chunkN-close-mahesvara-saktis

IPVV · M00020
'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ, (page 275) tatra jñānānāmahamaṃśātirekeṇa nirbhāsamānānāṃ kathaṃ tādrūpyaṃ na bhaviṣyati | teṣāṃ hi ahamaṃśādādhikyamavyāpakatvamanityatvaṃ ca viṣayasvarūpadeśakālānuvartitvena saṃkucitatayā yat bhāti, tat hi viṣayaun- mukhyopādhikṛtam | viṣayasyāpitu prakāśātmakatve sā ādhikyasaṃbhāvanāpi nirmūlitā bhavati | tadetadāha tathāpi iti tenāpi ahamaṃśāvyatirekaprakāreṇa vartamānānāmityarthaḥ | viṣayasya yo māyāśaktikṛtādabhimānamātrāt bhedaḥ, tena avakalpito'vajñayā aprarohayogena kalpitaḥ svāchandyena uparacito yo bhedaḥ, tadvatāmeṣāṃ jñānānāṃ māyādaśāyāmapi asyāṃ pāramārthikaṃ prakāśātmakāhantātādrūpyamakhaṇḍitameva | māyā hi bhagavataḥ śaktiḥ | sā na asya svarūpamāvṛṇute śaktyā śaktimatāmanā- varaṇāt | evaṃ prakṛtaprameyasiddhiprasaṅgena uktamapi etadadadhikaraṇa- siddhāntadiśā sādhyāntaramapi vyavahārānyathānupapattyā sidhyatīti | evakāreṇa prakāśamānatayā vinā tāvat vyavahārā na upapadyante, sāca cittattvasyaiva, na anyasyeti dyotayatā svatantracidadvaitamapi sidhyediti samastaśāstrārthasiddhiriyataiva ayatnaghaṭiteti vṛttikṛdāha | ityatā antaḥkṛtā- nantaviśvarūpaścidvapurjñānādiśaktimān iti sūtrāṃśaḥ kṛtopakṣepaḥ | antaḥ kṛtaṃ bahīrūpamapi sat pramātṛrūpasvātmaikarūpatvāt manāgapi acyutaṃ svācchandyaśaktyā kṛtaṃ saṃpāditam, antaritica pramātrekātma- katayā sthitaṃ sat kṛtaṃ bahīrūpatābhāsanena nirmitamanantaṃ catuḥṣaṭ- ṣoḍaśacaturviṃśatiṣaṭtriṃśadādiparigaṇitarūpādabhyadhikamapi tasya tenātha-------------| iti nyāyena saṃbhāvyamānaṃ viśvaṃ rūpaṃ viśati asmin sarvamiti vedya- samūho yena | (page 276) na cet iti tu sautraṃ vṛttikṛtā pūrvameva vyākhyātaṃ katham iti | anena ca anya- sūtrārthasparśena vṛttikṛtā naśyet na cet iti sūtrāṃśayorekavākyatvena nirvāho hetumalliṅā uktaḥ iti sphuṭīkṛtam | nanu pūrvamuktamanusandhāna- janmā janasthitiḥ, tadiha vaktavyaṃ na cedanusandhānaṃ syāditi, tat kathamuktaṃ cidvapurityāśaṅkya vṛttikṛdāha aśeṣapadārthajñānānāmanyonyānu- sandhānaṃ cittattvam iti | sāmānādhikaraṇyena anugāmitvena sandhānaṃ vicchinnasaṃmatānāmapi jñānānāmekībhavanaṃ nāma cideva antarmukhā, na anyat kiṃciditi | tadatra dadhātiḥ karmakartṛviṣayaḥ | svayaṃ sandhānaṃ paṭṭa- tūlaśakalānāmitivat | atha miśrīkaraṇaṃ sandhānaṃ, tathāpi tasya miśrīkartu- ścittattvādananyatvamiti yuktamea abhedena upacaraṇaṃ kriyākartroḥ paramārthata aikyāt | anena etaduktaṃ bhavati-anusandhānāt janasthitiriti satyam, tattu anusandhānamekaviṣayatālakṣaṇaṃ prakārāntareṇa uktanītyā na saṃbhavatīti pariśeṣata ekacidrūpatāmātrāyattaṃ saṃpadyate iti | anyathā ityādinā upakrameṇa kevalapradeśa ityādi abhidadhata niyatagrahaṇātmikāṃ sarvavyavahāramūlabhūtāṃ janasthitimanupapadyamānāmāvedayamāno na cet ityanena saha naśyet janasthitiḥ ityasya ekavākyatāṃ darśayati | tatra āsatāṃ tāvat pravṛttiprāptyupadeśādayo'nantarasūtravṛttiṭīkāpradarśitā vyavahārā yeṣu sphuṭameva anusandhiḥ saṃvedyate | niyataikapadārthajñānaṃ yat svaviśrāntatayā anusandhyanadhīnaṃ saṃbhāvyate, tadapi ekāntarmukha- saṃvedanarūpatvābhāve bahirmukhānāṃ saṃvedanānāṃ na bhavaiditi tatparicchedaḥ | anyavyavacchedairgrahaṇavyavahāro'pi svaparaviṣayo ya ucyate, so'pi na nirvahedityāśayena saugatīyamabhāvasiddhiprakārameva vicārayati | (page 277) tatra jñānaṃ svaprakāśaikarūpamiti upapāditamasakṛt | yadāha tatrabhavān yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate | jñānarūpaṃ tathā jñāne nānyatrābhiprakāśyate || iti | tataśca jñānāntareṇa ekajñānasaṃsargayogyaṃ na bhavati yenaivamucyeta yadi dve jñāne bhavetāṃ, tadvijñānajñānaṃ tṛtīyaṃ bhavet; idaṃ tu eka- jñānajñānaṃ, tasmāt na dve jñāne sta iti | tadatra ghaṭo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | tameva vyācaṣṭe saṃvedayamānam iti svasaṃvedanatayā | etacca kevala- pradeśajñānam iti kartṛpadasya viśeṣaṇam | nanu yadi evaṃ ghaṭābhāvo niścitaḥ siddhaḥ, tat kimadhikamasmākaṃ sādhyaṃ ghaṭajñānābhāvaniścaye- neti | āha syāt yāvatā iti bhavedetat, natu bhavati yata evaṃ vartata ityarthaḥ | tena vinā sa eva na niścitaḥ siddha iti tātparyam | kāmam iti tvadabhiprāyeṇa astu tāvat sāṃpratamiyaditi bhāvaḥ | anyathā iti yadi nāstīti na sidhyatīti ucyate, tadavaśyamāpatati ghaṭastatra astīti | tatsadbhāve ca kevalapradeśe na viṣayayor- jñānam, apitu tadekasāmagrīkagrahaṇam | ghaṭamapi iti saghaṭapradeśa- jñānaṃ tat bhavet, natu etadviparītāghaṭapradeśajñānam | dvitīyaṃ tu iti vyatiriktam | kena iti nahi aghaṭapradeśajñānena jñānāntarasya bhāvo jñāyate, yena tadabhāvo'pi jñāyeta | nanu svātmānaṃ niścinvatā jñānena kevala- pradeśālambanena tāvat svayaṃprakāśena bhūyate | saghaṭapradeśajñānaṃ tu yadi tatkāle anyat syāt, tenāpi prakāśamānena bhūyeta | naca evam | tataśca tat nāstīti niścīyatāmiti parāśaṅkāṃ dūṣayati naca iti | iti ca vaktuṃ na yujyate iti saṃbandhaḥ | hi iti yasmādetadeva kena prakāreṇa jñātaṃsaghaṭapradeśa- jñānena svaprakāśena ca bhūyate iti | (page 278) nanu aghaṭapradeśajñānaṃ prakāśate ityatra idameva tattvaṃ saghaṭapradeśa- jñānaṃ na prakāśate iti | naitadityāha aghaṭa iti | paryudāsavṛttyā hi atra vastvantaraprakāśo bhāti, natu prasajyapratiṣedhātmā saghaṭapradeśajñāna- prakāśābhāvaḥ | nanu bhāvābhāvayoranyonyaparihārāt paryudāse'pi tadviparītavastuno niṣedhaḥ kṛta eva bhavati | satyaṃ tādātmyena śaṅkya- mānasya, natu vyatiriktasya etatsamayasaṃbhāvyamānasya | anīlaprakāśena hi svaprakāśena svātmani nīlaprakāśarūpatāyāḥ kāmamabhāva āveditaḥ, natu pṛthagbhūtāyāḥ | nanu kevalaṃ pradeśajñānaṃ yathā prakāśate, tathā pṛthagbhūtam | aghaṭapradeśajñānābhāvo'pi prakāśeta, yadi ābhāvo jñānaṃ syāt sa tuccharūpaḥ kathaṃ prakāśo bhavet | ekatara iti bhāvena saghaṭapradeśajñānasya vyatiriktasya abhāvena vā avyabhicāro'vinābhāvo nāsti kevalapradeśapratyayasya ubhayathāpi upapatteḥ | nanu saghaṭapradeśa- jñānasya kāraṇaṃ ghaṭasadbhāvaḥ, ghaṭasadbhāvasya ca vyāpakaṃ tulya- sāmagrīkapratyayagrāhyavastvantarasaṃvedanasaṃvedyatvam | sato'pi hi ghaṭasya tat yadi na bhavet, na kadācit saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tadvyāpakam- upalabhyate | tasya hi viruddhaṃ pratyuta kevalapradeśajñānaṃ syāt | naca tat vyāpakamupalabhyate iti vyāpakaviruddhopalabdhyā ghaṭābhāve niścite kāraṇānupalabdhyā saghaṭapradeśajñānasya abhāvo niścīyate | ekaiva vā kāraṇavyāpakaviruddhasya upalabdhiḥ svaviruddhavyāptakāryasya niṣedhāya prabhaviṣyati | kiṃca kevalapradeśo ghaṭo vā anantarūpaparamāṇumayaḥ saṃnihitānantāvayavo vā | tatra yāvanti dravyāṇi, tāvanti cet pṛthak jñānāni; tarhi teṣāṃ pṛthak pṛthak svaprakāśatvena ekasamūharūpaprakāśābhāvāt pradeśajñānameva na bhavet, (page 279) bhāti ca tatpradeśajñānamiti dṛśyānupalabdhiprasaṅgabhayena rūpātmanāṃ vastūnāṃ saṃnihitānāmanekajñānagrāhyatvalakṣaṇāt vipakṣāt vyāvṛttā- vekajñānasya grāhyatvena vyāptiriti rūpātmako ghaṭaḥ saṃnihitaścet, tat rūpātmakapradeśagrāhikevalapradeśajñānagrāhya eva bhavediti kevalapradeśa- jñānameva saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tat tathā, apitu tadviparītamiti vyāpakavirūddhavyāptopalabdhyā ghaṭasya niṣedhaḥ | cākṣuṣaṃ pradeśa- jñānaṃ svāvadhau na pṛthak ghaṭajñāne cākṣuṣe pṛthak bhavati cākṣuṣatvāt | pṛthaktvasya vyāpaka ekatvāniyamaḥ | tasya viruddha ekatvaniyamaḥ | tena ukta- yuktyā vyāptaṃ cākṣuṣatvamiti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tarhi evam- ucyamāne ghaṭajñānābhāvo'numānagamya eva syāt, na kadācit pratyakṣaḥ | anumānagamyatve ca anavasthānādasiddhiḥ | tathāhi dṛśyānupalabdhirvastvantar- arūpā bāhyā jñānāntararūpā ca ābhyantarī pratyakṣasiddhaiva pratyakṣa- vikalpenaiva vyavahāryā, kevalaṃ nāstītyabhāvātmanā vyavahriyamāṇā pramāṇāntaramapekṣate yena ucyate-yāvān kaścit pratiṣedhaḥ, sa sarvo'nu- palabdheriti | ānumānikatve tu sāpi svabhāvānupalabdhirvyāpakāderanyasya anupalabdhyā viruddhasya upalabdhyā ca sādhyate, tadā sāpi anupalabdhir- anyānupalabdhyā anyaviruddhopalabdhyā vā,-iti aniṣṭhā | virodho'pi hi tadgrahaṇe niyamena tasya grahaṇābhāvāt niścīyate lākṣaṇikaḥ | grahaṇā- bhāvaśca anupalabdhyeti anavasthā | sahānavasthānavirodho'pi aparyāpta- kāraṇasya bhavato'nyabhāve'bhāvāt virodhagatidṛśā niśceyaḥ | abhāvaśca anupalabdhyeti aniṣṭhaiva | tathā ācāryadharmakīrtiḥ ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti | buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ || (page 280) viśiṣṭarūpānubhavādanyānanyanirākriyā | tadviśiṣṭopalambho'tastasyāpyanupalambhanam || tasmādanupalambho'yaṃ pratyakṣeṇaiva siddhyati | anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate'nupalambhataḥ || upalambhasya nāstitvamanyenetyanavasthitiḥ | iti | sarvaṃ ca anusandhānaṃ smaraṇānusandhānaprāṇaṃ viṣayamelanena vinā na saṃbhavatyeva | atha evamucyate tat tasmāducyamānāt hetoḥ evam iti, svakalpa- nayā lokapratītyananugṛhītayā ya iyāniti anavasthāpādako nyāyastasya anu- saraṇāditi vākyasaṃgatiḥ | yadi tu asmaddṛśā jñānānāṃ svasaṃvedanam- antarmukhamekameveti aṅgīkriyate, tadā svaviśiṣṭajñānābhāvādabhāva- vyavahāra iti arthavat na saṃvedanasya saṃvedanāntarasattāviśeṣābhyāṃ tat- siddhirityādi ca yat bhavadbhiruktaṃ, tadupapadyate, na anyathā | tathāhi samakāla- bhāvinyau yadi saghaṭāghaṭapradeśasaṃvittī bhavetām, tadanayorekaṃ svasaṃ- vedanaṃ tadrūpatvenaiva nirabhāsiṣyata | tacca taddvirūpaviviktaṃ nirbhāsa- mānaṃ dvirūpasvasaṃvedananiṣedhaṃ vidadhat samakālobhayajñānaniṣedhaṃ svaprakāśatvenaiva karotīti na kaścit bādhaḥ | tasmāt niyatapadārthadarśanamapi ekasvasaṃvedanānabhyupagame na upapadyate | apica ghaṭajñānaṃ nāsti kevala- pradeśasaṃvedanāvasare iti tāvat jhaṭiti nyāyamanusarato'pi bhāti | nyāyānu- saraṇe ca anavastheti uktam | abhyupagamya api ucyate-mā bhūdatra anavasthā, iha tu kiṃ kartavyaṃ yatra etadapi na vaktuṃ ghaṭate iti darśayati yadivā iti | santate- 'ndhakāre sarvasya asti pratipattiḥ-ahaṃ rūpaṃ na paśyāmīti, sā ca katham | etadapi iti aprātītikaṃ niṣphalaṃ ca sadapīti apiśabdārthaḥ | kuto na śakyate iti āha bhinnendriya iti | (page 281) abhinnendriyajanyajñānagrāhyāṇā hi ghaṭapaṭādīnāmiva saṃnihitānāmeṣa niyamaḥ-yadekajñānagrāhyateti | naca rūpasparśau, rūparasau vā sāmān- endriyagrāhyau, yena tadviṣayamekameva jñānaṃ rūpasparśābhāsaṃ saṃ- bhāvyeta, rūparasābhāsaṃ vā | atha ucyate-yadi saha rūpajñānasparśajñāne samabhaviṣyatām, vikalpo'nantaraste dve api sahaiva adhyavasyet, smṛtiśca smaret; naca tatheti kāryānupalabdhyā rūpajñānābhāvasiddhiriti | tatra idameva tāvat vācyaṃ nāvaśyaṃ kāraṇāni iti vnyāyāt kāryānupalabdhiḥ kathaṃ kāraṇa- abhāvaṃ gamayet | anyāvasthāṃ prāptaṃ nāstīti cet mā bhūt tathābhūtaṃ, tattu nāstīti kutaḥ | sparśajñānakāle ca ayaṃ rūpajñānābhāvaṃ manvānaḥ svātmani tadabhāvanibandhanān pradīpāṅgopasaṃharaṇādīn kurvāṇo dṛśyate, natu kāryābhāvaṃ pratīkṣate | vikalpo'pi rūpajñānaṃ pūrvabhāvi kathaṃ nirākuryāt, sahi sparśaṃ vā sparśajñānaṃ vā vikalpayan kāmaṃ na rūpavikalpo na vā rūpajñānavikalpaḥ | sa dvikalpanīyo yo'dhunā sparśa- pratyayastadīye pūrvasmin kāle rūpajñānaṃ na abhūditi tu kathaṃ prakāśayet | nahi tatkālabhāvini rūpajñāne sati sparśajñānavikalpasya anyapramātṛgatasya iva kācit hāniryena sa svayaṃ bhavan tasya prācyasvakālabhāvino rūpajñāna- sya abhāvamavyabhicāreṇa bhavantaṃ sādhayet | evaṃ smaraṇe'pi vācyam | etadāha nāpi ityādi | ityapi neti saṃbandhaḥ | tatra hetutvaṃ granthāntarasya āha yataḥ iti | vikalpaḥ smṛtirvā iti yathāsaṃbhavamubhayamuktvā tasyaiva nyāy- yatvāt naikaṭyāt smṛtimukhenaiva pūrvapakṣāśaṅkāṃ tatpratisamādhānaṃ ca karoti granthalāghavamarthayamānaḥ | nanu smṛtivikalpajñānayorjñānaṃ viṣayaścakṣurjñānasya iva pradeśaḥ | tatra yathā pradeśajñānena ekajñāna- saṃsargayogyasaṃnihitaghaṭanirākaraṇaṃ kriyate, (page 282) tathā smṛtivikalpajñānābhyāṃ sparśajñānaṃ śuddhaṃ viṣayīkurvad- bhyāṃ tadvikalpanasmaraṇayogyadvitīyatatsahabhāvirūpapratyayapratikṣepaḥ kariṣyate | tadasti eva sparśajñānābhāsamātrasya smṛtivikalpapratyayatvasya prācyadvitīyarūpajñānābhāvāvyabhicāraḥ, tat kathamavyabhicārābhāva ukta ityāśaṅkya āha smārtaṃ hi iti | yasmādevaṃ, tasmāt nāstyeva avya- bhicāraḥ iti saṃbandhaḥ | saṃskārajatvāt hi smṛtijñānaṃ pūrvamanubhavam- anukaroti, natu viṣayatvena ābhāsayati jñānānāṃ parasaṃvedyatvasya vistarato nirākṛtatvāt | yena iti svātantryasākṣātkāritvena | yadi hi svātantryeṇa svena prakāśabalena viṣayatayā pūrvaṃ sparśajñānaṃ smṛtirābhāsayet, tadā pūrvasminniti pūrvakālaviśiṣṭatvena nirbhātādābhāsamānāt sparśajñāna- lakṣaṇādākārāt viparītaṃ rūpajñānaṃ sparśajñānalakṣaṇe svaviṣaye tādātmyena asahamānā pūrvakālabhāvino dvitīyasya rūpajñānasya eka- jñānasaṃsargitayā viṣayasya saṃbhāvyamānatatsmaraṇajñānaviṣayatākasya abhāvasiddhaye prabhavet yathā śuddhapradeśasaṃvittirghaṭasya, natu evamasti | smṛtirhi pūrvamanubhavamanukaroti paraṃ smartavyasaṃbandhinam | smāryasya ca sparśajñānasya yo'nubhavaḥ, sa tathā anukāryaḥ | evaṃca yathā tatsparśa- jñānamantaḥ svasaṃvedanena ātmani anubhavarūpaṃ svakāle na rūpajñāna- sya nāmāpi vetti kathañcit bhavato'pi, tathā tadanukārarūpā sparśajñāna- smṛtirapi rūpajñānasmṛtitayāpi yadi bhavet, tathāpi sparśajñānarūpa- jñānayoḥ sahabhāvaṃ pūrvaparigṛhītaṃ na smaredeva | yadi tathā smartuṃ śaknuyāt, tadasahabhāvāsmaraṇe pūrvamapi tayorna sahabhāvaḥ iti niraceṣyata nāma,-iti tātparyam | yato na svātantryeṇa sākṣātkāri, tata iti saṃbandhaḥ vikalpajñānam iti sāmānyoktiḥ smṛtimapi saṃgṛhṇīte | tadabhiprāyeṇaiva āha anubhūtam iti parāmṛśati iti | (page 283) anye tu-vikalpo'pi paramārthato'nubhavasaṃskārajatvāt smṛtireva, kevalam- aciravṛttatvādanubhavasya sarvātmanā taduparaktatvādidantānirbhāsinīti anubhavāyamānatayā smṛtitvena na bhāti,-iti pṛthak vikalpa ucyate-ityāhuḥ | taṃ vikalpaṃ darśayati anubhavāmi iti | evaṃ jñānadvayamapi yadi vikalpe pratibhāsate, tathāpi na tasya sahabhāvaḥ pratīyate tasya tattvasaṃvedanadvayena pūrvamagṛhītatvāt vikalpasya ca pūrvāparigṛhīte vastuni svātantryeṇa grahaṇā- sāmarthyāt | tataśca ekāki jñānaṃ gṛhṇatā vikalpena tat kāmaṃ vyavahriya- tām, tadavyatiriktaśca dvitīyajñānābhāvaḥ; natu vyatiriktadvitīyajñānasya prācye kāle yadabhavanaṃ, tat vyavahartumasya sāmarthyamasti pūrvasvasaṃ- vedanavyatiriktajñānāpekṣayoḥ sahabhāvapṛthagbhāvayoraparigrahāt | tat- kāraṇakatvācca vikalpasya tathā vyavahāraḥ iti kāraṇānupalabdhiḥ | yena iti dvayagrahaṇakāle atadaikakālikatvagrahaṇena hetunā nirākuryāt pūrvasmin kāle rūpapratyayam | rūpajñānaviviktasvābhāsopārūḍhasparśajñānaparāmarśi vikalpajñānamiti saṃbandhaḥ | natu evaṃ ghaṭate ityāha yāvatā iti na svayam iti svasaṃvedanamātraniṣṭhatvāt dvayoḥ | tatsaṃskārajanmanā iti svātantryeṇa yogijñānavat pūrvajñānadvayagatasahāsahabhāvagrahaṇaṃ sāmarthyāt tatsaṃvedanadvayamukhaprekṣitvāditi yāvat | etadapica abhyupagamya uktamityāha nacāpi iti | uktaṃ hi bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ | (1 | 3 | 5) iti | yadātu ekaṃ cittattvamantarmukhaṃ svasaṃvedanaṃ, na pṛthak svasaṃvedanāni; tadā jñānadvayaṃ cet saha bhavet, ekasvasaṃvedana- viśrāntaṃ tat bhāseta | naca tathā andhakārakāle iti svātmani rūpajñānaṃ nāstīti niścinvan tatsajātīyasya api pramātṛvargasya (page 284) tathaiva tadabhāvaniścayāt niḥśaṅko'tyuṣṇajanitasaṃtāpaparihāraprayojanān svāṅgāvacchādanānāvaraṇādīn vyavahārān karoti,-iti siddhamiṣṭam | yo'pi āh-manaḥsadbhāva ekajñānotpattiniyāmaka iti, tasyāpi jñānānāmayauga- padyaniyame siddhe manaḥ siddhiḥ sa eva tu kuta iti cintyam | jñānāntareṇa ca te sahakālabhāvitvāt dve jñāne avaśyagrāhye iti | kutaḥ | sahakālabhāvino'pi saṃskārāderjñānāntareṇa agrahaṇāt | eka"ca ātmā tajjñānasamavāyi- kāraṇatayā bhavannapi kathamidaṃ jānīyāt-jñānadvayaṃ mama na utpannam- iti | nanu tadutpattāvarthadvayaṃ prakāśeta | āḥ ko'yaṃ mohapralāpaḥ | artha- dvayaṃ prakāśate iti hi jñānadvayameva tadevaca paryanuyuktam | prakāśasya arthadharmatāyāmapi kathaṃ jñāyate rūparasadvayaniṣṭhaḥ prakāśo na jāta iti | jñāne ca utpanne aprakāśe svaparavibhāgāsaṃvedanaṃ syāt | tathāhi kastvaṃ yasya ghaṭajñānam | parasyāpi ghaṭajñānam, samavāyo'pi samānaḥ | ātmā na prakāśate, jñānāntareṇa prakāśate ityapi sarvaṃ samānameva | tasmād- ananyāpekṣaprakāśamahamiti saṃvittattvamekamantarmukhamaṅgīkāryam | tasmin sati samastaviplavāvakāśābhāvaḥ | tathāhi jñānadvayaṃ yadi bhavet, ekamasya svasaṃvedanaṃ bhavet | naca ekaṃ tathā asti sparśajñānasvasaṃ- vedanamātratvena asya nirbhāsāditi uktameva | yaśca ananyāpekṣatayā svaprakāśatvena prakāśe, so'haṃ; yastu naivaṃ, sa para iti sarvaṃ svastham | tadetadāha tadevam ityādinā | aindriyikāṇāmapi iti | yeṣu satsu sarvo loka idaṃ gṛhītam, idaṃ na gṛhītamiti samāśvasto niḥśaṅkaṃ vyavaharati, teṣāmapi yatra eṣā gatiḥ, tatra ka āśvāso jñānāntareṣviti yāvat | arthānāmapi iti | jñāna- niyamakṛto hi arthasattāniyamastadaniyame kathaṃ syāt | pradeśakaivalya- vyavahāro'pi (page 285) ānumānikatvādanavasthopahata iti ekendriyagrāhyeṣu artheṣu na sadasadbhāva- niyamaniścaya iti avocām | ekaśabdho'pi iti | na kevalamanena cidvapuḥ iti vivṛtaṃ sautraṃ yāvadekaśabdo'pīti apiśabdaḥ | nanu ca bahūnāṃ jñānā- nāmanusandhānaṃ vikalpāntareṇa grahaṇaṃ, naca vikalpāntarameva cittattva- mityāśaṅkya āha smṛtyādau ca iti | uktaṃ hi na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ bhavati iti | tataśca yadekamantarmukhameṣāṃ rūpaṃ, tadeva svecchāvaśāt yāvat jighṛkṣati tāvat pratyavabhāsate iti na yaugapadyena sarvānusandhi- prasaṅgaḥ | naśyet iti sūtre yaḥ prasaṅgaḥ uktaḥ, sa pūrvatra vṛttau vyākhyātaḥ katham iti | tenaivaca na cet ityetatsūtragatamapi vyākhyātamiti tadavadhīryaiva naca atraiva viśramitavyaṃ janasthiteḥ prakāśamānāyā naśyatu iti śāpamātreṇa anapahnavanīyatvāditi balādeva yaḥ prasaṅgaviparyayaḥ, so'tra vṛttau vyākhyātaḥ | ṭīkākāreṇa tu naśyet ityapi vyākhyātameva jñāna- niyamānupapattiṃ darśayateti uktamādāveca | nanu yadi asāvekaḥ sarvairbhāvamamaṇḍalairbharaścidvapuḥ, tarhi tāni sadaiva unmagnāni sadaiva vā nimagnāni nirbhāseran; kādācitkaṃ tu vaicitryameṣāṃ kathamityāśaṅkya prakāśasvācchandyameva cittattvamityāśayena yaduktaṃ sūtre jñāna ityādi, vṛttau ca varṇitam asyaiva ityādinā; tat vivṛṇoti tasya caivam iti | uktābhiryukti- bhirekasya prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3) iti svāminaśca------------| ityādivakṣyamāṇābhiḥ samastabhāvapūrṇasya jñānaṃ nāma śaktiḥ | tataḥ kimiti | (page 286) āha tasya tasya bhāvasya vicitraṃ sphuṭāsphuṭādirūpaṃ kṛtvā yā iyaṃ cidavyatirekādavabhāsasvatantrasya api satastadvicchedarūpajaḍatāpuraskāreṇa pāratantryaprāṇā idamiti avabhāsamānā paśupramātṛvartinī, tatra yat tat samarthācaraṇaṃ svātantryātmakaṃ tadeva prakṛtaṃ rūpaṃ yasya, tat jñānaṃ nāma śaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati- icchāyā eva yasya---------------| iti nyāyena aparigaṇitasarvabhāvanirbharo bhagavān svātantryāt bhāvarāśimadhyāt kaṃcit bhāvaṃ prakāśasvarūpāt pṛthak karoti, pṛthakkṛtaṃ ca prakāśayati, naca pṛthakkṛtasya prakāśanā upapanneti na mahāprakāśāt pṛthak karoti, apitu tathāvidhamaparamārthaprakāśarūpamāro- pitaprakāśaṃ māyāpramātāraṃ nirmimīte | tathā saṃkocena avabhāsanameva ca bhagavataḥ svātmani tannirmāṇamucyate | evaṃca māyāpramātā śarīrād- yavacchinnasaṃkucitaprakāśasvabhāvo bhavan svāpekṣayā pṛthagbhūtaṃ bhāvamavabhāsayati | tat navanavatadīyacchāyoparaktamasya bahirmukhaṃ rūpaṃ navanavaṃ jñānamucyate | tatra ca yadaiśvaraṃ svātantryam, sā jñānaśaktiriti avabhāsana iti kāritadvayam | tathāpi navābhāsānāṃ pratikṣaṇamudayalayagrastānāṃ kathaṃ vyavahāropayoga iti ābhātapūrvavastuni bahirmukhaṃ yat saṃvedanamāsīt, tasya yadantarmukhaṃ rūpaṃ, tat kālāntarāvasthāyi sat svātmagatāṃ tāmeva viśiṣṭaviṣayāṃ bahirmukhatāṃ parāmṛśati, māyāpramātari tadetat smaratītyucyate | tatra yat tathāvidhapramātrādinirmāṇasāmarthyaṃ, tat bhagavataḥ smṛtiśaktiḥ | yat vakṣyati pūrvāvabhāsitavastuna iti | anena ca prācyajñānopayogo vakṣyate pūrvāvabhāsitatvena iti | prācyo bahirmukhatāvimarśādikaḥ, na idānīntanaḥ, tatra navaḥ prakāśaḥ iti prakhyāpanaśabde'pi dvau ṇicau | (page 287) nanu kasmādiyaṃ jñānādikā bhagavataḥ śaktirucyate ityāśaṅkya āha phalabheda iti | anantārthakriyākāriṇi padārthe'khaṇḍamaṇḍale upadeśyo- padeśavyavahārādirna sidhyatīti tatsiddhaye tayā tayā vicitrayā arthakriyayā ekaikamavacchidya sa padārtha eka eva bahudhā vyavahriyate agnirdāhakaḥ pācakaḥ prakāśakaḥ iti | tatra bahutvaparāmarśapradhānatāyāṃ śakti- vyavahāraḥ, tadekaparāmarśapradhānatve tadvadvyavahāraḥ | sacāpi na apāramārthikaḥ parameśvareṇaiva tathā sṛṣṭatvāt | yaduktamāgame na vahnerdāhikā śaktirvyatiriktā vibhāvyate | kevalaṃ jñānasattāyāḥ prārambho'yaṃ praveśane || (vi. bhai. 19) iti, tathā ---------śaivī mukhamihocyate | (vi. bhai. 20) ityādi | tadāstāṃ tāvadetat | nanu mahadgrahaṇaṃ sūtre kimarthaṃ, tacchakti- yogādeva labdhaṃ hi asya svātantryamityāṅkya āha sā ca iti | paśupramātur- yadyapi tathābhūtaṃ jñānaṃ, tataśca so'pi tayā śaktyā na na īśvaraḥ, tathāpi na tasya tatra svecchā prabhavati apratihatasaṃkalpatvābhāvāt | tena yasyaiva tatra apratighāta icchāyāḥ, sa maheśvara eva tathā yuktaḥ | ādiṣṭaṃ hi āgame bhagavatā prabhuśaktirathātmā ca prāṇaśceti trayaṃ saha | ityādi | ato vastutastattadātmanā bhagavāneva jānāti smarati apohatīti yuktam | yaduktaṃ yadyapyarthasthitiḥ-------| (a. pra. si. 20) ityādi, tadāśayena iha sa jñānādimāniti yuktam | māyāpramātṝṇāṃ tu tataḥ parameśvarādapṛthaktānavabhāsa eva māyāpramātṛtetyāśayena bhagavatā gītāsu mattaḥ iti (page 288) matsāmarthyādetat, natu mama iti pradarśitam | etadapica iha sūtre śaktipadena spṛṣṭameva na mama jñānādi, apitu yadvalāt tat bhavati, tat mama svātantryamiti darśayatā | tena ubhayathāpi jñānaśaktipadaṃ tatra tatra vigrahītavyam-jñāna- meva śaktiḥ, tatra ca asya śaktiriti | tata eva icchāśaktiḥ pṛthagih na upāttā āgame kathitā api amaheśvaraśaktipadābhyāmeva apratighātaṃ jñānādī- nāmabhidadhadbhyāṃ tasyāḥ svīkārāt | agniḥ śaktiḥ, saṃdahatīti ca abādhitapratyayābhāsādābhāsasāraparamārthavādinā śaktiśca kriyā ceti ubhayamapi upagamyam | tattu pratyarthakiryaṃ bhinnamapi sat vitatavitatasya anekārthakriyākāriṇo bhāvasya svarūpaṃ bhedena anupalakṣaṇādarthakriyā- bhedabalonniyamānatvādanumānārthāpattigamyamastu, ko virodhaḥ | śaktih śaktā karotīti tu śakteḥ śaktimadātmanā sṛṣṭiriti śakteḥ śaktyantarayoge- 'navasthetyapi na kiṃcit, bhāvasvabhāvānadhikatvācca yathādarśanaṃ nityā bhavatu anityā veti kā kṣatiḥ | ata eva kāryodaye sahakāribhiḥ kimiti tu codyam- ekasahakāriyoge sahakāryantareṣu tulyamabādhitābhāsāt kathaṅkāraṃ saha- kāriṇo nihnūyantāmiti śaktiṣvapi samaḥ prakāraḥ | tadiyaṃ śaktirbhāva- svarūpameva upaniya āsīnā śaktirucyate, natu pṛthagavabhāseti svarūpasaha- kārilakṣaṇaiva ubhayī padārthasthitiḥ śaktirityapi na kāṃcidasmanmate kṣatim- āvahati | tathāca agameṣu sarvamidamabhyanujñātameva | yathoktaṃ yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī | icchātvaṃ devi sā tasya sisṛkṣoḥ pratipadyate || (mā. vi. 3 | 5) iti (page 289) yogo'sya śaktayaḥ svākyā------| (ma. ta. 4 | 5) iti śaktayo'sya jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ | iti śaktirvidyādikā śambhoḥ syātparigrahavartinī | iti ca | phalati iti phalaparyantā saṃpadyate, na punaḥ pratihanyate yasya | anyāni yāni kāraṇāni sahakāryupādānādīni, teṣāṃ yat sāmarthyaṃ tāni eva vā sāmarthyaṃ; tatsācivyena tatsahitatayā yeṣāṃ śaktiḥ phalati brahmaviṣṇu- śakrādīnāṃ krimipramātṛparyantānāṃ bhagavanniyataśaktimukhaprekṣitvā- parikṣayāt, te svaśaktiyogena īśvarā api bhavanto na maheśvarā iti yāvat | tathā iti viśvarūpatayā cidrūpatve'pi jñānādyapapādakatayā samastajanasthiti- saṃpādakatvena ca | nanu maheśvarasya bhagavato bhavatu tāthārūpyam, tāvatā tu ātmanā kimaṅgīkṛtena ekena | maheśvaratya ca viśvarūpatvaṃ jñāna- śaktyādiyogitvaṃ ca saṃvidrūpādhikaṃ jaḍatvādaprakāśamānaṃ prakāśātmanaḥ saṃvedanasya kathaṃ rūpaṃ syādityāśaṅkādvayaṃ vārayati cittattvasya iti | cittattvameva maheśvararūpam, naca ātmā cittattvād- anyaḥ kiściditi prathamacodyaṃ parihṛtam | cittattvaṃ ca prakāśasvātantryameva ucyate, na anyat kiñcit | tadevaca viśvātmatayā prakāśanaṃ navābhāsana- manavābhāsaparāmarśatvena adhunā parāmarśanaṃ vedyavedakānāṃ saṃkṣepataścaturdhā anyonyato bhedena avamarśe, prastārataḥ punaḥ parārdhakoṭidheti ca apohanābhāsanamiti aparā api śaṅkā śamitā mantavyā | agre iti ata eva yathābhīṣṛ------------| (1 | 6 | 11) (page 290) ityādau pūrvāvabhāsitatvena iti pramātṛbhedena pūrvābhāse pūrvābhāsa- pṛṣṭhe ca pratyabhijñādāviva apūrvāvabhāsaṃ nirākaroti | avabhāse ca tadavyabhicārī pūrvavimarśo'pi sthita eva | tṛtīyāprayogaśca tathā parāmarśa- māha | yathāhuḥ kṣaṇiko'pi gṛhītaḥ iti | vārtamānikastu vimarśaḥ sannapi na vastunastātkālikatāṃ tātkālikaprakāśatāṃ vā vitarati pūrvaprakāśa- vimarśānapahāramātre paraṃ viśrāmyati | evaṃ jñānasmṛtī vyākhyāya, apohanaṃ vyācaṣṭe deśa ityādinā | upapāditaṃ saṃpāditaṃ māyīya- pramātṛniṣṭhaṃ vikalparūpaṃ vijñānaṃ yayā bhagavataḥ svātantryaśaktyā, sā apohanaśabdavācyā | kathamupapāditam | āha avabhāsabhedena nirvikalpaka- pratibhātena vastunā yā vāsanā saṃskārarūpā kṛtā, tanmātreṇa punarvastu- prakāśādinirapekṣeṇa prabodhitena svakārye vikalpalakṣaṇe kartavye labdha- vṛttinā | kathaṃ tasya prabodhanam | āha deśābhāsena kālābhāsena ca yaḥ pūrvamavacchinna ābhāsamelanamayaḥ svalakṣaṇātmā pratyavābhāsiṣṭa, tasya yo'sau deśakālābhyāmavacchedastadapāsanena | ata eva tasya ābhāsasya deśāvacchedāpāsane vibhutvam, kālāvacchedāpāsane nityatvamiti | saca bhāso vikalpaviṣayaḥ sāmānyamiti gīyate | iti tasmāt yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ saṃpratīyate || na sa śakyastato'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ || iti nītyā ca pratyābhāsaṃ vikalpasya udayātmano deśakālābhāsayorapi vikalpo bhavan deśakālānavacchedāt sāmānyātmanoreva bhavati | ayamityapi sāva- cchedo vikalpaḥ | sa sarvapurovartivartamānavastusādhāraṇarūpaparāmarśā- tmaiva | yathoktamācāryapādaireva- (page 291) niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite | sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate || iti | kiṃ bahunā | vākyārthaprāyo'pi yo viśeṣo bhedasaṃsadi vikalpe'pi sphurati -ayamadhunā gaurmayā dṛśyate,-iti svīkṛtapratyekapadārthāvadhāraṇaḥ, so- 'pi avaśyaṃ deśakālapramātrantaragatatathābhūtavākyārthasādhāraṇameva rūpaṃ viṣayīkurvannupajāyate | tasmāt sarvo vikalpo deśakālādyābhāsāva- cchedaśūnyasāmānyapratibhāsī | nanu deśādyavacchinne'nubhūte tatkṛtayā vāsanayā kathaṃ tadavacchinnaviṣayayā prabudhyate | āha vicitrā aparyanuyojyā bhagavato mahāprakāśarūpasya śivanāthasya yā icchā, tata eva viśvamanyonya- bhedapradhānamudbhāvayantī tadbhedabhāsanabhittibhūtān māyāpramātṝnā- virbhāvayati evaṃbhūtena anena sāmānyāvabhāsena vikalpena | nanu vikalpa- janikā yā bhagavataḥ śaktiḥ, sā jñānaśaktireva kasmāt na ucyate, taddṛṣṭe viśeṣarūpametadapohanaśaktiriti kimuktamityāśaṅkya āha śaṅkita iti | śaṅkitāḥ śaṅkāvaśādāropitā ye pratipakṣāḥ abhimatanīlaśarīrānu- praveśināṃ vicitrārthakriyāsaṃpādanādyupakalpitabhedānāṃ dharmāṇām- atadarthakriyākāritvādayo dharmāḥ, teṣāṃ yaḥ pratikṣepo'bhimukhī- bhūtānāṃ satāmiva puro galehastikayā iva dūrīkaraṇātmakamapasāraṇaṃ tadeva paraṃ pradhānakartavyamasādhāraṇavyāpārarūpaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ bhāvastattvaṃ; tasmāt hetoḥ sā śaktirvikalpajanikā apohanapradhānatadrūpa- jananādapohanaśaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-yadyapi vikalpo vividharūpā pratītiriti āmukhe pratibhāsate, tathāpi tadasya nirvikalpakamanukaroti āviśati upajīvati vetyato hetorāyātaṃ svayaṃ viṣayeṇa svalakṣaṇena (page 292) ābhāsamelanātmanā sāmānyena vā aikyābhāsamātreṇa sākamalabdha- jñāteyatvāt viṣayābhāve'pi saṃbhavāt | tadayaṃ vividhatayā vyā- priyamāṇaḥ siddhe sati ārambho dvirbaddhe subaddhatvaṃ dārḍhyam, tacca śaṅkitānyavyavaccheda------------| iti nyāyādanyavyavacchedātmeti apohanavyāpāra eva ucyate | ihaca kriyā saṃbandhasāmānya------------| (2 | 2 | 1) iti bhāvinītyā saṃbhavadapi sāmānyaṃ sākṣātkāreṇa vā anubhavātmanā svīkṛtamiti tatsvīkāro'pi na vikalpavyāpāraḥ | nanu svalakṣaṇe'vabhāte kuto- 'tadrūpamāśaṅkyate yadapohyate; niścayāropamanasorbādhyabādhakabhāvataḥ | iti no cedbhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram | śuktau vā rajatākāraḥ---------------------|| iti ca dṛṣṭyā samāropādāśaṅkā,-iti cet, samāropasya vikalpitaviṣayatvāt vikalpāntarasya api samāropapūrvakatvāt vikalpasamāropaparamparānava- sthānāt yugakoṭibhirapi na nīlaniścayaḥ, anyonyāśrayādi ca bahuśākham | yadi bhaṭṭena uktamapohasiddhau prasaṅgapratyayanivartanameva nīle anīlametat na bhavati | iti, vyavacchedapratyanena kartavyam----------| iti, nāropasthityapekṣaṃ tat--------------------| ityādi; tatrāpi viśiṣṭe arthe pratibhāte ko'nyathāprasaṅgasya avasara iti vaktavyam | avidyākṛtaḥ prasaṅgaḥ samāropo vā | so'nādiḥ | samāropa- prasaṅgādijananaśaktirūpā vāsaneti cet, (page 293) saiva anavasthā vikalpya prasañjanāt samāropācca tayorapica vikalparūpatvāt | nīle ca anīlaṃ vikalpya samāropyate, anīle ca vikalpyamāne nīlaṃ samāropyate iti anyonyāśrayādidūṣaṇamapi bahuśākhaṃ naiminīyairdarśitaṃ | yadapi anantar- bahīrūpamāropitaṃ vikalpena gṛhyate iti ucyate, tatrāpi niḥsvabhāvatve nīlapīta- vikalpayorabhedaprasaṅgaḥ | nīlamiva vikalpena gṛhyate, natu nīlameveti cet; kiṃ tena gṛhyate yat nīlamiveti upameyeta utprekṣyeta | nīle prakāśanamiva adhya- vasāyāt, natu prakāśanamevetyatra api kiṃ tasya rūpaṃ yadevaṃ vyapadiśyeta | tato na grāhyāṃśena, na adhyavaseyāṃśena vikalpyasya vikalpāntarāt bheda ucitaḥ | tucchasya hi ko bhedaḥ | vastudvayameva hi satyavastuni kathaṃ syāt | yat bhaṭṭaḥ --------------nacābhāvo viśiṣyate | iti | āropitena bāhyena adhyavaseyena vapuṣā bheda iti cet, āropo'pi vikalparūpa eveti saiva aniṣṭhā | abhimānamātrata eva nīlaṃ viṣaya ityapi ucyamāne abhimāne tasya arthasya prakāśanamaprakāśanaṃ veti na tṛtīyā gatirlabhyate | yattu citraprahārapātapaṇḍitaṃmanyādivaduktam, tatra sādṛśyapratipatti- mātramabhimānaśabdavācyam | yādṛśo hi patataḥ praharaṇasya ākāraḥ, tādṛgeva citralikhitaprahartṛpuruṣakarasaṃniveśasamāveśinaścitrapraharaṇasya | paṇḍitaśca yādṛśamākāraṃ mohasahāyāt pāṇḍityāduddharakandharaṃ ca paramārthapāṇḍityāt vā samastajanahitopadeśakaraṇādipravaṇamudvahati, tathaiva apaṇḍito'pīti | apica paṇḍito'yamiti yatra lokataḥ śṛṇoti, tatra kaṃcidākāraviśeṣaṃ paśyan tathābhūtalābhasatkārādikamātmani icchan yatnatastathākāraṃ karotīti pāṇḍityābhimāna ucyate | evaṃ vikalpena na kiṃcit nīlasya śrutaṃ dṛṣṭaṃ (page 294) vā yat tathābhimānaṃ kuryāt | āropābhimānādīnāṃ lajjādivat cittadharma- tāyāmapi na arthasparśanaśaktiriti na abhimānopakalpito'pi viṣayaḥ | dūṣitaṃ ca adhyavasāyasya svapratibhāsamātraniṣṭhatvaṃ bhrāntitve cāvasāyasya---------------| (1 | 3 | 5) ityatra | tasmāt svalakṣaṇe avabhāte kutastadviparītaṃ rūpamāśaṅkyate yena tadapohanaṃ phalavat syāditi śiṣyasya āśaṅkāṃ nivartayati padārthāntara iti | iha vastvantareṇa kṣīrajalavadāmiśraṇādvāvastvantarasvabhāvatvādvā bhāvasya atadrūpatāpi saṃbhāvyate | ubhayamapica etat na saṃbhavatīti viśeṣaṇadvayena uktam | pādārthāntarāsaṃpṛkte anyānāmiśre niyataprakṛtā- vekasvabhāve ca bhāve tenaiva svabhāvena vicitrārthakriyākāriṇī avabhāte'pi māyāśaktyā avāṅmukhībhūtatvena bhāte'pi bhātatvādeva hetostatra ekām- abhīṣṭāmarthakriyāṃ yo'rthayate, sa tadarthakriyākaraṇavihīnān tān tānatibahūn pratipakṣānāśaṅkate yathā ghaṭe udakāharaṇamanoharaṇa- gaganābhogāvaraṇādyarthakriyāśatakāriṇi udakāharaṇena arthī atatkāriṇo ghaṭānāśaṅkate alohitānanunnatāṃśca manoharaṇādinā | kuta iti cet, āha anyonyātmatayā | sahi eko'pi bhāvo vastuto'nyaiḥ saha tadātmaiva yadyapi māyāśaktyā pṛthakkṛtaḥ, tathāpi bhātatvādeva anyonyātmatāmunmīlayati | kathamityāha īśvara iti | īśvaraḥ sarvamidamahamitisaṃvedanarūpaḥ, tadaṅga- bhāvaṃ tadavinirbhaktatām | yatastatparyantatvāsaṃprāptau bhānameva hi na syāditi uktam | yadyapica paramaśivāntatādātmyapratipattiparyantaṃ bhānaṃ, tathāpi tatra bhāvasvarūpasya sarvathā anunmīlanāt na anyonyātmatā kācit | yatra tu tadunmīlitaṃ tadeva darśitam īśvara iti | naca sā māyāsparśe prarūḍhā tatra (page 295) īśvarāṅgatā yena anyonyātmataiva syāditi ivaśabdena uktam | tadevaṃ śaṅkyamānasya tasya tasya pratipakṣasya nirākaraṇaṃ vinā sa ekaikayā arthakriyayā arthī pratipattā tena bhāvena vyavahartuṃ hānādānakraya- vikrayādimantamātmānaṃ kartuṃ na śaknoti, naca paraṃ vyavahārayitum | evaṃ dvitīyo'pi | tataśca parasparaniṣṭhaḥ kathaṃ vyavahāraḥ | evaṃ śarīrapraṇādau māyāpramātṛrūpe'pi arthe pramātrantarāṇi prameyāṇi ca pratipakṣarūpāṇi nirākartavyāni | iyatā ca ekasminnapi bhāve anekārthakriyākāritvena tattadartha- kriyāvipakṣāṇāṃ bahutvāt tadāśaṅkāpohena bahuvikalpasamarthanakṛtaṃ- ghaṭa unnato lohita iti-ahaṃ kṛśo gauro mandāgniriti bahvīṣvapi vyaktiṣu vikalpaikyamanenaiva uktamiti vyākhyāyate | vyaktibhedena vividhārthakriyākārī api yo'rthau gomaṇḍalalakṣaṇaḥ padārthāntareṇa mahiṣyādivargeṇa amiśraḥ, tatra yo viśiṣṭāmekāmekapratyayavimarśaviṣayāṃ vāhadohaprāyāmartha- kriyāṃ pratiniyatasvabhāvatayā tāvatīṣveva vyaktiṣu saṃbhavantīmarthayate | tasya arthasya śaṅkyamānā ye atatkāriṇaḥ pratipakṣāḥ, śaṅkāyāṃ ca kāraṇaṃ pūrvavadekaḥ | evaṃca mahiṣyādivargātmakasya ekasya pratipakṣasya apohanāt bahuṣu api vyaktiṣu eko vikalpo gaurgauriti | taduktāmācāryapādaireva yāvatyo'rthakriyāstāvatsaṃkhyo'tatkāriṇāṃ gaṇaḥ | tāvantastatsamāropāstanniṣedhāśca tatsamāḥ || iti | tathā ekapratyavamarśo yastatkāriṣu bahuṣvapi | so'pyatatkārivicchedasāmye syātsanibandhanaḥ || iti | nanu īśvarāṅgabhūtatāyāṃ yadanyotmatvena pūrṇatvaṃ, tat pratyuta pāramārthikaṃ rūpaṃ svabhāva iti yuktam | atra āha māyīyānām iti | (page 296) idaṃ hi pramātṛprameyāṇāṃ māyāpadaṃ mīmāṃsyate | tatra pāramārthika- svarūpatāyāṃ māyīyataiva nyakkṛtā bhavet | pramātṝṇāṃ pramātṛbhyaḥ prameyebhyaśca, prameyāṇāmapica ubhayebhyo yadanantaśākhaṃ niḥ- saṃkhyaṃ bhedanaṃ pṛthakkaraṇam, etadeva yasmāt māyīyatve prakṛtaṃ mukhyaṃ rūpam | ayaṃ tātparyārthaḥ-iha prakāśamātrasvabhāvatvena pramātṛprameyāṇāṃ viśveṣāmeva tāvat tādātmyādekarūpāveśa eva vāstavaḥ | saca māyāpade'pi anivṛtta eva aprakāśanaprasaṅgāt | kevalam- anyo'nyaṃ netiparāmarśarūpasvātantryaśaktibalādavimṛśyamāna eva ādau prabhāvavatā stambhitabhujaṅgamaviṣavahnivat pūrṇe svarūpe udāste iva | yasya yat rūpaṃ vāstavaṃ, tat tadvidā prabhāvāt pratistambhitamapi na na śaṅkyate viṣayasya iva mārakatvam | tathāca viśvasya viśvātmatvam | anāśaṅkāyāṃ hi kāraṇaṃ tadrūpāsaṃbhavitvam, tadrūpasya saṃbhave'pivā tadavedanam | nahi khasya kṣutpraśamanatvaṃ śaṅkyate bālena vā stambhitaśakterviṣabhujagāder- mārakatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | sarvasya ca pramātustathābhūtam- īśvarātmatvaṃ prakāśate eveti viśvātmatvaṃ na aprakāśitam | yathoktamādi- siddhasūtre anena hi vinā śūnyaprāṇādeḥ ityādi | māyāpade'pica tat- prakāśasaṃskārasya īśvarasya anativṛtterāśaṅkā pramātṛmāhātmyādeva uttiṣṭhati, yat vakṣyate tadatatpratibhābhājā mātraivātadvyapohanāt | tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || ( 1 | 6 | 3) ityādi, yena pṛthagvikalpanasamāropaṇādikṛtānavasthādidoṣāprasaṅgaḥ iti | yattu āryeṇa uktam ekapratyavamarśākhye jñāna ekatra hi sthitaḥ | prapattā tadataddhetūnbhāvānvibhajate svayam || (page 297) iti, tatra sphuritamapi vastu duḥsamarthamiti agre bhaviṣyati | nanu apohanaṃ jñānasyaiva vikalparūpasya vikalpaviśeṣātmanaśca smṛtervapuriti kimasya pṛthaggaṇanayā | māyīyapramātṛgatāśca amī anādayaḥ kathamamāyīya- pramātrantararūpe'rjunagurau bhaveyuranyadharmāṇāmanyatra vṛttyadarśanāt | tadidamāśaṅkādvayamapākaroti tat iti | yasmāt viśve ye vyavahārā bheda- prāṇitāḥ, te'nayā apohanaśaktyā prayuktāḥ; tasmādantargatā api eṣā prādhānyāt pṛthagupāttā | naca asau gururmāyāpramātā | yata ā samantāt viṣṭo vyāptyā svīkṛto maheśvarabhāvo māheśvaryaṃ yena, tathābhūto'sau | ācāryamūrtimāsthāya śivaḥ pāśānnikṛntati | iti parameśvarasyaiva gurusaṃvodhamabhedena adhitiṣṭhataḥ paramārthato gurutvamāgame uktaṃ yataḥ | tathāhi divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram | (11 | 8) iti, ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | mama dehe-------------------|| (11 | 7) iti śarīrasthāne viśvameva mama paramātmanaḥ iti arjunasya bodhaṃ vyatārīt | kevalamadhikaṃ prakṛtopayogi bhaviṣyatkālaikībhāvena amī sarve dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ----| (11 | 26) ityādikaṃ prādīdṛśat yathākālāvasthitameva anyathā indrajālamātraṃ syāt tadānīṃ teṣāṃ bahiryathāsvasthamavasthitatvāt | upayoga evaca pradarśitaḥ ---------------yaccānyaddraṣṭumicchasi | (11 | 7) iti | ahamitica sarvatra atra pāramārthikameva prakāśavimarsarūpamuktam, (page 298) natu māyīyaṃ caturbhujādi sthāvarāṇāṃ himālayo'hamityādeḥ pratyakṣādervirodhāditi | yat mayā stutaṃ sarvatra bhāvapaṭalena vijṛmbhamāṇa- vicchedaśūnyaparamārthacamatkṛtiryā | tāṃ pūrṇavṛttyahamitiprathanasvabhāvāṃ svātmasthitiṃ svarasataḥ praṇamāmi devīm || iti | nanu evamapi bhagavato māyīyatānupapatteḥ kathaṃ vikalpayoga ityāśaṅya āha vikalpavyāpāra iti | nahi bhagavato'pūrvābhāsanasmaraṇavikalpanādayo dharmāḥ | te tu māyāpramātṝṇāṃ tatsvātantryādudbhavanti,-iti bhagavatas- tatra tatra svātantryaṃ jñānādiśaktaya ucyante | tadarthameva śaktigrahaṇam | vikalpanaṃ paśupramātṛgataṃ vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyā bhagavacchakteḥ | bhagavāneva hi netivimarśaṃ svīkaroti eva īśvaradaśāyām | netivimarśānun- mīlane hi cidrūpatātiriktasarvāṃśavimarśātmana idaṃbhāvasya sarvathaiva abhāvādidamahamitisāmānādhikaraṇyātmā bodha īśvara iti kathaṃ bhavet | tasmāt tatrāpi sā apohanaśaktirastyeva | taduktaṃ ------------daśā rudrādhidaivatā | niṣedharūpāstyaiśāne pade'haṃ sarvamityapi || iti | īśvarataiva ca viśvarūpatā gītāsu darśitā | ihāpi etadarthameva antaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ iti uktam | viśvarūpāvibhāgādeva ca māyāpramātāro'pi tatra abhedenaiva paramārthato bhāntīti vikalpādayo'pi bhagavati na atyantāya dūrāpetāḥ | tata eva asya jñatvakartṛtvaprakāśādau yat sarvaśabdārthena viśeṣaṇaṃ, tat na saṃkocitaṃ syāt anyathā vikalpanādeḥ svātmavartinaḥ saṃbhave yaḥ ko'pi āsvādaḥ, tatra ayamajña eveti svaviṣayaṃ sārvajñyādi sarvasādhāraṇameva asya upagataṃ bhavet tadekaniyamāt, (page 299) saṃkocāt tu na asya māyīyateti | tena mattaḥ iti svātmano hetutā ādhāratā ca paṃcamyā svīkṛtā | hetau lyablope ca sā yataḥ | nanu pūrvaṃ kartari jñātari ca iti jñānakriye eva bhagavati śaktī nirūpite, adhunā tu smṛtyapohanaśaktī adhike iti kimetadityāśaṅkya āha----ceti | jñānāni smaraṇaṃ sākṣātkaraṇaṃ vikalpanaṃ ca apohanaśabdavācyam | tatra śaktiḥ, tānyeva ca śaktiriti || 7 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā- mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ jñānādhikāre paradarśanānupapattivimarśastṛtīyaḥ || 3 || ########### END OF FILE #######
vol M00020 · chunkN-close-mahesvara-saktis · lines via source.start/end