svātantryāmukta------------| (1 | 5 | 16)
iti bhāvisūtrāśayena vakṣyate iti uktam | nanu yadi sākṣādātmā na prakāśate
parakīyaḥ, kathaṃ paracittajñānaṃ sphuṭābhaṃ
(page 227)
bhavet parātmano'pratyakṣatvādanumānena sphuṭābhasvarūpāvedanācceti |
āha sarvathā iti | yogipratyakṣaṃ hi idaṃ, na punaranumānam | tathāhi
tasmādbhūtamabhūtaṃ vā---------|
iti
pratyayasya paracittajñānaṃ saṃyamāt | (yo. sū. 3 | 20)
iti nyāyena dhāraṇādhyānasamādhibalāt paracittena saha abhedaṃ yadā
bhāvayati, tadā vastvanusāreṇa sā bhāvanā, tathā vastuta aikyāt
māyākṛtatvāt bhedābhimānasya sphuṭābhaṃ paracittaṃ prakāśate, natu
anumīyate tadā paracittamiti | nanu anumānena mā bhūt sākṣātprakāśa
ātmanaḥ, pratyakṣeṇa tu svalakṣaṇameva prakāśyate, tacca parātmani bhavatyeva
yogipratyakṣaṃ paracittajñānādeḥ prasiddhatvāditi syāt
paraprakāśyatvamātmana iti śaṅkāṃ vyapohitumāśayapadam | etaduktaṃ
bhavati-tatra yogipratyakṣeṇa rāgādayaścaittāḥ prakāśyante | tatsaṃvedanena
saha yogina aikyāpatteḥ saṃvedanaṃ svaprakāśameva bhāti, natu prakāśyatvena
| evakāraḥ samāsānantaraṃ prayukto natu mātṛprakāśo'tra
abhedabhāvanāsādhyastasya sadāprakāśatvāditi vadan parāśayasyaiva iti
pūrvapadārthe svārthaṃ niveśayati rājapuruṣa eva ayamiti yathā, tathā
svasthānagato'pi evamāha sākṣātkāra eva ayaṃ parāśayasya, natu
anumānamadhyavasāyamātrarūpamiti sphuṭābhasya na sarvathā anumeyatvaṃ
kathañciditi | evaṃ parapramāturapi prakāśyatvaṃ nāstīti samarthitam |
bauddhasya tu parapramātṛsiddhiḥ saṃtānāntarasiddhividhvaṃsanaṃ
vāsanāprabodhasūtre kurvatā ṭīkākāreṇa vitatya vicārayiṣyate iti viratamiha |
evaṃ prasaṅgāt siddhāntinā svadarśane pramātṛvṛttānto vicārito
(page 228)
madhyagranthena amunā ata eva na yasya ityādinā natu tadanumānam ityantena |
adhunā dṛk svābhāsaiva iti prakṛtameva prameyaṃ nirvāhayati bhaṅgyantareṇa |
tathāhi kaścit brūyāt-jñānaṃ svaprakāśaṃ svasaṃtāne, parasaṃtāne tu
pramātrantarāpekṣayā jñānāntaraprakāśyamapi bhaviṣyati viṣayabhedena
viruddhadharmādhyāsasya akiñcitkaratvāt, saiva hi pramadā dayitasya sukhaṃ
sapatnyāśca duḥkhaṃ janayati; naca virodhaḥ kaściditi | taṃ prati ucyate
ekapramātṛniṣṭhatvenāpica iti | ayamanvabhūt, ahamanvabhūvamiti
smṛtidvayaṃ vilakṣaṇaṃ bhāsate | tatra svānubhavaniṣṭhāyāṃ
smṛtāvanubhavasya yadātmarūpatvamātmaviśrāntatvena
ananyāpekṣāmayamasmadarthavimarśanīyam, tat cet na bhāti; paraniṣṭhānubha-
vanirbhāsanāt ko'sya viśeṣaḥ syāt | atha
ayamasmadarthasdanubhavavedanarūpasmaraṇapariniṣṭhitaḥ san vedye'pi anubhave
saṃkrāmatīti ucyeta, tarhi parānubhavasmaraṇavedanayoge'pi anvabhūvamityeva
pratītiḥ syāt | atha yo'nubhavastadāpi asmadarthaviśrāntiyogya eva bhāti,
tatsmṛtyā saṃvedyate iti kā bhāṣā | asmadartho hi prakāśasya
ātmaviśrāntirananyāpekṣā, smṛtyā vedyatvaṃ ca anyāpekṣeti virodhaḥ |
yadyapi parasaṃtānavartino'pi jñānasya paraprakāśyatvamanucitaṃ,
svaprakāśatvameva hi jñānasya anaupādhikaṃ lakṣaṇam, naca tat
viṣayābhedādanyathā bhavati, nahi nīlapṛthivyādi anyāpekṣayāpi jalādi
saṃpadyate, aupādhikasyaiva rūpasya tajjanakatvāderviparivṛttidarśanāt, anyathā
sarvaṃ viparivarteteti bhāvasya svarūpaniyama eva na syāditi anyathābhavanasya
yadaupādhikatvaṃ vyāpakaṃ,
tadviviruddhānaupādhikatvopalambhādanyathābhavanaṃ svaprakāśatvasya
jñānīyasya niṣidhyate | tena jñānasya viruddhameva
(page 229)
paraprakāśyatvam | anenaiva āśayena hi vakṣyati na
jñānasvarūpamanyasaṃvedyaṃ svaprakāśaikarūpatvāt iti | ekagrahaṇena
hi anaupādhikatvena tallakṣaṇatayā tādātmyamuktaṃ; tathāpi atra tāvat
viṣayabhedaprathanaṃ dhūliprakṣepaṇaprāyaṃ virodhaparihārāya
jātyuttaramapi syāt, iha tu tadapi nāstīti atyantapadam | atyantaviruddhatvameva
hetunā ghaṭayati nahi iti | tadvedyaḥ iti smṛtivedyaḥ | tadāpi hi iti smṛtitvena yaḥ
saṃmataḥ kālaḥ, tatra | tatsthaḥ iti svasaṃtatistha
ātmaviśrāntirūpo'hamitiviśrāntiyogyo na bhātaḥ syāt | bhāsatāṃ tarhi tathā
| āha svaprakāśe ca iti svaprakāśatvaparaprakāśatvayorvirodha iti hi uktam |
anayā ṭīkayā sūtraṃ vṛttiśca bhaṅgyantareṇa vyākhyātam | svābhāsaiva yā
dṛk svasaṃtānarūpā, tayā ātmaviśrāntiyogyamahaṃvimarśanīyaṃ yat
jñānaṃ; tatra anyavedyatā na upapannā | svasaṃvedanaikarūpā
svasaṃtānarūpatayā ātmatābhimānasthānaṃ yā kācit hi jñaptiḥ, sā
anyasaṃvidvedyā na bhavatīti | nanu yathā nīlādi kāraṇatvāt saṃvido viṣaya iti
ucyate, tathā anubhavo'pi smṛtijñānasya kāraṇamiti viṣayo'stu,-ityāśayena
āśaṅkate athāpi anyavedyatā iti | ayaṃ bhāvaḥ-smṛtijñānasya
tāvadanubhavajñānaṃ pāraṃparyeṇa kāraṇamiti yadi viṣaya ucyate,
rūpajñānasyāpi rasādijñānaṃ samanantaratvena paraṃparayā vā avaśyaṃ
kāraṇamiti rūpajñānenāpi aśeṣāṇi rasagandhādijñānāni viṣayīkriyeran |
ekajñātṛsamavetapadena bauddhamate kāraṇatvena viśiṣṭaṃ kāṇādamate tu
ekārthasamavāyena viśiṣṭaṃ jñānatvamaviśiṣṭamiti sūcitam | tena
ekasamavāyijñānatvaviśeṣāditi mantavyam, natu jñānatvāviśeṣamātrāt |
evaṃ hi nirmalameva abhidhīyamāne
(page 230)
sati vāsukijñānādyapi asmadādijñānasya viṣayo bhavediti sarvaḥ sarvajñaḥ
syādityādirbhūyān viplavaḥ, yo'gre vakṣyate | nacāpi
rūparasādijñānāmanyonyavedakatvaṃ yugapat krameṇa veṣyate, prasajyate tu,-
iti sahaiva prathamataḥ prasañjanīyaḥ syāt, natu indriyaniyamābhāvamātram |
tena sūtre'pi evaṃ yojanā-rasaviṣayā dṛk svābhāsaiva yathā rūpadṛśā na
vedyā, tathā anyā apīti | agre tu rūpadṛgeva rasadṛgiti aviśeṣeṇa yojayiṣyati |
nanu rasajñānaṃ yadi prakāśate, tat kiṃ niyamena jñānopādhinā
prakāśitavyam | nahi kumbhena prakāśamānena tadupādherviśiṣṭabuddhimat-
kṛtatvāderavaśyaṃ prakāśaḥ, tat kathamuktaṃ sūtrādhikaṃ vṛttau
anyonyavedane anyonyaviṣayavedanamapi syāt iti yasya vyākhyānāya ṭīkeyam
-raso'pi tadupādhiḥ prakāśetetyāśaṅkya āha jñānaprakāśa eva hi iti | na
idamupādhimātmānaṃ kumbhavat, apitu tatprakāśarūpaṃ; tataśca rasasya
prakāśo rūpaprakāśe prakāśate iti rasasyāpi prakāśanamaṅgīkṛtameva
bhavati | tathāṅgīrācca svahetoścakṣurjñānaṃ rasādiviṣayaṃ
rasādiprakāśanayogāt jātamiti indriyaniyamo hīyeta | sahi trividhaḥ prasiddhaḥ |
indriyabalāt jñānasya kāryasya niyamaḥ-cakṣurjanitaṃ hi jñānaṃ rūpasya
eva prakāśa iti | indriyasya ca niyamo yogyatātmā-yena nayanaṃ
rūpajñānameva janayati, na anyaditi | indriyāṇāṃ ca niyama iyattā
ṣaḍindriyāṇītyādi, tatra prathamaṃ prakāradvayaṃ vyākhyātuṃ tataśca
ityādinā tāvatpadena tṛtīyaḥ sūcitaḥ | taṃ ca vyācaṣṭe tadabhāvācca
ityādinā | indriyāṇāṃ svabhāve niyamābhāvāt tajjñānānāṃ ca
viṣayaniyamābhāvāt cakṣurjñānasya sarvaviṣayābhāsanasāmarthyādane-
kendriyakalpanā vyarthā | atra hetuḥ-ekendriyasya tathābhūtaṃ sāmarthyam
iti |
(page 231)
atrāpi hetuḥ-kāryasvabhāvasya ityādi | atrāpi hetuḥ-anyathā ityādi | na
cakṣuṣā tāvat rūpajñānaṃ janyate | tena yadi nāma rasajñānaṃ prakāśyate,
tāvatā śuddhe rase jñānaṃ prati anupādhibhūte pracikāśayiṣite
rasanendriyopayogo bhaviṣyatīti anekendriyakalpanā na vyarthā | atra āha evaṃca
iti | co hetau | evaṃ hi ucyamānenaiva hetunā kevalasyāpi rasasya cakṣureva
prakāśakaṃ prāptam, kevalaṃ saṃbhavadadṛśyamānamupādhibhūtamapi na
prakāśeta piśāca iva; dikkālasamavāyādayastu sarvadaiva upādhibhūtā
bhavanti buddhādīnāṃ rūpādaya iveti | tatpratyakṣatāpakṣe'pi na teṣāṃ
kevalānāṃ pratyakṣatāprasaṅgaḥ | tena upādhibhūtasya prakāśanaṃ
saṃbhavat kevalaprakāśābhāvāt vyāvṛttaṃ kevalaprakāśena vyāpyate iti
upādhibhūtaprakāśanasvabhāvena kevalaprakāśanasvabhāvaḥ sādhyate iti
svabhāvahetuḥ | nanu upādhibhūtasya rasasya na cakṣurjñānaṃ prakāśaḥ, apitu
tatra nirbhāsamānaṃ rasajñānamiti upādhibhūtaprakāśanamasiddho
heturityāśaṅkya āha cakṣurjanitā iti | na tasya rasajñānaṃ prakāśastasya
svarūpeṇa asattvāt | tat hi tadā bhavet yadi rasanendriyajanitaṃ vartamānaṃ tat
syāt | kevalaṃ smṛtāviva atītānubhavo rasajñānamasadeva rūpajñānena
prakāśyate iti rūpajñānameva tadānīṃ sabhramajñānasya
upādhimatastadupādheśca rasasya prakāśanamiti na asiddho hetuḥ |
indriyaniyamābhāve ca andhādyabhāvaprasaṅgaḥ, ekadā ca avalokitaviṣayasya
tadviṣayatadanubhavanāśe'pi tatphuṭībhāvaprasaṅgaḥ iti na kiṃcit kasyacit
naṣṭaṃ syāditi | evaṃ kramabhājāṃ jñānānāmanyonyavedakatve doṣa uktaḥ |
idānīṃ vartamānānāṃ yaugapadyena jñānānāmanyonyavedakatve doṣamāha
sākāravāde ca
(page 232)
iti | naṭamallanartakīprekṣādau nartakīṃ vayaṃ paśyāma ityasyāṃ pratipattau
yāvanta ekaikavyatiriktāḥ sāmājikāḥ, tāvanti darśanāni pratyekaṃ vedyāni |
tāni satyapi bāhye ākāravanti, tacchāyāyogena asatyeva bāhye tenaiva bāhyena
ākāreṇeti ekaikasya anantanartakyavabhāso bhavet | ekanartakyavabhāsaśca
saṃvedyate | tasmin viṣaye yat jñānamekaikasya saṃbandhi, tasya vedakāni yāni
jñānāntarāṇi, tacca vedakaṃ yeṣāṃ jñānāntarāṇāṃ;
teṣāmākāravatāmanyonyavedakarūpāṇāmanekatvādekanartakyābhāse'pi
ābhāsānāmanekatvaṃ syāditi saṃgatiḥ | nanu satyaṃ tatra
pratyekamanekāvabhāsaḥ, kiṃtu yādṛk deśakālasvarūpata ekasya ābhāsaḥ,
tādṛgeva aparasyeti sarvathā tādṛgrūpyapraveśamayāt samānābhihārarūpāt
sādṛśyādanekatvaṃ na ābhāti | jalajvālāprabhāsaṃmīlane'pi hi
upacayo'dhikaḥ syāt | iha tu sarvathā tādrūpyāt kathamanekatvaṃ bhāsatāmiti
parāśaṅkāṃ nivārayati yatra iti | ekasya sāmājikasya yadā cakṣuṣi
kamalādoṣastatastasya mṛgamadānukārikeralalāsikāvadanabimbamapi
kīrakāminīvadanamiva kanakagauramābhāsate, tadā tadābhāsasya pratyekaṃ
vedyatvādanyābhāsānāṃ ca kāmalināpi vedyatvāt sarvasya
śyāmalapītalarūpo milito'vabhāsaḥ syāt | nanu kva evaṃ vyāmiśrāvabhāso
dṛṣṭaḥ iti | āha yathā iti | ekatra cakṣuṣi rekhātimiraduṣṭe, cakṣurantare ca vimale
cañcalācañcalaghaṭasaṃvittirbhavati | evamekasaṃtatau krameṇa
naṭādiprekṣāyāṃ ca yaugapadyena jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ
doṣamāpādayediti uktam | adhunā tu idamāha nacāpi ityādinā prasajyante tu
ityantena-iha na dikparīkṣāyāṃ tāvadabādhitamasti jñānametairdṛśyamānaṃ
paśyāmīti | pratyekaṃ ca tatra ekasaṃtatipatitatā | nacāpi yugadbhāvināṃ
kāryakāraṇabhāvaḥ |
(page 233)
tathāpi ca dṛṣṭa eva vedyavedakabhāva iti sarvapramātṛgatānāṃ
jñānānāmaniyamena vedyavedakatve mahān viplava iti | nanu saṃskārajatvamatra
niyāmakaṃ bhaviṣyati, tat sarvo'yamukto doṣaḥ pratisamāhita ityāśayena āha
athāpi iti | svabhāvaniyamāt iti saṃskārajatvābhāvakṛtāt |
svabhāvavaicitryāt iti saṃskārajatvakṛtāditi vyatirekānvayadvāreṇa
apaunaruktyam | yadi vā pūrveṇa kāryasya jñānasya svabhāvabheda uktaḥ,
dvitīyena tu tatkāraṇasya saṃskārasyeti | paro yathā ekaprahāreṇa doṣān
parijihīrṣati, tathā siddhāntavādī paraprakāśaṃ jñānamityasya pakṣasya
mūlata eva utthāpanaṃ na bhavatīti darśayati uktaṃ hi tāvat iti dṛk
svābhāsaiva ityatra | vastūnāṃ nijaṃ lakṣaṇamanaupādhikaṃ viparivartate iti
āśayaḥ | saṃskārajatvena tarhi kiṃ kṛtamiti cet, āha tatrāpi iti
svaprakāśaikarūpatvena anyathābhavati api bhinnātmano'nubhavādanyarūpa-
syāpi smaraṇasya sādṛśyaṃ viṣayacchāyākṛtaṃ syāt nāma |
anantasaṃskārajatve'pi pūrvakaṃ jñānamābhāsyate tena | evaṃ hi sati dvayaṃ
saṃbhāvyate-anubhavagatasya grāhyāṃśasya prakāśo grāhakāṃśasya vā
prākkalpaṃ nirākaroti grāhyasya sphuṭābhāsasya anubhavasaṃcetane, natu
smṛtāviti | anena yogijñāne grāhakātmani yathā parasaṃvedanaṃ pṛthageva
grāhyapakṣanikṣiptaṃ prakāśate, na evaṃ smṛtijñāne svānubhavaḥ | ghaṭa eva
hi atra asphuṭatayā grāhyabhūmikādhiśāyīti | anena dvitīyaṃ
prakāramapākaroti | saṃskāreṇa tarhi kimapakṛtam | āha sādṛśyamātram iti |
mātragrahaṇamatiriktaprakāśyatvanirāsāya | yat kila naṣṭaṃ, na tat saṃskāraje
vastvantare āveśaṃ saṃbandhameti pūrvasaṃniveśa iva saṃniveśāntare |
naṣṭaśca anubhava iti svasaṃskāraje'pi
(page 234)
smaraṇe viṣayatayā na saṃbandhameti | saṃbandhagamananibandhanaṃ hi
saṃnidhānam | asaṃnihitasaṃbandho rāmo'smākaṃ rājā,-iti
rājanvadviśvamadyeti aniyamaḥ | tadviruddhatvaṃ ca naṣṭatvamiti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | nanu anubhavena smaraṇamekaviṣayaṃ kathaṃ syāditi
ayaṃ yatno vartate | tatra anubhave smṛtyā anābhāsyamāne'pi sādṛśyaṃ tāvat
saṃskārajatvāt siddham | tacca viṣayadvāreṇeti ekaviṣayatvamapi
sādṛśyādupacariṣyate iti siddho vyavahāraḥ
smaraṇādabhilāṣeṇa---------|
itītyāśaṅkya āha vastusthityaiva iti | yat vastu sthitaṃ prarūḍhaṃ bhavati,
tadavaśyaṃ saṃskāramādhatte | prarohajo hi saṃskāralakṣaṇo viśeṣaḥ,
keṣāṃcittu praroha eva paṭīyastvaṃ saṃskāro viśeṣaḥ | yatprajñālaṃkāraḥ
praroho'syāḥ saṃvidaḥ paṭīyastvaṃ eva saṃskāro vācyaḥ |
iti | yatra ca saṃskāra ādhīyate, tatra sādṛśyamiti ubhayaṃ
bhūrjasaṃniveśaśaragamanādau dṛṣṭam | iha ca pūrvajñānaṃ sthitamabhūt |
tadavaśyaṃ saṃskārasādṛśyābhyāṃ bhāvyamiti kalpyate, natu sādṛśyaṃ
jñātuṃ śakyam | dvayavedī hi kvāpi akrameṇaiva saṃniveśadvayaṃ
gogavayayoriva, kvacit krameṇa bhūrja iva parāpararūpaṃ paśyan
tṛtīyastatsādṛśyamaveyāt, natu iha tṛtīyo'sti | sthiramātmānamabhyupayatāpi
vaiśeṣikeṇa duḥsamarthamekaviṣayatvam | smṛtyanubhavayorhi na grāhakaṃ
tṛtīyaṃ jñānamasti yat tayoḥ sādṛśyamavagatya ekaviṣayatāmadhyavasyedupa-
caret vā | na anubhavasmaraṇayoḥ sādṛśyaṃ vedyaṃ tṛtīyānupalabdheriti
kāraṇānupalabdhiḥ | nanu sādṛśyādeva niśceyamidametatsaṃskārajamiti | tatra
yadi sādṛśyaṃ na vedyaṃ, tarhi saṃskārajatvamapi kathaṃkāraṃ niśceyam |
nahi sarvaṃ vastu saṃskāraṃ
(page 235)
karoti bhūtalādapasārite laghuni tṛṇaprāye tadasaṃbhavāt | satyamidamevam,
kintu abhyupagamyavādamātrametaditi siddhāntī pratyuta avajñāmatra darśayati |
yadi nāma itinipātasahitena syāt ityanena tadavagatiḥ iti sādṛśyasya avagatiḥ
ityanena tadgatiḥ iti sūtrāṃśasya vyākhyāntaraṃ kṛtam | upacāraśca na
vastuvyavasthākārī ekasya jñānasya goviṣayatve'nyasya vāhīkaviṣayatve
sādṛśyādekaviṣayatāyāmupacaritāyāmapi vāstavaikaviṣayasaṃvedanādhīna-
vyavahārānirvāhāt | tataśca upacārastāvadakiṃcitkaro'tra, tādṛgapica na
upapadyate iti parapakṣasya sarvathā daurbalyamiti apiśabdaḥ sūtrārthaṃ prakṛte
prameye yojayati upasaṃhāradvāreṇa tadevam iti | saṃskārajatve'pi iti
kathaṃcidabhyupagate'pīti apiśabdaḥ || 2 ||
athātadviṣayatve'pi smṛtestadavasāyataḥ |
dṛṣṭālambanatā bhrāntyā tadetadasamañjasam || 3 ||
nanu yadi smṛtyanubhavayorekaviṣayatvaṃ pāramārthikaṃ bhavet, tat
tatsamarthanāyāṃ prayasyeta api; natu tathā | tathāhi-yastāvadatītaḥ pitā
smaraṇe bhāti, sa tadā naṣṭaḥ kathaṃ smaraṇe bhāyāt | yathā sa nirdagdhaḥ
pitā na hasati, na kaṇḍūyati, tathā bhātyapi neti niścayaḥ | naca asya
vartamānātītakāladvayayogaḥ piturvirodhāt | abhyupagame ca sarvato vyāvṛttaṃ
rajataṃ kathamanyatrāpi anekaṃ syāt | bhramaśca saḥ | naca asāvasphuṭaḥ
smārtaḥ pitrābhāso deśakālasvarūpāniyatastadviparītena ānubhavikena
ābhāsena ekatāmupagantumutsaheta | tena anirbhāsamāne eva tasmin
viṣaye'bhimānamātrarūpāt tadadhyavasāyāt tadavabhāsiketi
smṛtirdṛṣṭaviṣayā ucyate bhramavaśāditi kārikāpādatrayārthaḥ
saṃkṣepavyākhyayā
(page 236)
avatārito bhramaḥ ityantena | tathāhi bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ smṛtidiśaiva
arthadharmatāṃ prakāśamānatāyā nyaṣedhīt
artho na bhāsate bhrāntismṛtyorayogāt buddhikālatvam, naca ekatā
deśādibhedāt tattve vā nijadeśādivedanam |
iti | tadetadasamañjasam iti saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe ityapi ityādinā |
smṛtirasadeva asatkhyātipakṣe ālambate, vāsanopakalpitaṃ vā
jñānākāramātmākhyātipakṣe ābhāsayati prakāśayati; natu
prācyamanubhavaṃ tadviṣayaṃ vā ubhayasyāpi smṛtikāle nāstitvāt, tat
kevalamabhimānasāratvena adhyavasyati tadanubhavakālāvalambanena
adhyavasāyasya svarūpaṃ darśayati so'nubhūtaḥ iti | sa iti
anubhavakālasparśaḥ | anubhūta iti anubhavasya arthasya ca adhyavasāyaḥ |
asato'pi ātmano nirbhāsamānasya tena anubhūtena adhyavasīyamānena
abhedānadhyavasāyamayādabhedādhyavasāyāt bhramādanubhūtālambanatvaṃ
smṛterna vivekinaḥ pratiyanti | aso'san ātmākāro vā viṣayo yasyāḥ, sa ca
anubhavo'rthaśca na viṣayo yasyā iti sūtrārthaḥ | bhrāntyā iti
bhramarupatvenetyarthaḥ | asamañjasam iti vṛttau vyākhyātaṃ
netisamastavākyārthaniṣedhena | cakāreṇa āśaṅkādyotakena atha iti
vyākhyātam | anantara ityādinā ṭīkākāro'nantarasūtre etasminnarthe hetutvena
vākyavṛttopanatena yojye iti darśayati | nanu ghaṭe jalamitivat na iyaṃ śuktau
rajatamiti matiḥ, tat kathamuktaṃ śuktau iti vṛttāvityāśaṅya āha śuktideśa iti
| taṃ deśamavaṣṭamya ālambanīkṛtya tadabhimukhatayā yataḥ pravartate,
tatastadādhāratvamuktam | bādhakodayasamaṃ pramātrantarasaṃvedanaṃ ca
apekṣya viparīta iti nāstyeva iti ākāra iti vacanaiḥ vita-
(page 237)
thāsadātmākhyātayastistro'pi sūcitāḥ | iha atra avajñāṃ darśayituṃ
bhrāntistāvadiyaṃ smṛtiranyabhrāntyavailakṣaṇyāditi sādhyam |
viparītakhyātimeva bhrāntimagre saugatadṛśi samarthayiṣyate
bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 3 | 5)
iti sūtre | vaiparītyaṃ ca pravṛttiprāptiviṣayamapekṣya prepsitādhyavasitamartha-
kriyā kāritvaṃ saṃbhavadvastubhāvaṃ ca apekṣyeti śukteranyadeśācca
rajatāt iti uktam | rajatavikalpa ityanena dṛṣṭāntaṃ vṛttau pūrayan atrāpi iti
dārṣṭāntikaṃ smaraṇavikalpaṃ samīkaroti | tataḥ iti vitathādikhyātirūpatvāt ||
3 ||
smṛtitaiva kathaṃ tāvadbhrānteścārthasthitiḥ katham |
pūrvānubhavasaṃskārāpekṣā ca kimitīṣyate || 4 ||
etat pūrvoktaṃ nirākaroti kathaṃ sarvatomukhaṃ samastoktavastudūṣaṇa-
dvāreṇa | tathāhi anyatra kiṃcit nirākriyate-yathā śrotragrāhyo varṇātmā
nityaḥ śabdaḥ samayāpekṣī vācaka ityatra nityatvameva nirākriyate, na anyat;
tadaṃśadūṣaṇena tu vākyārtho'yaṃ dūṣito bhavet | iha tu smṛtiḥ saṃskārajā
bhrāntyā pūrvānubhūtārthavyavasthāpiketi pratipadārthaṃ taddvāreṇa ca
vākyārtha iti sarvametat nirākriyate | yaḥ svarūpaviśeṣa iha vicāracitre bhittitvena
avalambyate, sa eva na upapadyate iti tāvacchabdārthaḥ | pūrvasūtrārthaṃ
ṭikākāro dūṣaṇāpādanāyāmanuvadati yadyasadeva iti tataḥ smṛtitvaṃ nāma
mukhyaṃ rūpaṃ na yuktamiti saṃbandhaḥ | tacchabdena pūrvaślokoktaḥ iha
anūdito'rthaḥ parāmṛṣṭaḥ | anubhūtasya anubhavaprakāśitasya viṣayasya
asaṃpramoṣaḥ kaṃcitkālaṃ madhye muṣitasyeva na pūrṇaḥ pramoṣo'pahāraḥ
punaḥprakāśanena lābhāditi smṛtermukhyaṃ rūpam, yena
jñānāntarebhyo'syā viśeṣaḥ | tadeva pūrvasūtrārthena unmūlyate |
(page 238)
anubhavo na prakāśate iti tadviṣayo'pi naiva prakāśate, apitu samyak prakarṣeṇa
muṣita eva asau jāta iti hi pūrvasūtrārthaḥ | anubhavānābhāsanāt ityanena
pūrvānubhavāprakāśāt iti vṛttirvyākhyātā tadviṣaya ityādinā
tadviṣayasaṃpramoṣe iti anubhūtaviṣaya ityādinā adhyavasāyamātrāt iti
viśeṣavyapadeśa ityādinā smṛtitvaṃ na yuktam iti, mukhyapadena sautraṃ
tāvatpadam | anyathā iti vastuviṣayatvena | nanu anumānaṃ
bhrāntirvyavasthāpayati ca vastu, tadvat smṛtirapi sukhasādhanatvādi
vyavasthāpayiṣyatītyāśaṅya āha anumānasya iti | bhavatu tāvat
bhavanmate'numānaṃ bhrāntiḥ | yathoktaṃ bhavadbhiḥ
atasmiṃstadgrahāt------------|
iti, kintu punarapi uktaṃ bhavadbhireva
---------bhrāntirapi saṃbandhataḥ pramā |
iti,
yo hi bhāvo yathābhūtaḥ sa tādṛgliṅgacetasaḥ |
hetustajjā tathābhūte tasmādvastuni liṅgadhīḥ ||
liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāraṃparyeṇa vastuni |
pratibandhāttadābhāsaśūnyayorapyavañcanam ||
iti | evaṃ yat pāraṃparyaṃ, tadiha smaraṇe yadi
bhavedatītavṛṣṭyanumānavadapūrvaniścayarūpameva idaṃ pūrvānubhavaviṣa-
yamanubhūtavastuviṣayaṃ vā |
pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ |
pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt |
vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3 | 1 | 19, 22, 25)
(page 239)
ityādihetorbālakalpitasmṛtivilakṣaṇena pūrvajanmānubhavatadviṣayānumānena
sadṛśaṃ sa ghaṭa iti jñānaṃ syāditi pūrvaprakāśanātmakaniścaya-
pratyujjīvanaparamārthasya smṛtitvasya hāniḥ | tasmādanumāne astu
pāraṃparyam, iha tu asiddham | tadiha anumānabhrānteḥ smaraṇabhramasya
viśeṣaḥ,-iti kathamarthaṃ vyavasthāpayedasau | dṛṣṭaṃ
smṛterarthavyavasthāpakatvaṃ sarvatra vyavahāre svagṛhagamanārdhakṛta-
samāpanādau | evamiha bhrānterapi arthapratibandhena bhaviṣyati vyavasthā | satu
smṛtau nāstīti kathamarthaṃ vyavasthāpayediti uktaṃ na kācana bhrāntirartha-
vyavasthāpikā | tat kathaṃ smṛtirapi tathā bhavediti tu anantarasūtre vakṣyate iti na
punaruktatā | nanu vikalparūpā smṛtiḥ, vikalpaśca sarvo bhrānta iti tayāpi tathā
avaśyaṃ bhāvyamityāha nacāpi iti | bahuvacanena idamāha-na autsargikaṃ
sarvasya vikalpasya bhrāntatvaṃ yena smṛterapi kunṛpapravartitamaṇḍaladaṇḍa-
nyāyena āyātaṃ tat syāt | yāvatā vakṣyate etat dvicandre'pi tadavasāyo na
bhrānto'pitu bāhyatāvasāya eva iti anantarasūtre | yato yadeva viparītārtha-
vedanaṃ, tadeva bhrāntam | naca tathā smṛtiḥ | nahi tayā pūrvaprakāśa-
rūpatvamātmani anumānajñānavadaṅgīkriyate yena svapratibhāse anarthe
arthādhyavasāyena pravṛtteriti upanataṃ bhrāntitvaṃ bhavet | smṛterhi
pūrvānubhava eva pratyujjīvita eva prāṇabhūtaḥ | na asyāmapūrvaṃ kiṃcit
prakāśate yena vaiparītyamāśaṅkyate | etadarthameva vṛttau pūrvānubhūta-
grahaṇamanumānavikalpanādāviva apūrvaprakāśatānirākaraṇatātparyeṇa
prayuktamiti darśayati tadāha itivacasā | iyatā prathamaṃ vyākhyāya dvitīyaṃ
kārikārdhaṃ vyācaṣṭe pūrvānubhavasya iti | anyathā tu iti avastuviṣayatve |
asyā iti smṛteḥ saṃskārāt janma yat
(page 240)
kalpitaṃ, tena kiṃ prayojanam | tatsaṃskārāt hi tatsādṛśyaṃ pūrvasaṃniveśena
iva aparasya saṃniveśasya, tadāveśo vā tatsaṃsargāvibhāgapratipattikārī
caṇpakāmodena iva tailasya | naca smaraṇasya pūrvānubhavena sādṛśyaṃ,
pratyuta viparītāviparītaviṣayatayā atyantavailakṣaṇyam | sādṛśyameva ca yatra
na asti, tatra āveśaḥ śaṅkanīyo'pi na bhavati | sahi tādātmyamivetyevaṃrūpa-
prāṇaḥ | nanu etadeva saṃskārajatvam-yadanubhavajñānāt pāraṃparyeṇa
tadutpadyate | tarhi pītajñānamapi samanantarapratyayādupādānakāraṇāt
vyavahitāt vā upādānopādānāt nīlajñānādutpadyate | tat tadapi
saṃskārajaṃ kiṃ na ucyate | pūrvānubhavena asparśo'sādṛśyamanāveśaśca
saptamyā hetutvena nirdiṣṭo vṛttau bhinnayogakṣematve sādhya iti vivṛṇoti tataḥ
iti | yogo'labdhalābhaḥ, iha tu tadupalakṣitaṃ prakāśalakṣaṇaṃ svarūpam,
kṣemaṃ labdhaparirakṣaṇaṃ, tadupalakṣitastu iha viṣayāṃśaḥ | tadubhayam-
anubhavāt bhinnaṃ smṛteḥ prakāśasya apūrvatvāt viṣayasya ca avastutvāditi |
nanu vṛttau yaduktaṃ bhrānteḥ saṃskārajatvam iti, tat katham | nahi bhrāntiḥ
saṃskārajeti kasyacidupagamaḥ | naca bhrāntimātraṃ sarvaṃ smṛtiriti puro
rajatajñānādau smṛtitvānupagamāt | tato bhrānteḥ saṃskārajatvaṃ na
vaktavyam, viśeṣya vā vaktavyaṃ smṛtirūpāyāḥ | bhrānteḥ saṃskārajatve
ko grahaḥ iti codyadvayaṃ nirasyati tata eva iti | bhranteḥ saṃskārajatvaṃ
yaduktaṃ, yacca bhrānteriti kevalamuktam, tat smṛtitvenāpi abhimatasya jñānasya
bhrāntitāmātram, natu kaścana viśeṣaleśaḥ | yataḥ sāraṃ nyāyopanataṃ
rūpaṃ, tato hetorbhrāntitāmātrasāratvam | kuta ityāha anya iti | nīlaśabdo
nīlajñāne, mātraśabdo nirviṣayatvaṃ tasya āha | tadayamarthaḥ-
(page 241)
anyat jñānaṃ samanantarapratyayarūpamupādānaṃ yasya nīlajñānasya
viṣayarahitasya bhrāntātmanaḥ, tatsāratvāt tattulyatvāt nīlasmaraṇasya |
tattulyatvaṃ kuta ityāha tata eva iti anubhavāsparśāyātādanubhavabhinnayoga-
kṣematvādityarthaḥ | bhrānteḥ saṃskārajatvam iti anye paṭhanti | tatra evaṃ
yojanā-iha vṛttau saṃskārajatve ko grahaḥ iti vacanena saṃskārajatvaṃ
grahasya abhiniveśasya mithyājñānasya viṣaya iti bhrāntirūpamuktam | tat katham
| nahi saṃskārajatvaṃ smṛteḥ | bhrāntirbhānteriti viśeṣya vaktavyam; kathaṃ
kevalamuktamiti codyadvayasya uttaram | tata evaca iti | bhānteḥ saṃskārajatvaṃ
yaduktaṃ, bhrānteḥ iti ca kevalamiti aviśeṣya yaduktam, tat na ayuktaṃ
vyākhyātāt hetoriti | etaduktaṃ bhavati-paramate smṛtirnāma vicāritā | naca
asyā bhramāntarebhyo viśeṣaḥ kaścana sthāpayituṃ śakyate yena viśeṣyeta
yatsiddhaye saṃskārajatvamaṅgīkriyamāṇamupayogabalena pramāṇasiddhatvād-
abhrāntirūpaṃ bhavediti yukta eva ayamuktikrama iti | tena smṛtireva na yadi
bhrāntā, naca saṃskārajā, naca arthavyavasthāpiketi smṛtiḥ saṃskārajā
bhrāntyā arthavyavasthāpiketi sarvatomukhametat nirākṛtaṃ bhavati || 4 ||
bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ |
tato'jāḍye nijollekhaniṣṭhānārthasthitistataḥ || 5 ||
nanu pūrvānubhavaḥ, tadviṣayaśca tayā adhyavasīyate iti iyatā
sādṛśyam, natu sarvātmanā | sādṛśyasiddhaye ca saṃskārajatvam |
pratyakṣavikalpena tu pratyakṣaviṣayo yadyapi adhyavasīyate, tathāpi sa
pratyakṣānubhavo na adhyavasīyate iti na asya smṛtitulyatvena
saṃskārajatvamucyate |
(page 242)
evaṃsthite ca tadadhyavasāya eva smṛtestadvyavasthāpakatvam | bhrānti-
svabhāvo'pica ayamadhyavasāyo yathāvastu pravṛtta iti na asya smṛtyadhya-
vasāyasya kiṃcit duṣyati | sarvatra ca adhyavasāyādeva arthavyavasthā | sa ca
bhrānta eveti bhrāntareva sāmānyamadhyavasīyate abhimanyate niścīyate
vikalpyate iti śabdamālāprayoge'pi bhavantaṃ pṛcchāmaḥ-kimanena vastu
prakāśyate vā na vā | yadi tāvat prakāśyate, bhrāntatvamanupapannam |
prakāśanāṃśe prakāśyamānāṃśena bhrāntitvaṃ hi nirākariṣyate vitatya |
atha avasāyasya bhrāntitvaṃ samarthayituṃ prakāśanarūpatvaṃ tyajyate,
avasāyarūpatā anyaiva kāciducyate; tarhi tasmin vyavasthāpanīye
pūrvānubhūte'rthe sa smṛtyadhyavasāyo jaḍaḥ, tadaprakāśanāt nīlajñānam-
iva nīlamiva vā pīte iti kathasau tasya vyavasthitaye syāt | saṃvinniṣṭhā hi asau |
nanu prakāśarūpatvamasti smṛtyadhyavasāyasya svasaṃvedane svākāre ca, tat
kathamasya jaḍatvam | tarhi tataḥ prakāśanāt svātmaniṣṭhāt svākāraniṣṭhācca
yadajāḍyaṃ, tasmin satyapi tato'dhyavasāyādarthasya bāhyasya sthitirvyavasthā
na ghaṭate tasya tasmāt svātmanaḥ svākārācca anyatvāditi sūtrārthaḥ |
nijollekha iti svātmollekha iti sūtravṛttyordvandvasamāsaḥ | nirvikalpakasya
bhrāntatvaṃ na kvacit saṃbhavatīti sūtre yadanuvādamukhena aspaṣṭamuktaṃ,
yacca paramatamadhyavasāyasyaiva sarvatra vyavasthāpakatvam, saca bhramarūpa
eva | tat ko'yaṃ paryanuyogo bhrānterarthavyavasthitiḥ kathamiti | tadubhayamapi
etat vṛttau vidhimukhena sphuṭayati adhyavasāya eva iti | bhrāntyā bhramarūpeṇa
upalakṣito yo viṣayavyavasthāpaka uktaḥ, so'dhyavasāya eva, natu svasaṃvit |
nāpi svasya prakāśamānasya rūpasya saṃvit nirvikalpakarūpā |
(page 243)
tadiyamadhyavasāye eva kṛtapadā bhrāntirūpatā | sa eva ca arthasya
vyavasthāpako bhramarūpeṇa dṛśyavikalpyaikīkārābhimāneneti | atra āha
siddhāntī sa ca iti | caśabdastarhiśabdārthe paramatānupapattimāha | sa tarhi
adhyavasāyo jaḍo vyavatiṣṭhāpayaiṣite bāhye'rthe tasya aprakāśarūpatvāt |
yadi tu tatra prakāśarūpaḥ syāt, yogina iva tatra pūrvasminnarthe
vikalpanīyābhimate sphuṭatayā pūrvaprakāśaḥ syāditi na smṛtitā, nāpi
adhyavasāyatā bhavedanubhavaikarūpatvāt | atha na bāhye'sau prakāśo yena
anubhavarūpatvaṃ, nāpi sarvathaiva aprakāśo yena jaḍaḥ; kintu svātmani
svollekhe ca svākāre prakāśarūpa eva asau | tarhi punarapi arthe bāhye jaḍa eveti
na bāhyārthavyavasthāyā hetuḥ syāt | sā hi saṃvinniṣṭhā bhavati, natu kadācit
jaḍaniṣṭheti | bhramarūpeṇa ca yadabāhyabāhyayorekīkaraṇaṃ, na tena
bāhyasya kiṃcit spṛṣṭaṃ, tatsparśe bhrāntatvāyogāt | nahi rajatajñānena
satyarajatasya śuktervā vyavasthā kāciditi tātparyeṇa vṛttyarthaḥ | evaṃ sūtre
vṛttau ca adhyavasāyamātrasya rūpaṃ dūṣitam, taddvāreṇa tu smṛtyadhya-
vasāyasyeti | atītagrahaṇaṃ ca vṛttau vikalpopalakṣaṇamutprekṣāvikalpasyāpi
pūrvānubhavopajīvanapraveśena vastuto'tītatvādeveti ṭīkāpi adhyavasāya-
mātraniṣṭhaiva | yattu tatra smṛtijñānaṃ hi iti, tadadhyavasāyodāharaṇa-
nyāyena prakṛtasamarthanābhiprāyeṇa ceti, mantavyam | saugatamate'pi
ṭīkākāro bhrāntitattvaṃ darśayan nirvikalpake tāvat na bhrāntitā, nāpi sarvatra
vikalpe iti ghaṭayati saṃvidābhāsamāna iti | svasaṃvidi tanniṣṭhe ca ākāre na
kācana saṃvidavikalpikā, vikalpikā vā bhrāntirupapadyate | yasyā eva hi
(page 244)
saṃvido bādhakapramāṇena viparītaniṣṭhatvamāvedyate, saiva
anavasthitirūpatvāt bhrāntirbhavitumarhati | nanu vastuvṛttena yat viparītaṃ
vedanaṃ, tat bhrāntiḥ, kiṃ bādhakena yasyā vaiparītyaniṣṭhatvamāvedyate
ityanena viśeṣeṇa | āha anyathā iti yadi ayaṃ viśeṣo na āśrīyate ityarthaḥ |
sukhasaṃvedanam iti nīlālambanameva jñānaṃ tadviparītasukhasaṃvedana-
rūpam | saugatadṛśi ityanena viśeṣeṇa paṭaviparītaghaṭasaṃvedanādi avadhīrya
sukhasaṃvedanamapi bhrāntaṃ syāditi uktam | nanu vaiparītyaṃ
taddeśāvaṣṭambhakṛtaṃ vāstavaṃ gṛhyate | naca anīladeśarūpāvaṣṭambhena
sukhādīnāṃ vedanam, apitu saṃvidrūpāvaṣṭambhena | tata eva hi caittā ete
sukhādaya ucyante | ekacandradeśāvaṣṭambhastu dvicandrasyeti
vastutastadviparīto'sau nirvikalpakenāpi gṛhīta iti dvicandre nirvikalpakaṃ kasmāt
na bhrāntam | tathāpihi tannivṛttaye eva pratyakṣalakṣaṇe'dhikaṃ bhrāntapadaṃ
prākṣepi | kāmaṃ rajatabhrame pūrvaṃ śuktiranyadeśāvaṣṭambhena
prakāśate iti aviparītaiva nirvikalpake bhātīti tatsaṃvedanamavikalpakam-
abhrāntam | rajatādhyavasāyastu rajate śuktideśāvaṣṭambhena bhavan vastuto
viparīto bhavatīti bhramatvaṃ tatra adhyavasāyasyaiva, natu niyamo'yamupapadyate
adhyavasāyasyaiva bhramarūpateti | etadāśaṅkamāna āha athāpi iti |
rūpagrahaṇaṃ tādātmyena ayamavaṣṭambhaḥ, natu ādhāratayā vyatirekeṇeti
darśayati | tat iti tathāpītyarthaḥ | dvicandrasya pratīyamānasya
kathamekamṛgāṅkatādātmyaṃ syāt | dvicandra eva tasya svarūpam | tadeva
pravṛttiprāptyābhimukhyena diśyate iti deśaḥ, na anyaḥ | apivā ityanena
ādhārasya vyatiriktasya deśatā tāvat na upapannā niḥsaṃbandhatvāt
sarvadharmāṇām | tadayaṃ prauḍhavāditayā abhyupagamyavāda iti dyotayati |
āloke
(page 245)
ghaṭo bhātīti ghaṭapratibhāsasya asti anyadeśāvaṣṭambhaḥ | nanu na asya
bādhakena anyadeśatā āvedyate | sa hi tadrūpasahiṣṇureva ālokaḥ
ādhārādheyabhāvasya nirbhāsamānasya abādhitatvāt | nanu ekacandra-
deśāvaṣṭambhasahiṣṇurdvicandra ādhārasya tu apratibhātatvāt | tarhi
adhikaraṇadeśasya anyasya avaṣṭambhāt bhrāntateti tyaktaṃ, tādātmyena ca
avabhāsanaṃ nāsti,-iti kathaṃ bhrāntitvam , natu asanneva dvicandro bhāti |
maivam | bhāsamānataiva hi sattā | tadasacca khyāti ceti vyāhatam | anyarūpatayā
tu ghaṭādau satyābhimate'pi asattvamiti tadvedanamapi bhrāntiḥ syāt | tadetadāha
naca asatkhyātiḥ ityādinā | nanu na bhāsamānatvaṃ sattvam, apitu
arthakriyākāritvaṃ; tacca dvicandre nāsti,-iti paramatamāśaṅkya etadasiddhamiti
darśayati arthakriyākāritvamapi iti | asataḥ iti asattvena tathābhimatasyetyarthaḥ
| bālasya taimirikasya āhlādaḥ, vivivekina udvegaḥ | nanu yo'nyaireko dṛśyate,
so'nena dvitvāliṅgitaḥ | naca asāveko dvitvāliṅgitatvena arthakriyākārī | ka
evamāha | tathaiva hi asāvarthakriyāṃ karoti | yathāpratibhāsaṃ hi sā | tena
pratibhāsanaṃ cedasti, tat tadanusāriṇyā arthakriyayā api bhāvyam | sāpica
pratibhāsādeva satī anyathā anavasthānāditi pratibhāsa eva sattā,-iti hṛdi
gṛhītvā upasaṃharati svātmani iti | pratibhāsamāne rūpe yadi asat syāt,
pratibhāsamānataiva kathaṃ syāt | etadeva draḍhayati tathāhi iti na tasya iti |
pratyuta asya tat samyagjñānam | tathāca bhiṣagasmai timiraṃ cikitsiṣurāha bhoḥ
kiṃ satyameva dvicandraṃ paśyasīti | so'pi tathaiva prativakti-satyaṃ paśyāmīti
| atra dṛṣṭāntamāha nahi iti |
(page 246)
indrajālaṃ mantratantrauṣadhādi vidyate yasya | asatyatvena iti abāhyatayetyarthaḥ
| na iti | so'pi cet bhrānto bhavet, bāhyābhimukhaḥ pravarteta | naca evam | ata eva
vyapadiśati-nāhaṃ bhrāmyāmi, lokaṃ tu bhramayāmīti | nanu evaṃ sarvatra
astamitaiva bhrāntikathā | netyāha tataśca iti yata evaṃ, tata idaṃ
prameyāntaraṃ labdhamityarthaḥ | kiṃ tat | āha asata iti anantarbahīrūpasya
dvicandrasya prakāśamānasyaiva sattvena iti bahīrūpeṇa jñānākārasya vā
arthatvena anātmatvena yā pratītiḥ, sa bhrama iti | yadivā castorarthe | tatastu
dvicandrapratibhāsānantaraṃ pratītiriti adhyavasāyarūpā | atra pakṣe tataśca
ityasya anyavyākhyāyāṃ naca ityādinā tasyāḥ pratīterbalādeva adhyavasāya-
rūpatvamāpatatīti nirūpyate | tathāca nyāyaprasaktarūpāntara-samuccayārthaś-
cakāraḥ | dvitīyavyākhyāyāṃ pratītiradhyavasāyarūpā bhrāntetyatra hetu-
granthaḥ naca ityādi | co hyarthe | yat prathamānaṃ prakāśamānaṃ, tat vastu | tat
niyatākāraṃ yathaiva prakāśate; tathaiva tat, anyathābhūtaṃ tat na bhavati |
tatastasya yā pratītiravikalpā prakāśarūpā, sā sarvathaiva anyathātvaṃ
viparītavedanarūpatvaṃ na sahate ityato hetoḥ pratītyantaraṃ nirvikalpakapratīti-
vyatiriktam | tadapi na sarvam, apitu viparītaṃ yena adhyavasīyate | naca asya
svagrāhye vaiparītyam | ataḥ prathamāne nirvikalpakaviṣaye rūpe tat vaiparītyaṃ
yena adhyavasīyate, tadeva adhyavasāyarūpaṃ sarvatra bhramajñāne bhrāntamiti
yuktam | nanu nirvikalpakāntarameva tathā astu | netyāha tacca iti | avikalpakatvam-
etadeva-yat prathamātrarūpatvam | saṃyojanaviyojanādivyāpārastu vikalpanam |
tadāha vikalpātmanastu iti bhrāntitvaṃ yuktamiti saṃbandhaḥ | tasya hi
prathamānarūpapātitvamasti |
(page 247)
tadāha dṛśya iti | kiṃ sarvatra bhrāntatvam | netyāha viparīta iti | śuktau
dṛśyāyāṃ taddṛśyaviparītena rajatena adhyavasāya aikyaṃ yadā karoti, tadā
bhrāntatvam | nīle tu dṛśye nīlenaiva vikalpyena aikye kā bhrāntatā | anye tu
vyācakṣate dṛśye spaṣṭe vikalpyena aspaṣṭena yadaikyam, tadadhyavasyan sarvo
vikalpo bhrāntaḥ, vastumūlatvena tu prāpakatvāt na bhrāntitayā vyavahriyate
nīlasyaiva prāpyatvādarthakriyākāritvena abhimānāt spaṣṭāspaṣṭatādya-
vāntarānādaraṇāt | yastu dṛśyena aikyaṃ na adhyavasyati, sa vikalpyarūpa-
svaviṣayamātraniṣṭhaḥ sarvathaiva abhrānta iti | etadupasaṃharati ataḥ iti |
dvicandrābhāso nirvikalpo yaḥ, tatra na bhrāntatā yathāprakāśamābhāsasya
sattvāt | ata eva nīle asatyapi nīlaprakāśanaṃ yuktam | nahi tasya prakāśanam-
ātmīyaṃ vapuryena asati tasmin tadiṅgitavat tatprakāśanamapi na syāt; yāvatā
prakāśamānamasya saṃvedanaṃ, tacca astīti asatyapi nīle tatprakāśanaṃ
syāditi bāhyārthaśūnyatā yuktimatī | asati nīlaprakāśane kiṃ tadasti yadbalāt
nīlaprakāśanaṃ prakāśeteti asati nīlaprakāśane na kiṃcidapi prakāśeta, yad-
anyasya prakāśarūpaṃ na dharmaḥ, tat tadasaṃbhave na prakāśate dīpāder-
abhāva iva prabhātmakaḥ prakāśaḥ | tathāca nīlaprakāśasya prakāśanaṃ na
anyadharma iti tadasaṃbhave prakāśanaṃ yat sarvatra, tat na dṛṣṭamiti niyama-
vattvahetunā asya anyadharmatvaṃ vyāpakaṃ sthāpitamiti vyāpakānupalabdhiḥ |
tat vijñānaśūnyatā nītibāhyaiveti bhadraśaṃkaranandanaḥ | tena dvicandra-
nirvikalpakaṃ, tathāvidhavikalpyamātraniṣṭhaśca tadadhyavasāyo na bhrāntiḥ |
nahi atra ubhayatrāpi bādhakaṃ prabhavati | nahi nivṛtte'pi timire evaṃ pratipattiḥ-
na me dvicandraḥ pratibhāta iti |
(page 248)
tatpratibhānādeva hi timiracikitsitādiḥ | yastu dvicandro'yaṃ bāhyaḥ
sarvasādhāraṇa iti adhyavasāyaḥ, sa eva bhrānto bādhakena tathāvedanāt |
nivṛtte tāvat timire evaṃ pratipattiḥ-yo mayā dvicandro bāhyatvena sarva-
sādhāraṇyena adhyavasitaḥ, sa tathā na pratibhātaḥ; pratibhātastu abāhya eva
asādhāraṇastimirādikāraṇāntarotthāpitastadasādhāraṇapṛṣṭha eva tu
abhyamaṃsi-bāhyo'yaṃ sarvasādhāraṇa iti | naca asau tatheti | yad bādhakena
netinā unmūlyate saṃvedanena, tat bhrāntatayā vyavahāryaṃ
svasaṃvedanāṃśa iva | tathāca dvicandrapratibhāsadvicandrādhyavasāyāviti
kāraṇānupalabdhiḥ | bhrāntatāvyavahārasya niyamavataḥ kāraṇavattvād-
anyakāraṇāsaṃbhavācca neti unmūlyamānataiva kāraṇaṃ, tadiha na
upalabhyate iti | yadāha bhaṭṭaḥ
asatyasyābahirbhāvo bādhaḥ sattvamato dvidhā |
iti | tathā vikalpyasyāpi anarthatā na bhavati bhrāntatvābhāvāt | yato bādhakena
tatra na kiṃcit kriyate, dṛśyavikalpyābhedādhyavasāya eva tu unmūlyate iti
prakramya āha
ābhāsabhede tvarthaḥ kastatrābhedo bhramo vapuḥ |
iti | nanu evaṃ dvicandranirvikalpakapratyayabhrāntatābhidhāne timirāśu-
bhramaṇetyādāvāryasya ko'bhiprāya ityāha bāhyatāvasāyo'pica iti |
timireṇa ayamasādhāraṇa ābhāsa utthāpyate-yato na vetti, tato
bāhyatādhyavasāyaḥ | etaduktaṃ bhavati-ābhāsa uttiṣṭhan prācuryeṇa
bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva
vol M00020 · chunkL-memory-error-sankaranandana · lines via source.start/end
**The self-luminous seeing: how the yogin knows another's mind**
We have said the cognition is self-cognition, and the self is self-luminous. But this seems to close
the door on a striking fact — the yogin's knowledge of another's mind. If the self is not an object,
how can the yogin perceive another's cognition with perfect clarity? And if the cognition is
self-luminous only in its own stream, could it not, after all, be manifested by some other cognition?
The answer to the first is that the yogin's knowledge of another is a *perception*, not an inference.
It is the yogipratyakṣa. By the discipline of the yogin — the holding, the meditating, the samādhi —
one comes, in the union with the other, to meditate the non-difference of the self from the other. And
that meditation, following the truth of the thing (for in truth there is unity, and the conceit of
difference is māyā-made), makes the other's cognition shine forth directly, clearly, as a thing seen —
not inferred, not concluded. As the yoga-sūtra says, the knowledge of another's cognition comes by the
saṃyama. The other's passions, too, are manifested in this seeing; but in their very experience the
yogin and the other are one, so the experience shines as self-luminous, not as an object spread before
a detached observer.
And this is the point that matters. The other's cognition, thus seen, is a direct seeing
(sākṣātkāra) — not a conclusion about another stream. And the self that sees, and the self that is
seen, are, in that act, one. So the "being-manifested-by-another" — the picture of one cognition
standing as an object before another — has no place even here. The other knower too is not manifested
by another; he is self-luminous, and in the yogin's perception the two are one.
Now the second objection: "the cognition is self-luminous in its own stream, but could it not, with
respect to another knower, be manifested by another cognition? After all, the same woman gives pleasure
to her lover and pain to her rival — the same thing, different effects, no contradiction." Abhinavagupta
answers with the unity of the knower: "he experienced, I have experienced." The self-cognition rests in
the one knower. The "he" and the "I" are not two streams that might objectify each other; they are the
one self, which remembers its own experience. The cognition is not a thing to be passed from one stream
to another as an object; it is the one self-luminous awareness, aware of itself, and of nothing
else as an object.
So the dṛk — the seeing — is self-manifest alone. It is never the object of another cognition, because
it is the very light in which all cognitions shine, and it is one. The yogin's perception of another is
not the exception that breaks this; it is its confirmation — for in that perception, the two are one,
and the other's cognition is the yogin's own self-luminous awareness. And the Buddhist's picture of
separate streams, each objectifying the other, is refuted. The seeing is self-luminous; the self is
one; and this self-luminous, one seeing is the self — and the Lord.
---