chunkL-memory-error-sankaranandana

IPVV · M00020
svātantryāmukta------------| (1 | 5 | 16) iti bhāvisūtrāśayena vakṣyate iti uktam | nanu yadi sākṣādātmā na prakāśate parakīyaḥ, kathaṃ paracittajñānaṃ sphuṭābhaṃ (page 227) bhavet parātmano'pratyakṣatvādanumānena sphuṭābhasvarūpāvedanācceti | āha sarvathā iti | yogipratyakṣaṃ hi idaṃ, na punaranumānam | tathāhi tasmādbhūtamabhūtaṃ vā---------| iti pratyayasya paracittajñānaṃ saṃyamāt | (yo. sū. 3 | 20) iti nyāyena dhāraṇādhyānasamādhibalāt paracittena saha abhedaṃ yadā bhāvayati, tadā vastvanusāreṇa sā bhāvanā, tathā vastuta aikyāt māyākṛtatvāt bhedābhimānasya sphuṭābhaṃ paracittaṃ prakāśate, natu anumīyate tadā paracittamiti | nanu anumānena mā bhūt sākṣātprakāśa ātmanaḥ, pratyakṣeṇa tu svalakṣaṇameva prakāśyate, tacca parātmani bhavatyeva yogipratyakṣaṃ paracittajñānādeḥ prasiddhatvāditi syāt paraprakāśyatvamātmana iti śaṅkāṃ vyapohitumāśayapadam | etaduktaṃ bhavati-tatra yogipratyakṣeṇa rāgādayaścaittāḥ prakāśyante | tatsaṃvedanena saha yogina aikyāpatteḥ saṃvedanaṃ svaprakāśameva bhāti, natu prakāśyatvena | evakāraḥ samāsānantaraṃ prayukto natu mātṛprakāśo'tra abhedabhāvanāsādhyastasya sadāprakāśatvāditi vadan parāśayasyaiva iti pūrvapadārthe svārthaṃ niveśayati rājapuruṣa eva ayamiti yathā, tathā svasthānagato'pi evamāha sākṣātkāra eva ayaṃ parāśayasya, natu anumānamadhyavasāyamātrarūpamiti sphuṭābhasya na sarvathā anumeyatvaṃ kathañciditi | evaṃ parapramāturapi prakāśyatvaṃ nāstīti samarthitam | bauddhasya tu parapramātṛsiddhiḥ saṃtānāntarasiddhividhvaṃsanaṃ vāsanāprabodhasūtre kurvatā ṭīkākāreṇa vitatya vicārayiṣyate iti viratamiha | evaṃ prasaṅgāt siddhāntinā svadarśane pramātṛvṛttānto vicārito (page 228) madhyagranthena amunā ata eva na yasya ityādinā natu tadanumānam ityantena | adhunā dṛk svābhāsaiva iti prakṛtameva prameyaṃ nirvāhayati bhaṅgyantareṇa | tathāhi kaścit brūyāt-jñānaṃ svaprakāśaṃ svasaṃtāne, parasaṃtāne tu pramātrantarāpekṣayā jñānāntaraprakāśyamapi bhaviṣyati viṣayabhedena viruddhadharmādhyāsasya akiñcitkaratvāt, saiva hi pramadā dayitasya sukhaṃ sapatnyāśca duḥkhaṃ janayati; naca virodhaḥ kaściditi | taṃ prati ucyate ekapramātṛniṣṭhatvenāpica iti | ayamanvabhūt, ahamanvabhūvamiti smṛtidvayaṃ vilakṣaṇaṃ bhāsate | tatra svānubhavaniṣṭhāyāṃ smṛtāvanubhavasya yadātmarūpatvamātmaviśrāntatvena ananyāpekṣāmayamasmadarthavimarśanīyam, tat cet na bhāti; paraniṣṭhānubha- vanirbhāsanāt ko'sya viśeṣaḥ syāt | atha ayamasmadarthasdanubhavavedanarūpasmaraṇapariniṣṭhitaḥ san vedye'pi anubhave saṃkrāmatīti ucyeta, tarhi parānubhavasmaraṇavedanayoge'pi anvabhūvamityeva pratītiḥ syāt | atha yo'nubhavastadāpi asmadarthaviśrāntiyogya eva bhāti, tatsmṛtyā saṃvedyate iti kā bhāṣā | asmadartho hi prakāśasya ātmaviśrāntirananyāpekṣā, smṛtyā vedyatvaṃ ca anyāpekṣeti virodhaḥ | yadyapi parasaṃtānavartino'pi jñānasya paraprakāśyatvamanucitaṃ, svaprakāśatvameva hi jñānasya anaupādhikaṃ lakṣaṇam, naca tat viṣayābhedādanyathā bhavati, nahi nīlapṛthivyādi anyāpekṣayāpi jalādi saṃpadyate, aupādhikasyaiva rūpasya tajjanakatvāderviparivṛttidarśanāt, anyathā sarvaṃ viparivarteteti bhāvasya svarūpaniyama eva na syāditi anyathābhavanasya yadaupādhikatvaṃ vyāpakaṃ, tadviviruddhānaupādhikatvopalambhādanyathābhavanaṃ svaprakāśatvasya jñānīyasya niṣidhyate | tena jñānasya viruddhameva (page 229) paraprakāśyatvam | anenaiva āśayena hi vakṣyati na jñānasvarūpamanyasaṃvedyaṃ svaprakāśaikarūpatvāt iti | ekagrahaṇena hi anaupādhikatvena tallakṣaṇatayā tādātmyamuktaṃ; tathāpi atra tāvat viṣayabhedaprathanaṃ dhūliprakṣepaṇaprāyaṃ virodhaparihārāya jātyuttaramapi syāt, iha tu tadapi nāstīti atyantapadam | atyantaviruddhatvameva hetunā ghaṭayati nahi iti | tadvedyaḥ iti smṛtivedyaḥ | tadāpi hi iti smṛtitvena yaḥ saṃmataḥ kālaḥ, tatra | tatsthaḥ iti svasaṃtatistha ātmaviśrāntirūpo'hamitiviśrāntiyogyo na bhātaḥ syāt | bhāsatāṃ tarhi tathā | āha svaprakāśe ca iti svaprakāśatvaparaprakāśatvayorvirodha iti hi uktam | anayā ṭīkayā sūtraṃ vṛttiśca bhaṅgyantareṇa vyākhyātam | svābhāsaiva yā dṛk svasaṃtānarūpā, tayā ātmaviśrāntiyogyamahaṃvimarśanīyaṃ yat jñānaṃ; tatra anyavedyatā na upapannā | svasaṃvedanaikarūpā svasaṃtānarūpatayā ātmatābhimānasthānaṃ yā kācit hi jñaptiḥ, sā anyasaṃvidvedyā na bhavatīti | nanu yathā nīlādi kāraṇatvāt saṃvido viṣaya iti ucyate, tathā anubhavo'pi smṛtijñānasya kāraṇamiti viṣayo'stu,-ityāśayena āśaṅkate athāpi anyavedyatā iti | ayaṃ bhāvaḥ-smṛtijñānasya tāvadanubhavajñānaṃ pāraṃparyeṇa kāraṇamiti yadi viṣaya ucyate, rūpajñānasyāpi rasādijñānaṃ samanantaratvena paraṃparayā vā avaśyaṃ kāraṇamiti rūpajñānenāpi aśeṣāṇi rasagandhādijñānāni viṣayīkriyeran | ekajñātṛsamavetapadena bauddhamate kāraṇatvena viśiṣṭaṃ kāṇādamate tu ekārthasamavāyena viśiṣṭaṃ jñānatvamaviśiṣṭamiti sūcitam | tena ekasamavāyijñānatvaviśeṣāditi mantavyam, natu jñānatvāviśeṣamātrāt | evaṃ hi nirmalameva abhidhīyamāne (page 230) sati vāsukijñānādyapi asmadādijñānasya viṣayo bhavediti sarvaḥ sarvajñaḥ syādityādirbhūyān viplavaḥ, yo'gre vakṣyate | nacāpi rūparasādijñānāmanyonyavedakatvaṃ yugapat krameṇa veṣyate, prasajyate tu,- iti sahaiva prathamataḥ prasañjanīyaḥ syāt, natu indriyaniyamābhāvamātram | tena sūtre'pi evaṃ yojanā-rasaviṣayā dṛk svābhāsaiva yathā rūpadṛśā na vedyā, tathā anyā apīti | agre tu rūpadṛgeva rasadṛgiti aviśeṣeṇa yojayiṣyati | nanu rasajñānaṃ yadi prakāśate, tat kiṃ niyamena jñānopādhinā prakāśitavyam | nahi kumbhena prakāśamānena tadupādherviśiṣṭabuddhimat- kṛtatvāderavaśyaṃ prakāśaḥ, tat kathamuktaṃ sūtrādhikaṃ vṛttau anyonyavedane anyonyaviṣayavedanamapi syāt iti yasya vyākhyānāya ṭīkeyam -raso'pi tadupādhiḥ prakāśetetyāśaṅkya āha jñānaprakāśa eva hi iti | na idamupādhimātmānaṃ kumbhavat, apitu tatprakāśarūpaṃ; tataśca rasasya prakāśo rūpaprakāśe prakāśate iti rasasyāpi prakāśanamaṅgīkṛtameva bhavati | tathāṅgīrācca svahetoścakṣurjñānaṃ rasādiviṣayaṃ rasādiprakāśanayogāt jātamiti indriyaniyamo hīyeta | sahi trividhaḥ prasiddhaḥ | indriyabalāt jñānasya kāryasya niyamaḥ-cakṣurjanitaṃ hi jñānaṃ rūpasya eva prakāśa iti | indriyasya ca niyamo yogyatātmā-yena nayanaṃ rūpajñānameva janayati, na anyaditi | indriyāṇāṃ ca niyama iyattā ṣaḍindriyāṇītyādi, tatra prathamaṃ prakāradvayaṃ vyākhyātuṃ tataśca ityādinā tāvatpadena tṛtīyaḥ sūcitaḥ | taṃ ca vyācaṣṭe tadabhāvācca ityādinā | indriyāṇāṃ svabhāve niyamābhāvāt tajjñānānāṃ ca viṣayaniyamābhāvāt cakṣurjñānasya sarvaviṣayābhāsanasāmarthyādane- kendriyakalpanā vyarthā | atra hetuḥ-ekendriyasya tathābhūtaṃ sāmarthyam iti | (page 231) atrāpi hetuḥ-kāryasvabhāvasya ityādi | atrāpi hetuḥ-anyathā ityādi | na cakṣuṣā tāvat rūpajñānaṃ janyate | tena yadi nāma rasajñānaṃ prakāśyate, tāvatā śuddhe rase jñānaṃ prati anupādhibhūte pracikāśayiṣite rasanendriyopayogo bhaviṣyatīti anekendriyakalpanā na vyarthā | atra āha evaṃca iti | co hetau | evaṃ hi ucyamānenaiva hetunā kevalasyāpi rasasya cakṣureva prakāśakaṃ prāptam, kevalaṃ saṃbhavadadṛśyamānamupādhibhūtamapi na prakāśeta piśāca iva; dikkālasamavāyādayastu sarvadaiva upādhibhūtā bhavanti buddhādīnāṃ rūpādaya iveti | tatpratyakṣatāpakṣe'pi na teṣāṃ kevalānāṃ pratyakṣatāprasaṅgaḥ | tena upādhibhūtasya prakāśanaṃ saṃbhavat kevalaprakāśābhāvāt vyāvṛttaṃ kevalaprakāśena vyāpyate iti upādhibhūtaprakāśanasvabhāvena kevalaprakāśanasvabhāvaḥ sādhyate iti svabhāvahetuḥ | nanu upādhibhūtasya rasasya na cakṣurjñānaṃ prakāśaḥ, apitu tatra nirbhāsamānaṃ rasajñānamiti upādhibhūtaprakāśanamasiddho heturityāśaṅkya āha cakṣurjanitā iti | na tasya rasajñānaṃ prakāśastasya svarūpeṇa asattvāt | tat hi tadā bhavet yadi rasanendriyajanitaṃ vartamānaṃ tat syāt | kevalaṃ smṛtāviva atītānubhavo rasajñānamasadeva rūpajñānena prakāśyate iti rūpajñānameva tadānīṃ sabhramajñānasya upādhimatastadupādheśca rasasya prakāśanamiti na asiddho hetuḥ | indriyaniyamābhāve ca andhādyabhāvaprasaṅgaḥ, ekadā ca avalokitaviṣayasya tadviṣayatadanubhavanāśe'pi tatphuṭībhāvaprasaṅgaḥ iti na kiṃcit kasyacit naṣṭaṃ syāditi | evaṃ kramabhājāṃ jñānānāmanyonyavedakatve doṣa uktaḥ | idānīṃ vartamānānāṃ yaugapadyena jñānānāmanyonyavedakatve doṣamāha sākāravāde ca (page 232) iti | naṭamallanartakīprekṣādau nartakīṃ vayaṃ paśyāma ityasyāṃ pratipattau yāvanta ekaikavyatiriktāḥ sāmājikāḥ, tāvanti darśanāni pratyekaṃ vedyāni | tāni satyapi bāhye ākāravanti, tacchāyāyogena asatyeva bāhye tenaiva bāhyena ākāreṇeti ekaikasya anantanartakyavabhāso bhavet | ekanartakyavabhāsaśca saṃvedyate | tasmin viṣaye yat jñānamekaikasya saṃbandhi, tasya vedakāni yāni jñānāntarāṇi, tacca vedakaṃ yeṣāṃ jñānāntarāṇāṃ; teṣāmākāravatāmanyonyavedakarūpāṇāmanekatvādekanartakyābhāse'pi ābhāsānāmanekatvaṃ syāditi saṃgatiḥ | nanu satyaṃ tatra pratyekamanekāvabhāsaḥ, kiṃtu yādṛk deśakālasvarūpata ekasya ābhāsaḥ, tādṛgeva aparasyeti sarvathā tādṛgrūpyapraveśamayāt samānābhihārarūpāt sādṛśyādanekatvaṃ na ābhāti | jalajvālāprabhāsaṃmīlane'pi hi upacayo'dhikaḥ syāt | iha tu sarvathā tādrūpyāt kathamanekatvaṃ bhāsatāmiti parāśaṅkāṃ nivārayati yatra iti | ekasya sāmājikasya yadā cakṣuṣi kamalādoṣastatastasya mṛgamadānukārikeralalāsikāvadanabimbamapi kīrakāminīvadanamiva kanakagauramābhāsate, tadā tadābhāsasya pratyekaṃ vedyatvādanyābhāsānāṃ ca kāmalināpi vedyatvāt sarvasya śyāmalapītalarūpo milito'vabhāsaḥ syāt | nanu kva evaṃ vyāmiśrāvabhāso dṛṣṭaḥ iti | āha yathā iti | ekatra cakṣuṣi rekhātimiraduṣṭe, cakṣurantare ca vimale cañcalācañcalaghaṭasaṃvittirbhavati | evamekasaṃtatau krameṇa naṭādiprekṣāyāṃ ca yaugapadyena jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ doṣamāpādayediti uktam | adhunā tu idamāha nacāpi ityādinā prasajyante tu ityantena-iha na dikparīkṣāyāṃ tāvadabādhitamasti jñānametairdṛśyamānaṃ paśyāmīti | pratyekaṃ ca tatra ekasaṃtatipatitatā | nacāpi yugadbhāvināṃ kāryakāraṇabhāvaḥ | (page 233) tathāpi ca dṛṣṭa eva vedyavedakabhāva iti sarvapramātṛgatānāṃ jñānānāmaniyamena vedyavedakatve mahān viplava iti | nanu saṃskārajatvamatra niyāmakaṃ bhaviṣyati, tat sarvo'yamukto doṣaḥ pratisamāhita ityāśayena āha athāpi iti | svabhāvaniyamāt iti saṃskārajatvābhāvakṛtāt | svabhāvavaicitryāt iti saṃskārajatvakṛtāditi vyatirekānvayadvāreṇa apaunaruktyam | yadi vā pūrveṇa kāryasya jñānasya svabhāvabheda uktaḥ, dvitīyena tu tatkāraṇasya saṃskārasyeti | paro yathā ekaprahāreṇa doṣān parijihīrṣati, tathā siddhāntavādī paraprakāśaṃ jñānamityasya pakṣasya mūlata eva utthāpanaṃ na bhavatīti darśayati uktaṃ hi tāvat iti dṛk svābhāsaiva ityatra | vastūnāṃ nijaṃ lakṣaṇamanaupādhikaṃ viparivartate iti āśayaḥ | saṃskārajatvena tarhi kiṃ kṛtamiti cet, āha tatrāpi iti svaprakāśaikarūpatvena anyathābhavati api bhinnātmano'nubhavādanyarūpa- syāpi smaraṇasya sādṛśyaṃ viṣayacchāyākṛtaṃ syāt nāma | anantasaṃskārajatve'pi pūrvakaṃ jñānamābhāsyate tena | evaṃ hi sati dvayaṃ saṃbhāvyate-anubhavagatasya grāhyāṃśasya prakāśo grāhakāṃśasya vā prākkalpaṃ nirākaroti grāhyasya sphuṭābhāsasya anubhavasaṃcetane, natu smṛtāviti | anena yogijñāne grāhakātmani yathā parasaṃvedanaṃ pṛthageva grāhyapakṣanikṣiptaṃ prakāśate, na evaṃ smṛtijñāne svānubhavaḥ | ghaṭa eva hi atra asphuṭatayā grāhyabhūmikādhiśāyīti | anena dvitīyaṃ prakāramapākaroti | saṃskāreṇa tarhi kimapakṛtam | āha sādṛśyamātram iti | mātragrahaṇamatiriktaprakāśyatvanirāsāya | yat kila naṣṭaṃ, na tat saṃskāraje vastvantare āveśaṃ saṃbandhameti pūrvasaṃniveśa iva saṃniveśāntare | naṣṭaśca anubhava iti svasaṃskāraje'pi (page 234) smaraṇe viṣayatayā na saṃbandhameti | saṃbandhagamananibandhanaṃ hi saṃnidhānam | asaṃnihitasaṃbandho rāmo'smākaṃ rājā,-iti rājanvadviśvamadyeti aniyamaḥ | tadviruddhatvaṃ ca naṣṭatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | nanu anubhavena smaraṇamekaviṣayaṃ kathaṃ syāditi ayaṃ yatno vartate | tatra anubhave smṛtyā anābhāsyamāne'pi sādṛśyaṃ tāvat saṃskārajatvāt siddham | tacca viṣayadvāreṇeti ekaviṣayatvamapi sādṛśyādupacariṣyate iti siddho vyavahāraḥ smaraṇādabhilāṣeṇa---------| itītyāśaṅkya āha vastusthityaiva iti | yat vastu sthitaṃ prarūḍhaṃ bhavati, tadavaśyaṃ saṃskāramādhatte | prarohajo hi saṃskāralakṣaṇo viśeṣaḥ, keṣāṃcittu praroha eva paṭīyastvaṃ saṃskāro viśeṣaḥ | yatprajñālaṃkāraḥ praroho'syāḥ saṃvidaḥ paṭīyastvaṃ eva saṃskāro vācyaḥ | iti | yatra ca saṃskāra ādhīyate, tatra sādṛśyamiti ubhayaṃ bhūrjasaṃniveśaśaragamanādau dṛṣṭam | iha ca pūrvajñānaṃ sthitamabhūt | tadavaśyaṃ saṃskārasādṛśyābhyāṃ bhāvyamiti kalpyate, natu sādṛśyaṃ jñātuṃ śakyam | dvayavedī hi kvāpi akrameṇaiva saṃniveśadvayaṃ gogavayayoriva, kvacit krameṇa bhūrja iva parāpararūpaṃ paśyan tṛtīyastatsādṛśyamaveyāt, natu iha tṛtīyo'sti | sthiramātmānamabhyupayatāpi vaiśeṣikeṇa duḥsamarthamekaviṣayatvam | smṛtyanubhavayorhi na grāhakaṃ tṛtīyaṃ jñānamasti yat tayoḥ sādṛśyamavagatya ekaviṣayatāmadhyavasyedupa- caret vā | na anubhavasmaraṇayoḥ sādṛśyaṃ vedyaṃ tṛtīyānupalabdheriti kāraṇānupalabdhiḥ | nanu sādṛśyādeva niśceyamidametatsaṃskārajamiti | tatra yadi sādṛśyaṃ na vedyaṃ, tarhi saṃskārajatvamapi kathaṃkāraṃ niśceyam | nahi sarvaṃ vastu saṃskāraṃ (page 235) karoti bhūtalādapasārite laghuni tṛṇaprāye tadasaṃbhavāt | satyamidamevam, kintu abhyupagamyavādamātrametaditi siddhāntī pratyuta avajñāmatra darśayati | yadi nāma itinipātasahitena syāt ityanena tadavagatiḥ iti sādṛśyasya avagatiḥ ityanena tadgatiḥ iti sūtrāṃśasya vyākhyāntaraṃ kṛtam | upacāraśca na vastuvyavasthākārī ekasya jñānasya goviṣayatve'nyasya vāhīkaviṣayatve sādṛśyādekaviṣayatāyāmupacaritāyāmapi vāstavaikaviṣayasaṃvedanādhīna- vyavahārānirvāhāt | tataśca upacārastāvadakiṃcitkaro'tra, tādṛgapica na upapadyate iti parapakṣasya sarvathā daurbalyamiti apiśabdaḥ sūtrārthaṃ prakṛte prameye yojayati upasaṃhāradvāreṇa tadevam iti | saṃskārajatve'pi iti kathaṃcidabhyupagate'pīti apiśabdaḥ || 2 || athātadviṣayatve'pi smṛtestadavasāyataḥ | dṛṣṭālambanatā bhrāntyā tadetadasamañjasam || 3 || nanu yadi smṛtyanubhavayorekaviṣayatvaṃ pāramārthikaṃ bhavet, tat tatsamarthanāyāṃ prayasyeta api; natu tathā | tathāhi-yastāvadatītaḥ pitā smaraṇe bhāti, sa tadā naṣṭaḥ kathaṃ smaraṇe bhāyāt | yathā sa nirdagdhaḥ pitā na hasati, na kaṇḍūyati, tathā bhātyapi neti niścayaḥ | naca asya vartamānātītakāladvayayogaḥ piturvirodhāt | abhyupagame ca sarvato vyāvṛttaṃ rajataṃ kathamanyatrāpi anekaṃ syāt | bhramaśca saḥ | naca asāvasphuṭaḥ smārtaḥ pitrābhāso deśakālasvarūpāniyatastadviparītena ānubhavikena ābhāsena ekatāmupagantumutsaheta | tena anirbhāsamāne eva tasmin viṣaye'bhimānamātrarūpāt tadadhyavasāyāt tadavabhāsiketi smṛtirdṛṣṭaviṣayā ucyate bhramavaśāditi kārikāpādatrayārthaḥ saṃkṣepavyākhyayā (page 236) avatārito bhramaḥ ityantena | tathāhi bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ smṛtidiśaiva arthadharmatāṃ prakāśamānatāyā nyaṣedhīt artho na bhāsate bhrāntismṛtyorayogāt buddhikālatvam, naca ekatā deśādibhedāt tattve vā nijadeśādivedanam | iti | tadetadasamañjasam iti saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe ityapi ityādinā | smṛtirasadeva asatkhyātipakṣe ālambate, vāsanopakalpitaṃ vā jñānākāramātmākhyātipakṣe ābhāsayati prakāśayati; natu prācyamanubhavaṃ tadviṣayaṃ vā ubhayasyāpi smṛtikāle nāstitvāt, tat kevalamabhimānasāratvena adhyavasyati tadanubhavakālāvalambanena adhyavasāyasya svarūpaṃ darśayati so'nubhūtaḥ iti | sa iti anubhavakālasparśaḥ | anubhūta iti anubhavasya arthasya ca adhyavasāyaḥ | asato'pi ātmano nirbhāsamānasya tena anubhūtena adhyavasīyamānena abhedānadhyavasāyamayādabhedādhyavasāyāt bhramādanubhūtālambanatvaṃ smṛterna vivekinaḥ pratiyanti | aso'san ātmākāro vā viṣayo yasyāḥ, sa ca anubhavo'rthaśca na viṣayo yasyā iti sūtrārthaḥ | bhrāntyā iti bhramarupatvenetyarthaḥ | asamañjasam iti vṛttau vyākhyātaṃ netisamastavākyārthaniṣedhena | cakāreṇa āśaṅkādyotakena atha iti vyākhyātam | anantara ityādinā ṭīkākāro'nantarasūtre etasminnarthe hetutvena vākyavṛttopanatena yojye iti darśayati | nanu ghaṭe jalamitivat na iyaṃ śuktau rajatamiti matiḥ, tat kathamuktaṃ śuktau iti vṛttāvityāśaṅya āha śuktideśa iti | taṃ deśamavaṣṭamya ālambanīkṛtya tadabhimukhatayā yataḥ pravartate, tatastadādhāratvamuktam | bādhakodayasamaṃ pramātrantarasaṃvedanaṃ ca apekṣya viparīta iti nāstyeva iti ākāra iti vacanaiḥ vita- (page 237) thāsadātmākhyātayastistro'pi sūcitāḥ | iha atra avajñāṃ darśayituṃ bhrāntistāvadiyaṃ smṛtiranyabhrāntyavailakṣaṇyāditi sādhyam | viparītakhyātimeva bhrāntimagre saugatadṛśi samarthayiṣyate bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 3 | 5) iti sūtre | vaiparītyaṃ ca pravṛttiprāptiviṣayamapekṣya prepsitādhyavasitamartha- kriyā kāritvaṃ saṃbhavadvastubhāvaṃ ca apekṣyeti śukteranyadeśācca rajatāt iti uktam | rajatavikalpa ityanena dṛṣṭāntaṃ vṛttau pūrayan atrāpi iti dārṣṭāntikaṃ smaraṇavikalpaṃ samīkaroti | tataḥ iti vitathādikhyātirūpatvāt || 3 || smṛtitaiva kathaṃ tāvadbhrānteścārthasthitiḥ katham | pūrvānubhavasaṃskārāpekṣā ca kimitīṣyate || 4 || etat pūrvoktaṃ nirākaroti kathaṃ sarvatomukhaṃ samastoktavastudūṣaṇa- dvāreṇa | tathāhi anyatra kiṃcit nirākriyate-yathā śrotragrāhyo varṇātmā nityaḥ śabdaḥ samayāpekṣī vācaka ityatra nityatvameva nirākriyate, na anyat; tadaṃśadūṣaṇena tu vākyārtho'yaṃ dūṣito bhavet | iha tu smṛtiḥ saṃskārajā bhrāntyā pūrvānubhūtārthavyavasthāpiketi pratipadārthaṃ taddvāreṇa ca vākyārtha iti sarvametat nirākriyate | yaḥ svarūpaviśeṣa iha vicāracitre bhittitvena avalambyate, sa eva na upapadyate iti tāvacchabdārthaḥ | pūrvasūtrārthaṃ ṭikākāro dūṣaṇāpādanāyāmanuvadati yadyasadeva iti tataḥ smṛtitvaṃ nāma mukhyaṃ rūpaṃ na yuktamiti saṃbandhaḥ | tacchabdena pūrvaślokoktaḥ iha anūdito'rthaḥ parāmṛṣṭaḥ | anubhūtasya anubhavaprakāśitasya viṣayasya asaṃpramoṣaḥ kaṃcitkālaṃ madhye muṣitasyeva na pūrṇaḥ pramoṣo'pahāraḥ punaḥprakāśanena lābhāditi smṛtermukhyaṃ rūpam, yena jñānāntarebhyo'syā viśeṣaḥ | tadeva pūrvasūtrārthena unmūlyate | (page 238) anubhavo na prakāśate iti tadviṣayo'pi naiva prakāśate, apitu samyak prakarṣeṇa muṣita eva asau jāta iti hi pūrvasūtrārthaḥ | anubhavānābhāsanāt ityanena pūrvānubhavāprakāśāt iti vṛttirvyākhyātā tadviṣaya ityādinā tadviṣayasaṃpramoṣe iti anubhūtaviṣaya ityādinā adhyavasāyamātrāt iti viśeṣavyapadeśa ityādinā smṛtitvaṃ na yuktam iti, mukhyapadena sautraṃ tāvatpadam | anyathā iti vastuviṣayatvena | nanu anumānaṃ bhrāntirvyavasthāpayati ca vastu, tadvat smṛtirapi sukhasādhanatvādi vyavasthāpayiṣyatītyāśaṅya āha anumānasya iti | bhavatu tāvat bhavanmate'numānaṃ bhrāntiḥ | yathoktaṃ bhavadbhiḥ atasmiṃstadgrahāt------------| iti, kintu punarapi uktaṃ bhavadbhireva ---------bhrāntirapi saṃbandhataḥ pramā | iti, yo hi bhāvo yathābhūtaḥ sa tādṛgliṅgacetasaḥ | hetustajjā tathābhūte tasmādvastuni liṅgadhīḥ || liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāraṃparyeṇa vastuni | pratibandhāttadābhāsaśūnyayorapyavañcanam || iti | evaṃ yat pāraṃparyaṃ, tadiha smaraṇe yadi bhavedatītavṛṣṭyanumānavadapūrvaniścayarūpameva idaṃ pūrvānubhavaviṣa- yamanubhūtavastuviṣayaṃ vā | pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt | vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3 | 1 | 19, 22, 25) (page 239) ityādihetorbālakalpitasmṛtivilakṣaṇena pūrvajanmānubhavatadviṣayānumānena sadṛśaṃ sa ghaṭa iti jñānaṃ syāditi pūrvaprakāśanātmakaniścaya- pratyujjīvanaparamārthasya smṛtitvasya hāniḥ | tasmādanumāne astu pāraṃparyam, iha tu asiddham | tadiha anumānabhrānteḥ smaraṇabhramasya viśeṣaḥ,-iti kathamarthaṃ vyavasthāpayedasau | dṛṣṭaṃ smṛterarthavyavasthāpakatvaṃ sarvatra vyavahāre svagṛhagamanārdhakṛta- samāpanādau | evamiha bhrānterapi arthapratibandhena bhaviṣyati vyavasthā | satu smṛtau nāstīti kathamarthaṃ vyavasthāpayediti uktaṃ na kācana bhrāntirartha- vyavasthāpikā | tat kathaṃ smṛtirapi tathā bhavediti tu anantarasūtre vakṣyate iti na punaruktatā | nanu vikalparūpā smṛtiḥ, vikalpaśca sarvo bhrānta iti tayāpi tathā avaśyaṃ bhāvyamityāha nacāpi iti | bahuvacanena idamāha-na autsargikaṃ sarvasya vikalpasya bhrāntatvaṃ yena smṛterapi kunṛpapravartitamaṇḍaladaṇḍa- nyāyena āyātaṃ tat syāt | yāvatā vakṣyate etat dvicandre'pi tadavasāyo na bhrānto'pitu bāhyatāvasāya eva iti anantarasūtre | yato yadeva viparītārtha- vedanaṃ, tadeva bhrāntam | naca tathā smṛtiḥ | nahi tayā pūrvaprakāśa- rūpatvamātmani anumānajñānavadaṅgīkriyate yena svapratibhāse anarthe arthādhyavasāyena pravṛtteriti upanataṃ bhrāntitvaṃ bhavet | smṛterhi pūrvānubhava eva pratyujjīvita eva prāṇabhūtaḥ | na asyāmapūrvaṃ kiṃcit prakāśate yena vaiparītyamāśaṅkyate | etadarthameva vṛttau pūrvānubhūta- grahaṇamanumānavikalpanādāviva apūrvaprakāśatānirākaraṇatātparyeṇa prayuktamiti darśayati tadāha itivacasā | iyatā prathamaṃ vyākhyāya dvitīyaṃ kārikārdhaṃ vyācaṣṭe pūrvānubhavasya iti | anyathā tu iti avastuviṣayatve | asyā iti smṛteḥ saṃskārāt janma yat (page 240) kalpitaṃ, tena kiṃ prayojanam | tatsaṃskārāt hi tatsādṛśyaṃ pūrvasaṃniveśena iva aparasya saṃniveśasya, tadāveśo vā tatsaṃsargāvibhāgapratipattikārī caṇpakāmodena iva tailasya | naca smaraṇasya pūrvānubhavena sādṛśyaṃ, pratyuta viparītāviparītaviṣayatayā atyantavailakṣaṇyam | sādṛśyameva ca yatra na asti, tatra āveśaḥ śaṅkanīyo'pi na bhavati | sahi tādātmyamivetyevaṃrūpa- prāṇaḥ | nanu etadeva saṃskārajatvam-yadanubhavajñānāt pāraṃparyeṇa tadutpadyate | tarhi pītajñānamapi samanantarapratyayādupādānakāraṇāt vyavahitāt vā upādānopādānāt nīlajñānādutpadyate | tat tadapi saṃskārajaṃ kiṃ na ucyate | pūrvānubhavena asparśo'sādṛśyamanāveśaśca saptamyā hetutvena nirdiṣṭo vṛttau bhinnayogakṣematve sādhya iti vivṛṇoti tataḥ iti | yogo'labdhalābhaḥ, iha tu tadupalakṣitaṃ prakāśalakṣaṇaṃ svarūpam, kṣemaṃ labdhaparirakṣaṇaṃ, tadupalakṣitastu iha viṣayāṃśaḥ | tadubhayam- anubhavāt bhinnaṃ smṛteḥ prakāśasya apūrvatvāt viṣayasya ca avastutvāditi | nanu vṛttau yaduktaṃ bhrānteḥ saṃskārajatvam iti, tat katham | nahi bhrāntiḥ saṃskārajeti kasyacidupagamaḥ | naca bhrāntimātraṃ sarvaṃ smṛtiriti puro rajatajñānādau smṛtitvānupagamāt | tato bhrānteḥ saṃskārajatvaṃ na vaktavyam, viśeṣya vā vaktavyaṃ smṛtirūpāyāḥ | bhrānteḥ saṃskārajatve ko grahaḥ iti codyadvayaṃ nirasyati tata eva iti | bhranteḥ saṃskārajatvaṃ yaduktaṃ, yacca bhrānteriti kevalamuktam, tat smṛtitvenāpi abhimatasya jñānasya bhrāntitāmātram, natu kaścana viśeṣaleśaḥ | yataḥ sāraṃ nyāyopanataṃ rūpaṃ, tato hetorbhrāntitāmātrasāratvam | kuta ityāha anya iti | nīlaśabdo nīlajñāne, mātraśabdo nirviṣayatvaṃ tasya āha | tadayamarthaḥ- (page 241) anyat jñānaṃ samanantarapratyayarūpamupādānaṃ yasya nīlajñānasya viṣayarahitasya bhrāntātmanaḥ, tatsāratvāt tattulyatvāt nīlasmaraṇasya | tattulyatvaṃ kuta ityāha tata eva iti anubhavāsparśāyātādanubhavabhinnayoga- kṣematvādityarthaḥ | bhrānteḥ saṃskārajatvam iti anye paṭhanti | tatra evaṃ yojanā-iha vṛttau saṃskārajatve ko grahaḥ iti vacanena saṃskārajatvaṃ grahasya abhiniveśasya mithyājñānasya viṣaya iti bhrāntirūpamuktam | tat katham | nahi saṃskārajatvaṃ smṛteḥ | bhrāntirbhānteriti viśeṣya vaktavyam; kathaṃ kevalamuktamiti codyadvayasya uttaram | tata evaca iti | bhānteḥ saṃskārajatvaṃ yaduktaṃ, bhrānteḥ iti ca kevalamiti aviśeṣya yaduktam, tat na ayuktaṃ vyākhyātāt hetoriti | etaduktaṃ bhavati-paramate smṛtirnāma vicāritā | naca asyā bhramāntarebhyo viśeṣaḥ kaścana sthāpayituṃ śakyate yena viśeṣyeta yatsiddhaye saṃskārajatvamaṅgīkriyamāṇamupayogabalena pramāṇasiddhatvād- abhrāntirūpaṃ bhavediti yukta eva ayamuktikrama iti | tena smṛtireva na yadi bhrāntā, naca saṃskārajā, naca arthavyavasthāpiketi smṛtiḥ saṃskārajā bhrāntyā arthavyavasthāpiketi sarvatomukhametat nirākṛtaṃ bhavati || 4 || bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ | tato'jāḍye nijollekhaniṣṭhānārthasthitistataḥ || 5 || nanu pūrvānubhavaḥ, tadviṣayaśca tayā adhyavasīyate iti iyatā sādṛśyam, natu sarvātmanā | sādṛśyasiddhaye ca saṃskārajatvam | pratyakṣavikalpena tu pratyakṣaviṣayo yadyapi adhyavasīyate, tathāpi sa pratyakṣānubhavo na adhyavasīyate iti na asya smṛtitulyatvena saṃskārajatvamucyate | (page 242) evaṃsthite ca tadadhyavasāya eva smṛtestadvyavasthāpakatvam | bhrānti- svabhāvo'pica ayamadhyavasāyo yathāvastu pravṛtta iti na asya smṛtyadhya- vasāyasya kiṃcit duṣyati | sarvatra ca adhyavasāyādeva arthavyavasthā | sa ca bhrānta eveti bhrāntareva sāmānyamadhyavasīyate abhimanyate niścīyate vikalpyate iti śabdamālāprayoge'pi bhavantaṃ pṛcchāmaḥ-kimanena vastu prakāśyate vā na vā | yadi tāvat prakāśyate, bhrāntatvamanupapannam | prakāśanāṃśe prakāśyamānāṃśena bhrāntitvaṃ hi nirākariṣyate vitatya | atha avasāyasya bhrāntitvaṃ samarthayituṃ prakāśanarūpatvaṃ tyajyate, avasāyarūpatā anyaiva kāciducyate; tarhi tasmin vyavasthāpanīye pūrvānubhūte'rthe sa smṛtyadhyavasāyo jaḍaḥ, tadaprakāśanāt nīlajñānam- iva nīlamiva vā pīte iti kathasau tasya vyavasthitaye syāt | saṃvinniṣṭhā hi asau | nanu prakāśarūpatvamasti smṛtyadhyavasāyasya svasaṃvedane svākāre ca, tat kathamasya jaḍatvam | tarhi tataḥ prakāśanāt svātmaniṣṭhāt svākāraniṣṭhācca yadajāḍyaṃ, tasmin satyapi tato'dhyavasāyādarthasya bāhyasya sthitirvyavasthā na ghaṭate tasya tasmāt svātmanaḥ svākārācca anyatvāditi sūtrārthaḥ | nijollekha iti svātmollekha iti sūtravṛttyordvandvasamāsaḥ | nirvikalpakasya bhrāntatvaṃ na kvacit saṃbhavatīti sūtre yadanuvādamukhena aspaṣṭamuktaṃ, yacca paramatamadhyavasāyasyaiva sarvatra vyavasthāpakatvam, saca bhramarūpa eva | tat ko'yaṃ paryanuyogo bhrānterarthavyavasthitiḥ kathamiti | tadubhayamapi etat vṛttau vidhimukhena sphuṭayati adhyavasāya eva iti | bhrāntyā bhramarūpeṇa upalakṣito yo viṣayavyavasthāpaka uktaḥ, so'dhyavasāya eva, natu svasaṃvit | nāpi svasya prakāśamānasya rūpasya saṃvit nirvikalpakarūpā | (page 243) tadiyamadhyavasāye eva kṛtapadā bhrāntirūpatā | sa eva ca arthasya vyavasthāpako bhramarūpeṇa dṛśyavikalpyaikīkārābhimāneneti | atra āha siddhāntī sa ca iti | caśabdastarhiśabdārthe paramatānupapattimāha | sa tarhi adhyavasāyo jaḍo vyavatiṣṭhāpayaiṣite bāhye'rthe tasya aprakāśarūpatvāt | yadi tu tatra prakāśarūpaḥ syāt, yogina iva tatra pūrvasminnarthe vikalpanīyābhimate sphuṭatayā pūrvaprakāśaḥ syāditi na smṛtitā, nāpi adhyavasāyatā bhavedanubhavaikarūpatvāt | atha na bāhye'sau prakāśo yena anubhavarūpatvaṃ, nāpi sarvathaiva aprakāśo yena jaḍaḥ; kintu svātmani svollekhe ca svākāre prakāśarūpa eva asau | tarhi punarapi arthe bāhye jaḍa eveti na bāhyārthavyavasthāyā hetuḥ syāt | sā hi saṃvinniṣṭhā bhavati, natu kadācit jaḍaniṣṭheti | bhramarūpeṇa ca yadabāhyabāhyayorekīkaraṇaṃ, na tena bāhyasya kiṃcit spṛṣṭaṃ, tatsparśe bhrāntatvāyogāt | nahi rajatajñānena satyarajatasya śuktervā vyavasthā kāciditi tātparyeṇa vṛttyarthaḥ | evaṃ sūtre vṛttau ca adhyavasāyamātrasya rūpaṃ dūṣitam, taddvāreṇa tu smṛtyadhya- vasāyasyeti | atītagrahaṇaṃ ca vṛttau vikalpopalakṣaṇamutprekṣāvikalpasyāpi pūrvānubhavopajīvanapraveśena vastuto'tītatvādeveti ṭīkāpi adhyavasāya- mātraniṣṭhaiva | yattu tatra smṛtijñānaṃ hi iti, tadadhyavasāyodāharaṇa- nyāyena prakṛtasamarthanābhiprāyeṇa ceti, mantavyam | saugatamate'pi ṭīkākāro bhrāntitattvaṃ darśayan nirvikalpake tāvat na bhrāntitā, nāpi sarvatra vikalpe iti ghaṭayati saṃvidābhāsamāna iti | svasaṃvidi tanniṣṭhe ca ākāre na kācana saṃvidavikalpikā, vikalpikā vā bhrāntirupapadyate | yasyā eva hi (page 244) saṃvido bādhakapramāṇena viparītaniṣṭhatvamāvedyate, saiva anavasthitirūpatvāt bhrāntirbhavitumarhati | nanu vastuvṛttena yat viparītaṃ vedanaṃ, tat bhrāntiḥ, kiṃ bādhakena yasyā vaiparītyaniṣṭhatvamāvedyate ityanena viśeṣeṇa | āha anyathā iti yadi ayaṃ viśeṣo na āśrīyate ityarthaḥ | sukhasaṃvedanam iti nīlālambanameva jñānaṃ tadviparītasukhasaṃvedana- rūpam | saugatadṛśi ityanena viśeṣeṇa paṭaviparītaghaṭasaṃvedanādi avadhīrya sukhasaṃvedanamapi bhrāntaṃ syāditi uktam | nanu vaiparītyaṃ taddeśāvaṣṭambhakṛtaṃ vāstavaṃ gṛhyate | naca anīladeśarūpāvaṣṭambhena sukhādīnāṃ vedanam, apitu saṃvidrūpāvaṣṭambhena | tata eva hi caittā ete sukhādaya ucyante | ekacandradeśāvaṣṭambhastu dvicandrasyeti vastutastadviparīto'sau nirvikalpakenāpi gṛhīta iti dvicandre nirvikalpakaṃ kasmāt na bhrāntam | tathāpihi tannivṛttaye eva pratyakṣalakṣaṇe'dhikaṃ bhrāntapadaṃ prākṣepi | kāmaṃ rajatabhrame pūrvaṃ śuktiranyadeśāvaṣṭambhena prakāśate iti aviparītaiva nirvikalpake bhātīti tatsaṃvedanamavikalpakam- abhrāntam | rajatādhyavasāyastu rajate śuktideśāvaṣṭambhena bhavan vastuto viparīto bhavatīti bhramatvaṃ tatra adhyavasāyasyaiva, natu niyamo'yamupapadyate adhyavasāyasyaiva bhramarūpateti | etadāśaṅkamāna āha athāpi iti | rūpagrahaṇaṃ tādātmyena ayamavaṣṭambhaḥ, natu ādhāratayā vyatirekeṇeti darśayati | tat iti tathāpītyarthaḥ | dvicandrasya pratīyamānasya kathamekamṛgāṅkatādātmyaṃ syāt | dvicandra eva tasya svarūpam | tadeva pravṛttiprāptyābhimukhyena diśyate iti deśaḥ, na anyaḥ | apivā ityanena ādhārasya vyatiriktasya deśatā tāvat na upapannā niḥsaṃbandhatvāt sarvadharmāṇām | tadayaṃ prauḍhavāditayā abhyupagamyavāda iti dyotayati | āloke (page 245) ghaṭo bhātīti ghaṭapratibhāsasya asti anyadeśāvaṣṭambhaḥ | nanu na asya bādhakena anyadeśatā āvedyate | sa hi tadrūpasahiṣṇureva ālokaḥ ādhārādheyabhāvasya nirbhāsamānasya abādhitatvāt | nanu ekacandra- deśāvaṣṭambhasahiṣṇurdvicandra ādhārasya tu apratibhātatvāt | tarhi adhikaraṇadeśasya anyasya avaṣṭambhāt bhrāntateti tyaktaṃ, tādātmyena ca avabhāsanaṃ nāsti,-iti kathaṃ bhrāntitvam , natu asanneva dvicandro bhāti | maivam | bhāsamānataiva hi sattā | tadasacca khyāti ceti vyāhatam | anyarūpatayā tu ghaṭādau satyābhimate'pi asattvamiti tadvedanamapi bhrāntiḥ syāt | tadetadāha naca asatkhyātiḥ ityādinā | nanu na bhāsamānatvaṃ sattvam, apitu arthakriyākāritvaṃ; tacca dvicandre nāsti,-iti paramatamāśaṅkya etadasiddhamiti darśayati arthakriyākāritvamapi iti | asataḥ iti asattvena tathābhimatasyetyarthaḥ | bālasya taimirikasya āhlādaḥ, vivivekina udvegaḥ | nanu yo'nyaireko dṛśyate, so'nena dvitvāliṅgitaḥ | naca asāveko dvitvāliṅgitatvena arthakriyākārī | ka evamāha | tathaiva hi asāvarthakriyāṃ karoti | yathāpratibhāsaṃ hi sā | tena pratibhāsanaṃ cedasti, tat tadanusāriṇyā arthakriyayā api bhāvyam | sāpica pratibhāsādeva satī anyathā anavasthānāditi pratibhāsa eva sattā,-iti hṛdi gṛhītvā upasaṃharati svātmani iti | pratibhāsamāne rūpe yadi asat syāt, pratibhāsamānataiva kathaṃ syāt | etadeva draḍhayati tathāhi iti na tasya iti | pratyuta asya tat samyagjñānam | tathāca bhiṣagasmai timiraṃ cikitsiṣurāha bhoḥ kiṃ satyameva dvicandraṃ paśyasīti | so'pi tathaiva prativakti-satyaṃ paśyāmīti | atra dṛṣṭāntamāha nahi iti | (page 246) indrajālaṃ mantratantrauṣadhādi vidyate yasya | asatyatvena iti abāhyatayetyarthaḥ | na iti | so'pi cet bhrānto bhavet, bāhyābhimukhaḥ pravarteta | naca evam | ata eva vyapadiśati-nāhaṃ bhrāmyāmi, lokaṃ tu bhramayāmīti | nanu evaṃ sarvatra astamitaiva bhrāntikathā | netyāha tataśca iti yata evaṃ, tata idaṃ prameyāntaraṃ labdhamityarthaḥ | kiṃ tat | āha asata iti anantarbahīrūpasya dvicandrasya prakāśamānasyaiva sattvena iti bahīrūpeṇa jñānākārasya vā arthatvena anātmatvena yā pratītiḥ, sa bhrama iti | yadivā castorarthe | tatastu dvicandrapratibhāsānantaraṃ pratītiriti adhyavasāyarūpā | atra pakṣe tataśca ityasya anyavyākhyāyāṃ naca ityādinā tasyāḥ pratīterbalādeva adhyavasāya- rūpatvamāpatatīti nirūpyate | tathāca nyāyaprasaktarūpāntara-samuccayārthaś- cakāraḥ | dvitīyavyākhyāyāṃ pratītiradhyavasāyarūpā bhrāntetyatra hetu- granthaḥ naca ityādi | co hyarthe | yat prathamānaṃ prakāśamānaṃ, tat vastu | tat niyatākāraṃ yathaiva prakāśate; tathaiva tat, anyathābhūtaṃ tat na bhavati | tatastasya yā pratītiravikalpā prakāśarūpā, sā sarvathaiva anyathātvaṃ viparītavedanarūpatvaṃ na sahate ityato hetoḥ pratītyantaraṃ nirvikalpakapratīti- vyatiriktam | tadapi na sarvam, apitu viparītaṃ yena adhyavasīyate | naca asya svagrāhye vaiparītyam | ataḥ prathamāne nirvikalpakaviṣaye rūpe tat vaiparītyaṃ yena adhyavasīyate, tadeva adhyavasāyarūpaṃ sarvatra bhramajñāne bhrāntamiti yuktam | nanu nirvikalpakāntarameva tathā astu | netyāha tacca iti | avikalpakatvam- etadeva-yat prathamātrarūpatvam | saṃyojanaviyojanādivyāpārastu vikalpanam | tadāha vikalpātmanastu iti bhrāntitvaṃ yuktamiti saṃbandhaḥ | tasya hi prathamānarūpapātitvamasti | (page 247) tadāha dṛśya iti | kiṃ sarvatra bhrāntatvam | netyāha viparīta iti | śuktau dṛśyāyāṃ taddṛśyaviparītena rajatena adhyavasāya aikyaṃ yadā karoti, tadā bhrāntatvam | nīle tu dṛśye nīlenaiva vikalpyena aikye kā bhrāntatā | anye tu vyācakṣate dṛśye spaṣṭe vikalpyena aspaṣṭena yadaikyam, tadadhyavasyan sarvo vikalpo bhrāntaḥ, vastumūlatvena tu prāpakatvāt na bhrāntitayā vyavahriyate nīlasyaiva prāpyatvādarthakriyākāritvena abhimānāt spaṣṭāspaṣṭatādya- vāntarānādaraṇāt | yastu dṛśyena aikyaṃ na adhyavasyati, sa vikalpyarūpa- svaviṣayamātraniṣṭhaḥ sarvathaiva abhrānta iti | etadupasaṃharati ataḥ iti | dvicandrābhāso nirvikalpo yaḥ, tatra na bhrāntatā yathāprakāśamābhāsasya sattvāt | ata eva nīle asatyapi nīlaprakāśanaṃ yuktam | nahi tasya prakāśanam- ātmīyaṃ vapuryena asati tasmin tadiṅgitavat tatprakāśanamapi na syāt; yāvatā prakāśamānamasya saṃvedanaṃ, tacca astīti asatyapi nīle tatprakāśanaṃ syāditi bāhyārthaśūnyatā yuktimatī | asati nīlaprakāśane kiṃ tadasti yadbalāt nīlaprakāśanaṃ prakāśeteti asati nīlaprakāśane na kiṃcidapi prakāśeta, yad- anyasya prakāśarūpaṃ na dharmaḥ, tat tadasaṃbhave na prakāśate dīpāder- abhāva iva prabhātmakaḥ prakāśaḥ | tathāca nīlaprakāśasya prakāśanaṃ na anyadharma iti tadasaṃbhave prakāśanaṃ yat sarvatra, tat na dṛṣṭamiti niyama- vattvahetunā asya anyadharmatvaṃ vyāpakaṃ sthāpitamiti vyāpakānupalabdhiḥ | tat vijñānaśūnyatā nītibāhyaiveti bhadraśaṃkaranandanaḥ | tena dvicandra- nirvikalpakaṃ, tathāvidhavikalpyamātraniṣṭhaśca tadadhyavasāyo na bhrāntiḥ | nahi atra ubhayatrāpi bādhakaṃ prabhavati | nahi nivṛtte'pi timire evaṃ pratipattiḥ- na me dvicandraḥ pratibhāta iti | (page 248) tatpratibhānādeva hi timiracikitsitādiḥ | yastu dvicandro'yaṃ bāhyaḥ sarvasādhāraṇa iti adhyavasāyaḥ, sa eva bhrānto bādhakena tathāvedanāt | nivṛtte tāvat timire evaṃ pratipattiḥ-yo mayā dvicandro bāhyatvena sarva- sādhāraṇyena adhyavasitaḥ, sa tathā na pratibhātaḥ; pratibhātastu abāhya eva asādhāraṇastimirādikāraṇāntarotthāpitastadasādhāraṇapṛṣṭha eva tu abhyamaṃsi-bāhyo'yaṃ sarvasādhāraṇa iti | naca asau tatheti | yad bādhakena netinā unmūlyate saṃvedanena, tat bhrāntatayā vyavahāryaṃ svasaṃvedanāṃśa iva | tathāca dvicandrapratibhāsadvicandrādhyavasāyāviti kāraṇānupalabdhiḥ | bhrāntatāvyavahārasya niyamavataḥ kāraṇavattvād- anyakāraṇāsaṃbhavācca neti unmūlyamānataiva kāraṇaṃ, tadiha na upalabhyate iti | yadāha bhaṭṭaḥ asatyasyābahirbhāvo bādhaḥ sattvamato dvidhā | iti | tathā vikalpyasyāpi anarthatā na bhavati bhrāntatvābhāvāt | yato bādhakena tatra na kiṃcit kriyate, dṛśyavikalpyābhedādhyavasāya eva tu unmūlyate iti prakramya āha ābhāsabhede tvarthaḥ kastatrābhedo bhramo vapuḥ | iti | nanu evaṃ dvicandranirvikalpakapratyayabhrāntatābhidhāne timirāśu- bhramaṇetyādāvāryasya ko'bhiprāya ityāha bāhyatāvasāyo'pica iti | timireṇa ayamasādhāraṇa ābhāsa utthāpyate-yato na vetti, tato bāhyatādhyavasāyaḥ | etaduktaṃ bhavati-ābhāsa uttiṣṭhan prācuryeṇa bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva
vol M00020 · chunkL-memory-error-sankaranandana · lines via source.start/end