'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,
(page 275)
tatra jñānānāmahamaṃśātirekeṇa nirbhāsamānānāṃ kathaṃ tādrūpyaṃ
na bhaviṣyati | teṣāṃ hi ahamaṃśādādhikyamavyāpakatvamanityatvaṃ ca
viṣayasvarūpadeśakālānuvartitvena saṃkucitatayā yat bhāti, tat hi viṣayaun-
mukhyopādhikṛtam | viṣayasyāpitu prakāśātmakatve sā ādhikyasaṃbhāvanāpi
nirmūlitā bhavati | tadetadāha tathāpi iti tenāpi ahamaṃśāvyatirekaprakāreṇa
vartamānānāmityarthaḥ | viṣayasya yo māyāśaktikṛtādabhimānamātrāt
bhedaḥ, tena avakalpito'vajñayā aprarohayogena kalpitaḥ svāchandyena uparacito
yo bhedaḥ, tadvatāmeṣāṃ jñānānāṃ māyādaśāyāmapi asyāṃ
pāramārthikaṃ prakāśātmakāhantātādrūpyamakhaṇḍitameva | māyā hi
bhagavataḥ śaktiḥ | sā na asya svarūpamāvṛṇute śaktyā śaktimatāmanā-
varaṇāt | evaṃ prakṛtaprameyasiddhiprasaṅgena uktamapi etadadadhikaraṇa-
siddhāntadiśā sādhyāntaramapi vyavahārānyathānupapattyā sidhyatīti |
evakāreṇa prakāśamānatayā vinā tāvat vyavahārā na upapadyante, sāca
cittattvasyaiva, na anyasyeti dyotayatā svatantracidadvaitamapi sidhyediti
samastaśāstrārthasiddhiriyataiva ayatnaghaṭiteti vṛttikṛdāha | ityatā antaḥkṛtā-
nantaviśvarūpaścidvapurjñānādiśaktimān iti sūtrāṃśaḥ kṛtopakṣepaḥ
| antaḥ kṛtaṃ bahīrūpamapi sat pramātṛrūpasvātmaikarūpatvāt manāgapi
acyutaṃ svācchandyaśaktyā kṛtaṃ saṃpāditam, antaritica pramātrekātma-
katayā sthitaṃ sat kṛtaṃ bahīrūpatābhāsanena nirmitamanantaṃ catuḥṣaṭ-
ṣoḍaśacaturviṃśatiṣaṭtriṃśadādiparigaṇitarūpādabhyadhikamapi
tasya tenātha-------------|
iti nyāyena saṃbhāvyamānaṃ viśvaṃ rūpaṃ viśati asmin sarvamiti vedya-
samūho yena |
(page 276)
na cet iti tu sautraṃ vṛttikṛtā pūrvameva vyākhyātaṃ katham iti | anena ca anya-
sūtrārthasparśena vṛttikṛtā naśyet na cet iti sūtrāṃśayorekavākyatvena
nirvāho hetumalliṅā uktaḥ iti sphuṭīkṛtam | nanu pūrvamuktamanusandhāna-
janmā janasthitiḥ, tadiha vaktavyaṃ na cedanusandhānaṃ syāditi, tat kathamuktaṃ
cidvapurityāśaṅkya vṛttikṛdāha aśeṣapadārthajñānānāmanyonyānu-
sandhānaṃ cittattvam iti | sāmānādhikaraṇyena anugāmitvena sandhānaṃ
vicchinnasaṃmatānāmapi jñānānāmekībhavanaṃ nāma cideva antarmukhā, na
anyat kiṃciditi | tadatra dadhātiḥ karmakartṛviṣayaḥ | svayaṃ sandhānaṃ paṭṭa-
tūlaśakalānāmitivat | atha miśrīkaraṇaṃ sandhānaṃ, tathāpi tasya miśrīkartu-
ścittattvādananyatvamiti yuktamea abhedena upacaraṇaṃ kriyākartroḥ
paramārthata aikyāt | anena etaduktaṃ bhavati-anusandhānāt janasthitiriti satyam,
tattu anusandhānamekaviṣayatālakṣaṇaṃ prakārāntareṇa uktanītyā na
saṃbhavatīti pariśeṣata ekacidrūpatāmātrāyattaṃ saṃpadyate iti | anyathā
ityādinā upakrameṇa kevalapradeśa ityādi abhidadhata niyatagrahaṇātmikāṃ
sarvavyavahāramūlabhūtāṃ janasthitimanupapadyamānāmāvedayamāno na cet
ityanena saha naśyet janasthitiḥ ityasya ekavākyatāṃ darśayati | tatra āsatāṃ
tāvat pravṛttiprāptyupadeśādayo'nantarasūtravṛttiṭīkāpradarśitā vyavahārā
yeṣu sphuṭameva anusandhiḥ saṃvedyate | niyataikapadārthajñānaṃ yat
svaviśrāntatayā anusandhyanadhīnaṃ saṃbhāvyate, tadapi ekāntarmukha-
saṃvedanarūpatvābhāve bahirmukhānāṃ saṃvedanānāṃ na bhavaiditi
tatparicchedaḥ | anyavyavacchedairgrahaṇavyavahāro'pi svaparaviṣayo ya ucyate,
so'pi na nirvahedityāśayena saugatīyamabhāvasiddhiprakārameva vicārayati |
(page 277)
tatra jñānaṃ svaprakāśaikarūpamiti upapāditamasakṛt | yadāha tatrabhavān
yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate |
jñānarūpaṃ tathā jñāne nānyatrābhiprakāśyate ||
iti | tataśca jñānāntareṇa ekajñānasaṃsargayogyaṃ na bhavati yenaivamucyeta
yadi dve jñāne bhavetāṃ, tadvijñānajñānaṃ tṛtīyaṃ bhavet; idaṃ tu eka-
jñānajñānaṃ, tasmāt na dve jñāne sta iti | tadatra ghaṭo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ
| tameva vyācaṣṭe saṃvedayamānam iti svasaṃvedanatayā | etacca kevala-
pradeśajñānam iti kartṛpadasya viśeṣaṇam | nanu yadi evaṃ ghaṭābhāvo
niścitaḥ siddhaḥ, tat kimadhikamasmākaṃ sādhyaṃ ghaṭajñānābhāvaniścaye-
neti | āha syāt yāvatā iti bhavedetat, natu bhavati yata evaṃ vartata ityarthaḥ | tena
vinā sa eva na niścitaḥ siddha iti tātparyam | kāmam iti tvadabhiprāyeṇa astu
tāvat sāṃpratamiyaditi bhāvaḥ | anyathā iti yadi nāstīti na sidhyatīti ucyate,
tadavaśyamāpatati ghaṭastatra astīti | tatsadbhāve ca kevalapradeśe na viṣayayor-
jñānam, apitu tadekasāmagrīkagrahaṇam | ghaṭamapi iti saghaṭapradeśa-
jñānaṃ tat bhavet, natu etadviparītāghaṭapradeśajñānam | dvitīyaṃ tu iti
vyatiriktam | kena iti nahi aghaṭapradeśajñānena jñānāntarasya bhāvo jñāyate,
yena tadabhāvo'pi jñāyeta | nanu svātmānaṃ niścinvatā jñānena kevala-
pradeśālambanena tāvat svayaṃprakāśena bhūyate | saghaṭapradeśajñānaṃ tu
yadi tatkāle anyat syāt, tenāpi prakāśamānena bhūyeta | naca evam | tataśca tat
nāstīti niścīyatāmiti parāśaṅkāṃ dūṣayati naca iti | iti ca vaktuṃ na yujyate
iti saṃbandhaḥ | hi iti yasmādetadeva kena prakāreṇa jñātaṃsaghaṭapradeśa-
jñānena svaprakāśena ca bhūyate iti |
(page 278)
nanu aghaṭapradeśajñānaṃ prakāśate ityatra idameva tattvaṃ saghaṭapradeśa-
jñānaṃ na prakāśate iti | naitadityāha aghaṭa iti | paryudāsavṛttyā hi atra
vastvantaraprakāśo bhāti, natu prasajyapratiṣedhātmā saghaṭapradeśajñāna-
prakāśābhāvaḥ | nanu bhāvābhāvayoranyonyaparihārāt paryudāse'pi
tadviparītavastuno niṣedhaḥ kṛta eva bhavati | satyaṃ tādātmyena śaṅkya-
mānasya, natu vyatiriktasya etatsamayasaṃbhāvyamānasya | anīlaprakāśena hi
svaprakāśena svātmani nīlaprakāśarūpatāyāḥ kāmamabhāva āveditaḥ, natu
pṛthagbhūtāyāḥ | nanu kevalaṃ pradeśajñānaṃ yathā prakāśate, tathā
pṛthagbhūtam | aghaṭapradeśajñānābhāvo'pi prakāśeta, yadi ābhāvo
jñānaṃ syāt sa tuccharūpaḥ kathaṃ prakāśo bhavet | ekatara iti bhāvena
saghaṭapradeśajñānasya vyatiriktasya abhāvena vā avyabhicāro'vinābhāvo
nāsti kevalapradeśapratyayasya ubhayathāpi upapatteḥ | nanu saghaṭapradeśa-
jñānasya kāraṇaṃ ghaṭasadbhāvaḥ, ghaṭasadbhāvasya ca vyāpakaṃ tulya-
sāmagrīkapratyayagrāhyavastvantarasaṃvedanasaṃvedyatvam | sato'pi hi ghaṭasya
tat yadi na bhavet, na kadācit saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tadvyāpakam-
upalabhyate | tasya hi viruddhaṃ pratyuta kevalapradeśajñānaṃ syāt | naca tat
vyāpakamupalabhyate iti vyāpakaviruddhopalabdhyā ghaṭābhāve niścite
kāraṇānupalabdhyā saghaṭapradeśajñānasya abhāvo niścīyate | ekaiva vā
kāraṇavyāpakaviruddhasya upalabdhiḥ svaviruddhavyāptakāryasya niṣedhāya
prabhaviṣyati | kiṃca kevalapradeśo ghaṭo vā anantarūpaparamāṇumayaḥ
saṃnihitānantāvayavo vā | tatra yāvanti dravyāṇi, tāvanti cet pṛthak jñānāni;
tarhi teṣāṃ pṛthak pṛthak svaprakāśatvena ekasamūharūpaprakāśābhāvāt
pradeśajñānameva na bhavet,
(page 279)
bhāti ca tatpradeśajñānamiti dṛśyānupalabdhiprasaṅgabhayena rūpātmanāṃ
vastūnāṃ saṃnihitānāmanekajñānagrāhyatvalakṣaṇāt vipakṣāt vyāvṛttā-
vekajñānasya grāhyatvena vyāptiriti rūpātmako ghaṭaḥ saṃnihitaścet, tat
rūpātmakapradeśagrāhikevalapradeśajñānagrāhya eva bhavediti kevalapradeśa-
jñānameva saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tat tathā, apitu tadviparītamiti
vyāpakavirūddhavyāptopalabdhyā ghaṭasya niṣedhaḥ | cākṣuṣaṃ pradeśa-
jñānaṃ svāvadhau na pṛthak ghaṭajñāne cākṣuṣe pṛthak bhavati cākṣuṣatvāt
| pṛthaktvasya vyāpaka ekatvāniyamaḥ | tasya viruddha ekatvaniyamaḥ | tena ukta-
yuktyā vyāptaṃ cākṣuṣatvamiti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tarhi evam-
ucyamāne ghaṭajñānābhāvo'numānagamya eva syāt, na kadācit pratyakṣaḥ |
anumānagamyatve ca anavasthānādasiddhiḥ | tathāhi dṛśyānupalabdhirvastvantar-
arūpā bāhyā jñānāntararūpā ca ābhyantarī pratyakṣasiddhaiva pratyakṣa-
vikalpenaiva vyavahāryā, kevalaṃ nāstītyabhāvātmanā vyavahriyamāṇā
pramāṇāntaramapekṣate yena ucyate-yāvān kaścit pratiṣedhaḥ, sa sarvo'nu-
palabdheriti | ānumānikatve tu sāpi svabhāvānupalabdhirvyāpakāderanyasya
anupalabdhyā viruddhasya upalabdhyā ca sādhyate, tadā sāpi anupalabdhir-
anyānupalabdhyā anyaviruddhopalabdhyā vā,-iti aniṣṭhā | virodho'pi hi
tadgrahaṇe niyamena tasya grahaṇābhāvāt niścīyate lākṣaṇikaḥ | grahaṇā-
bhāvaśca anupalabdhyeti anavasthā | sahānavasthānavirodho'pi aparyāpta-
kāraṇasya bhavato'nyabhāve'bhāvāt virodhagatidṛśā niśceyaḥ | abhāvaśca
anupalabdhyeti aniṣṭhaiva | tathā ācāryadharmakīrtiḥ
ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti |
buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ ||
(page 280)
viśiṣṭarūpānubhavādanyānanyanirākriyā |
tadviśiṣṭopalambho'tastasyāpyanupalambhanam ||
tasmādanupalambho'yaṃ pratyakṣeṇaiva siddhyati |
anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate'nupalambhataḥ ||
upalambhasya nāstitvamanyenetyanavasthitiḥ |
iti | sarvaṃ ca anusandhānaṃ smaraṇānusandhānaprāṇaṃ viṣayamelanena vinā
na saṃbhavatyeva | atha evamucyate tat tasmāducyamānāt hetoḥ evam iti, svakalpa-
nayā lokapratītyananugṛhītayā ya iyāniti anavasthāpādako nyāyastasya anu-
saraṇāditi vākyasaṃgatiḥ | yadi tu asmaddṛśā jñānānāṃ svasaṃvedanam-
antarmukhamekameveti aṅgīkriyate, tadā svaviśiṣṭajñānābhāvādabhāva-
vyavahāra iti arthavat na saṃvedanasya saṃvedanāntarasattāviśeṣābhyāṃ tat-
siddhirityādi ca yat bhavadbhiruktaṃ, tadupapadyate, na anyathā | tathāhi samakāla-
bhāvinyau yadi saghaṭāghaṭapradeśasaṃvittī bhavetām, tadanayorekaṃ svasaṃ-
vedanaṃ tadrūpatvenaiva nirabhāsiṣyata | tacca taddvirūpaviviktaṃ nirbhāsa-
mānaṃ dvirūpasvasaṃvedananiṣedhaṃ vidadhat samakālobhayajñānaniṣedhaṃ
svaprakāśatvenaiva karotīti na kaścit bādhaḥ | tasmāt niyatapadārthadarśanamapi
ekasvasaṃvedanānabhyupagame na upapadyate | apica ghaṭajñānaṃ nāsti kevala-
pradeśasaṃvedanāvasare iti tāvat jhaṭiti nyāyamanusarato'pi bhāti | nyāyānu-
saraṇe ca anavastheti uktam | abhyupagamya api ucyate-mā bhūdatra anavasthā, iha
tu kiṃ kartavyaṃ yatra etadapi na vaktuṃ ghaṭate iti darśayati yadivā iti | santate-
'ndhakāre sarvasya asti pratipattiḥ-ahaṃ rūpaṃ na paśyāmīti, sā ca katham |
etadapi iti aprātītikaṃ niṣphalaṃ ca sadapīti apiśabdārthaḥ | kuto na śakyate iti
āha bhinnendriya iti |
(page 281)
abhinnendriyajanyajñānagrāhyāṇā hi ghaṭapaṭādīnāmiva saṃnihitānāmeṣa
niyamaḥ-yadekajñānagrāhyateti | naca rūpasparśau, rūparasau vā sāmān-
endriyagrāhyau, yena tadviṣayamekameva jñānaṃ rūpasparśābhāsaṃ saṃ-
bhāvyeta, rūparasābhāsaṃ vā | atha ucyate-yadi saha rūpajñānasparśajñāne
samabhaviṣyatām, vikalpo'nantaraste dve api sahaiva adhyavasyet, smṛtiśca smaret;
naca tatheti kāryānupalabdhyā rūpajñānābhāvasiddhiriti | tatra idameva tāvat
vācyaṃ nāvaśyaṃ kāraṇāni iti vnyāyāt kāryānupalabdhiḥ kathaṃ kāraṇa-
abhāvaṃ gamayet | anyāvasthāṃ prāptaṃ nāstīti cet mā bhūt tathābhūtaṃ,
tattu nāstīti kutaḥ | sparśajñānakāle ca ayaṃ rūpajñānābhāvaṃ manvānaḥ
svātmani tadabhāvanibandhanān pradīpāṅgopasaṃharaṇādīn kurvāṇo
dṛśyate, natu kāryābhāvaṃ pratīkṣate | vikalpo'pi rūpajñānaṃ pūrvabhāvi
kathaṃ nirākuryāt, sahi sparśaṃ vā sparśajñānaṃ vā vikalpayan kāmaṃ na
rūpavikalpo na vā rūpajñānavikalpaḥ | sa dvikalpanīyo yo'dhunā sparśa-
pratyayastadīye pūrvasmin kāle rūpajñānaṃ na abhūditi tu kathaṃ prakāśayet
| nahi tatkālabhāvini rūpajñāne sati sparśajñānavikalpasya anyapramātṛgatasya
iva kācit hāniryena sa svayaṃ bhavan tasya prācyasvakālabhāvino rūpajñāna-
sya abhāvamavyabhicāreṇa bhavantaṃ sādhayet | evaṃ smaraṇe'pi vācyam |
etadāha nāpi ityādi | ityapi neti saṃbandhaḥ | tatra hetutvaṃ granthāntarasya āha
yataḥ iti | vikalpaḥ smṛtirvā iti yathāsaṃbhavamubhayamuktvā tasyaiva nyāy-
yatvāt naikaṭyāt smṛtimukhenaiva pūrvapakṣāśaṅkāṃ tatpratisamādhānaṃ
ca karoti granthalāghavamarthayamānaḥ | nanu smṛtivikalpajñānayorjñānaṃ
viṣayaścakṣurjñānasya iva pradeśaḥ | tatra yathā pradeśajñānena ekajñāna-
saṃsargayogyasaṃnihitaghaṭanirākaraṇaṃ kriyate,
(page 282)
tathā smṛtivikalpajñānābhyāṃ sparśajñānaṃ śuddhaṃ viṣayīkurvad-
bhyāṃ tadvikalpanasmaraṇayogyadvitīyatatsahabhāvirūpapratyayapratikṣepaḥ
kariṣyate | tadasti eva sparśajñānābhāsamātrasya smṛtivikalpapratyayatvasya
prācyadvitīyarūpajñānābhāvāvyabhicāraḥ, tat kathamavyabhicārābhāva
ukta ityāśaṅkya āha smārtaṃ hi iti | yasmādevaṃ, tasmāt nāstyeva avya-
bhicāraḥ iti saṃbandhaḥ | saṃskārajatvāt hi smṛtijñānaṃ pūrvamanubhavam-
anukaroti, natu viṣayatvena ābhāsayati jñānānāṃ parasaṃvedyatvasya vistarato
nirākṛtatvāt | yena iti svātantryasākṣātkāritvena | yadi hi svātantryeṇa svena
prakāśabalena viṣayatayā pūrvaṃ sparśajñānaṃ smṛtirābhāsayet, tadā
pūrvasminniti pūrvakālaviśiṣṭatvena nirbhātādābhāsamānāt sparśajñāna-
lakṣaṇādākārāt viparītaṃ rūpajñānaṃ sparśajñānalakṣaṇe svaviṣaye
tādātmyena asahamānā pūrvakālabhāvino dvitīyasya rūpajñānasya eka-
jñānasaṃsargitayā viṣayasya saṃbhāvyamānatatsmaraṇajñānaviṣayatākasya
abhāvasiddhaye prabhavet yathā śuddhapradeśasaṃvittirghaṭasya, natu evamasti |
smṛtirhi pūrvamanubhavamanukaroti paraṃ smartavyasaṃbandhinam | smāryasya ca
sparśajñānasya yo'nubhavaḥ, sa tathā anukāryaḥ | evaṃca yathā tatsparśa-
jñānamantaḥ svasaṃvedanena ātmani anubhavarūpaṃ svakāle na rūpajñāna-
sya nāmāpi vetti kathañcit bhavato'pi, tathā tadanukārarūpā sparśajñāna-
smṛtirapi rūpajñānasmṛtitayāpi yadi bhavet, tathāpi sparśajñānarūpa-
jñānayoḥ sahabhāvaṃ pūrvaparigṛhītaṃ na smaredeva | yadi tathā smartuṃ
śaknuyāt, tadasahabhāvāsmaraṇe pūrvamapi tayorna sahabhāvaḥ iti niraceṣyata
nāma,-iti tātparyam | yato na svātantryeṇa sākṣātkāri, tata iti saṃbandhaḥ
vikalpajñānam iti sāmānyoktiḥ smṛtimapi saṃgṛhṇīte | tadabhiprāyeṇaiva
āha anubhūtam iti parāmṛśati iti |
(page 283)
anye tu-vikalpo'pi paramārthato'nubhavasaṃskārajatvāt smṛtireva, kevalam-
aciravṛttatvādanubhavasya sarvātmanā taduparaktatvādidantānirbhāsinīti
anubhavāyamānatayā smṛtitvena na bhāti,-iti pṛthak vikalpa ucyate-ityāhuḥ |
taṃ vikalpaṃ darśayati anubhavāmi iti | evaṃ jñānadvayamapi yadi vikalpe
pratibhāsate, tathāpi na tasya sahabhāvaḥ pratīyate tasya tattvasaṃvedanadvayena
pūrvamagṛhītatvāt vikalpasya ca pūrvāparigṛhīte vastuni svātantryeṇa grahaṇā-
sāmarthyāt | tataśca ekāki jñānaṃ gṛhṇatā vikalpena tat kāmaṃ vyavahriya-
tām, tadavyatiriktaśca dvitīyajñānābhāvaḥ; natu vyatiriktadvitīyajñānasya
prācye kāle yadabhavanaṃ, tat vyavahartumasya sāmarthyamasti pūrvasvasaṃ-
vedanavyatiriktajñānāpekṣayoḥ sahabhāvapṛthagbhāvayoraparigrahāt | tat-
kāraṇakatvācca vikalpasya tathā vyavahāraḥ iti kāraṇānupalabdhiḥ | yena iti
dvayagrahaṇakāle atadaikakālikatvagrahaṇena hetunā nirākuryāt pūrvasmin kāle
rūpapratyayam | rūpajñānaviviktasvābhāsopārūḍhasparśajñānaparāmarśi
vikalpajñānamiti saṃbandhaḥ | natu evaṃ ghaṭate ityāha yāvatā iti na svayam
iti svasaṃvedanamātraniṣṭhatvāt dvayoḥ | tatsaṃskārajanmanā iti
svātantryeṇa yogijñānavat pūrvajñānadvayagatasahāsahabhāvagrahaṇaṃ
sāmarthyāt tatsaṃvedanadvayamukhaprekṣitvāditi yāvat | etadapica abhyupagamya
uktamityāha nacāpi iti | uktaṃ hi
bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ | (1 | 3 | 5)
iti | yadātu ekaṃ cittattvamantarmukhaṃ svasaṃvedanaṃ, na pṛthak
svasaṃvedanāni; tadā jñānadvayaṃ cet saha bhavet, ekasvasaṃvedana-
viśrāntaṃ tat bhāseta | naca tathā andhakārakāle iti svātmani rūpajñānaṃ
nāstīti niścinvan tatsajātīyasya api pramātṛvargasya
(page 284)
tathaiva tadabhāvaniścayāt niḥśaṅko'tyuṣṇajanitasaṃtāpaparihāraprayojanān
svāṅgāvacchādanānāvaraṇādīn vyavahārān karoti,-iti siddhamiṣṭam | yo'pi
āh-manaḥsadbhāva ekajñānotpattiniyāmaka iti, tasyāpi jñānānāmayauga-
padyaniyame siddhe manaḥ siddhiḥ sa eva tu kuta iti cintyam | jñānāntareṇa ca te
sahakālabhāvitvāt dve jñāne avaśyagrāhye iti | kutaḥ | sahakālabhāvino'pi
saṃskārāderjñānāntareṇa agrahaṇāt | eka"ca ātmā tajjñānasamavāyi-
kāraṇatayā bhavannapi kathamidaṃ jānīyāt-jñānadvayaṃ mama na utpannam-
iti | nanu tadutpattāvarthadvayaṃ prakāśeta | āḥ ko'yaṃ mohapralāpaḥ | artha-
dvayaṃ prakāśate iti hi jñānadvayameva tadevaca paryanuyuktam | prakāśasya
arthadharmatāyāmapi kathaṃ jñāyate rūparasadvayaniṣṭhaḥ prakāśo na jāta iti
| jñāne ca utpanne aprakāśe svaparavibhāgāsaṃvedanaṃ syāt | tathāhi kastvaṃ
yasya ghaṭajñānam | parasyāpi ghaṭajñānam, samavāyo'pi samānaḥ | ātmā
na prakāśate, jñānāntareṇa prakāśate ityapi sarvaṃ samānameva | tasmād-
ananyāpekṣaprakāśamahamiti saṃvittattvamekamantarmukhamaṅgīkāryam |
tasmin sati samastaviplavāvakāśābhāvaḥ | tathāhi jñānadvayaṃ yadi bhavet,
ekamasya svasaṃvedanaṃ bhavet | naca ekaṃ tathā asti sparśajñānasvasaṃ-
vedanamātratvena asya nirbhāsāditi uktameva | yaśca ananyāpekṣatayā
svaprakāśatvena prakāśe, so'haṃ; yastu naivaṃ, sa para iti sarvaṃ svastham |
tadetadāha tadevam ityādinā | aindriyikāṇāmapi iti | yeṣu satsu sarvo loka idaṃ
gṛhītam, idaṃ na gṛhītamiti samāśvasto niḥśaṅkaṃ vyavaharati, teṣāmapi yatra
eṣā gatiḥ, tatra ka āśvāso jñānāntareṣviti yāvat | arthānāmapi iti | jñāna-
niyamakṛto hi arthasattāniyamastadaniyame kathaṃ syāt | pradeśakaivalya-
vyavahāro'pi
(page 285)
ānumānikatvādanavasthopahata iti ekendriyagrāhyeṣu artheṣu na sadasadbhāva-
niyamaniścaya iti avocām | ekaśabdho'pi iti | na kevalamanena cidvapuḥ iti
vivṛtaṃ sautraṃ yāvadekaśabdo'pīti apiśabdaḥ | nanu ca bahūnāṃ jñānā-
nāmanusandhānaṃ vikalpāntareṇa grahaṇaṃ, naca vikalpāntarameva cittattva-
mityāśaṅkya āha smṛtyādau ca iti | uktaṃ hi na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ
bhavati iti | tataśca yadekamantarmukhameṣāṃ rūpaṃ, tadeva svecchāvaśāt
yāvat jighṛkṣati tāvat pratyavabhāsate iti na yaugapadyena sarvānusandhi-
prasaṅgaḥ | naśyet iti sūtre yaḥ prasaṅgaḥ uktaḥ, sa pūrvatra vṛttau
vyākhyātaḥ katham iti | tenaivaca na cet ityetatsūtragatamapi vyākhyātamiti
tadavadhīryaiva naca atraiva viśramitavyaṃ janasthiteḥ prakāśamānāyā naśyatu
iti śāpamātreṇa anapahnavanīyatvāditi balādeva yaḥ prasaṅgaviparyayaḥ, so'tra
vṛttau vyākhyātaḥ | ṭīkākāreṇa tu naśyet ityapi vyākhyātameva jñāna-
niyamānupapattiṃ darśayateti uktamādāveca | nanu yadi asāvekaḥ
sarvairbhāvamamaṇḍalairbharaścidvapuḥ, tarhi tāni sadaiva unmagnāni sadaiva
vā nimagnāni nirbhāseran; kādācitkaṃ tu vaicitryameṣāṃ kathamityāśaṅkya
prakāśasvācchandyameva cittattvamityāśayena yaduktaṃ sūtre jñāna ityādi,
vṛttau ca varṇitam asyaiva ityādinā; tat vivṛṇoti tasya caivam iti | uktābhiryukti-
bhirekasya
prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3)
iti
svāminaśca------------|
ityādivakṣyamāṇābhiḥ samastabhāvapūrṇasya jñānaṃ nāma śaktiḥ | tataḥ
kimiti |
(page 286)
āha tasya tasya bhāvasya vicitraṃ sphuṭāsphuṭādirūpaṃ kṛtvā yā iyaṃ
cidavyatirekādavabhāsasvatantrasya api satastadvicchedarūpajaḍatāpuraskāreṇa
pāratantryaprāṇā idamiti avabhāsamānā paśupramātṛvartinī, tatra yat tat
samarthācaraṇaṃ svātantryātmakaṃ tadeva prakṛtaṃ rūpaṃ yasya, tat jñānaṃ
nāma śaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-
icchāyā eva yasya---------------|
iti nyāyena aparigaṇitasarvabhāvanirbharo bhagavān svātantryāt
bhāvarāśimadhyāt kaṃcit bhāvaṃ prakāśasvarūpāt pṛthak karoti,
pṛthakkṛtaṃ ca prakāśayati, naca pṛthakkṛtasya prakāśanā upapanneti na
mahāprakāśāt pṛthak karoti, apitu tathāvidhamaparamārthaprakāśarūpamāro-
pitaprakāśaṃ māyāpramātāraṃ nirmimīte | tathā saṃkocena avabhāsanameva
ca bhagavataḥ svātmani tannirmāṇamucyate | evaṃca māyāpramātā śarīrād-
yavacchinnasaṃkucitaprakāśasvabhāvo bhavan svāpekṣayā pṛthagbhūtaṃ
bhāvamavabhāsayati | tat navanavatadīyacchāyoparaktamasya bahirmukhaṃ
rūpaṃ navanavaṃ jñānamucyate | tatra ca yadaiśvaraṃ svātantryam, sā
jñānaśaktiriti avabhāsana iti kāritadvayam | tathāpi navābhāsānāṃ
pratikṣaṇamudayalayagrastānāṃ kathaṃ vyavahāropayoga iti
ābhātapūrvavastuni bahirmukhaṃ yat saṃvedanamāsīt, tasya yadantarmukhaṃ
rūpaṃ, tat kālāntarāvasthāyi sat svātmagatāṃ tāmeva viśiṣṭaviṣayāṃ
bahirmukhatāṃ parāmṛśati, māyāpramātari tadetat smaratītyucyate | tatra yat
tathāvidhapramātrādinirmāṇasāmarthyaṃ, tat bhagavataḥ smṛtiśaktiḥ | yat
vakṣyati pūrvāvabhāsitavastuna iti | anena ca prācyajñānopayogo vakṣyate
pūrvāvabhāsitatvena iti | prācyo bahirmukhatāvimarśādikaḥ, na idānīntanaḥ,
tatra navaḥ prakāśaḥ iti prakhyāpanaśabde'pi dvau ṇicau |
(page 287)
nanu kasmādiyaṃ jñānādikā bhagavataḥ śaktirucyate ityāśaṅkya āha
phalabheda iti | anantārthakriyākāriṇi padārthe'khaṇḍamaṇḍale upadeśyo-
padeśavyavahārādirna sidhyatīti tatsiddhaye tayā tayā vicitrayā arthakriyayā
ekaikamavacchidya sa padārtha eka eva bahudhā vyavahriyate agnirdāhakaḥ
pācakaḥ prakāśakaḥ iti | tatra bahutvaparāmarśapradhānatāyāṃ śakti-
vyavahāraḥ, tadekaparāmarśapradhānatve tadvadvyavahāraḥ | sacāpi na
apāramārthikaḥ parameśvareṇaiva tathā sṛṣṭatvāt | yaduktamāgame
na vahnerdāhikā śaktirvyatiriktā vibhāvyate |
kevalaṃ jñānasattāyāḥ prārambho'yaṃ praveśane || (vi. bhai. 19)
iti, tathā
---------śaivī mukhamihocyate | (vi. bhai. 20)
ityādi | tadāstāṃ tāvadetat | nanu mahadgrahaṇaṃ sūtre kimarthaṃ, tacchakti-
yogādeva labdhaṃ hi asya svātantryamityāṅkya āha sā ca iti | paśupramātur-
yadyapi tathābhūtaṃ jñānaṃ, tataśca so'pi tayā śaktyā na na īśvaraḥ,
tathāpi na tasya tatra svecchā prabhavati apratihatasaṃkalpatvābhāvāt | tena
yasyaiva tatra apratighāta icchāyāḥ, sa maheśvara eva tathā yuktaḥ | ādiṣṭaṃ hi
āgame bhagavatā
prabhuśaktirathātmā ca prāṇaśceti trayaṃ saha |
ityādi | ato vastutastattadātmanā bhagavāneva jānāti smarati apohatīti yuktam |
yaduktaṃ
yadyapyarthasthitiḥ-------| (a. pra. si. 20)
ityādi, tadāśayena iha sa jñānādimāniti yuktam | māyāpramātṝṇāṃ tu tataḥ
parameśvarādapṛthaktānavabhāsa eva māyāpramātṛtetyāśayena bhagavatā
gītāsu mattaḥ iti
(page 288)
matsāmarthyādetat, natu mama iti pradarśitam | etadapica iha sūtre śaktipadena
spṛṣṭameva na mama jñānādi, apitu yadvalāt tat bhavati, tat mama svātantryamiti
darśayatā | tena ubhayathāpi jñānaśaktipadaṃ tatra tatra vigrahītavyam-jñāna-
meva śaktiḥ, tatra ca asya śaktiriti | tata eva icchāśaktiḥ pṛthagih na upāttā
āgame kathitā api amaheśvaraśaktipadābhyāmeva apratighātaṃ jñānādī-
nāmabhidadhadbhyāṃ tasyāḥ svīkārāt | agniḥ śaktiḥ, saṃdahatīti ca
abādhitapratyayābhāsādābhāsasāraparamārthavādinā śaktiśca kriyā ceti
ubhayamapi upagamyam | tattu pratyarthakiryaṃ bhinnamapi sat vitatavitatasya
anekārthakriyākāriṇo bhāvasya svarūpaṃ bhedena anupalakṣaṇādarthakriyā-
bhedabalonniyamānatvādanumānārthāpattigamyamastu, ko virodhaḥ | śaktih
śaktā karotīti tu śakteḥ śaktimadātmanā sṛṣṭiriti śakteḥ śaktyantarayoge-
'navasthetyapi na kiṃcit, bhāvasvabhāvānadhikatvācca yathādarśanaṃ nityā
bhavatu anityā veti kā kṣatiḥ | ata eva kāryodaye sahakāribhiḥ kimiti tu codyam-
ekasahakāriyoge sahakāryantareṣu tulyamabādhitābhāsāt kathaṅkāraṃ saha-
kāriṇo nihnūyantāmiti śaktiṣvapi samaḥ prakāraḥ | tadiyaṃ śaktirbhāva-
svarūpameva upaniya āsīnā śaktirucyate, natu pṛthagavabhāseti svarūpasaha-
kārilakṣaṇaiva ubhayī padārthasthitiḥ śaktirityapi na kāṃcidasmanmate kṣatim-
āvahati | tathāca agameṣu sarvamidamabhyanujñātameva | yathoktaṃ
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ devi sā tasya sisṛkṣoḥ pratipadyate || (mā. vi. 3 | 5)
iti
(page 289)
yogo'sya śaktayaḥ svākyā------| (ma. ta. 4 | 5)
iti
śaktayo'sya jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |
iti
śaktirvidyādikā śambhoḥ syātparigrahavartinī |
iti ca | phalati iti phalaparyantā saṃpadyate, na punaḥ pratihanyate yasya | anyāni
yāni kāraṇāni sahakāryupādānādīni, teṣāṃ yat sāmarthyaṃ tāni eva vā
sāmarthyaṃ; tatsācivyena tatsahitatayā yeṣāṃ śaktiḥ phalati brahmaviṣṇu-
śakrādīnāṃ krimipramātṛparyantānāṃ bhagavanniyataśaktimukhaprekṣitvā-
parikṣayāt, te svaśaktiyogena īśvarā api bhavanto na maheśvarā iti yāvat | tathā
iti viśvarūpatayā cidrūpatve'pi jñānādyapapādakatayā samastajanasthiti-
saṃpādakatvena ca | nanu maheśvarasya bhagavato bhavatu tāthārūpyam, tāvatā
tu ātmanā kimaṅgīkṛtena ekena | maheśvaratya ca viśvarūpatvaṃ jñāna-
śaktyādiyogitvaṃ ca saṃvidrūpādhikaṃ jaḍatvādaprakāśamānaṃ
prakāśātmanaḥ saṃvedanasya kathaṃ rūpaṃ syādityāśaṅkādvayaṃ
vārayati cittattvasya iti | cittattvameva maheśvararūpam, naca ātmā cittattvād-
anyaḥ kiściditi prathamacodyaṃ parihṛtam | cittattvaṃ ca prakāśasvātantryameva
ucyate, na anyat kiñcit | tadevaca viśvātmatayā prakāśanaṃ navābhāsana-
manavābhāsaparāmarśatvena adhunā parāmarśanaṃ vedyavedakānāṃ
saṃkṣepataścaturdhā anyonyato bhedena avamarśe, prastārataḥ punaḥ
parārdhakoṭidheti ca apohanābhāsanamiti aparā api śaṅkā śamitā mantavyā |
agre iti
ata eva yathābhīṣṛ------------| (1 | 6 | 11)
(page 290)
ityādau pūrvāvabhāsitatvena iti pramātṛbhedena pūrvābhāse pūrvābhāsa-
pṛṣṭhe ca pratyabhijñādāviva apūrvāvabhāsaṃ nirākaroti | avabhāse ca
tadavyabhicārī pūrvavimarśo'pi sthita eva | tṛtīyāprayogaśca tathā parāmarśa-
māha | yathāhuḥ kṣaṇiko'pi gṛhītaḥ iti | vārtamānikastu vimarśaḥ sannapi na
vastunastātkālikatāṃ tātkālikaprakāśatāṃ vā vitarati pūrvaprakāśa-
vimarśānapahāramātre paraṃ viśrāmyati | evaṃ jñānasmṛtī vyākhyāya,
apohanaṃ vyācaṣṭe deśa ityādinā | upapāditaṃ saṃpāditaṃ māyīya-
pramātṛniṣṭhaṃ vikalparūpaṃ vijñānaṃ yayā bhagavataḥ svātantryaśaktyā,
sā apohanaśabdavācyā | kathamupapāditam | āha avabhāsabhedena nirvikalpaka-
pratibhātena vastunā yā vāsanā saṃskārarūpā kṛtā, tanmātreṇa punarvastu-
prakāśādinirapekṣeṇa prabodhitena svakārye vikalpalakṣaṇe kartavye labdha-
vṛttinā | kathaṃ tasya prabodhanam | āha deśābhāsena kālābhāsena ca yaḥ
pūrvamavacchinna ābhāsamelanamayaḥ svalakṣaṇātmā pratyavābhāsiṣṭa,
tasya yo'sau deśakālābhyāmavacchedastadapāsanena | ata eva tasya ābhāsasya
deśāvacchedāpāsane vibhutvam, kālāvacchedāpāsane nityatvamiti | saca
bhāso vikalpaviṣayaḥ sāmānyamiti gīyate |
iti
tasmāt yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ saṃpratīyate ||
na sa śakyastato'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ ||
iti nītyā ca pratyābhāsaṃ vikalpasya udayātmano deśakālābhāsayorapi vikalpo
bhavan deśakālānavacchedāt sāmānyātmanoreva bhavati | ayamityapi sāva-
cchedo vikalpaḥ | sa sarvapurovartivartamānavastusādhāraṇarūpaparāmarśā-
tmaiva | yathoktamācāryapādaireva-
(page 291)
niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite |
sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate ||
iti | kiṃ bahunā | vākyārthaprāyo'pi yo viśeṣo bhedasaṃsadi vikalpe'pi sphurati
-ayamadhunā gaurmayā dṛśyate,-iti svīkṛtapratyekapadārthāvadhāraṇaḥ, so-
'pi avaśyaṃ deśakālapramātrantaragatatathābhūtavākyārthasādhāraṇameva
rūpaṃ viṣayīkurvannupajāyate | tasmāt sarvo vikalpo deśakālādyābhāsāva-
cchedaśūnyasāmānyapratibhāsī | nanu deśādyavacchinne'nubhūte tatkṛtayā
vāsanayā kathaṃ tadavacchinnaviṣayayā prabudhyate | āha vicitrā aparyanuyojyā
bhagavato mahāprakāśarūpasya śivanāthasya yā icchā, tata eva viśvamanyonya-
bhedapradhānamudbhāvayantī tadbhedabhāsanabhittibhūtān māyāpramātṝnā-
virbhāvayati evaṃbhūtena anena sāmānyāvabhāsena vikalpena | nanu vikalpa-
janikā yā bhagavataḥ śaktiḥ, sā jñānaśaktireva kasmāt na ucyate, taddṛṣṭe
viśeṣarūpametadapohanaśaktiriti kimuktamityāśaṅkya āha śaṅkita iti |
śaṅkitāḥ śaṅkāvaśādāropitā ye pratipakṣāḥ abhimatanīlaśarīrānu-
praveśināṃ vicitrārthakriyāsaṃpādanādyupakalpitabhedānāṃ dharmāṇām-
atadarthakriyākāritvādayo dharmāḥ, teṣāṃ yaḥ pratikṣepo'bhimukhī-
bhūtānāṃ satāmiva puro galehastikayā iva dūrīkaraṇātmakamapasāraṇaṃ
tadeva paraṃ pradhānakartavyamasādhāraṇavyāpārarūpaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ
bhāvastattvaṃ; tasmāt hetoḥ sā śaktirvikalpajanikā apohanapradhānatadrūpa-
jananādapohanaśaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-yadyapi vikalpo
vividharūpā pratītiriti āmukhe pratibhāsate, tathāpi tadasya nirvikalpakamanukaroti
āviśati upajīvati vetyato hetorāyātaṃ svayaṃ viṣayeṇa svalakṣaṇena
(page 292)
ābhāsamelanātmanā sāmānyena vā aikyābhāsamātreṇa sākamalabdha-
jñāteyatvāt viṣayābhāve'pi saṃbhavāt | tadayaṃ vividhatayā vyā-
priyamāṇaḥ siddhe sati ārambho dvirbaddhe subaddhatvaṃ dārḍhyam, tacca
śaṅkitānyavyavaccheda------------|
iti nyāyādanyavyavacchedātmeti apohanavyāpāra eva ucyate | ihaca
kriyā saṃbandhasāmānya------------| (2 | 2 | 1)
iti bhāvinītyā saṃbhavadapi sāmānyaṃ sākṣātkāreṇa vā anubhavātmanā
svīkṛtamiti tatsvīkāro'pi na vikalpavyāpāraḥ | nanu svalakṣaṇe'vabhāte kuto-
'tadrūpamāśaṅkyate yadapohyate;
niścayāropamanasorbādhyabādhakabhāvataḥ |
iti
no cedbhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram |
śuktau vā rajatākāraḥ---------------------||
iti ca dṛṣṭyā samāropādāśaṅkā,-iti cet, samāropasya vikalpitaviṣayatvāt
vikalpāntarasya api samāropapūrvakatvāt vikalpasamāropaparamparānava-
sthānāt yugakoṭibhirapi na nīlaniścayaḥ, anyonyāśrayādi ca bahuśākham | yadi
bhaṭṭena uktamapohasiddhau
prasaṅgapratyayanivartanameva nīle anīlametat na bhavati |
iti,
vyavacchedapratyanena kartavyam----------|
iti,
nāropasthityapekṣaṃ tat--------------------|
ityādi; tatrāpi viśiṣṭe arthe pratibhāte ko'nyathāprasaṅgasya avasara iti
vaktavyam | avidyākṛtaḥ prasaṅgaḥ samāropo vā | so'nādiḥ | samāropa-
prasaṅgādijananaśaktirūpā vāsaneti cet,
(page 293)
saiva anavasthā vikalpya prasañjanāt samāropācca tayorapica vikalparūpatvāt |
nīle ca anīlaṃ vikalpya samāropyate, anīle ca vikalpyamāne nīlaṃ samāropyate iti
anyonyāśrayādidūṣaṇamapi bahuśākhaṃ naiminīyairdarśitaṃ | yadapi anantar-
bahīrūpamāropitaṃ vikalpena gṛhyate iti ucyate, tatrāpi niḥsvabhāvatve nīlapīta-
vikalpayorabhedaprasaṅgaḥ | nīlamiva vikalpena gṛhyate, natu nīlameveti cet; kiṃ
tena gṛhyate yat nīlamiveti upameyeta utprekṣyeta | nīle prakāśanamiva adhya-
vasāyāt, natu prakāśanamevetyatra api kiṃ tasya rūpaṃ yadevaṃ vyapadiśyeta |
tato na grāhyāṃśena, na adhyavaseyāṃśena vikalpyasya vikalpāntarāt bheda
ucitaḥ | tucchasya hi ko bhedaḥ | vastudvayameva hi satyavastuni kathaṃ syāt | yat
bhaṭṭaḥ
--------------nacābhāvo viśiṣyate |
iti | āropitena bāhyena adhyavaseyena vapuṣā bheda iti cet, āropo'pi vikalparūpa
eveti saiva aniṣṭhā | abhimānamātrata eva nīlaṃ viṣaya ityapi ucyamāne
abhimāne tasya arthasya prakāśanamaprakāśanaṃ veti na tṛtīyā gatirlabhyate |
yattu citraprahārapātapaṇḍitaṃmanyādivaduktam, tatra sādṛśyapratipatti-
mātramabhimānaśabdavācyam | yādṛśo hi patataḥ praharaṇasya ākāraḥ,
tādṛgeva citralikhitaprahartṛpuruṣakarasaṃniveśasamāveśinaścitrapraharaṇasya |
paṇḍitaśca yādṛśamākāraṃ mohasahāyāt pāṇḍityāduddharakandharaṃ ca
paramārthapāṇḍityāt vā samastajanahitopadeśakaraṇādipravaṇamudvahati,
tathaiva apaṇḍito'pīti | apica paṇḍito'yamiti yatra lokataḥ śṛṇoti, tatra
kaṃcidākāraviśeṣaṃ paśyan tathābhūtalābhasatkārādikamātmani icchan
yatnatastathākāraṃ karotīti pāṇḍityābhimāna ucyate | evaṃ vikalpena na kiṃcit
nīlasya śrutaṃ dṛṣṭaṃ
(page 294)
vā yat tathābhimānaṃ kuryāt | āropābhimānādīnāṃ lajjādivat cittadharma-
tāyāmapi na arthasparśanaśaktiriti na abhimānopakalpito'pi viṣayaḥ | dūṣitaṃ
ca adhyavasāyasya svapratibhāsamātraniṣṭhatvaṃ
bhrāntitve cāvasāyasya---------------| (1 | 3 | 5)
ityatra | tasmāt svalakṣaṇe avabhāte kutastadviparītaṃ rūpamāśaṅkyate yena
tadapohanaṃ phalavat syāditi śiṣyasya āśaṅkāṃ nivartayati padārthāntara iti
| iha vastvantareṇa kṣīrajalavadāmiśraṇādvāvastvantarasvabhāvatvādvā
bhāvasya atadrūpatāpi saṃbhāvyate | ubhayamapica etat na saṃbhavatīti
viśeṣaṇadvayena uktam | pādārthāntarāsaṃpṛkte anyānāmiśre niyataprakṛtā-
vekasvabhāve ca bhāve tenaiva svabhāvena vicitrārthakriyākāriṇī avabhāte'pi
māyāśaktyā avāṅmukhībhūtatvena bhāte'pi bhātatvādeva hetostatra ekām-
abhīṣṭāmarthakriyāṃ yo'rthayate, sa tadarthakriyākaraṇavihīnān tān
tānatibahūn pratipakṣānāśaṅkate yathā ghaṭe udakāharaṇamanoharaṇa-
gaganābhogāvaraṇādyarthakriyāśatakāriṇi udakāharaṇena arthī atatkāriṇo
ghaṭānāśaṅkate alohitānanunnatāṃśca manoharaṇādinā | kuta iti cet, āha
anyonyātmatayā | sahi eko'pi bhāvo vastuto'nyaiḥ saha tadātmaiva yadyapi
māyāśaktyā pṛthakkṛtaḥ, tathāpi bhātatvādeva anyonyātmatāmunmīlayati |
kathamityāha īśvara iti | īśvaraḥ sarvamidamahamitisaṃvedanarūpaḥ, tadaṅga-
bhāvaṃ tadavinirbhaktatām | yatastatparyantatvāsaṃprāptau bhānameva hi na
syāditi uktam | yadyapica paramaśivāntatādātmyapratipattiparyantaṃ bhānaṃ,
tathāpi tatra bhāvasvarūpasya sarvathā anunmīlanāt na anyonyātmatā kācit |
yatra tu tadunmīlitaṃ tadeva darśitam īśvara iti | naca sā māyāsparśe
prarūḍhā tatra
(page 295)
īśvarāṅgatā yena anyonyātmataiva syāditi ivaśabdena uktam | tadevaṃ
śaṅkyamānasya tasya tasya pratipakṣasya nirākaraṇaṃ vinā sa ekaikayā
arthakriyayā arthī pratipattā tena bhāvena vyavahartuṃ hānādānakraya-
vikrayādimantamātmānaṃ kartuṃ na śaknoti, naca paraṃ vyavahārayitum | evaṃ
dvitīyo'pi | tataśca parasparaniṣṭhaḥ kathaṃ vyavahāraḥ | evaṃ śarīrapraṇādau
māyāpramātṛrūpe'pi arthe pramātrantarāṇi prameyāṇi ca pratipakṣarūpāṇi
nirākartavyāni | iyatā ca ekasminnapi bhāve anekārthakriyākāritvena tattadartha-
kriyāvipakṣāṇāṃ bahutvāt tadāśaṅkāpohena bahuvikalpasamarthanakṛtaṃ-
ghaṭa unnato lohita iti-ahaṃ kṛśo gauro mandāgniriti bahvīṣvapi vyaktiṣu
vikalpaikyamanenaiva uktamiti vyākhyāyate | vyaktibhedena vividhārthakriyākārī
api yo'rthau gomaṇḍalalakṣaṇaḥ padārthāntareṇa mahiṣyādivargeṇa amiśraḥ,
tatra yo viśiṣṭāmekāmekapratyayavimarśaviṣayāṃ vāhadohaprāyāmartha-
kriyāṃ pratiniyatasvabhāvatayā tāvatīṣveva vyaktiṣu saṃbhavantīmarthayate |
tasya arthasya śaṅkyamānā ye atatkāriṇaḥ pratipakṣāḥ, śaṅkāyāṃ ca
kāraṇaṃ pūrvavadekaḥ | evaṃca mahiṣyādivargātmakasya ekasya pratipakṣasya
apohanāt bahuṣu api vyaktiṣu eko vikalpo gaurgauriti | taduktāmācāryapādaireva
yāvatyo'rthakriyāstāvatsaṃkhyo'tatkāriṇāṃ gaṇaḥ |
tāvantastatsamāropāstanniṣedhāśca tatsamāḥ ||
iti | tathā
ekapratyavamarśo yastatkāriṣu bahuṣvapi |
so'pyatatkārivicchedasāmye syātsanibandhanaḥ ||
iti | nanu īśvarāṅgabhūtatāyāṃ yadanyotmatvena pūrṇatvaṃ, tat pratyuta
pāramārthikaṃ rūpaṃ svabhāva iti yuktam | atra āha māyīyānām iti |
(page 296)
idaṃ hi pramātṛprameyāṇāṃ māyāpadaṃ mīmāṃsyate | tatra pāramārthika-
svarūpatāyāṃ māyīyataiva nyakkṛtā bhavet | pramātṝṇāṃ pramātṛbhyaḥ
prameyebhyaśca, prameyāṇāmapica ubhayebhyo yadanantaśākhaṃ niḥ-
saṃkhyaṃ bhedanaṃ pṛthakkaraṇam, etadeva yasmāt māyīyatve prakṛtaṃ
mukhyaṃ rūpam | ayaṃ tātparyārthaḥ-iha prakāśamātrasvabhāvatvena
pramātṛprameyāṇāṃ viśveṣāmeva tāvat tādātmyādekarūpāveśa eva
vāstavaḥ | saca māyāpade'pi anivṛtta eva aprakāśanaprasaṅgāt | kevalam-
anyo'nyaṃ netiparāmarśarūpasvātantryaśaktibalādavimṛśyamāna eva ādau
prabhāvavatā stambhitabhujaṅgamaviṣavahnivat pūrṇe svarūpe udāste iva | yasya
yat rūpaṃ vāstavaṃ, tat tadvidā prabhāvāt pratistambhitamapi na na śaṅkyate
viṣayasya iva mārakatvam | tathāca viśvasya viśvātmatvam | anāśaṅkāyāṃ hi
kāraṇaṃ tadrūpāsaṃbhavitvam, tadrūpasya saṃbhave'pivā tadavedanam | nahi
khasya kṣutpraśamanatvaṃ śaṅkyate bālena vā stambhitaśakterviṣabhujagāder-
mārakatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | sarvasya ca pramātustathābhūtam-
īśvarātmatvaṃ prakāśate eveti viśvātmatvaṃ na aprakāśitam | yathoktamādi-
siddhasūtre anena hi vinā śūnyaprāṇādeḥ ityādi | māyāpade'pica tat-
prakāśasaṃskārasya īśvarasya anativṛtterāśaṅkā pramātṛmāhātmyādeva
uttiṣṭhati, yat vakṣyate
tadatatpratibhābhājā mātraivātadvyapohanāt |
tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || ( 1 | 6 | 3)
ityādi, yena pṛthagvikalpanasamāropaṇādikṛtānavasthādidoṣāprasaṅgaḥ iti |
yattu āryeṇa uktam
ekapratyavamarśākhye jñāna ekatra hi sthitaḥ |
prapattā tadataddhetūnbhāvānvibhajate svayam ||
(page 297)
iti, tatra sphuritamapi vastu duḥsamarthamiti agre bhaviṣyati | nanu apohanaṃ
jñānasyaiva vikalparūpasya vikalpaviśeṣātmanaśca smṛtervapuriti kimasya
pṛthaggaṇanayā | māyīyapramātṛgatāśca amī anādayaḥ kathamamāyīya-
pramātrantararūpe'rjunagurau bhaveyuranyadharmāṇāmanyatra vṛttyadarśanāt |
tadidamāśaṅkādvayamapākaroti tat iti | yasmāt viśve ye vyavahārā bheda-
prāṇitāḥ, te'nayā apohanaśaktyā prayuktāḥ; tasmādantargatā api eṣā
prādhānyāt pṛthagupāttā | naca asau gururmāyāpramātā | yata ā samantāt
viṣṭo vyāptyā svīkṛto maheśvarabhāvo māheśvaryaṃ yena, tathābhūto'sau |
ācāryamūrtimāsthāya śivaḥ pāśānnikṛntati |
iti parameśvarasyaiva gurusaṃvodhamabhedena adhitiṣṭhataḥ paramārthato
gurutvamāgame uktaṃ yataḥ | tathāhi
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram | (11 | 8)
iti,
ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
mama dehe-------------------|| (11 | 7)
iti śarīrasthāne viśvameva mama paramātmanaḥ iti arjunasya bodhaṃ vyatārīt |
kevalamadhikaṃ prakṛtopayogi bhaviṣyatkālaikībhāvena
amī sarve dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ----| (11 | 26)
ityādikaṃ prādīdṛśat yathākālāvasthitameva anyathā indrajālamātraṃ syāt
tadānīṃ teṣāṃ bahiryathāsvasthamavasthitatvāt | upayoga evaca pradarśitaḥ
---------------yaccānyaddraṣṭumicchasi | (11 | 7)
iti | ahamitica sarvatra atra pāramārthikameva prakāśavimarsarūpamuktam,
(page 298)
natu māyīyaṃ caturbhujādi sthāvarāṇāṃ himālayo'hamityādeḥ
pratyakṣādervirodhāditi | yat mayā stutaṃ
sarvatra bhāvapaṭalena vijṛmbhamāṇa-
vicchedaśūnyaparamārthacamatkṛtiryā |
tāṃ pūrṇavṛttyahamitiprathanasvabhāvāṃ
svātmasthitiṃ svarasataḥ praṇamāmi devīm ||
iti | nanu evamapi bhagavato māyīyatānupapatteḥ kathaṃ vikalpayoga ityāśaṅya
āha vikalpavyāpāra iti | nahi bhagavato'pūrvābhāsanasmaraṇavikalpanādayo
dharmāḥ | te tu māyāpramātṝṇāṃ tatsvātantryādudbhavanti,-iti bhagavatas-
tatra tatra svātantryaṃ jñānādiśaktaya ucyante | tadarthameva śaktigrahaṇam |
vikalpanaṃ paśupramātṛgataṃ vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyā bhagavacchakteḥ |
bhagavāneva hi netivimarśaṃ svīkaroti eva īśvaradaśāyām | netivimarśānun-
mīlane hi cidrūpatātiriktasarvāṃśavimarśātmana idaṃbhāvasya sarvathaiva
abhāvādidamahamitisāmānādhikaraṇyātmā bodha īśvara iti kathaṃ bhavet |
tasmāt tatrāpi sā apohanaśaktirastyeva | taduktaṃ
------------daśā rudrādhidaivatā |
niṣedharūpāstyaiśāne pade'haṃ sarvamityapi ||
iti | īśvarataiva ca viśvarūpatā gītāsu darśitā | ihāpi etadarthameva
antaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ iti uktam | viśvarūpāvibhāgādeva ca
māyāpramātāro'pi tatra abhedenaiva paramārthato bhāntīti vikalpādayo'pi
bhagavati na atyantāya dūrāpetāḥ | tata eva asya jñatvakartṛtvaprakāśādau yat
sarvaśabdārthena viśeṣaṇaṃ, tat na saṃkocitaṃ syāt anyathā vikalpanādeḥ
svātmavartinaḥ saṃbhave yaḥ ko'pi āsvādaḥ, tatra ayamajña eveti svaviṣayaṃ
sārvajñyādi sarvasādhāraṇameva asya upagataṃ bhavet tadekaniyamāt,
(page 299)
saṃkocāt tu na asya māyīyateti | tena mattaḥ iti svātmano hetutā ādhāratā ca
paṃcamyā svīkṛtā | hetau lyablope ca sā yataḥ | nanu pūrvaṃ kartari jñātari
ca iti jñānakriye eva bhagavati śaktī nirūpite, adhunā tu smṛtyapohanaśaktī
adhike iti kimetadityāśaṅkya āha----ceti | jñānāni smaraṇaṃ sākṣātkaraṇaṃ
vikalpanaṃ ca apohanaśabdavācyam | tatra śaktiḥ, tānyeva ca śaktiriti || 7 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā-
mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ jñānādhikāre
paradarśanānupapattivimarśastṛtīyaḥ || 3 ||
########### END OF FILE #######
vol M00020 · chunkN-close-mahesvara-saktis · lines via source.start/end
**The one who is the whole world: the close of the first volume**
The cognitions, we have seen, are self-luminous and one with the "I." But how, the question arises, do
they not take the form of the "I" when they appear as the objects — the blue, the yellow, the jar? The
answer is that their seeming excess over the "I" — their non-pervasion, their non-eternity, their being
caught in the place and time of the object — is made only by the object-facing condition (upādhi). The
difference of the object, Abhinavagupta says, is a mere conceit (abhimāna), made by the māyā-power; and
even in the state of māyā, the deep un-dividedness of the object from the "I" is un-broken. For māyā is
the Lord's own power — and a power does not cover the power-holder. The māyā cannot hide the Lord's own
form, because it is his own shining. So the whole world, even the seemingly external, is un-divided
from the "I": the one whose body is consciousness, with the inner-made, infinite world-form, possessed
of the knowledge and the rest of the powers.
This is the great vision toward which the volume has been building. The Lord is the one whose body is
the whole world — the inner-made, the outer-form, all of it, un-lost in the least, made by his freedom
and resting in the one knower. The world, counted in the four, the six, the sixteen, the twenty-four,
the thirty-six categories and more, is his body. There is nothing outside the consciousness; the māyā
is his power, not a veil over him.
And the synthesis (anusandhāna) — the act by which the many cognitions are gathered into one — is
itself the consciousness. The objection: "you said the memory's arising is the world's standing; but
here you say 'if the synthesis were not,' and call it consciousness-form — how?" Abhinavagupta answers:
the synthesis of all the knowledges, mutually, *is* the consciousness-tattva. By the co-reference, by
the following-ness, the one-becoming of even the seemingly separate cognitions is the consciousness
alone, turned inward — nothing else. The mixer of the fragments is not other than the consciousness.
So "from the synthesis is the world's standing" — true; but that synthesis, being of the one-object-
ness, is not possible by any other way; it depends, by the remainder, on the consciousness-form alone.
And so the first volume comes to its close. The cognitions are one with the "I"; the māyā is the
Lord's power, which does not cover him; the synthesis is the consciousness alone; and the Lord — the
one whose body is the whole world, possessed of the knowledge, the memory, and the power of removal —
is established as the self-contained consciousness-non-duality. The one who knows, who remembers, who
removes — these are his powers, and they are all his. This is the maheśvara; and with his
establishment, the foundation of the whole Īśvarapratyabhijñā is laid. The recognition of this one —
the Lord, who is the self and the whole world — is what the work will unfold.
---