स्वातन्त्र्यfreedom · trika library

chunkM-jnanadhikara-reflexion-core

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva prabhṛti sa ābhāsaḥ saṃvidi adhyavasāye ca nirbhāsamānaḥ samākṛṣṭa- bāhyatāka eva nirbhāsate mandamaterindrajālatimirādāviti prathamata eva prabhṛti bhrāntatvamuktam | (page 249) yastu timirādikāraṇatvamavaiti gacchan kakṣādyābhāsasya, sa bāhyatāṃ na adhyavasyati | tathāca nāvārūḍhaṃ paśya paśya taṭataravaḥ pratilomaṃ tūrṇaṃ tūrṇaṃ dhāvantīti savismayamācakṣāṇaṃ śiśukaṃ pratyāha naivaṃ vṛkṣā bhavanti, dṛśyate kevalamitthamiti | anena pratibhāsadharma eva ayamiti uktaṃ bhavati | evaṃ nirvikalpakena etat bādhiṣyamāṇabāhyatāsvīkārāt sahyamātmani bhrāntatvam, śuktirajatabhrame tu prathamanirvikalpakena rajata- svīkārābhāvāt na sahyamiti anyābhiprāyaḥ iti | tāvat iti | iha tāvadupayogi darśitam, anyattu darśayiṣyate | bhavatām iti svadarśane bhrāntitattvaṃ yat, tadiha na tāvat darśitamiti yāvat | yat nareśvaravivekaḥ pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhā | iti | evaṃ lokaprasiddhe bhramarūpe yastṛtīyo'dhyavasāyāṃśaḥ, tannidarśanena sarvatra adhyavasāye bhrāntirūpaṃ pradarśya bhrāntirūpeṇa adhyavasāyena vyavatiṣṭhāpayiṣitasya bāhyasya vyavasthā na ghaṭate tatra aṃśe tasya jaḍarūpatvāt | yatra aṃśe ca ajaḍatvamabāhye, tatra vyavasthāsaṃpādanānaut- sukyāditi darśayati smṛtijñānaṃ hi iti | hi iti yasmādevaṃbhūto'tra vibhāga itīti, tasmāt viṣayavyasthāpakatvamadhyavasāyasya na yujyate yathā prakṛtasya smṛtijñānasyeti | smṛtirupalakṣaṇamatra | etadeva ghaṭayati sa iti | yoṃ'śo na bhrānto nirvikalpakasvasaṃvedanalakṣaṇaḥ, sa na arthasya vyavasthāpakastena anyasyaiva svarūpasya svābhāsasya ca prakāśanāt | yataḥ soṃ'śaḥ pratibhāsamānaḥ svarūpasvābhāsasvabhāvaḥ, tasmāt smṛtijñānādabhinno na vyatiriktaḥ, na bāhyasvabhāvo (page 250) jñānādavyatiriktaṃ ca---------| iti nyāyāt | yastu vikalpanavyāpārātmā adhyavasāyaḥ, sa yadyapi svāṃśādavatīrṇa iva lakṣyate ityato'rthe vyavasthāpakatayā saṃbhāvayitumārabdhaḥ, tathāpi na nirvahati asya saṃbhāvanā | tadāha yāvatā iti pūrvaprakrāntasaṃbhāvanānirvāhābhāvadyotakamavyayam | nanu bhrāntaṃ ca bhaviṣyati, vyavasthāpakaṃ ca bhaviṣyati | duṣyati kiṃ hi tata iti bhrāntatvena saha samuccīyamānaṃ vyavasthāpakatvamāśaṅkitaṃ niṣedhati bhrāntasyāpi iti | atra hetuḥ jaḍatvāt iti | nanu viṣayasya vyavasthāpaka iti ko'rthaviṣayasya vyavasthāṃ karoti | tatra yathā kāṣṭhasya ploṣaṃ karotyagnirityukte jāḍyamagnerna pratibandhakam, tathaiva avasāyo vyavasthāṃ viṣayasya karotīti kimasya jāḍyājāḍyacintayetyāśaṅkya āha vyavasthāpanaṃ hi iti | ātmani saṃvedanaṃ prakhyāpramukhaṃ pāryantikopākhyā-lakṣaṇādhyavasāyarūpam, paratra ca pramātrantare tathābhūtasya svātmani yādṛgarthākāro'dhyavasāyaḥ, tatsadṛśasya arthākārasya adhyavasāyasya pūrvaṃ vā tena arthākāraprakāreṇa abhūtasya jananārthaṃ vācakasya saṃketitasya śabdasya udīraṇamupākhyāprasādakaṃ yadvaśāt taddhānopādānādiyoga iti,-ityetat vyavasthāśabdavācyam, natu arthasya asau kāṣṭhasya iva kaścit vikāraḥ | hi iti yata evaṃ, tataḥ prakhyopākhyāvattvaṃ vastuviṣayaṃ jaḍasya svātmaniṣṭhasya vastu aspṛśataḥ kathaṃ syāt | co'nvācaye | ata eva upasaṃhariṣyati vastusaṃvedanarūpatvalābhaḥ iti | tūṣṇīkenāpi hi viṣayaṃ saṃvedayamānena vyavasthāpito'rthaḥ, kiṃtu vyāhāravyāpārādinā sā vyavasthāpanā niśceyetyupākhyānaṃ prakhyāyāḥ karāvalambanamādadhat tatsācivyena vyapadiṣṭamiha | nanu viṣayadhamra eva vyavasthā astu bhāṭṭanyāyena | (page 251) atra āha pratipramātṛ iti | viṣayadharmo hi pratipramātṛ na bhidyate | nahi ekasya śuklaḥ paṭaḥ, anyasya pītaḥ, anyasya na śuklo na pīta iti bhavati | iha punarekasya spaṣṭaṃ pratibhāto'parasya apratibhāta eveti dṛṣṭam | viṣayadharmatāyāṃ tu idaṃ na ghaṭate | yaḥ pratipramātṛ bhidyate dharmaḥ, sa viṣayadharmo na bhavati sukhādiriva; tathā ca vyavastheti viṣayadharmatvasya vyāpakaṃ vyavasthānaṃ, tadviruddhena avyavasthitatvena vyāptaṃ pratipramātṛbhinnatvamiti vyāpaka- viruddhavyāptopalabdhiḥ | pramātuḥ iti pramātṛdharma eva ayam | yasya ca ayaṃ viṣayaprakhyopākhyālakṣaṇo dharmaḥ, sa eva ajaḍa ucyate | apiśabdo vṛttau parābhyupagamasya ayuktatādyotakaḥ | yadyapi tvayā cidrūpo'ṅgīkṛtaḥ, tathāpi na nirdoṣatvamiti | sa eva iti tatraiva tena prakhyopākhye kartavye | saca bāhya eva iti bāhyaḥ prakhyātaśca upākhyātaśca tatra bhavan pūrṇa eva prakāśitaḥ syāditi pratyakṣādasya smṛtyadhyavasāyasya na bhedo bhavet; ata eva saṃvidātmanā iti uktam | saṃvitsvabhāvasya hi yo vyāpāraḥ, sa ko'nyaḥ saṃvedanātirikto bhavitumarhati | tadadhyavasāyādiśabdairapi abhidhīyamāno- 'sau prakāśa eva pūrṇaḥ | tataśca yat yatra pūrṇaprakāśarūpaṃ na bhavati, tat tatra bhramātmakamapi na bhavati, sukha iva svasaṃvedanam | tathāca smṛtya- vasāye atīrthe'rthe yat kila yatra na pūrṇaṃ prakāśanaṃ, tat bhrāntaṃ rajata iva tatsaṃvedanaṃ kiṃciditi vyāpakānupalabdhiḥ | abhrāntatve prasakte'pi na kaścit doṣaḥ, pratyakṣatulyatāyāṃ tu saṃvedanavirodha ityāśayena vṛttau saiva doṣatvena uktā | ṭīkāyāṃ ca tata eva ubhayamuktam | anarthaḥ svātmā svollekhaśca yaḥ, sa eva adhyavasāyasya pratibhāsyo'rthaḥ, bāhyastu naiva pratibhāsyaḥ | tarhi bāhyo jaḍo'yam | (page 252) nahi jāḍyasya śṛṅgamasti | yadeva yatra apratibhāsarūpaṃ, tadeva tatra jaḍamucyate nīlamiva anyatreti bhāvaḥ | arthāṃśe iti vyavatiṣṭhāpayiṣite bāhye ityarthaḥ | svātmā saṃvidrūpaḥ, ullekhaśca utprekṣaṇena svavyāpāreṇa utkīryeva svātmani arthādutkṛṣyeva likhyamānaścitrakalpaśchāyāmātrarūpo nīla iti | ubhayamapi etadabāhyaṃ prakāśanayogena spṛśatā adhyavasāyena tatraiva prakhyopākhyāvatā vyavasthājanakena bhūyatām, natu bāhya iti mātraśabdārthaḥ | iyatā saugatamate arthasya vyavasthaiva na kathaṃcidupapadyate nirvikalpakena tasyāḥ pūrvāparaparāmarśaprāṇitāyā asaṃpatter- avasāyātmanaśca vikalpasya bāhye'rthe jaḍatvāt tadvyavasthākāritā- nupapatteriti darśitam | prakhyānaṃ hi kevalaṃ nirvikalpakarūpamupākhyā- rūpaśūnyam | na tat vyavasthānamarthasya | nāpi upākhyā kevalā prakāśaśūnyeti | yaśca pratyakṣāyate vikalpa iti, tatra kimasāvācarati yat pratyakṣeṇa upamīyeteti uktameva | ataśca bāhyārthasiddhirapi kathamiti sūcitam | ata eva svadarśane sidhāntī prakāśavimarśayoranyonyamaviyogaṃ darśayiṣyati yena arthavyavasthā sulabheva bāhyatvenāpi | sā hi prakhyopākhyāmayī | te eva ca prakāśavimarśāvarthasyeti tadātmako bodhaḥ kathamarthavyavasthārūpo na bhavediti na kiṃcit duḥsamarthamatra | avasāyo darśanībhūto'vasāyībhūtaṃ darśanamityapi puruṣabuddhyaviśeṣābhidhānasamānamatāttvikameva | paśyāmītyapi na darśanasya niḥśamaśamasya vapurucitaṃ yena iyatā darśanībhūtamavasāyarūpaṃ bhavet | paśyāmīti hi parāmarśo- 'yamavasāyasyaiva vapuriti parasya asamañjasamiti āstām || 5 || evamanyonyabhinnānāmaparasparavedinām | jñānānāmanusandhānajanmā naśyeñjanasthitiḥ || 6 || (page 253) tadevaṃ ityādinā sūtraṃ saṃkṣepeṇa avatārayati | jñānaṃ iti tadīyamanyajñānasaṃbandhinaṃ viṣayaṃ na āskandati na svīkurute | kathaṃ tatsvīkaraṇaṃ saṃbhāvyate | āha nija iti svarūpe svaviṣayamātre ca niṣṭhā viśrāntiryasya tādṛśaṃ yadaparaṃ svīkartavyo viṣayo yadīyastajjñāna- dvāreṇa | nanu tadviṣayasvīkāre kathaṃ tajjñānaṃ dvāratāmeti | ucyate tadapara iti tat svīkartavyaviṣayaṃ yadaparaṃ jñānaṃ, tat yataḥ saṃvedyaṃ bhavati | nanu jñānaṃ yadi saṃvedyam, tarhi viṣayastadīyaḥ kathaṃ svīkriyetetyevamāśaṅkya idameva uktaṃ tadapara iti tasya aparasya jñānasya yataḥ saṃvedyo viṣayaḥ | svaviṣayaprakāśanasvabhāvaṃ hi tajjñānaṃ vedyīkurvatā jñānena avaśyaṃ tadviṣayo'pi svīkṛto bhavediti yāvat | nanu yadi ayaṃ paraviṣayasvīkāre jñānasya jñānāntaravedyatvamupāyaḥ, tadā- śrīyatām | tarhi tadāśrīyeta, yadi ghaṭeta; natu ghaṭate ityāha krameṇa yadbhavanaṃ, tena bhinnāni kila jñānāni | nanu tataḥ kim | āha svābhāse svarūpe svākāracchāyārūpe ca viṣaye prakāśanarūpāṇi, natu parasvarūpe paraviṣaye vyatirikte vā viṣaye | tathā vṛttiḥ svātmamātra iti | atra heturanantaro- papādito nyāyaḥ | tena hi nyāyena kiṃ kṛtamiti | āha svarūpamātra iti | iyatā prathamaṃ kārikārdhaṃ vyākhyātam, dvitīyaṃ vyācaṣṭe tataśca iti | tataḥ parajñānaviṣayasvīkārābhāvācca arthināmarthakriyālābhaḥ pravṛttipūrvako na syādarthitāyā eva anudayāt | sā hi pravṛttiviṣayasya prārthanīyasya artha- viśeṣasya niścaye sati bhavati | prārthanīyaśca itthamartho bhavati yadi sa pūrvaṃ sukhasādhanatvena dṛṣṭa iti niścayaḥ | evaṃ ca viṣayasaṃmelanātmā niścayaḥ prārthanākāraṇaṃ, tat nāstīti kāraṇānupalabdhyā prārthanāyā abhāve tayaiva uttarottara (page 254) kāryāṇāmabhāvaḥ iti prārthanādhyavasāyapravṛttiprāptihānādānasaṃvya- vahārādirlokayātrā utsīdet | kramopajātasya saṃvitprabandhasya vicitraṃ kṛtvā saṃyojanaviyojanādinā bahuprakāreṇa vaicitryeṇa yat kasmiṃścit viṣaye melanaṃ-yastvayā adya viṣayo dṛśyate, sa pūrvamapi mayā itthamavalokitaḥ ityevaṃrūpaṃ; tena kila tatsamarthācaraṇaṃ pravṛttiviṣayasya arthaviśeṣasya niścaye kriyeta | tadeva tu na ghaṭate | anena anusaṃdhānajanmā iti vyākhyātam | ālayavijñānamekamapi kalpitaṃ kṣaṇikatvādaviṣayamelanāya prabhavati | smṛtijñānaṃ ca vicārayitumārabdhamiti akhilapadam | prathamajñānamapi ahamidaṃ jānāmīti ahantāparyavasitam, ahamiti ca pūrvāparasvātmarūpa- parāmarśaviśrāntaṃ prathate iti tadviśrāntatvābhāve tadapi na kiṃcit bhavet | sukhaduḥkhādāvapi eṣaiva vartanīti | sa ca ayamanusandhyekarasatayā pramātā vyavaharan tadabhāve mūrcchitaprāyībhavediti anusandhiravaśyasamarthanīyaḥ | nanu mā bhūvan svābhāsamātraprakāśanarūpāṇi vijñānāni, santu bāhyārthaprakāśanarūpāṇi | bāhyaśca saṃtānavṛttyā vā sthairyeṇa vā tajjātīyatvena vā pūrveṇa jñānena yo dṛṣṭaḥ, sa eva uttareṇa jñānena dṛśyate iti siddhaṃ viṣayamelanam | sidhyet, yadi dṛṣṭatā tasya arthasya dharmaḥ syāt | yāvatā pūrvajñānarūpameva sā | naca anyonyaṃ jñānayoḥ svarūpa- tādātmyam | jñānabhedasya apāramārthikatve hi evaṃ syāditi | etat darśayati vyatirikta ityādi | viṣayamelanaṃ hi dṛṣṭatāyā viṣayadharmatvena vā jñānayoḥ svarūpaikatvena vā parasparavedakatvena vā syāt, na anyatheti ekānto'yam | nanu tṛtīyo'stu ayaṃ pakṣaḥ | netyāha tadapi iti tathābhūtamapi vyatiriktārthaprakāśanarūpamapi tat jñānam | svātantryeṇa iti pūrvajñāna- yogakṣemāsparśenaiva | (page 255) nanu yadi tajjñānaṃ pūrvajñānapuraḥsarīkāreṇa taṃ viṣayaṃ svīkuryāt, kā khaṇḍanā; pratyuta asmin vastuni pratītiḥ sākṣiṇī jñāto'yamartha iti | etad- āśaṅkya mahatā prabandhena jñānasya jñānāntaravedyatāmākṣa- pādābhyupagatāṃ parākartumupakramate jñānānām ityādinā | atra saṃkṣepeṇa yuktiḥ jaḍatāpatteḥ iti | uktam iti dṛk svābhāsaiva-----------| (1 | 3 | 2) ityatra | atra paro vitatya svābhiprāyaṃ prakaṭayan jñānāntaravedyatāṃ na upagate svaprakāśatve'pi samarthayate svasaṃvidrūpatvāt ityādinā nātra kaścidbādhaḥ ityantena | bhavanti ityantena siddhāntimataṃ pūrvapakṣa- vādinā anūditam, anena ca aparasaṃvedyāni iti vṛttau nañaḥ saṃvedanena saṃbandho vyākhyātaḥ | paraśabdena saṃbandhe sādhyāviśiṣṭo heturbhavet | evamanūdya kutaḥ ityanena svamatamāha | idaṃ ca asya ākūtam-yathā dīpe prajvalite dīpāntaramagacchat prakāśate na kaścidvirodhaḥ, tathā jñāne'pi jñānāntaram | etāvatā hi na tasya grāhakasya jñānasya kiṃcit duṣyati, tat hi jaḍaṃ vā gṛhṇīyādajaḍaṃ vā | grāhakatve kā hāniḥ | tadāha yathā jaḍa ityādi | grāhyasyāpi kā khaṇḍanā | jaḍatvāpattiriti cet, naivam | jñānaṃ hi prakāśamānamapi tathā svayaṃ prakāśate yathā parasya prakāśanarūpameva bhavati,-iti ātmaprakāśananāntarīyakaparaprakāśanayogādāmtānātmaprakāśanarūpa- masya anapetameva | tadeva ca ajaḍatvam | prakāśyatā ca nāma na tasya svarūpī- bhavati ghaṭavadeva | tena sāpi asya na jaḍatāmānayati | etadāha prakāśyatvā- prakāśyatvayoḥ iti | aprakāśyatvaṃ na prakāśito'yamiti vyavahāraḥ, sa na viṣayasya (page 256) svarūpaṃ prakāśito'yamitivyavahāravat; pramātrā ca asya jñānasya grahaṇe paraprakāśyatvameva upapannamiti darśayati na svaprakāśena iti | yena hi prakāśarūpeṇa viṣayasya asau prakāśastenaiva cet pramātuḥ saṃvedyatāmeti, ghaṭasyāpi saṃvedyatāmante; jñānāntarānudaye hi ko viṣeṣa ātmadravyasya ghaṭadravyasya vā | tasmādasya saṃvedyatā nāma jñānasya ghaṭavadeva jñānāntaram, ghaṭāt vilakṣaṇatvanidānaṃ tu iyameva asya prakāśatā yā viṣayaṃ svaṃ prati prakāśarūpatā | nahi viṣayasya prakāśarūpatā nijaṃ vapuḥ | tadetadāha tatprakāśa eva hi iti | svapakṣaṃ paro nigamayati tadevam iti | jñānasya prakāśyatā jñānāntarameva, svarūpaṃ tu prakāśamānasya paraprakāśanarūpatvamiti darśitaṃ prakāśātmatvāt paraprakāśanasvabhāva- tvācceti jñānarūpaṃ jaḍarūpaṃ veti grāhakasya jñānasya na kācit khaṇḍaneti darśitam | jñānāntareṇāpi evam ityādinā grāhyasya jñānasya na kiṃcit hīyate iti uktam | yat yatra na lakṣaṇaṃ svamapabādhate, tat tatra viruddhaṃ darpaṇasvacchatāyāmiva svacchadarpaṇāntarasaṃkrāntiḥ | tathāca jñāne jñānāntareṇa grāhyatā na jñānasya svaṃ lakṣaṇaṃ prakāśa- mānasya sataḥ paraprakāśanarūpatvaṃ bādhate iti vyāpakānupalabdhiḥ | virodho hi kvacideva bhavati, na sarvatra | yadi ca lakṣaṇānapabādhako'pi viruddhaḥ syāt, sarvaṃ sarvasya viruddhaṃ bhavediti nīlasya kāryatvakāraṇatvādyapi rūpaṃ na bhavet viruddhatvāt | evaṃ niyamavattvasya vyāpakasya anupalambha- prasaṅgāt virodhavyavahāro lakṣaṇānapabādhakarūpāt pratipakṣataḥ pracyuto lakṣaṇāpabādhakatvena vyāpyate | tacca iha na upalabhyate iti | etat pariharati atra ucyate ityādinā | anena ca lakṣaṇānapabādhakatvasya asiddhiṃ nirūpayan virodhameva samarthayate | (page 257) jñānaṃ hi ghaṭasya prakāśanarūpam | tatra prakāśamānatvaṃ na ghaṭaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam, apitu jñānasvarūpameva tat | yadi ca tat prakāśamānatvam jñānagatamapi jñānāntarasvarūpameva, tarhi prakāśyasya jñānasya niḥsvarūpatvameva syāt | grāhakasyāpi jñānasya yā prakāśamānatā, sāpi grāhakajñānāntaramevetyanena paryāyeṇa sarvameva jñānaṃ niḥsvarūpaṃ bhavedityabhiprāyeṇa upakramate yathā ityādi | prakāśyamāne'pi iti vacanamātreṇa abhyupagame satyapītyarthaḥ | ahamitipratyeyaḥ iti arhe kṛtyaḥ | prakāśamānatāyāmananyāpekṣatvaṃ bodhalakṣaṇam | tacca grāhyatāyāmanyāpekṣatārūpāyāṃ bādhitameva syāt | evagrahaṇena ananyāpekṣāmāha | ahamityevaprakāśārhaḥ sa eva hīti saṃbandhaḥ | madhyagranthastu ahamityasyaiva ityādiratra hetutvena uktaḥ | nanu ahamiti na jñānametat, apitu jñāturayaṃ parāmarśaḥ; jñānaṃ ca iha mīmāṃsyate ityāśaṅkya āha yadā tu iti | tuśabdadvayaṃ vāstave satyapi abhede arthāvacchedānavacchedakṛtaṃ jñānatvaṃ jñātṛtvaṃ ceti viśeṣa- dvayaṃ dyotayati | etaduktaṃ bhavati-na khalu ātmā nāma kiṃcit dravyāntaraṃ yasya jñānena ghaṭavadeva jñānaṃ prakāśyate | tathātve hi na kiṃcit prakāśeta | tathā hi ghaṭasya prakāśamānatvaṃ na svarūpam, apitu jñānam | tasyāpi prakāśamānatvaṃ yat, tat na svarūpam, apitu jñānāntaramiti aprakāśādvaitaṃ bhavediti suptaṃ jagat syāt | tasmāt saṃvideva pramātṛrūpā antaḥ śarīraprāṇaśūnyādikāvacchedaparigṛhītasaṃkocā api bahirmukhān- avacchedāt bahiralabdhasaṃkocā māyāpramātṛrūpā bahirapitu labdhasaṃkoca- tāyāṃ jñānarūpā | tatrāpi bahirasaṃkucitaṃ rūpamanuyāyi bhāsate eva anyathā anusaṃdhānāyogāditi jñānamātmadharma ucyate iti | (page 258) saugatairapi iyādinā sarvasya itthameva ayamavabhāsa ityāha | sthiramasthira- viṣayacchāyoparaktarūpānuviddhaṃ prakāśalakṣaṇaṃ sarvasya tāvad- adhyātmasiddhamanapahnavanīyam | tattu samarthayitumaśaknuvadbhiḥ kuśakāśamavalambyate | tathāhi bauddhairasthirameva asya pāramārthikaṃ rūpamaṅgīkriyate, sthairyaṃ tu saṃtānaniṣṭhatayā vikalpakalpitaṃ jñāna- mātravādibhiḥ, sāṃkhyairasthiraṃ rūpaṃ viṣayacchāyoparāgakṛtaṃ, prakāśarūpatvaṃ ca puruṣacchāyopanataṃ buddhitattvavādibhiḥ | mukhyayā iti na vāstavamatra mukhyatvam, apitu pratibhāsānusāreṇeti mantavyam ata eva āha prakāśamānāyām iti | vāstavaṃ hi pramātṛtvaṃ puruṣasyaiva | yadivā puruṣasya citimātrarūpatvāt pramātṛtvādivyavahāra upacaritaḥ pramāṇa- viparyayādivṛttisārūpyakṛtaḥ | buddhivṛttyaviśiṣṭā hi vyāvṛttiḥ ityupagamāt tu puruṣacchāyoparakte buddhitattve eva mukhyaḥ pramātṛbhāvaḥ | ubhaya- rūpaḥ iti idaṃ jñānam, ayaṃ pramāteti ca | yeṣāmapi iti naiyāyikadīnāṃ jñānalakṣaṇo yaḥ prakāśaḥ, jñānodaya eva hi eṣāṃ mate viṣayaprakāśaḥ, tato'tirikta ātmaśabdavācyo nityavyāpidravyaviśeṣaḥ pramāteti | tatrāpi sa viṣayaprakāśastāvat tasmādātmadravyādavyatirekeṇa nirbhāsamāno'ṅgī- kṛtaḥ | kevalaṃ tathānirbhāsane samavāyasya nimittatvamuktam | yathā tu raktaśuklaḥ paṭa iti rāgaśauklyānuviddha eva citrapaṭo bhāti, tathaiva jñātā ahamātmetipratyaye'pi ghaṭajñānātmanā prakāśena paṭajñānajñānātma- nā ca prakāśena otaprotasvabhāva eva asāvātmā syāditi vicitraprakāśarūpā- nuviddha eva ātmā,-iti yuktamavocāma | sa eva jñānaṃ pramātā ceti | nanu samavāyaḥ saṃbandhaḥ, sa ca bhedenaiva bhavati saṃyogavadityāśaṅkya satyam, kiṃtu ayutasiddhatvāt jñānasya na jātu bhedena avabhāso yukta iti darśayati | (page 259) anyathā iti vyāpitvanityatvābhyāṃ tadviparītābhyo vyaktibhyo'tyantabhinna- yogakṣemā api jātirvyaktitādātmyenaiva avatiṣṭhate nirbhāsate cetyevaṃ bhūto yaḥ samavāyasya mahimā, sa kathaṃ guṇaguṇinoratyantamabhinnayogakṣemayor- bhedena avasthānanirbhāsāvaṅgīkuryādityāśayena jātimatra dṛṣṭāntīkaroti nahi ityādinā | dṛṣṭāntasya hetusvarūpaparipoṣakatvena prakṛtaprasādhanāṅga- tetyāśayena hetutādyotako hiśabdaḥ | yadi jātiḥ svatantrā āsīta bhāseta vā, tadā tat dravyameva syāt prakāśeta ca | bhīnneṣu abhinnapratyayajanakatvaṃ hi jāterjīvitam | nanu yadi sarvajñaḥ ṣaṭ padārthān viviktānālocayati, tadā jātiṃ pṛthaktvenāpi avalokayet, mahāpralaye ca vyaktyabhāve'pi avaśyaṃ jātīḥ paśyet nityatvena ca tadāpi tāsāṃ bhāvādityāśaṅkya āha sarvajñasyāpi iti | nahi ayathāsvarūpaṃ sarvajñaḥ padārthān paśyati | evaṃ hi sa bhrānta eva bhavet | sarvajñatvācca pralaye'pi asāvatītānāgatāḥ sākṣāt vyaktiḥ paśyan taduparañjakatvajīvitāmeva jātimavaiti | tadetat arhati ityanena uktam | dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati tadvat iti | ahaṃprakāśapratibhāsyo hi pramātā ātmā | tadabhedenaiva jñānamucitaprakāśaṃ ghaṭābhedena iva śuklastadguṇatvāt | tato hi bhedena prakāśamānaṃ yadi tadguṇaḥ syāt, viśvamapi tadguṇaḥ syāditi tadguṇatvamaniyamaprasaṅgena vipakṣāt vyāvṛttaṃ sādhyena tadabhedaprakāśena vyāpyate iti svabhāvahetuḥ | evaṃca jñānaṃ jñātā ahamityeva ucitābhāsam | idamiti tu avabhāse jñāturbahirbhūtamatad- guṇarūpaṃ svatantramanyaguṇarūpaṃ vā bhāsamānaṃ jñānameva bhātaṃ bhavet | evamahaṃprakāśayogyasya pramāturantarniṣṭhatayaiva jñānasya prakāśanaṃ sarvadarśaneṣu uditam | (page 260) jñānam iti jñānasya jñānāntaravedyatā na yuktā | nanu mā bhūdidamiti jñānasya prakāśaḥ, bhavatu ca ahamiti; kiṃtu yathā sukhī aham, icchāmi dveṣmi prayate'hamityādau sukhecchāderātmasamavetatvena ātmasamavetenaiva vyatiriktena jñānena prakāśanaṃ, tadvat jñātā ahamiti jñānasyāpi jñānāntareṇaiva ekārthasamavāyinā bhaviṣyatītyāśaṅkya dṛṣṭānta eva ayamayukta iti hṛdaye gṛhītvā ahaṃprakāśasyaiva rūpaṃ nirūpayati svayam iti | ahaṃprakāśamayatvametaducyate-prakāśyatāyāṃ svātantryamananyamukha- prekṣitvam, anyathā prakāśāntarāvyuparame'navasthānāt na kiṃcit prakāśe- teti asakṛt nirṇītaṃ prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi---------| (a. pra. si. 22 kā.) iti | yasya hi naiyāyikasya sadā parokṣa eva ātmā, tasya tatparokṣavṛttirdharmaḥ prakāśeteti | etadetāvat katham | pṛthakprakāśamānaśca kathamayutasiddho bhavet | nabhaso'pi anirbhāse śabdasya nirbhāsa iti cet, etadapi katham | tarupavana- saṃyogāpratyakṣatvaṃ ca kathaṃ syāt | atha ahamitijñāne prakāśate eva ātmā | tatrāpi ahamityapi jñānaṃ na svakāśam | tadapi jñānāntaragrāhyam | tattu jñānāntaraṃ kena ākāreṇa udetīti cintyam | yadi tāvadidamiti, tadā ātmabahir- bhāvo'sya syāt | atha ahamiti, tarhi ātmajñānamidaṃ bhavet, na ātmajñāna- jñānam; anavasthānācca na kiṃcit prakāśeta | jñānasya udayo viṣayasya prakāśa ityuktirhi jñānaviṣayayostādātmyaṃ vā ānayet; ghaṭasya udakā- haraṇaṃ yat, tadeva paṭasaṃbandhi prāvaraṇamityetattulyatayā vā vakturunmatta- tām | tasmādananyāpekṣaprakāśatvaṃ jñānasya svarūpaṃ tadanyāpekṣa- prakāśatvena viruddham, tadeva ca jñānāntaragrāhyatvamiti na jñānaṃ jñānāntaravedyam | (page 261) tadviṣaya iti jñānānāṃ ye viṣayāsteṣāṃ yā vyavasthitayaḥ, tāsāṃ niṣṭhā anavasthābhāvena parisamāptiriti yāvat | tadeva iti yadasya jñānasya svarūpaṃ viṣayonmukhāhaṃprakāśamānarūpatvam | kimanyat iti anyat hi tadīyaṃ guṇa- tvādi tāvat na bhāti arthaprakāśamātrasyaiva nirbhāsāt | bhāsamānamapica tad- rūpādi guṇāntarasādhāraṇajñānarūpatayā naiva nirbhātaṃ syāditi jñānaṃ na ābhātaṃ bhavet | etadupasaṃharati tat iti yadetaduktaṃ, tasmāt hetoḥ | idamiti prakāśasvātantryarūpādahaṃbhāvāt pṛthakkṛtaṃ sat jñānaṃ yadā prakāśate, tadā ahaṃ jñātā viṣayaprakāśamayaḥ ityevaṃbhūtāṃ pāryantikīṃ pratipattimadhiśayya prakāśitaṃ bhavati | yathā ayaṃ śuklo guṇaḥ paṭāt padārthāntarabhūtastatra paraṃ samavāyena vartate itivikalpe ayaṃ paṭaḥ śuklaḥ iti vikalpāntaravyavadhinā guṇasvarūpamāmṛṣṭaṃ bhavati, na sākṣāt; tathā mama jñānamidamiti idānīmiti anyasya prakāśabalāt yasya prathate iti vyavahriyamāṇatā idantārūpā, tat jaḍam; svaprakāśatābalāt yasya ahantā- rūpā, tadajaḍamiti | itthaṃca yadi parādhīnaprakāśaṃ prakāśyaṃ ceti jaḍa- lakṣaṇam, tadastu; anyena tu prakāreṇa prakāśabhinnatvena idantā, tadabhinna- tvena ahanteti jaḍājaḍatvamiti tyaktvā yat prakāśyaṃ, tat jaḍamityukte kiṃ tasya prakāśyatvam | jñānasya udaya ityukte tasya na kiṃcit svarūpamuktaṃ bhavet | evaṃca jaḍalakṣaṇena ayuktamiti ajaḍaṃ nīlādi syāt | uktam iti bhavataiva | pūrvapakṣe evamasaṃbhavāt na lakṣaṇamativyāptiśca atreti hṛdaye gṛhītvā bhaṅgyantareṇa jaḍājaḍalakṣaṇasya avirodhāpādanena jaḍājaḍayor- avyavasthāṃ darśayati ataśca iti | na kevalaṃ svarūpāsvarūpāsparśanāt, yāvadabhyupagate'pi svarūpasparśitve | (page 262) itaśca avirodhāt jaḍājaḍalakṣaṇayoḥ prasaktāt jaḍamapi ajaḍaṃ syāt | avirodha- meva apiśabdadvayena dyotayati | adya iti asmaduktāyāṃ vyavasthāyām | artha- svarūpam iti idantayā artha eva pravṛttiprāptiniyojanādinā bhāsamānatayā vyavahriyate, ahaṃtayā tu svaprakāśarūpaṃ jñātṛjñānarūpam | prakāśācca yau bhedābhedau, tāvanyonyavirudhau svavyāptayorjaḍājaḍayorvirodhaṃ vidadhānāvanyonyasaṃsparśākṣamatvena pravibhaktaṃ rūpaṃ tayorvyavasthā- payataḥ | tadāha suvyavasthitaḥ iti suṣṭhu vyavasthito niyata ityarthaḥ | iyatā na kiṃcit jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ bhavatīti upapāditam | adhunā yadi kaścid- ācakṣīta-mā bhūdanyatra jñānānāmanyonyavedyavedakatā, smṛtau tu sā anubhavaviṣiṣṭārthanirbhāsanāyāṃ kathamavajñāyate-iti, taṃ prati pratyuta jñānasya vedyatve jñānaviṣayaṃ jñānaviśiṣṭārthaviṣayaṃ vā anubhavāntarameva bhavet, na smṛtiriti hṛdaye gṛhītvā smaraṇajñānena asya anubhavajñānaṃ vedyaṃ na bhavati,-iti prakṛtaṃ ghaṭayati pūrvānubhūtasya ca iti | cakāro yuktisamuccaye | na kevalaṃ pūrvoktayuktibhirjñānasya jñānāntaravedyatvaṃ nāstītyetāvataiva smaraṇajñānena pūrvānubhavasya viṣayīkāro niṣidhyate, yāvat yuktyantareṇa api | tathāhi ghaṭaṃ smarāmīti jñāne ghaṭasyaiva viṣayatayā pratibhāsaḥ, na pūrvānubhavasya | sa kevalaṃ smaraṇajñānenaiva saha milito bhāti | anyathā tasya pṛthagavabhāse smaraṇaṃ ghaṭena saviṣayaṃ na bhavet yogina iva paracittajñānaṃ paracittaviṣayena | yadāha naca sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt | iti | nanu ghaṭamanubhūtamanubhavāmīti smaraṇasya vapuḥ, tatra anubhūtatvamarthasya viśeṣaṇaṃ na smaraṇena aikyamāpadyate | ucyate | (page 263) eṣā khalu smaryamāṇadṛśyamānānusandhirūpā pratyabhijñā, natu śuddhaṃ smaraṇam | tatra tu anubhūtamiti yadullikhyate bhūtatvamanubhavasya, idameva smaraṇasya prātisvikaṃ vapuḥ | tatrāpi bhūtatā viṣayopādhisaṃkocakalpitā anubhavadaśāyogena svayaṃvartamānatve'pi | anubhūtaṃ smarāmītyapi pratipattāvanubhūtamityasyaiva spaṣṭīkaraṇaṃ smarāmīti, natu atikrāntānu- bhūtatāsmaraṇāt sadā vartamāno hi bodhaḥ prācyena jñānena udriktāvasthena upalakṣitaḥ smaraṇamiti ucyate | tadāha anubhavaikyāpannam iti | kevalaṃ saugatena etat kathaṃcit sāmarthyate anubhavena svasaṃtatau vāsanātmaka- śaktyādhāradvāreṇa, naiyāyikena api ātmani saṃskārādhānadvāreṇa, natu smaraṇena | anubhavo jñāyate iti tayordarśanam | evaṃ hi pūrvajñānajñāna- rūpamanubhavāntarameva bhavet, natu smaraṇam | cirātītasya ca jñānasya niḥsvabhāvasya kathamarthaprakāśarūpatā | naśyadavasthaṃ ca jñānaṃ jñānena jñāyatāṃ nāma ekārthasamavāyāt, ayogī tu ciranaṣṭamadhunā vettīti kā saṃbhāvanā | na jānāti, apitu smaratīti cet, tarhi jñānajñānaṃ jānātīti āyātaṃ syāt | tatrāpica ayameva doṣaḥ,-iti yuktamuktam | natu antarālavarti iti | smaraṇasya viṣayasya ca antarāle madhye bhavannanubhavo viṣayaṃ prakāśayan smaraṇena prakāśamānaḥ samaraṇasya taṃ viṣayam- arpayatīti na yuktamitthamananubhavāt | etadeva ca yuktam-yat smaraṇavigrahapatita eva viṣayaprakāśātmā anubhavaḥ | tathāhi smṛtiranubhavaṃ prakāśayati taṃ yo viṣayaṃ prakāśayatīti upagame viṣayasya yā prakāśanā, sā viṣayaniṣṭhā tāvat na bhavati prakaṭatāvādasya dūṣitatvāt; apitu iyameva tasya prakāśanā yā tadviṣayo'nubhavaḥ | saca yadi na svayaṃ prakāśate, na kiṃcit prakāśeta | (page 264) atha ucyate tasya prakāśanā smaraṇena tathāhi anubhavasya prakāśyasya na dharmo viṣayasyaiva, kintu smaraṇameva tasya anubhavasya prakāśanā abhavaditi viṣayakakṣyāpatito'sāvanubhavo jaḍākāraḥ prakāśabhinnaḥ kathaṃ mārgasya prakāśo bhavediti ghaṭaṃ smarāmīti andhapadaṃ paryavasyet | tadetadāha sā iti viṣayaprakāśarūpatā na syāt pūrvānubhavasya idantayā prakāśamānatvena jaḍasya | anyatra smaraṇajñāne tanmukhastadadhīnaprakāśo hi asāvanubhavaḥ | evamidantā nāma prakāśyatvaṃ prakāśāt bhinnatvaṃ jaḍasvarūpamiti sthāpite svapakṣaprakopaṃ śaṅkamāna āha evaṃca iti | anena jaḍājaḍalakṣaṇavibhāgena ahamidamitiprakāśa īśvarātmā | tatra jaḍājaḍayoḥ kathamekatvamiti | tatra ucyate-iha idamityapi bhāsamāne prakāśaparamārthataiva rūpamanyathā aprakāśayoge idantāyā api andhatamasatvāt | kevalaṃ māyā- śaktyā prakāśābhinne'pi prakāśabhinnatvābhimāna iti yathocitamātṛmeya- sṛṣṭiprabhāvita iti jaḍatā ucyate | īśvaradaśā ca prakāśabhinnatvābhimāna- viṣayā ye paśupramātṝṇām, te'rthāḥ paramārthataḥ prakāśātmāna iti parāmarśarūpā | tat paśupramātrapekṣayā te jaḍāḥ santu nāma, paśu- pramātṛrūpasyāpitu prakāśabhāgasya vastuta aiśvaraprakāśāvyatireka iti tadanusāreṇa idamityasya rūpasya vidyunnyāyena unmiṣato'pi prarohābhāvād- ahaṃbhāve eva viśrāntiriti sāmānādhikaraṇyamahantedantayorucyate | evaṃca anūdyamānā iyamidantā prathamaṃ yadyapi bhāti, tathāpi anubhavādasya svaviśrāntyayogyatvena vidhīyamānāhantānudhāvanenaiva kṛtitvamiti ahaṃ- mātrataiva | tadāca iti īśvaradaśāyām | nādhikyam iti idantā nāma tatra na adhikā prakāśasya ahantātmanaḥ | svātantryamahimaiva hi vastuta idantā | (page 265) tadatra parasya svaprasiddhenaiva dṛṣṭāntena mohamapohati yathāhi iti | eṣa bhaṅgyā dṛṣṭānta eka eva sādharmyavaidharmyābhyāṃ granthakāreṇa uktaḥ | yathā rūpaṃ saṃniveśasya udaye bhraṃśe ca rūpameva tathātadityupagamāt, evaṃ bodho viśvasya udayapralayayorbodha eva; na asya atiśaya ādhikyamiti sādharmyadṛṣṭāntaḥ | rūpe tu kṣaṇikatvāt tathā tatheti kaścit yo'tiśayo- 'ṅgīkṛtaḥ, sa bodhe na upapadyate | bodhasya ekarūpatvāt viśeṣaleśo na yujyate iti hi uktam | yat nareśvaravivekaḥ nīlādikoparāgeṇa na prathaiva viśiṣyate | aviśiṣṭaprathārūpopagamātsarvavādinām || iti | etacca vitatya vakṣyate ityāha tadāstām iti | asya prameyasya audāsīnyaṃ prāptakālamiti yāvat | yathā rūpasya na saṃniveśo'rthāntaram, evaṃ bodha- rūpe'pi naiva kaścidatiśayaḥ saṃbhavatīti sādharmye yojanā | turevakārārthe atra, vaidharmye tu viśeṣadyotakaḥ | yathā rūpasya viśiṣṭatā syāt, evaṃ bodharūpe'pi viśiṣṭatātmā atiśayaḥ śaṅkyate; satu naiva astīti vaidharmye yojanā | hīti yasmādevaṃ, tadīśvaradaśāyāṃ bodharūpatāyā na ādhikyaṃ kiṃciditi saṃbandhaḥ | prakṛtalakṣaṇavibhāgasya hetumupasaṃharati siddhaṃ tāvat iti | parasaṃvedyatā bodhasya iti parasaṃvedyatā bodhasya niṣedhyā svasaṃvidrupatvena hetunā | tat hi niṣedhyasya vyāpikā yā idantā, tadviruddhayā ahantayā vyāptam | ahantaiva hi saṃvido lakṣaṇam | tena vyāpakaviruddhavyāpte- na svasaṃdrūpatvena parasaṃvedyatvaṃ niṣidhyate | atra hi svasaṃvidrūpatvaṃ jñānasya pareṇa aṅgīkṛtaṃ, kevalaṃ tathābhāve'pi parasaṃvedyatvamicchati | sahi-svātmanā saṃvidrūpatā paraprakāśā parasaṃvedyatvaṃ tu tadviṣaya- jñānāntarodayaḥ, (page 266) tadanayoḥ ko virodhaḥ-ityāha sma ko hi virodhaḥ ityādinā | tasya idānīṃ virodhapratipādanena mohaḥ śamitaḥ | parasaṃvedyatāyā hi lakṣaṇaṃ prakāśa- bhinnatvaṃ jaḍatvamidantā, saṃvidrūpāyāstu svasaṃdrūpatāyāḥ prakāśa- tādātmyamajaḍatvamahantā,-iti lakṣaṇadvāreṇa tayorvirodha eveti parasaṃvedya- tā svasaṃvidrūpatvena niṣidhyate | sā hi hetoḥ svasaṃvidrūpatvasya yat vyāpakamahamiti rūpaṃ, tasya yat viruddhamidamiti prakāśabhinnatvaṃ; tena vyāptā tallakṣaṇiketi | yaśca vidhau svabhāvahetuḥ, sa eva tadviparyaye niṣedhye viruddhopalabdhirūpo'nupalabdhiheturbhavatīti darśayati yathā iti | anityatve kṣaṇikatve sādhye kramikārthakriyākāritvalakṣaṇaṃ yat sattvaṃ tat svabhāva- hetuḥ, nityatve tu niṣedhye vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | nityasya lakṣaṇaṃ vyāpako dharma ekasvabhāvatvaṃ nāma, tadvirūddhaṃ ca bhinnasvabhāvatvaṃ; tadeva vyāpakaṃ lakṣaṇaṃ kramikārthakriyākāritvasya | krameṇa arthakriyāṃ karotīti hi bhāṣitasya ayaṃ paramārthaḥ-nānāsvabhāvo'yamiti na avṛkṣo'yaṃ śiṃśipātvādityatrāpi avṛkṣatvasya vyāpakaṃ yat lakṣaṇamaśākhādi- mattvaṃ, tadvirūddhena śākhādimattvena śiṃśipātvaṃ vyāptamiti vyāpaka- viruddhavyāptopalabdhireva | atha lakṣaṇātmā yo vyāpako dharmaḥ, sa na pṛthag- vyāvṛttyā samākṛṣyate pṛthagākarṣaṇasya parapratyāyanaphalasya prasiddhe viṣaye niṣprayojanatvāt; tadā avṛkṣatvaviruddhena vṛkṣatvena śiṃśipātvaṃ vyāptamiti viruddhavyāptopalabdhirbhavati | yadā tu śiṃśiṃpāyāmapi vṛkṣatvaṃ na pṛthak kriyate prasiddhatvāt, kevalaṃ bhrāntyā āropitaṃ yadavṛkṣatvaṃ, tadapasāryate; tadā svabhāvaviruddhopalabdhireva bhavati | prakṛte'pi parasaṃvedyatvamidanteti ekaṃ tattvaṃ cet, tadviruddhavyāptopalabdhiḥ | ahantā svasaṃvidrūpatvamityapi cedekaṃ tattvaṃ, tat svabhāvaviruddho- palabdhireva | (page 267) iha tu parasaṃvedyatāsvasaṃvedyate parasya lakṣaṇato na tattvataḥ siddhe | tata eva hi sa tayoravirodhamabhimanute ityāśayena lakṣaṇāt sa vyāpako dharmastayoḥ pṛthakkṛtya pradarśita iti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhirvivṛtikṛtā darśitā | na anagnirdhūmādityapi viruddhakāryopalabdhireva bhavatīti | evaṃ tatra tatra avadhātavyamiti alamavāntareṇa | evamajaḍe parasaṃvedyatāmapākṛtya para- saṃvedye'pi svasaṃvidrūpatā nāstīti darśayati ghaṭasyāpi iti | yadyapi ghaṭasya svasaṃvidrūpatvaṃ na kenacidupagatam, tathāpi virodhasphuṭīkaraṇāya idamuktam | yathārthadharmaprakaṭatāvādinastat balāt prasajyate, naca yuktaṃ virodhādityetadanena darśayati | anayaiva iti saiva iyamanupalabdhijātirityarthaḥ | svasaṃvidrūpatvasya niṣedhyasya vyāpakamahamiti | tadviruddhamidamiti, tena vyāptaṃ parasaṃvedyatvamiti | etadupasaṃharati tadevam iti | aśeṣamapi viśvaṃ yadi krameṇa yadivā yugapadapi saṃvedyate, tathāpi vartamānamekaṃ jñānaṃ svaviṣayamātrameva gṛhṇāti; natu kasyacit viṣayasya jñānāntarasvīkṛtatāṃ vetti | jñānaṃ hi na jñānāntareṇa jñāyate jaḍatāpatteḥ | jñānāntara- svīkṛtatve ca ajñātā iyaṃ mayā pūrvaṃ duḥkharūpā, arthakriyāsādhano niścito'yaṃ sukhasādhana iti saṃvedanābhāvāt bhūtagrasta iva na tasmin dṛṣṭe titikṣopāditsātmikāmicchārūpāmarthitāṃ bhajet | tadabhāve tyajāmi-gṛhṇā- mītiprayatnopakramaḥ kāyaspandamadhyastattyāgādānarūpaprāptyanto vyavahāro na syādicchādveṣayoḥ smṛtipūrvakatvāt tadabhāve'nutpattestat- pūrvakaparyatnābhāve prayatnajaśarīrakarmāsaṃbhave tatkṛtārthasaṃyoga- vibhāgādyasaṃpatteriti sadyojātanālikīradvīpavāsibhiriva pramātṛbhiḥ sthīyeta | teṣāmapivā asti anusandhānādi kiṃciditi tebhyo'pi śocyāḥ pramātāro na pramātāraḥ syuḥ | (page 268) iyatā sūtraṃ vyākhyātam | jñānānāṃ yadekamanusandhānaviṣaye melanaṃ, tato janma yasyāḥ sā janasthitistyāgopādānādivyavahāro naśyediti | vṛttirapi- jñānānāṃ yat parasparaṃ viṣayeṣu saṃghaṭṭanaṃ, tat yathā vikalpajñānam- anubhavasya viṣaye-idaṃ dṛṣṭaṃ vikalpayāmīti, so'pi vikalpajñānasya-yadeva anumānena vikalpitaṃ, tadeva paśyāmītyādau, ubhayasyāpi smṛtiḥ, tasyā api pratyabhijñānamityādibahuprakāram, tadeva prakṛtaṃ mūlakāraṇaṃ yasya lokavyavahārasya sa tasmin saṃghaṭṭanātmani mūlanidāne niraste kena prakāreṇa bhavet | saṃskārādinā kevalena tasya na saṃpattiriti hi bhaṇitameva | vṛttauca iti jñānānām ityeva ṣaṣṭhī vṛttau prayuktā teṣām iti | parāmarśena sūtre anusandhānasya nityasāpekṣatvāt samāsaḥ, anyathā caitrasya citrā gāvo'syetivat na syāt | anusandhānaṃ tu nityasāpekṣaṃ sakarmakatvād- asyāḥ kriyāyāḥ | vṛttau viṣayasaṃghaṭṭanāyāḥ prādhānyāt teṣām itya- pekṣaṇe'pi samāsasya yadyapi na virodhaḥ, tathāpi viṣayārthasya apradhānasya teṣāmityapekṣaṇe samāsābhāvaḥ prāpnoti, sa viṣayasya nityasāpekṣatvaṃ viṣayāpekṣaṇāditi parihṛtaḥ | samāsena ca atra taddhitavṛttirapi upalakṣyate | nahi bhavati dhānyānāmapūpamayī yātreti | iha tu viṣayasaṃghaṭṭanā viṣayadvāreṇa nityasāpekṣeti bhavatyeva dhanasya arjanasamaye ityādivat | nanu vyavahāro'yaṃ mūḍhānāṃ viplavamātramavicāritaramaṇīyam | kā tatra tattvaparīkṣā | asadetat viplavena vyavahāraniyamānupapatteḥ | kiñcideva hi ayaṃ jahāti, kiñcideva ca upādatte | tat niyatanidānābhāve kutastyo niyamaḥ | astuvā mūḍhavyavahāro viplavaḥ, yastu amūḍhānāṃ vyavahāraḥ, sa kathaṃ samarthyeteti darśayati vṛttikṛt paramārtha ityādi | (page 269) etat vyācaṣṭe viditavedyairapi iti | tattvam iti natu lokavyavahāraḥ | ayameva kramaḥ iti anubhūtānusandhānādiḥ | kuta iti cet, āha te'pi hi iti | na kevalaṃ mūḍhā evaṃ, yāvat te'pi,-iti apiśabdaḥ | viditapūrvam iti anubhavaṃ darśayati | evamayam iti smaraṇānusandhānapūrvakaṃ vikalpanam | śiṣye- bhyo'pi iti avatāraṇīyebhya iti yāvat | yadivā na kevalaṃ śāstrakaraṇātmani upadeśe'yaṃ kramaḥ, yāvat saṃnihitāntevāsisaṃkramaṇopadeśāvasare'pīti apiśabdaḥ | etaduktaṃ bhavati-asarvajñastāvat tattvamāgamānumānayogi- pratyakṣādinā svātmani prasiddhaṃ śāstre nibandhan parasmai vā nirūpayan smṛtvā smṛtvā vikalpya nirūpayediti tāvat sthitam | yo'pi sarvajño viśvaṃ sākṣāt paśyati, so'pi śiṣyamupasaṃkrāntabodhaṃ cikīrṣurūpadidikṣuḥ śāstraṃ vā cikīrṣuḥ śabdopārohayogyatāṃ śiṣyajanabhāvanā yogyatāṃ ca sākṣātkriyamāṇasya svalakṣaṇasya paśyan tasmāt sākṣātkārātmakāt sārvajñyāt svātantryarasena karuṇārasena vā vyutthāya ayamiti sākṣātkṛtam- api arthamevamiti vikalpanena anusandhāya upadiśet | vikalpanaṃ ca pūrvadṛṣṭa- tāsamullekhena śabdādyanusmaraṇaprāṇatayā ca bhavatīti | so'pi tadānīṃ pūrvāparajñānamelanāṃ vinā kathamupadiśet | yathoktaṃ bhavadbhireva tathatāvyutthito buddhastathatāmupadekṣyati | iti | āgameṣu api puṃsāmanugrahārthāya paro'pyaparatāṃ gataḥ | iti | tathā yathā prakṣyanti te śiṣyāstathā sthāsyati śaṅkaraḥ | ityādi ca | (page 270) teṣāmapi iti prabudhānām | lokayātrā iti paroddhāraṇādikā | svātma iti svaviṣayaprakāśatāyāmātmamātraprakāśatāyāṃ ca viśrāntairvartamānairevetyarthaḥ | sarve eva iti prabuddhāśca aprabuddhāśca | niḥstimitāḥ iti bhūtagrastaprāyāḥ | nahi sarvajño'pi bhūtagrasta iva āste tasyāpi vikalpayitumaśaktāvasvātantryāpatterjaḍatāprasaṅgāt | ata eva parama- śivasya api bhagavataḥ śaktyupakramaṃ layabhogādhikāraiḥ sadāśiveśvara- vidyeśvarādikrameṇa māyāpramātṛparyantatayā prakāśanameva vikalpanavyā- pārarūpamiti niḥstimitatvaṃ jāḍyameva | niḥstimitatvavipakṣa eva hi vimarśaḥ sphurattāspandādivyapadeśyo bhagavataḥ śaktiviśeṣo yannyūnatātāratamya- kṛtaṃ sthāvarāntaṃ jaḍatvam, yadutkarṣatāratamyakṛtaṃ ca bhagavatparama- śivāntaṃ prabuddhatvamiti vakṣyāmaḥ sā sphurattā------------| (1 | 5 | 14) ityādau | nanu ayamupadeśo'pi viplavatvāt pāramārthikaṃ viṣayaṃ naiva spṛśatīti śaṅkitvā āha paramārthopadeśasyāpi iti | laukikasya vyavahārasya astu tāvat viplavatā; asyāpitu viplavatve yaḥ paramārtha upadiṣṭo bhāvitaśca, tasya paramārthaḥ pūrvaprakāśitaparamārtharūpatvābhāve paramārtho- 'spṛṣṭa eva kathaṃ prāpyeta | mithyāparamārthopadeśapūrvikā hi bhāvanā mithyāparamārtha eva kṛtā tameva sphuṭīkuryāt ------------yadyadevātibhāvyate | iti nyāyāt; atha satyaparamārthameva sphuṭīkaroti prācyānubhavaviṣayīkṛtaṃ, tato na viplavatā | evaṃca saṃvedanānāṃ viṣayamelanamāyātamiti ākū- tāntaram | nanu kimatra viṣayamelanena | yathāhi bījādādyātiśayādikrameṇa antyātiśayaṃ prāptādaṅkuro mṛdaśca ghaṭa ityādirvicitraḥ kāryakāraṇa- bhāvo loke prasidhaḥ; (page 271) naca tatra viṣayamelanaṃ kiṃcidupayujyate samarthyate vā; tathaiva pūrvam- anubhavaḥ, tato vikalpaḥ, tata upadeśanam, tato bhāvanābhiyogaḥ, tato bhāvanāniṣpattiḥ, tataḥ parisphuṭā bhavati jñānodaye iyameva paramārtha- prāptiriti | kimatra viṣayamelanasamarthanāprayāsenetyāśaṅkya brūte nacedam iti | kāryakāraṇabhāvo'yaṃ bhavati, natu bījāṅkurādijaḍatulyavṛttānta iti mātrapadam | ayaṃ bhāvaḥ-iha kāryakāraṇabhāvamātreṇa anubhavavikalpādīnāṃ jaḍatulyavṛttāntatve svarūpamātraniṣṭhatvena paratra akiñcitkaratvāt viṣayasya sākṣātkaraṇaṃ vikalpanaṃ smaraṇamityādayo viṣayaniṣṭhāprakāśanavimarśanaparamārthā vyāpārātmāno vyavahārāḥ kathaṃ bhaveyuḥ, adhyātmasiddhāśca amī na apahnotuṃ śakyāḥ | ete ca ekaviṣayatayā vinā kathaṃ prakalpyeran | dṛṣṭaṃ vikalpayāmi smarāmīti hi teṣāṃ prāṇitam | tasyāśca asamarthanīyatāyāṃ vikalpāḥ pratyakṣāyante, anubhavaḥ smṛtibījamādhatte svapratibhāse'narthe'rthādhyavasāyenetyādi kimarthamuddhoṣyate | taddhi ekaviṣayatāyāḥ saṃpattaye jālamutthāpyate | sā tu tāvatā na sidhyatītyetāvadasmābhirucyate iti | etadāha pratītireṣā iti anubhava- vikalpanopadidikṣopadeśabhāvanādirūpaṃ yadupadeśanaṃ, tat kila pratīti- viṣayaniṣṭhaṃ saṃvedanam; natu bījādijaḍavat svaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam | tataḥ kimiti | āha pratītiśca iti | bhūtaṃ yat paramārthajñānamupadeṣṭurajñato- padeśe vitārakatvādupadeṣṭṭatāyogāt bhaviṣyacca yat paramārthajñānaṃ sphuṭaṃ phalarūpaṃ bhāvayitustayorjñānayoryo viṣayaḥ, sa eva yadi smaraṇa- vikalpanopadidikṣopadeśavikalpanabhāvanāparamparāṇāṃ na bhavet; tarhi anyat jñātamanyat vikalpitamanyadupadiṣṭamanyat bhāvitamanyat prāptamiti bhavet | naca etat samañjasaṃ (page 272) ------------------------------------yadyadevātibhāvyate | bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam || iti yattadbhyāmekaviṣayatvasya darśitatvāt | pramāṇādapi hi pravṛttiprāptyā- dikamekaviṣayatayaiva saṃtānāśayena nirvāhyate, anyathā pramāṇāpramāṇa- vibhāgāyogaḥ | tadetat sarvaṃ nigamayati tasmāt iti | ayamiti prabuddhāpra- buddhaniṣṭho vyavahāro'nyonyaṃ viṣayāṇāṃ prāpaṇaṃ, jñānāntaragatasya hi viṣayasya jñānāntare smṛtyādau pramātrantaraviṣayasya ca pramātrantare niyogopadeśādau prāpaṇaṃ svātmani paramātmani ca vyavahāra ucyate | vyaveti vyatihāre, haratiḥ prāpaṇe | sa vyavahāra ekaviṣayatvena vyāptaḥ | tadviruddhā anekaviṣayatā | anekātmatve ca jñānānāṃ sā vyāpikā prasajyate | prakāra- trayeṇa hi tadupapadyate | prakāradvayaṃ ca dūṣitam | nahi dṛṣṭatā viṣaya- dharmaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ vyāpṛttiḥ pratyayasyārthe tatra kiṃcidakurvataḥ | iti | pratipadyate iti | pratipattireva kathaṃcidbhāva uktaḥ syāt, natu arthasya rūpātiśayo nirvartyate | tathātve anyendriyādivyāpāramanyasya na pratītaye- 'pekṣeta, yathā kṛto na punaranyasya karaṇamityādi ca | tat viṣayadharmatā na yuktā | vedyatā ca saṃvidāṃ nirastā | yadi ca ayamavaśiṣyamāṇo'pi prakāro na syāt jñānānāmekātmakatālakṣaṇaḥ, tadayaṃ vyavahāro vyāpakaviruddha- vyāptopalabdhyā na bhavedeva | naśyet iti sūtrasya vṛttiḥ katham iti vivṛtā na syādeva iti saṃbhāvanāliṅā | kathamitica praśnena anapahnavanīyatāṃ vyavahārasya bruvāṇaḥ pāriśeṣyāta siddhaiva jñānānāmekā antarmukha- saṃvittattvasvarūpatetyāha | ata eva samanantaralagnatayaiva na cet iti sūtrārtho- 'tra sphurati || 6 || (page 273) na cedantaḥkṛtānantaviśvarūpo maheśvaraḥ | syādekaścidvapurjñānasmṛtyapohanaśaktimān || 7 || tasya ca vyavahārabalādanapahnavanīyāt sidhyati ekātmateti tātparyaṃ niṣedhamukhenāpi pravṛttau | etadartha eva hi yadyarthaścecchabdaḥ | sahi svamatasya dārḍhyamāha parapakṣe'napahnavanīyasyāpi avaśyamāpatati saṃbhava iti dyotayan | tadetattātparyamavatāraṇikāyāmāha yujyeta iti hetuhetumatorliṅā | vyavahārasaṃbhavasya jñānānāmekātmatā heturiti | etādṛśaḥ iti prabuddhāprabuddhaniṣṭha ekaviṣayatāmaya ityarthaḥ | cinmātra- sāratvena iti cidvapuḥ ityasya vyākhyā viśvātmanaḥ iti antaḥ kṛta ityādeḥ parameśvarasya iti maheśvaraḥ ityasya | ātmā iti svabhāvaḥ | etāḥ iti sarva- janaprasiddhāḥ | vicitrāḥ iti tattatsvātantryabalāt vicitronmeṣanimeṣabhājaḥ | śaktayaḥ iti tadāśritāḥ, natu svatantrāḥ, nāpi tatsvarūpātiriktā dharmadharmi- bhāvena paraṃ vartamānā ityāha śaktiyogalakṣaṇaṃ ca iti | etadeva asya māheśvaryam | anena jñāna ityādi vyākhyātam | evaṃ tātparyaṃ vyākhyāya na cet iti sautraṃ spṛśati anyathā tu iti | prakāśarūpaṃ tāvat saṃvittattvaṃ sakalapramābhittibhūtaṃ svayaṃ siddhaṃ, na sādhyamiti tadbhittipṛṣṭhe anyat nirūpyamityāśayena vṛttikṛt tadanuvādena viśvarūpatvaṃ sautraṃ vyācaṣṭe iti ṭīkākāro vivṛṇoti prakāśarūpam iti | hi iti yasmādevaṃ, tasmāt vṛttikāra idaṃ vidhyanuvādarūpamāha | tatra ca upapattimāha iti dūreṇa saṃgatiḥ | etāvatā ādisiddhasūtrārthaḥ smāritaḥ | nīlasukhādeḥ iti bāhyasya āntarasya ca sarvasyeti yāvat | jaḍābhimatasya iti paramārthataścidrūpasya api cicchakter- eva māyātmikāyā abhimānamātreṇa gṛhītajaḍabhāvasyetyarthaḥ | (page 274) svayam iti jaḍasya hi lakṣaṇamuktaṃ-na asya ātmīyaḥ prakāśaḥ iti | tarhi paro'sya prakāśo bhaviṣyati | netyāha atadrūpatve ca iti | yasya yat na rūpaṃ, sa tena na samānādhikaraṇatayā paramārthato vyapadiśyate nīlena iva sindūram | tathāca aprakāśātmā bhāva iti prakāśena tathā na vyapadiśyeta, tattad- vyapadeśasya niyamavattvāt tādrūpyaṃ kāraṇamiti kāraṇānupalabdhiḥ | vyapadiśyate ca ekādhikaraṇatayā prakāśena parābhimato jaḍaḥ prakāśate iti, tasmāt tadrūpa eveti svabhāvaheturvyāptiḥ kāraṇānupalabdhyā adhunaiva prasādhitā yataḥ | nanu ca vyatiriktena śvetaguṇena dharmī tathā vyapadiśyate,- ityanena anaikāntiko hetuḥ | maivaṃ vipakṣato bādhakena ākṛṣṭasya hetoḥ sādhyena vyāptisiddhau vyabhicārasya niravakāśatvāt | nahi vyatiriktena śveta- guṇena śvetamānatā yuktā | yat nareśvaravivekaḥ svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśveta-------| iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa avasthitayoranyatareṇa ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | upapādayiṣyate iti prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3) ityādisthāneṣu | nanu ca iha jñānānāmeka ātmā,-iti samarthayituṃ prakrāntaṃ, tat kiṃ jaḍānāmapi tadekātmatābhidhānenetyāśaṅkya āha bhinnāvabhāsinām iti | caḥ uktāśaṅkāsūcakaḥ | apiśabdo daṇḍāpūpīya- nyāyena prakrāntaprameyasiddhidyotakaḥ | yatra bhinnā api abhimananātmaka- svātantryavimarśabalāt pratibhānta idantayā parigṛhyamāṇatvāt paramārthato- 'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,
vol M00020 · chunkM-jnanadhikara-reflexion-core · lines via source.start/end