chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi

IPVV · M00021
tadā tu iti yadā ayaṃ vyavahāraḥ iti bhāvaḥ | pratyupasthitam iti svahetubalena saṃnidhiṃ yogisaṃvedanasya parasaṃvedanasya ca darśayati | tatra parasaṃvedanaṃ svaprakāśatvāt tāvat prakāśate yogisaṃvedanasya ca nairmalyātiśayena apratihataprasaratvāt tadapekṣayāpi tasya parasaṃvedanasya svasattānapekṣayaiva svaprakāśatā na tirobhūya āste iti darśayati taṃ yoginaṃ prati iti | asya iti parapramātṛjñānasya evam iti uktaprakāreṇa jñānalakṣaṇasya niyamavatsaṃvedanarūpasya atikrama ullaṅghanaṃ na bhavati,- iti saṃbhāvyate | nanu etadapi iti asmaddṛśā tāvadetadupapadyate, natu jñānasya jñānāntaravedyatayeti āśayaḥ | pareṇa iti mātrantarabodhena | karmapravacanīyavibhaktyā hi saṃbandha ucyate | ṣaṣṭhīsthāne hi sā | naca viṣayaviṣayibhāvo jñānayoḥ saṃbandhaḥ | yato viṣayitā ghaṭena viṣayeṇa jñānasya iyameva ucyate- yat tadākārānukāritvaṃ nāma sārūpyam | viṣayarūpaṃ hi anukurvatā bodhena tadālambitaṃ svīkṛtaṃ bhavatīti viṣayasya ālambanatā sārūpyāt | tacca bhedābhedābhyāṃ vyāptaṃ sarvathā bhede sarvathā abhede tadabhāvādambhaḥstambhayoriva anyonyaṃ ghaṭasya iva ca svātmani | naca jñānasya jñānāntarāt bhedaḥ (page 46) kaścit deśakālākārabhedasya nirastatvāt, jñeyopādhikasya bhedasya apāramārthikatvāt jñeyāṃśasya nīlāderāśayasya vā rāgādeḥ pṛthak prakāśena viṣayatve'pi bodhāṃśasya viṣayabhāvāyogāt | darpaṇayostu deśakālasvarūpātmakaṃ sarvameva rūpaṃ vilakṣaṇamiti anyonyapratibimbayogakṛtamastu sārūpyam, naiva jñānayoḥ | tadayaṃ prayogaḥ- na jñānayorviṣayaviṣayibhāvaḥ pāramārthikabhedānupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ | sārūpyaṃ bhedena vyāptaṃ viṣayitāyā lakṣaṇaṃ, pṛthakkaraṇe'pi tasya vyāpakavyāpakaṃ vyāpakamevetyāśayena vyāpakavyāpakādicintā na kṛtā āryadharmakīrtinā | kāraṇakāraṇādyanupalabdhāvapi kāraṇānupalabdhiḥ śakyā bhaṇitumiti kāraṇakāraṇaviruddhādyapi na cintitam | kalpitarūpatvena ca dharmīkaraṇamupapannamiti | jñānayoḥ iti prayogo māyāpadānusāreṇa | māyayā ca paramārthato na bodhasya śaktimataḥ svarūpamāvriyate dāhakaśaktyā iva vahneḥ | āvaraṇamapi hi vastutaḥ pūrvāvasthāvilakṣaṇasvarūpajanakameva | nanu tadākāratvaṃ viṣayitā jñānasya ca jñānāntarākāratvaṃ tvayaiva bhedaṃ samarthayamānena uktamityāśaṅkya āha kiṃca iti | evaṃbhūte viṣayabhāve aikyaparyavasāyini na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ samarthitaṃ bhavet | yuktaṃ ca etat | yasya hi yat svarūpaṃ, tat cet na prakāśitaṃ, rūpāntaraṃ ca asya prakāśitam; tarhi na viṣayīkṛtaṃ tat śuktikārajatapītaśaṅkhādipratyayeṣu iva śuktikāśaṅkhādi | jñānasya ca grāhakameva svarūpamiti tadaprakāśane grāhyabhāvasya ca prakāśane tat na viṣayīkṛtaṃ bhavet | viṣayīkṛtatve hi kvacideva bhavat niyamena vyāptam, vipakṣe ca aniyamaḥ prasajyate iti tatsvarūpaprakāśenaiva vyāpyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | saṃkṣiptatvāt vṛttau na dṛśo darśanāntare iti sautraṃ na vivṛtaṃ pūrvamuktatvāt (page 47) svātmārūḍhā eva iti evakāreṇa tu sūcitam | nanu evaṃ svātmāruḍhatvena avabhāse parajñānaṃ prakāśitamiti paravyavahāraḥ katham | aupādhikatvenetyāha parapramātṛ iti | ekasmin hi yogisaṃvedane parasya śarīrapraṇādi grāhakābhimataṃ, nīlādi grāhyābhimataṃ rāgādicaittarūpaṃ jñānaṃ ca paramārthagrāhakarūpaṃ samameva nirbhāsate | tatra aucityāt jñānaṃgrāhakabhāgatādātmyāpannamapi pramukhaparigṛhītaparasaṃmatadehādyupādhisaṃbhedārūṣaṇayā paratvena vikalpyate, gṛhyate tu svatvenaiva | śarīrādi tu paratvena svāhaṅkārapṛthagbhāvena bhavati | niyatiśaktyaparikṣayāt gṛhyate ca vikalpyate ca | tattvam iti vivṛṇoti paramātmavedakam ityanena | tattvaṃ paramātmavedakatvamityarthaḥ | nanu paramātmavedakamiti na upakrāntaṃ; tat kathaṃ sarvanāmnā pratyavamṛśyamityāśaṃkāṃ vyapohati sarvajñasya iti | sarvajñagrahaṇaṃ prāgupakrāntaparasaṃvedanopakramāt parātmavedakaparyāyatāmetīti bhāvaḥ | nanu anyabodhena cet yogī pramātṛbhāge samāviśyate, tarhi tadgatamātrādisaṃbhedāpatteḥ sukhaduḥkhasahasrasaṃbhedavyatikarakalitaḥ sa saṃsāribhyo'pi kaṣṭāṃ daśāmāśritaḥ | yadāha idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātaṃ saṃvedanam iti | yo yena aikyamāpadyate, sa taddharmabhāk bhavati kuṅkumapaṅkapiñjarajalāñjalijanitasaṃbhedamiva jalāntaram | tathāca yogibodho bodhāntarairiti svabhāvehetuḥ, anaikyāpattyā hi viruddhayā vyāptamataddharmavattvamiti vipakṣāt pracyāvakaṃ pramāṇam | atra viruddhavyāptopalabdhiprasaṅgaḥ | etat pratikṣipati naca iti | cakāraḥ śaṅkādyotakaḥ, ekamātrapadābhyāṃ sukhāderadhikasya grāhyabhāge eva viśrāntimāha | tathāca sukhādīn prakṛtiguṇāneva vakṣyāma iti avāstave śarīrādisthānīye buddhipramātari teṣāmavasthānam, na saṃvedanarūpe | (page 48) evaṃ ca yathā paradehadharmairgaurādibhirasya na saṃvit saṃbhedameti gauro'hamiti niyatiśaktyā niyantraṇāt, svadehadharmaiḥ punarabhyeti śyāmo'hamiti; tathā parabuddhidharmairasaṃbhedo'sya vakṣyate iti sa svarūpāparijñānamayaḥ ......................... | (4|1|3) ityatra | ata eva iti na vāstave pramātari sukhādi, iti yaduktam, tat vakṣyamāṇo'pi heturupayukta iti evaśabdo'dhikaraṇasiddhāntatāmāha | heturapihi adhikaraṇasiddhānta ucyate eva | nanu grāhakabhūmikābhinnavedyasaṃvedanocitamāyāpramātṛtādaśāto ye uttīrṇāstatra na grāhakabhāvābhimāninaḥ, te kathaṃ tathā bhavantītyāha vāstava iti vāstavaṃ pramātāraṃ samyak dṛḍhaniścayaparyantaśuddhavidyāprakāśabalena ye āpannāḥ prāptāstatraiva pramātṛtābhimānabhājaḥ, teṣāṃ nityoditamapica tadrūpaṃ ............................ cakrabhramavat dhṛtaśarīraḥ | iti śeṣavartanasaṃbhāvanāt niyatisaṃskārajadehādipramātṛbhāvāvarohaṇātmake vyutthānasamaye pratyastamitamiva bhāti,- iti daśāśabdena vyavahṛtaṃ tattatsvahetūpasthāpitagrahaṇena sukhaduḥkhādīnāmavaśyaṃbhāvinīmutpattimāha | tacca utpannaṃ sukhaduḥkhādi taiḥ sākṣātkriyate anyagrāhakavat saṃvedyate, yathoktamabhinavabhāratyām upacacāra ca sā kṛtimāninī munimanargalabhogasamarpaṇaiḥ | paritutoṣa ca so'pi virāgiṇāṃ nahi sukhaṃ karaṇāśrayiṇāṃ sukham || iti | sākṣātkāre apitu ahaṃ sukhīti pramātari sukhānuvedhamaye nābhimanyate, tata eva anugrahamupaghātaṃ ca sukhaduḥkhakṛtamabhimanute iti | bhagavatā gītaṃ duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | (bha. gī. 2|58) (page 49) iti | udvegaspṛhākṛtāśca harṣādaya iti tadabhāve tadabhāva iti darśitaṃ harṣāmarṣabhayakrodhairmukta .................................... | (12|15) iti | nanu evamanugrahopaghātau cet na saṃvedyeta, tarhi bāhyo ghaṭaḥ sukhādyātmā api yathā udāsīnasya na sukhaduḥkhamohātmā, tathā buddhigatamapi sukhādirūpaṃ na sukhādyeva syāt | sukhādirūpatāvirbhāvasya hi anugrahopaghātau lakṣaṇaṃ, anyathā anavarataṃ sarvaḥ sukhaduḥkhaparītaḥ syāditi tadvyāpakarūpābhāve tadanāvirbhāvaḥ,- iti ekāntaḥ | satyam, paramārthapramātṛtāsamāpannasya api dehāhaṃbhāvasaṃskāradārḍhyādaṅge'ṅgāraspṛṣṭe dāhakṛtaṃ buddhau duḥkhaṃ madhyoditavyutthānasamayasaṃbhavadrūpamapi tadbuddhigatāhantāsvasaṃvedanasākṣātkṛtavimṛṣṭarūpamapi saṃmukhīkṛtasatyapramātṛbhāvābhimānaviśramodrekāt vikalpyamānatātmakena dṛḍhaniścayātmanā anubandhena ahaṃ sukhīti yato na ahaṃbhāge viśrāmyati viśrāntyabhāvāt, evaṃ hi pāntha iva mārgagatāṃstāṃstān sukhaduḥkhahetubhūtān yadṛcchopanatān na anubandhena rāgadveṣāyatanatvena abhimanyate tata uktaṃ na sukhitvādi iti | ye tu dehādau saṃskāradārḍhyaṃ śithilīkṛtyaiva kuto'pi nibandhanāt gṛha iva adhikaraṇamātrābhimānena sthitāḥ, teṣāṃ dehabuddhyādāvahaṃbhāvalakṣaṇo yo'nugrahopaghātāvirbhāvako hetuḥ sukhādīnāmāvirbhāvakaḥ, sa nāstīti candanādisparśayoge'pi tadahaṅkārābhidhānasahakāryasaṃbhavāt sāmagrīrūpasya hetorapūrṇatvāt na utpadyante eva sukhaduḥkhādayaḥ | yathoktaṃ vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma ...................... | iti vāsī candanakalpā yeṣāmiti guruṇā vyākhyātamiti śrīlakṣmaṇaguptagururāha | nanu sarvathā ahaṃbhāvābhimānābhāve karaṇapreraṇādisvātantryameva vilupyate | tat hi (page 50) nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate | apitvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet || (sp. kā. 8) iti nītyā ahantāveśakṛtameveti kāraṇānupalabdhyā avasīdedeva | satyamevaṃ, kintu sahajasya akṛtakasya svātmaviśrāntilakṣaṇasamastapūrṇatodayāpākṛtavyatiriktākāṅkṣākā luṣyacidrūpasya paramānandasya yata āvirbhāve nirāvaraṇatayā prakāśo bhavati, tatastadānandadugdhāmbudhinimgnā asau viṣayajanitasukhādisaṃvedanakaṇikā na pṛthagātmānamuddarśayati śithilīkṛtadehādyahaṃkārāṇām | tadā iti vāstavapramātrāveśadaśāyām, yadivā tadeti sukhaduḥkhotpādāvasare yo lokasya tatra tatra | te hi saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106) ityupadeśabalena svarūpavimarśadraḍhimani viśrāmyantaḥ parānandena yujyante | yathoktam ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt | (vi. bhai. 71) ityādi duḥkhe'pi ca vikāse'pi sthairyārthaṃ dhṛtisaṃgamāt | (śi. dṛ. 5|9) ityādi ca | vāśabdo niyatayogyāśayena vyavasthitavikalpārtho mantavyaḥ | evaṃ prathame prakāre paracittajñāne vedyavedakatāṃ nirasya svakapūrvajanmagatamanubhavaṃ jānātītyatra api anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvena smṛtitvaṃ ghaṭayan nirasyati pūrvajanmāntarapratyakṣīkāre'pi iti | pūrvasmin janmaviśeṣe smṛtitve ca anvabhūvamiti ātmārohaḥ siddha evetyāśayaḥ | jātismara iti vyavahārācca smaraṇameva itthaṃ pūrṇamiti bhāvaḥ | svayamananubhūtāsu tu parakīyapūrvajātiṣu saṃskārasākṣātkaraṇopadeśābhyāsena yat yogino vijñānaṃ, tatra pūrvānubhavasparśādabhinavajñānarūpatā uktā (page 51) yogino hi yasya ityādāviti avirodhaḥ | evaṃ dvitīyaṃ prakāraṃ smṛtau praveśya tṛtīyamapi tathā karoti pramātrantaradṛṣṭam iti yadā kenacit pramātrā ghaṭo dṛṣṭaḥ, yoginā tu pūrvaṃ na dṛṣṭastaduttarakālaṃ yogī taddṛṣṭatāmeva udrecayan bhāvanābalāt paraḥ paśyatīti anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvameva vikalpanāvasare taditipūrvadṛṣṭatayaiva hi vikalpayati, na punarapūrvatayā jānāmīti | nanu na atra mayā jñātamiti pūrvaprakāśameva tadīyaṃ punarunmīlitaṃ pramāṇīkuru, natu apūrvamidānīmuditaṃ prakāśam | tatpūrvaprakāśatādātmyapraveśa eva hi tasya yoginastadānīṃ smartṛtā | tata eva manvādīnāṃ dharmaviṣaye prakāśanamapi sārvajñyāt bhavat parameśvarasya anāderayamitthaṃ prakāśa iti tatprakāśapramāṇīkaraṇena bhavat smṛtirucyate | tadapūrvapārameśvaraprakāśānugrahotthaṃ hi pramāṇaṃ śrutiḥ | nanu pramātrantareṇa yadanubhūtaṃ, tat cet yogī smarati; tat pramātrantaraṃ, saca iti ekaṃ saṃpannam | tataśca tena idaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ vyavasthā | āha svapratyagātma iti svo yaḥ pratyagātmā dehaprāṇādiḥ, tatra yo'hantādārḍhyasaṃskārastasya anivṛtteḥ paraśarīrādi paratvena paśyati yataḥ, tato vyavaharati pramātrantareṇa etat dṛṣṭamiti | yasya tu yogino dṛḍhaḥ saṃskāraḥ kṣīṇaḥ, natu sarvātmanā naṣṭaḥ, nāśe hi tasya saṃskārasya īśvara eva; satu īśvarāyate nāśonmukhe tu tasmin sarvaprakāravati dṛḍhe saṃskāre śarīrādi ahamiti paśyannapi tanmadhya eva viśvamahamiti paśyati | tadasya cakravartina iva viśvamanuśāsato'pi svadehādikamadhiṣṭhānarājadhānīkalpam | evaṃ vedyatāṃ yogisaṃvedanāpekṣayā nirākṛtya upasaṃharati tadevam iti sthitam iti asyaiva (page 52) pakṣasya dārḍhyamabhidadhat pakṣāntaramabhyupagamavādamātram, smṛtyanubhavayostu tathāpi na vedyavedakatetyāha bodhamātreṇa iti | asmaduktaṃ vedyoparāgādi parāsyati prātisvikena iti jñānasvalakṣaṇātmanā | tat nirdiśati śuddha iti | ayaṃ ca atra bhāvaḥ- svasmin svasmin darśane yādṛśaṃ bodhasya śuddhaṃ rūpaṃ, tat yathā sarvārtharūpatā śuddhirjñānasya nirupāśrayā | tato'pyasya parāṃ śuddhimeke prāhurarūpikām || prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ | citiśaktirapariṇāminyapratisaṃkramā darśitaviṣayā śuddhā cānantā ca guṇānāṃ samavāyāṃśopādhityāge paraṃ vapuḥ | asaṃsṛṣṭamanirbhaktaṃ śuddhaṃ tattvavido viduḥ || ityādi, na tādṛśaṃ niruparāgaṃ vedyatāṃ paracittajñāne'bhyetīti bhāseran iti ubhayatra vṛttikṛt darśayan bhānti ityasya kākākṣivat yojanāmāha | noktanayena iti paravedyatā viṣayatā ca jñānasya dūṣitā yataḥ | evamabhyupagame ca bījamātramasti | saugatadṛśi svalakṣaṇāni jñānāni bhinnānīti, naiyāyikamate jñānaṃ jñānāntaravedyamiti | tacca idamubhayamapi apākīrṇam | svadarśane'pi asti bījam- māyāśaktirevaṃ kuryāditi | tacca etat na yuktam | bahirbodhasvarūpameva māyayā anyathākriyate viśvasya aprakāśanaprasaṅgāt | sā hi bodhasya śaktistadāyattā tadabhāve kathaṃ syāt | nirmāṇaṃ tu svātmanyapi kurutāṃ nāma, natu nirmātṛrūpaṃ śuddhaṃ bodhaṃ bādhitumalam | yathoktaṃ tasyānāvṛtarūpatvāt .................................. | (spa. kā. 2) iti | atra nimittaṃ yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | (spa. kā. 2) (page 53) iti | tadanāvṛtau hi āvaraṇaśatamapi kutra bhāseta, kutaśca udbhavet | bhāsate hi tat saṃvidi eva, udbhavati ca tata eveti abhāsane anudbhave ca kimāvaraṇamiti na māyāśaktirbodhaṃ bhindyāt bhedyatve'bodhatvāt tathāpica bodhasya apratyastamayāt, anyathā bodhasya api kaḥ prakāśaḥ | yadi tathā iti natu etat saṃbhavatīti yāvat | yat nareśvaraviveke .......... nacānupapannaṃ māyāśaktyāpi śakyate kartum | iti | nahi tadaiva sa eva tathaiva tatraiva tameva prati nāsti astīti ca śraddhīyate māyāta etadevamiti vacanamātreṇa | eṣa ca asaṃbhavasturyapādasya āvṛttyā kākusahāyayā sūtrito mantavyaḥ | prakṛtasya dārḍhyaṃ tunā āha ihatu iti kartṛkarmapratyayabhede'pi anubhavaḥ kartṛstha eveti bhāvaḥ | naca ātmā jñānadvayasamavāyikāraṇamātraṃ vaiśeṣikasya ivetyāha ātmanaśca iti audāsīnyāt iti | sa hi dvayoḥ kevalamādhāratvena asti ghaṭa iva rūparasayoḥ natu dvayormelanāya samarthaḥ | jñānāntaramapi jñānadvayaviṣayameva rūparasayoriva guṇatvam | yāvat iti yadetyarthaḥ || 5 || smaryate yaddṛgāsīnme saivamityapi bhedataḥ | tadvyākaraṇamevāsyā mayā dṛṣṭamiti smṛteḥ || 6 || nanu ghaṭe smaryamāṇe vedyadaśādhiśādhiśāyini anubhavo grāhakenaiva milatu, tasminneva tu smaryamāṇe vedyīkṛte kiṃ vācyam | ucyate | ghaṭe mama anubhavo'bhūdityapikathane ghaṭa eva vedyaḥ | yathāha tatrabhavān ghaṭajñānamiti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam | ghaṭa ityapi yajjñānaṃ viṣayopanipāti tat || (vā. pa. 3|1|105) (page 54) iti | āryo'pi .................... taṃ hi matatyaktaṃ vivecayan | iti | sā iti smṛtiparāmarśo maulikaḥ | tasya vṛttiḥ mayā dṛṣṭam iti darśanasya pṛthaksṛṣṭatāyāmapi guṇatvena bhedasya aprarūḍhatvāt | tasyā vibhāgamākartuṃ ṭīkā mama tasmin ghaṭe jñānamabhūt iti tasyaiva prādhānyena sṛṣṭasya bhedaprarohāt | mūlapratītiśca vyākhyānapratītyā na bādhyate, apitu upavṛṃhyate iti pūrvamuktameva sarvam | spaṣṭamanyat | sūtravṛttiṭīkāsu sarvaṃ hi etat vitatya nirṇītam | kathanaśabdena iti spaṣṭamapi etat na vastuto maulikasya bādhakamiti yāvat || 6 || anubhavānantarabhāvyadhyavasāyarūpamanujīvati smṛtiravikalpite smaraṇāsaṃbhavāt | tatastadadhyavasāyamukhaprekṣiṇyā smṛtyā tadagocarīkṛtaṃ spṛśyate khapuṣyamiva | naca adhyavasāyena pratyakṣānantarabhāvinā anubhavāṃśo vedyatvena adhyavasito grāhakabhāge'smadarthe sāmānādhikaraṇyena viśrānteriti darśayati sūtreṇa yā ca paśyāmyahamimaṃ ghaṭo'yamiti vāvasā | manyate samavetaṃ sāpyavasātari darśanam || 7 || yāca iti caśabdaḥ smaraṇasya etadupajīvakatāmāha | yā avasā vadhyavasāyaḥ paśyāmi ityevaṃ jāyate, sā tāvat darśanamavasātari grāhakāṃśe pratyavamṛśantī tadanubhavasaṃskārāt manyate tathaiva sākṣātkurute | yatra api svaśabdaparāmṛṣṭaṃ darśanaṃ na bhāti, tatra api ayamiti tāvat pratyakṣatā parāmṛśyate | sā ca na bhāvanīyaṃ rūpam, apitu darśanameva | tacca na bhāvadharmatvena adhyavasīyate idamarthena saṃbhedābhāvāt, (page 55) tasmāt na vedyo'nubhavo'dhyavasāye vedyatāvyāpakedantāviruddhāsmadarthasaṃbhedopalabdheḥ | na smṛtyā anubhavo vedyatvena bhāsyate tathānadhyavasāyāt, asmadarthasaṃbhedādhyavasāyāt veti smṛtinirbhāsanāyāḥ kāraṇasya anupalabdhiḥ kāraṇāviruddhasya vā,- iti sūtrārthaḥ | adhyavasāyaviśeṣaśca smṛtiḥ | naca kvacidapi adhyavasāyo'nubhavamidantayā viṣayīkaroti | tataḥ sā api kathamitthaṃ kurvīta, kurvatī vā adhyavasāyarūpatāṃ jahyāditi sūtratātparyam | etadavatārayati pratyakṣa ityādinā saṃkṣepavivaraṇena | idantānirdeśena vā iti darśanaṃ prarāmṛśyate iti saṃbandhaḥ | nanu ghaṭo'yamityadhyavasāye na asmadaḥ, na dṛśaḥ prayogaḥ, tat kutra viśrāntaṃ kiṃ parāmṛśyate | satyam, na etayorasti prayogaḥ, tena tu vinā api tadubhayārthaparāmarśo'sti ayam iti | tadetat darśayati aham ityādinā | nanu idamityanena ghaṭarūpameva avamṛśyate | netyāha anyathā iti pratyakṣatvāparāmarśe ca svatantravikalpāt na asya bhedaḥ syāditi | na atra ayaṃśabdo ghaṭarūpatāparāmarśaviśrāntimātreṇa kṛtībhavati, apitu tadīyayogyadeśasthatvaparāmarśamukhena tatpratyakṣatāparāmarśe viśrāmyati | nanu pratyakṣatā api ghaṭadharma eva | netyāha pratyakṣatvam iti ahaṃkāragocaraḥ iti pramātṛmayaḥ | hi iti yata evaṃ, tato'smacchabdenaiva ubhayatra darśanaparāmarśa iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | pratyakṣarūpaḥ iti ayamiti yaḥ sūtre'vasāya uktaḥ, sa pratyakṣasya rūpaṇātmā adhyavasānasvabhāvaḥ, natu ghaṭamātrasya,- ityevaṃ vṛttau vyākhyāto darśanameva tat pratyavamṛśyate iti vacanena | ayamiti hi śabdo ghaṭātmānaṃ yadyapi sāmānādhikaraṇyena avalambate, tathāpi iyati eva na viśrāmyati | yathoktam (page 56) idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | (aja. pra. si. 15) iti | tataśca svaviśrāntimeva ahaṃbhāvasya abhimukhīkaroti | pratyakṣo ghaṭa iti pratītāvapi pratyakṣatā svaviśrāntaiva madīyo ghaṭa itivat | apiśabdena ca sūtre idamāha- yādṛk darśanasya vapustadeva nirūpyaṃ svasaṃvedane nirbhāsanayogyam | vikalpāṃśavicārastatra kva upayujyate, bhavatu vā, tathāpi vikalpanamapi na idantodantamāviṣkarotīti | evaṃbhūtā sā dṛk mameti vikalpo na laukikasya haṭhavivecakaṃmanyasya api kasyacit bhavan prakṛtipratyayārthavibhāgakaraṇavat kalpanāmātram | sā dṛk iti ca sa ghaṭa itivat dṛgantaramapekṣyeteti anavasthā | dṛśeśca kartṛsthabhāvakatvamuktaṃ- darśayate bhṛtyān rājeti | jaiminīyairapi prakaṭatāphalabhāvanātmā dṛgātmavartinī eva uktā | tena ghaṭaṃ paśyāmi, ghaṭo'yaṃ, ghaṭe mama dṛgiti śabdavaicitryamātram, tattvārthastu avicitra eva | evaṃ smaraṇe'pi taditi, ahamanvabhūvamiti, mayā anubhūtamiti, sā mama dṛgāsīditi śabdavaicitryamātrameveti sūtradvayasya tātparyam || 7 || cidvapureva jñānādiśaktimān, smaraṇānubhavayośca ekameva saṃvidrūpatvaṃ tattvamityukteḥ sāmarthyādidamāyātam- yat māyīyau grāhyagrāhakau śuddhasaṃvinmayāveva bhāsete, tato vakṣyamāṇasya sūtrasya na adhiko vācyaḥ, apitu sa eva artha ekīkṛtya upasaṃharaṇīya iti prakaraṇārthaparyālocanakuśalakuśāgrīyabuddhyabhiprāyeṇa avatārayati iti iti idaṃ vastu upasaṃharannāha | upasaṃhāropalakṣitamāha tanmayā dṛśyate dṛṣṭo'yaṃ sa ityāmṛśatyapi | grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari || 8 || yadetat pūrvamuktam, tasmāt hetoḥ | ayamatra tātparyārthaḥ- yat (page 57) viśuddhasaṃvidrūpe pramātari grāhyagrāhakarūpatayā parasparāpekṣayā bhinnau vedyāvarthau bhāsete iti | kīdṛśe mayā dṛśyate mayā dṛṣṭe iti ca anubhavasmaraṇāmarśanopalakṣite ayam iti sa iti ca darśanabhāgānādaraṇena anubhūyamānasmaryamāṇārthabhāgapradhānena āmarśena upalakṣite | apiścārthe | apiśabdo bhinnakramaḥ, bhinnāvapi ekatra ābhāsete iti vṛttyanusāreṇa vā yojanā | ye tu sthūladṛṣṭayaḥ prakaraṇārthaṃ vivektumaśaktāḥ, tān prati codyapūrvakamapūrvārthābhidhānamidamityanayā cchāyayā avatārayati athavā iti | athaveti parihariṣyannāha iti saṃgatiḥ | samastasya pariharaṇaprakārasya svakaṇṭhena anabhidhānāt na vartamānanirdeśaḥ, apitu bhaviṣyatprayogaḥ | abhiprāyāntarvartino bhaviṣyattaiva ucitā yataḥ | kiṃ tatparihartumabhiprāyeṇa upalakṣaṇam | āha darśanādi iti | naiva hyanubhava ....................... | (1|4|4) ityādiślokaireva mātṛviśrāntasya darśanāderavabhāsa iti samarthite'pi prakṛtaṃ prameyaṃ tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ ............... | (1|4|3) iti na samarthitameva avasāturahaṃ gauraḥ kṣudhitaḥ sukhīti prāṇabuddhirūpasya asaṃvidrūpatvādatyantabhedācceti | tatra parihāraḥ tanmayā iti | āmarśanena upalakṣitaḥ saṃvitsvabhāvo yataḥ pramātā upapadyate, kalpitagrāhakastu bhavannapi grāhyavat tatraiva nirbhāsate | tat iti tasmāt hetoḥ saṃvidekatā na na samarthiteti abhiprāyaḥ | sūtre pūrvamanubhavopādānaṃ tatpūrvakatvāt smṛteḥ, tasyā eva prakṛtatvamityāśayena tu vṛttau saiva prathamamuktā | vivṛtāvapi tadanusāreṇa iha abhisaṃdhāne draṣṭṛbhāgabahumāne ca dṛk prādhānyena parāmṛśyate | (page 58) smaraṇe pratyakṣādhyavasāye ca ādaraṇameva puraḥsarapūrvādiśabdairdarśitam, anādaraṇaṃ tu parityāgādiśabdaiḥ | tathāhi anabhisaṃdhau dṛśyabhāgabahumāne ca dṛgbhāgo na ādriyate, apitu arthabhāga eveti caturdhā anubhave, ṣoḍaśadhā ca smṛtau, ubhayaspṛśi ca pratyabhijñāne catuḥṣaṣṭidhā, pūrvāparabhāgabhedaprādhānyena ca dviguṇībhūte vartamāne heyopādeyādibhedena punarapi bhinne svatantravikalpe ca utprekṣādilakṣaṇe sarvasminnevamatra saṃvedane grāhako grāhyaśca parasparāpekṣayā bhinnaprathau, parasparāpekṣyā ca grāhyagrāhakatāṃ gatau yugalasṛṣṭiyogena bhinnau prakāśete | kva | parāmarśanasvatantrakartṛsvabhāve saṃvidrūpe viśuddhapramātari | anyonyāpekṣau iti vacanena sūtre bhāvapratyayaprakṛte dvandvasya itaretarayogo darśitaḥ | sahavivakṣā ca atraiva yuktā dvayorapi grāhyatvāt grāhakatvācca | yadāha yābhyāmeko dvyarthastābhyāmaparo'pi iti | nanu kathaṃ tayorvicchinnā anyonyapṛthagbhūtā prathā | āha idantāparāmarśāt satyāmeva vedyatāyāmahamitiparāmarśasya kṛtakasya kalpitasya āspadatāṃ haṭhādeva yato grāhako nīto'haṃ gauro'yamiti, yataśca grāhyo ghaṭādiḥ prakāśamātraparamārtho'pi idantāyāḥ prakāśabhinnatvaparāmarśasya gocaratāṃ balādeva prāpitaḥ, tata etau vicchinnaprathau | nanu yadi vicchinnaprathau, tarhi kathamekapramātari protau | kiṃ maṇidvayasya iva tantau pramātari protatvamanayoḥ | netyāha | kathaṃ tarhi | tanmayau | viśuddhapramātṛparamārthādadhikamanayorna kiṃcit vapuḥ | kathametat pratyeyamiti cet, āha grāhakasya tāvat iti | ayatnopapannametaditi tāvatpadam | yadivā yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || (page 59) tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (aja. pra. si. 20) iti nyāyo'tra anusaraṇīyaḥ iti tāvacchabdābhiprāyaḥ | āpāte yadyapi grāhyamidamiti prakāśabhinnatvena vimṛśyamānaṃ cakāsti, tathāpi idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || (aj. pra. si. 15) iti, prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ | iti ca nayena ahantāviśrāntataiva pāryantikīti sārapadasya abhiprāyaḥ ṭīkāyām | anantarameva iti vartamānāvabhāsānāṃ ....................... | (1|5|1) ityādinā prakaraṇena idameva vitaniṣyate ityarthaḥ | nanu bhavatu itthaṃ prakāśamānatā, sā tu na grāhyasya svarūpaprathāyāṃ cakāsti ghaṭasyaiva cakāsā yataḥ | satyam, ghaṭasya tu iyameva cakāsā yā prakāśamānatāyāḥ prathā, anyathā ghoṭo'prakāśita eva bhavediti āśayena cecchabdaḥ | maulikaḥ iti pāramārthika iti yāvat | grāhya eva idamiti cakāsat bhagavataḥ śaktyā māyayā vicchedita iti astu nāma, gāhakastu ahamiti nirbhāsamānaḥ kathaṃ prakāśāt chedita iti parasya bhramaṃ bhinatti grāhakaśca ayam iti | pāramārthikaprakāśalakṣaṇacinmātraparamārthā hi bhāvā anyathā prakāśanāsaṃbhavāt teṣāṃ, tadapekṣayā ca māyāśaktiryadi bhāvān vicchindyāt, tadaprakāśarūpāṃstān nirbhāsayatīti uktaṃ syāt | na ca etat yuktam- prakāśante ca, na prakāśante ceti | tataḥ pāramārthikaprakāśāt tāvadabhinnā eva sarvadā te iti upagamyam | (page 60) nanu bhagavacchaktiratidurghaṭakāriṇī kiṃ kiṃ na kuryāt | tathāca bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau | bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9) iti vakṣyate | tataśca bodharūpaṃ paramārthaprakāśamapekṣya bhāvānāṃ bhedena prathā na yuktā | etadāśaṅkya gamayati kriyamāṇāpi vā iti | bodhasya hi viśvātmano'pi māyābhidhānabhagavacchaktikṛtāyāṃ viśvātmatvākhyātirūpatāyāṃ māyīyāparaparyāyāṃ khaṇḍanāyāṃ satyāmapi vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate | mūlam ................................................................... || iti dṛśā bahirmukhatāyāmantarmukhasaṃkocāntarābhāvāt prakāśarūpatāyāḥ sarvān vedyān prati sā prakāśarūpatā bhavediti sā bhedena prathā sarvajñatvarūpā bhavet | naca sarve sarvajñāḥ, asarvajñatāyāmapica vicchedena prathanamasti | sthūlasūkṣmarūpasya asya vedyavargasya apūrvatathāvidhaprathālakṣaṇanirmāṇaviṣayatayā kāryaśabdavācyasya bhūtasṛṣṭergrāhakarūpāyā idānīṃ mīmāṃsāvasaraḥ | tadupayoginī eva bhāvasṛṣṭirityāśayena āgamoktacaturvidhasṛṣtimadhyāt sṛṣṭidvayameva ṭīkākṛtā darśitam | evaṃca asarvajñatāyāṃ yat bhedena prathanam, taditthamupapadyate- yadi bodharūpo'hamiti prakāśabhāge'pi kaścit saṃkoco bhavet, saṃkucito hi ahamiti prakāśabhāgo nālikāsuṣirasaṃkucitacākṣuṣaprakāśavat niyataprakāśa iti yuktam | taduktam ....................... anyastvahaṃbhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ | iti | nanu evaṃ dehādau grāhyarāśāveva patita iti punarapi grāhyagrāhakatābhinnau (page 61) iti sūtre grāhakapadamasamarthitamevetyāśaṅkya āha vedyasvabhāvamapica iti | tadānīm iti śarīramidaṃ kṛśamityādyavasare bhavatu udbhūtavedyatākaṃ dehādi, ahaṃ kṛśo ghaṭaṃ vedmītyādipratyaye tu ahamitisaṃvidabhiṣekarasa eva utsiktāvabhāsaḥ, na grāhyatāṃśaḥ | nanu evaṃ kṛśāderapi avabhāsādavaśyabhāvinyāmidantāyāṃ yadi tāvadahamityanena rūpeṇa ācchādanam, tadīśvararūpataiveti ka ivaśabdārthaḥ | īśvaraśca paramārthapramatṛtattva eveti kiṃ grāhakapadopādānena | atha na āchādanaṃ tarhi ghaṭādivat grāhyarūpataiveti punarapi kiṃ tena | tatra prathamāṃ śaṅkāṃ prādhānyena pariharati kevalam ityādinā vedyarāśeranyaiva ityantena | prasaṅgataśca atraiva dvitīyāpi parihṛtā bhavatīti varṇayiṣyate | tat iti vastujātamīśvarasya avabhāsate | kathamiti | āha anyonya ityādi | trīṇi api kriyāviśeṣāṇāni amūni | ekaikaṃ parasparasmādapṛthagbhūtaṃ tata eva viśvameva pāramārthikaṃ rūpamasyeti | evamapi ca avabhāsanaprasādoditena vapuṣā na virodhaḥ kaścit | atra tu iti māyāpade pramātrantarebhyaḥ prameyebhyaśca yat bhinnaṃ prāṇadhīśūnyarūpamahantāveśena saṃvitsvātantryābhiṣekeṇa pratyagātmeti parasparāsaṃkīrṇasvasaṃvedanasaṃjñam, tat grāhakībhūtaṃ svavyatiriktasya grāhyasya ghaṭāderiti saṃbandhaḥ | prāṇādisaṃkocabhāgitvācca sā saṃvit viśvarūpatvamasahiṣṇuriti aṇurucyate pārimityāt | naca atra bhagavata idaṃprathamikā vidyate grahyagrāhakayugalakanirmāṇakāriṇyāṃ māyāśaktāviti nityatvamasya uktam | nanu ahantāveśena tat prāṇādisaṃvidi cet vilīnīkṛtam, tat punarapi na tato bhāvānāṃ bhedaḥ | satyaṃ, natu vilīnīkṛtaṃ tat ātmīyatvena yo bhedo vedyatvaṃ, (page 62) tatra yo gāḍhagrāstasya atiraskārāt | tadanena paśulakṣaṇaṃ svīkṛtam | yaduktaṃ śrīkiraṇāyāṃ paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ | vyāpī māyodarāntaḥstho bhogāpāyavicintakaḥ || iti | aṇutvādipāśayogāt paśuḥ, anāditvāt nityaḥ, ahantāveśanādamūrto vyāpī ca, svabhāvato vedyatvāt jñānakriyāśūnyaḥ, māyābhūmipatitaḥ, tata eva asvatantraḥ, vedakatvāt sattvādivedyaguṇagaṇottirṇaḥ, saṃvidrūpatve'pi apūrṇatvāt bhogalālasākrānto yato'navarataṃ pūrṇatvaṃ kāmyati | etat prakṛte yojayati ityaparaiva iti | evamuktena krameṇa śarīrādau vedyatā tādṛśī yā na īśvaravedye'rthe, nāpi saṃsārijanavedye ghaṭādau; vedakatā ca api īśvaravedakatāvilakṣaṇā | hi iti yasmādevaṃ, tasmādidamahamitibhāgadvayasya api īśvaraniṣṭhāt rūpāt vilakṣaṇatvaṃ māyāpramātari, tasmāt īśvarasya iveti yukta ivaśabdārthaḥ | vilīnatvābhāvaṃ sphuṭayati tathāhi iti | yathā yathā hi bhāvanopadeśabalāt vedyatā prāṇāderapasāryate, vedakataiva nirbhāsyate; tathā tathā saṃvitsvātantryadharmodayāt khecaratvādisiddhyudayaḥ | śarīre'pi yāvadeṣā vārtā- yat ghaṭādi sabrahmacāri nirbhāsate, kimaṅga buddhiprāṇādāviti evakāraḥ | nanu māyākṛtavicchedāviti yaduktaṃ, tena bhagavata eva māyāyogāt mālinyaṃ syāt | netyāha seyam iti evaṃvidhaparamādbhūtabhāsane yat vaibhavamapratighātalakṣaṇamantaḥ- sthitabhāvarāśipravikāsanalakṣaṇavijṛmbhāsaṃbhārarūpaṃ, na tat mālinyamākṣipati aindrajālikasya iva | mālinyaṃ hi saṃvido'bhīṣṭapratighātalakṣaṇam, tadviruddhaśca apratihatasvecchāyoga iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | nanu yadi śarīrādi vedyameva vedakīkriyate, (page 63) tadā tasya vedyatāyāṃ kiṃ vedakam | āha yadā iti | tadeva iti yat grāhakīkṛtaṃ ghaṭādau grāhye | yoginaḥ iti sākṣātkārajñānena jighṛkṣataḥ iti āśayaḥ | samastaśarīraprāṇadhīprabhṛtibhāvaniṣedho- pādhisaṃkucitaṃ cittattvaṃ tasya prāṇabuddhyādervedakaṃ bhavati | ayaṃ prāṇādyabhāva ityapi sākṣātkāre tadvedyarūpābhāvaniṣedhātmakaṃ śūnyāntarameva tadapekṣayā vikasitamiva pramātrībhavati | tatrāpi vikasitataramityādikrameṇa mahāśūnyamāgameṣu śūnyātiśūnyaśabdavācyaṃ pāryantikaṃ pramātṛrūpamullasati | naca abhāvasya abhāva iti bhāvarūpataiva iyamiti vaktavyamabhāvasya tuccharūpasya abhāvāntaramapi tuccharūpameveti hi vakṣyate | vedyāpekṣayā ca tucchatvaṃ saṃvidrūpaṃ, bhittipātācca vedakatvam | ata eva śūnyātiśūnyaṃ nāma vedyarāśivinirmuktaśuddhasvabhāvasaṃvidrūpaṃ citsvasaṃvedanasaṃviditamiti na anavasthā | yaduktaṃ tathāhi vedyate yadyattanmadhye'haṃ na kaścana | apitvetadvimukto'smi naca dṛśyo'smi tādṛśaḥ || iti bhāvaniṣedho'haṃbhāvabhūstattvataḥ sthitaḥ | tasya puryaṣṭakādyetadvedyaṃ yogidṛśi sphuṭam || tatra bhāvaniṣedho yaḥ so'pi nātyantatucchakaḥ | ahaṃsaṃvidupārohāttatastanmaya eva saḥ || iti | ata evahi ākāśasamāpattyabhyāse gṛhaprāṅgaṇāraṇyādipradeśa- vikāsatāratamyābhyāsena brahmāṇḍādibahirbhūtaparamākāśasamāpattiriti āgamaḥ | bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā ityatra api eṣaiva parākāśaśarīratā pāryantikī prāpyatvena uktā | krameṇa vedyatāyāṃ śarīrasya prāṇaḥ, tasya api dhīḥ, tasyāḥ śūnyo (page 64) vedakaḥ iti prasiddho'yamarthaḥ iti na ukta iha; anukrameṇa tu samastasya vedyatve śūnyameva vedakam | nanu yogino virāmapratyayābhyāsapūrvāsaṃprajñātasamādhisamārūḍhasya śakyaṃ dehaprāṇādervedyatāṃ kartum, ayogī tu śarīrādyuttirṇaṃ śūnyaṃ śabdato'pi na śrutavān, tat kathaṃ tadapekṣayā asya vedyatetyāśaṃkāyāmāha anyena tu iti | na tena asya dehāderahaṃbhāvāspṛṣṭasya vyatiriktaghaṭādivedyavargasagotratayā sākṣātkāraḥ, apitu ahamidamityeva sākṣātkāraḥ kevalam | vedyatā tu anena vikalpyate, paraṃ na sākṣātkriyate sattādravyatvaśuklādyaśeṣopādhivinirmuktatā iva dravyasya | naca kalpanāyāṃ tadrūpasaṃpattiḥ pratīkṣyā yena kevalavedyatāsiddhaye vedakāntarānveṣaṇaṃ bhavet | martyaloke jīvanneva hi svargitāṃ kalpayannātmano na tatsaṃpattimapekṣate | tadayaṃ prayogaḥ- vikalpena tadrūpasaṃpattirapekṣyā asākṣsatkārātmakatvāt | bhāvasvabhāvānuvartitā hi saṃvedanasya sākṣātkārarūpatayā vyāptā, anyathā na kaścit sākṣātkāro bhavet | tadviruddhaṃ ca sākṣātkārarūpatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu prāṇādau vedye śuddhā saṃvideva pramātṛtvena ucyatām, śūnyamantarāle kimiti kalpyate | athāpi astyevaṃ yoginaḥ pratipattiḥ yadyadvikalpyate kiṃcinna tattadrūpam | iti | so'yamātmā neti neti ca nītyā sarvavedyavimuktaṃ yat, tadahamiti yathā saṃsāriṇaḥ kṛṣo'haṃ tṛṣito'haṃ sukhyahamiti tat kaḥ kalpanārthaḥ ityucyate; tathāpi śarīrāderyugapat yoginā vedane śūnyāntareṇa kimāntarālikena | atra āha anyathā iti yadi śūnyaṃ na vedakaṃ syāt tat mahāprakāśāt na kiṃcit vyatiriktaṃ prakāśeta aprakāśanaprasaṃgāditi vyatirekajīvitā vedyataiva kathaṃ (page 65) nirvahet | nanu yadā anugrahārthaṃ parameśvaraḥ svayameva ātmānaṃ śiṣyebhya upadiśati ahameva bhavatāmātmeti, tadā bhagavati vedake kimanyat vedyaṃ syāt | ucyate yadāpi iti | tat iti svarūpam | īśvaratayā prakāśatayā vā iti vāgrahaṇena idamāha- na khalu avibhāgaṃ śuddhasaṃvidrūpaṃ vedyībhāvamabhyeti, kintu atadrūpavyāvṛttyā jānanniti apūrvābhāsatayā sṛjanīyaṃ nirmitavānekadharmamukhena rūpam | tadeva parāmṛśan bhagavānanuśāsti śiṣyān- eṣa īśvaro madrūpo bhavatāmātmeti, na punaḥ sākṣāt vedakarūpam | tatra api upadeṣṭṛtayā sthitaṃ svaprakāśaṃ yat, tadeva śiṣyān prati tena ātmatayā anuśāsanīyamupadeśyaṃ yuktaṃ yatha śarīrādi vedyamātmatayā upadeṣṭuṃ yuktamiti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yadāhuḥ siddhāpādāḥ atītaḥ panthānaṃ tava sa mahimā vāṅmanasayo- ratadvyāvṛttyāyaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi | iti | tadeva ityatra tadaivam iti anyeṣāṃ pāṭhaḥ | sa ātmābhāso nirmitaḥ san na śarīrādivat sarvapramātṛsādhāraṇo vedyaḥ, apitu saṃvedane parāmarśe ca upadeśakopadeśyayoḥ paraṃ parisphurati, natu bahirityarthaḥ | śarīrādivadityasya evamuktena nayena vedakarūpaṃ svaprakāśamiti | nanu evamātmīyaṃ bhagavatā rūpaṃ śiṣyāṇāmātmatvena na upadiṣṭaṃ tāvat, apitu nirmitaḥ kaścidābhāsaḥ iti | āha parāmarśaikyāt ca iti | tadapi iti yadābhāsātmakaṃ svarūpamuktaṃ, tat | tadeva iti parameśvarasvarūpameva, na adhikamiti vakṣyate svātantryāmuktamātmānaṃ............................ | (1|5|16) ityatra | ābhāsasya taditisvarūpeṇa militasya pūrvamabhidhānamityāśayena (page 66) tadapi iti napuṃsakatā yuktā | bahutaraprameyāntaritaṃ sūtrārthatattvaṃ śiṣyabuddhisamādhaye nigamayati tadevam iti | ghaṭādeḥ śarīrādeḥ svarūpasya ca vedyatā sākṣātkāryavikalpanīyādirūpeṇa vicitrā uktā māyāpramātuḥ, yoginaḥ īśvarasya bhagavatparamaśivasya ca vicitrā grāhakatā uktā | tadetat grāhyagrāhakayugalakamanantāvāntarabhedabheditaṃ paramaprakāśarūpe bhagavati bhāti tadrūpeṇa prakāśamānatvāt mahādarpaṇa iva parigṛhītapratibimbaṃ darpaṇavaiśvarūpyamiti svabhāvahetuḥ | tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ hi yadi atanmaye syāt, tadaniyataṃ bhavet, ghaṭo'pi paṭatayā prakāśeteti vyāpakaniyamaviruddhāniyamaprasaṅgāt tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ vipakṣādatanmayatvāt vyāvṛttaṃ tanmayatvena vyāpyate iti vyāpyasiddhiḥ || 8 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā- mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ smṛtiśakti vimarśaścaturthaḥ || 4 || atha pañcamo vimarśaḥ |
vol M00021 · chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi · lines via source.start/end