | naca
kalpanāyāṃ tadrūpasaṃpattiḥ pratīkṣyā yena kevalavedyatāsiddhaye
vedakāntarānveṣaṇaṃ bhavet | martyaloke jīvanneva hi svargitāṃ
kalpayannātmano na tatsaṃpattimapekṣate | tadayaṃ prayogaḥ- vikalpena
tadrūpasaṃpattirapekṣyā asākṣsatkārātmakatvāt |
bhāvasvabhāvānuvartitā hi saṃvedanasya sākṣātkārarūpatayā vyāptā,
anyathā na kaścit sākṣātkāro bhavet | tadviruddhaṃ ca
sākṣātkārarūpatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu prāṇādau vedye
śuddhā saṃvideva pramātṛtvena ucyatām, śūnyamantarāle kimiti kalpyate
| athāpi astyevaṃ yoginaḥ pratipattiḥ
yadyadvikalpyate kiṃcinna tattadrūpam |
iti | so'yamātmā neti neti ca nītyā sarvavedyavimuktaṃ yat, tadahamiti
yathā saṃsāriṇaḥ kṛṣo'haṃ tṛṣito'haṃ sukhyahamiti tat kaḥ
kalpanārthaḥ ityucyate; tathāpi śarīrāderyugapat yoginā vedane
śūnyāntareṇa kimāntarālikena | atra āha anyathā iti yadi śūnyaṃ na
vedakaṃ syāt tat mahāprakāśāt na kiṃcit vyatiriktaṃ prakāśeta
aprakāśanaprasaṃgāditi vyatirekajīvitā vedyataiva kathaṃ
(page 65)
nirvahet | nanu yadā anugrahārthaṃ parameśvaraḥ svayameva ātmānaṃ
śiṣyebhya upadiśati ahameva bhavatāmātmeti, tadā bhagavati vedake
kimanyat vedyaṃ syāt | ucyate yadāpi iti | tat iti svarūpam | īśvaratayā
prakāśatayā vā iti vāgrahaṇena idamāha- na khalu avibhāgaṃ
śuddhasaṃvidrūpaṃ vedyībhāvamabhyeti, kintu atadrūpavyāvṛttyā
jānanniti apūrvābhāsatayā sṛjanīyaṃ nirmitavānekadharmamukhena
rūpam | tadeva parāmṛśan bhagavānanuśāsti śiṣyān- eṣa īśvaro
madrūpo bhavatāmātmeti, na punaḥ sākṣāt vedakarūpam | tatra api
upadeṣṭṛtayā sthitaṃ svaprakāśaṃ yat, tadeva śiṣyān prati tena
ātmatayā anuśāsanīyamupadeśyaṃ yuktaṃ yatha śarīrādi
vedyamātmatayā upadeṣṭuṃ yuktamiti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yadāhuḥ
siddhāpādāḥ
atītaḥ panthānaṃ tava sa mahimā vāṅmanasayo-
ratadvyāvṛttyāyaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi |
iti | tadeva ityatra tadaivam iti anyeṣāṃ pāṭhaḥ | sa ātmābhāso nirmitaḥ
san na śarīrādivat sarvapramātṛsādhāraṇo vedyaḥ, apitu saṃvedane
parāmarśe ca upadeśakopadeśyayoḥ paraṃ parisphurati, natu bahirityarthaḥ |
śarīrādivadityasya evamuktena nayena vedakarūpaṃ svaprakāśamiti | nanu
evamātmīyaṃ bhagavatā rūpaṃ śiṣyāṇāmātmatvena na upadiṣṭaṃ
tāvat, apitu nirmitaḥ kaścidābhāsaḥ iti | āha parāmarśaikyāt ca iti |
tadapi iti yadābhāsātmakaṃ svarūpamuktaṃ, tat | tadeva iti
parameśvarasvarūpameva, na adhikamiti vakṣyate
svātantryāmuktamātmānaṃ............................ | (1|5|16)
ityatra | ābhāsasya taditisvarūpeṇa militasya
pūrvamabhidhānamityāśayena
(page 66)
tadapi iti napuṃsakatā yuktā | bahutaraprameyāntaritaṃ sūtrārthatattvaṃ
śiṣyabuddhisamādhaye nigamayati tadevam iti | ghaṭādeḥ śarīrādeḥ
svarūpasya ca vedyatā sākṣātkāryavikalpanīyādirūpeṇa vicitrā uktā
māyāpramātuḥ, yoginaḥ īśvarasya bhagavatparamaśivasya ca vicitrā
grāhakatā uktā | tadetat
grāhyagrāhakayugalakamanantāvāntarabhedabheditaṃ
paramaprakāśarūpe bhagavati bhāti tadrūpeṇa prakāśamānatvāt
mahādarpaṇa iva parigṛhītapratibimbaṃ darpaṇavaiśvarūpyamiti
svabhāvahetuḥ | tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ hi yadi atanmaye syāt,
tadaniyataṃ bhavet, ghaṭo'pi paṭatayā prakāśeteti
vyāpakaniyamaviruddhāniyamaprasaṅgāt tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ
vipakṣādatanmayatvāt vyāvṛttaṃ tanmayatvena vyāpyate iti
vyāpyasiddhiḥ || 8 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā-
mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ smṛtiśakti
vimarśaścaturthaḥ || 4 ||
atha pañcamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi · lines via source.start/end
**The self-luminous cognition is never the object of another**
We have seen that the yogin, by the purity and the un-opposed spreading of his cognition, knows
another's cognition. But this draws a sharp objection from the epistemologist. "Even granting that," he
says, "a cognition can never be the *object* of another cognition. For how can one awareness be known
by a second? The two would have to stand in the relation of object and holder — and between two
cognitions no such relation is possible."
Abhinavagupta takes this seriously and analyzes what "being an object" really means. A thing is an
object of a cognition when the awareness *assimilates its form* — when it takes on the form of the
thing, as the blue-awareness takes on the blue. This assimilation is the sārūpya, the conformity of the
cognition to its object. And it requires that the object be *both* like and unlike the cognition: in
total identity the thing would be the cognition itself, and in total difference there would be nothing
to assimilate. Now here is the crux. A cognition has no such difference from another cognition. The
difference of place, time, and form is absent between two awarenesses; the difference that comes from
the object (the blue) is not the param-essence of the cognition; and though the object-part — the blue
— or the intent-part — the passion — can be an object by a separate manifestation, the *awareness-part*
itself can never be an object at all. An awareness cannot be spread before itself as a thing to be
grasped.
Abhinavagupta makes this vivid with two mirrors. Two mirrors can reflect one another, each bearing the
other's image — because their forms, being of place and time, are genuinely distinct. But two
cognitions are not like that. Their form is not the place-time form of things; it is the self-luminous
awareness, which has nothing in it to be set over against another awareness. So the object-holder
relation between two cognitions is impossible: there is no perception of any real difference between
them (this is the epistemologist's own anupalabdhi, turned against him).
And what of māyā — does it not cover the awareness and make it an object? No. Māyā does not really
cover the awareness's own form, any more than a covering hides the burning power of the fire; and even
what we call a covering is, in truth, the producing of a form distinct from the prior state. The
awareness is not hidden by the world; it is the world that appears in the awareness.
The upshot is decisive. The cognition is self-luminous. It is never made the object of another
cognition — because to be an object is to be assimilated by an awareness, and one awareness cannot
assimilate another without the real difference that awarenesses lack. The knower, in other words, is
fundamentally *conscious* — the ajaḍa, the not-inert — a self-luminous presence that is never itself
turned into a thing. This is the establishment of the conscious knower, with which the vimarśa on
memory, and the whole Ajaḍapramātṛsiddhi, comes to its close.
---