chunkK-purvapaksa-siddhanta
IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ pūrvapakṣavimarśo dvitīyaḥ || 2 ||
atha tṛtīyo vimarśaḥ |
icchāśaktisunirbharamamṛtābhamanantabhuvanajananapaṭum |
vande svaśaktilaharībahalitabhairavaparānandam ||
atha asmin pūrvapakṣe'dhikāradvayena siddhānto nirūpyate |
tatra
satyaṃ kintu------------|
ityādinā
---------smṛtyapohanaśaktimān |
ityantena ślokasaptakena paradarśanānupapattiṃ vimṛśatā tat nirākriyate |
yaduktaṃ
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ------------| ( 1 | 2 | 1)
ityādinā pīṭhabandhamuparacayya
saṃskārāt smṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ | ( 1 | 2 | 6)
iti, tat jñānavicāro'yamadhikāraḥ | kriyāsaṃbandhavicārastu dvitīye'dhikāre
bhaviṣyati | tatra ślokābhyāṃ jñānaṃ svasaṃvidrūpamiti smṛtāvanubhavasya
na prakāśastatsaṃskārotthāyāmapi,-iti uktam | ślokābhyāṃ
smṛterbhrāntitvaṃ śaṅkāpūrvakaṃ nirasya tṛtīyena
(page 208)
prasaṅgāt sarvādhyavasāyānāṃ tat nirastam, satyapi saṃskāre paradṛśi
smṛtirayukteti vyavahāralopa iti ekena uktvā svapakṣe tadupapattiḥ ślokena ukteti
tātparyam | tatra pūrvapakṣe sarvātmanā śamayitavye neti prayujyate,
īṣadaṅgīkārye ucyate iti, īṣannirākārye satyaṃ kintu iti | eṣā
prekṣāpūrvakaprayogaśālināṃ śailī | ihaca satyam ityanena bahu tāvat
pūrvapakṣavādyuktaṃ siddhānte'ṅgīkāryam | sāṃkhyakāṇādādidarśane
jñānaṃ na upapadyate,-iti hi yaduktaṃ śākyena, tat saṃmatameva | tatraiva tu
viśeṣāntaraṃ darśayituṃ kintu ityanena śabdena adhikaṃ pṛcchāmo
virataśikṣāvyāpāro mā tāvadadyāpi bhūriti dyotayatā tadvyāmohāpasāraṇe
yatno'yamiti uktam | tathāhi
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet------| (1 | 2 | 7)
iti yaḥ prasaṅga uktastvayā, ayameva naḥ siddhāntaḥ | tatra satyam iti etat
vyarthameva ityantena vivṛtam, kevalam ityanena kintu iti | anena ca
uttaragranthākṣepaḥ kṛtaḥ | tathāhi na kāryakaraḥ iti | iyatā etatsūtrārthasya
upakṣepaḥ, ātmanā maheśvareṇa iti ślokasaptakārthasya, jñānamukhena iti
sakalasya jñānādhikārasya prathamam ityanena kriyādhikārasya,
tadvastuniṣṭhatvācca pariśiṣṭasya | tat kintvityayaṃ śabdo vijigīṣuvat ākrānto
na anyadākrāmet iti nyāyena svāvākyaṃ prakaraṇamadhikārāntaraṃ,
samastaṃ śāstramupakṣipan pradhānabījakalpa ityāha jñānasya
ātmatattvasya bhedaṃ vadati iti | na iyatā paraḥ kṛtakṛtyaḥ, apitu saṃskāramapi
āheti apiśabdaḥ | jñānātmatattve saṃskāreṇa vinā yathā na kāryakare, tathā
saṃskāro'pi asmin naye yena vineti dvitīyo'piśabdaḥ | adhunā iti
prāptakālatayā
(page 209)
pūrvapakṣānantaramiti prastauti ślokasaptakābhidheyametamarthaṃ vaktuṃ
prārabhate | anena prakaraṇopakṣepaḥ prathamam | jñānamukhena iti
jñānādhikāraprakrame samastaśāstrārthopakṣepo jñānamukhena
jñātṛtvasamarthanārthamiti vaktavye kartṛtvagrahaṇaṃ śuddhasvātantryarūpa-
meva aiśvaryamiti darśanārthaṃ yathoktamādisiddhasūtre | tathāhi
jñānaviṣayaṃ yat yathāruci saṃyojanaviyojanalakṣaṇaṃ svātantryaṃ
prakāśavimarśadvayasāratayā, tatra prakāśabhāgamātraṃ pradhānīkṛtya
jñānādhikāre vicāraḥ, vimarśaprādhānyena tu kriyādhikāre iti
mukhagrahaṇam | mukhaṃ dvāramupāya ityanena nahi ekāṃśadvāreṇa dharmiṇi
pūrṇa eva praveśa iti uktam | tena kartṛtvaṃ śuddhasvātantryarūpaṃ pūrṇamiha
samarthanīyam | tatra jñānakriyāvicāra upāyamātramiti | iha anubhavena
sukhahetutāṃ niścitya smaraṇādupādatte iti vyavahāraḥ | tatra
anubhavasaṃskārāt kāmaṃ smṛtau viṣayaprakāśaḥ samarthitaḥ | naca tāvatā
kiñcidanubhavasya aprakāśe tadityevaṃrūpābhāvāt, anubhavaprakāśaśca na
ghaṭate saṃskārajatāyāmapi,-iti prakaraṇatātparyārthaḥ | tadāha sūtraṃ
satyaṃ kintu smṛtijñānaṃ pūrvānubhavasaṃskṛteḥ |
jātamapyātmaniṣṭhaṃ tannādyānubhavavedakam || 1 ||
smṛtijñānam iti | smṛtirūpaṃ jñānaṃ pūrvānubhavasaṃskārāt
yadyapi jātaṃ , tathāpi ātmani svarūpe niṣṭhā viśrāntiryasya tādṛśam, natu
ādyasya anubhavasya jñāpakaṃ, tat bhavati | nahi tat tena saha ātmānaṃ
miśrayati | tadāha anyonyabhinnāveva iti | evakāraḥ kathañcidapi asmannaye iva
antarmukhatāpi bhavanmate nāsti abheda ityāha | tatra jñānasya viṣayeṇa
(page 210)
vyapadeśyatvāt tanmukhenaiva bhedaṃ samarthayate sphuṭa iti | sphuṭo jñāne
svākārārpaṇena grāhyaḥ svalakṣaṇātmā jñānasamakālāvabhāso
viṣayo'vabhāsate'smin, smṛtau tu asphuṭo na smṛtijñānajanakaḥ, nāpi
tatsamakālāvabhāsaḥ | yasmin jñāne yādṛgartho bhāsate, tat jñānaṃ
tāvadeva svakāle eva tathābhūtasya svātmaviṣayamātrasya sphuṭasya asphuṭasya
vā upadarśanaṃ na jñānāntarāvabhāsino viṣayasya saṃsparśe'pi kṣamam |
āstāṃ tu tatprakāśanam | nanu smṛtyā anubhavakālabhāvino'rthasya
prakāśanam | satyam, kintu svakāle eva svaviṣayasyaiva sataḥ svaviṣayatayaiva ca
prakāśanaṃ, natu paraviṣayasya paraviṣayatayā vā | ghaṭo'yamāsīdasti
bhaviṣyatīti trikālaviṣayāvabhāsinā vikalpena svakāle eva svaviṣayasyaiva
prakāśaḥ, parakālatayā adhyavasāye'pi prakāśane'pi vā na parakālasya
adhyavasāyaḥ, vastunaḥ sataḥ prakāśo vā | rajatadvicandratayā
adhyavasāyaprakāśe'pi hi na rajatadvicandrayoradhyavasāyādiḥ | tadetadāha
tattaditi tena tena bhūtabhaviṣyadādinā kālabhedena saṃbhinnamanuviddhaṃ
yadyapi arthavastu avagāhate adhyavasāyamukhena svīkaroti, tathāpi tāvadeva
svakāla eva svaviṣayameva ca svīkaroti | yathā svapnadṛṣṭaḥ kāntājanaḥ svakāla
eva sviviṣaya eva ca gṛhītaḥ, natu kāntājñānakālastadviṣayo vā tathātve
kāntājanasya tathāpratīti prasaṅgāt; tathā atrāpi tattatkālabheda iti ṭīkayā
pūrvānubhavasaṃskāraprabodhajanmāpi iti vṛttirvyākhyātā |
saṃkāravaśāddhi pūrvānubhavakālāliṅgito'sau bhāti smṛtau
viṣayaḥ, na jñānāntare iti tu granthena vyākhyātam ātmamātraniṣṭhatvāt
iti vṛttivākyam | mātrapadena jñānāntaraviṣayanirāsaḥ, natu
ātmaviṣayaniṣṭhamiti
(page 211)
sūtre vaktavyam, vṛttau ca svaviṣayasaṃvedikaiva iti | nanu kiṃ viṣayavedane'pi
svaniṣṭhatā ghaṭate vijñānasya | ka evamāha | kintu viṣayamukhena iyaṃ
cedaprastutā smaraṇābhilāṣeṇa viṣayopādānādivyavahāraccheda iti |
tadāśayenaiva ṭīkākāro viṣayapuraḥ sarīkāreṇaiva utthitaḥ
sphuṭaviṣayayādṛgarthārthavastusvātmaviṣayavācoyuktibhiḥ | tat kathamuktam
ātmaniṣṭhasvarūpasaṃvedikaiva ityāśaṅkya āha ātmānātma iti |
ātmamātraprakāśanaṃ tāvat na nāsti jñānaṃ samādhānādau, iha tu
viṣayaniṣṭhaṃ vicāryate iti apiśabdaḥ | tasyaiva iti anātmaprakāśanaṃ
jñānam ityasyāṃ bhaṇitāvanātmanaḥ prakāśanamiti yaducyate, tatra
prakāśanamityanena aṃśena anātmā ghaṭādirna āliṃgyamāna ucyate
viṣayadharmatvābhāvāt prakāśasya, apitu jñānameva anātmaprakāśatayā vā
anātmākāradhāritayā vā prakāśate iti prakāśanaṃ svaniṣṭhameva jñānasya
| ata eva suśikṣitanaiyāyikammanyairantarmukhabahirmukhatve jñānasya
viruddharūpatvāt bhedāpādake śākyadarśanāntaḥpraveśena ukte sthūladṛśaḥ
pratyāyayitumityāstāṃ tāvat | nanu vijñānavāde mā bhūt svarūpādhikaṃ
nīlaprakāśanam, bāhyārthavāde tu nīlaṃ prakāśate iti
kathamadhyavasāyamapahnavīmahi,-ityāśaṅkya āha bāhyavāde'pi iti | apiḥ
pūrvapakṣasūcakaḥ | prakāśo na viṣayamāśliṣyati prakāśarūpatvāt,
viṣayasya aprakāśarūpatvāt vedyatvamiti | tadāveśe prakāśo'pi aprakāśa eva
syāt yathā mithyākacakūrcakajñāne | prakāśaścet kacakūrcakamāviśet, tarhi
asanneva syāt | naca kacaprakāśo'sanniti yujyate tasya sattvādeveti cirādyavagatau
taccikitsādivyavahāranirvāhāt | evaṃca viṣayaśleṣiṇo rūpasya
(page 212)
vyāpakaṃ taddharmāviṣṭatvam | naca tat kacakūrcakaprakāśe'sti
asatyatādharmānāveśāditi bāhyavādini upagamite tasya bāhyasya dharmo
vedyatvam | tadviruddhamavedyatvam | tena vyāptaṃ prakāśarūpatvaṃ
vedyatve'navasthānāderbahuśākhasya uktatvāditi vyāpakaviruddhavyāpto-
palabdhiḥ | nanu śākyamatamīdṛśaṃ yadi syāt, tat svasaṃvedanameva ekaṃ
pratyakṣaṃ samadarśayiṣyata, na aindriyikamityāśaṅkya āha kevalam iti |
kāraṇabhedāt svarūpabhedācca avāntarabhedakṛta eṣa vibhāgaḥ indriyādeḥ
kāraṇāt paraprakāśatāsvarūpeṇa ca prakāśanāt | tenaiva asādhāraṇena
vyapadeśa aindriyika iti, arthaprakāśa iti ca yathā manasayogipratyakṣānumāna-
jñānānāmasādhāraṇena vyapadeśaḥ | yatra tu asādhāraṇaṃ nimittāntaraṃ
na upalabhyate, tatra autsargikaṃ svasaṃvedanatvaṃ vyavahriyate iti | tadapi arthāt
gobalīvardanyāyena viśeṣaniṣṭhameva jāyate | tataścaturvidhapratyakṣa-
vādino'pi svarūpasaṃvedakatvaṃ sthitameva | nanu mā bhūt
parajñānaviṣayasya jñānāntareṇa avabhāsanam, sa eva tu anubhavaḥ
smṛtijñānena prakāśyatāmatītarūpo'pi dhārāsāra iva nadīpūreṇeti | āha
smṛtijñāne ca iti | arthavat iti vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ | artho hi yathā bhedena
bhāti, na tathā anubhavaḥ |
naca yuktaṃ smṛterbhede smaryamāṇasya bhāsanam | (1 | 4 | 3)
iti bhāvidṛṣṭyā sādharmyadṛṣṭānto vā | smṛtau nirdagdhapitrādirartho yo
viṣayaḥ, tasya na smṛtijñānāt bāhyasya kasyacit saṃbhāvanā bhedeneti
antarmukharūpābhedena smṛtyanubhavayoḥ prakāśaḥ siddhānta eva bhaviṣyati |
evaṃca iti anubhavaviṣayasya anubhavasya vā smṛtijñānena aprakāśane'pi
saṃskāreṇa tāvat saviṣayatāmātraṃ dīyatāṃ smṛtijñānasya;
anubhavaviṣayatayā tu yo'dhyavasāyo
(page 213)
viṣayasya, sa na syāditi | tat yadi tṛtīyāpi gatirna aṅgīkriyate anubhavena saha
smṛterekameva rūpamantarmukhamityevaṃrūpā, tadā hi etat nirvahati-
smṛtiprakāśa eva hi anubhavaprakāśo'ntaḥ kālabhedasya viṣayopādhikasya
saṃvidi avāstavatvāditi smṛtāvapi anubhavaviṣayatayaiva ābhāti so'rthaḥ |
tisṛbhirgatibhiḥ śaṅkyā tadviṣayatā | dve ca sarvathā anupapanne iti
tṛtīyagatimukhena itthaṃ siddhavaduktam | tataśca iti tadviṣayatvena
avabhāsābhāvāt smaraṇādabhilāṣeṇa yā pravṛttirupādānādikā, sā na syāt
| pūrvānubhavasya yo viṣayaḥ, tena saha yadi smṛtiviṣaya ekatāṃ nīyeta, tadā
asāvupapadyeta | tathāhi kapitthamavalokya sukhasādhanamidamiti smṛtvā
upādatte | sukhaṃ ca pūrvānubhavaikalagnamasyāṃ smṛtau na kiṃcidasti |
yadāha
idameva ca naḥ sukhaṃ yatsātaṃ saṃvedanam |
iti | saṃskārādeva tu sukharūpatāyāṃ sukhānubhavajñānamiva idaṃ syāt;
natu smaraṇamiti | anena natu vyavasthāpikā ghaṭate iti vṛttirvyākhyatā || 1 ||
nanu mā bhūt paraviṣayasya svīkāraḥ, yastu
saṃskāramahimopanato'dhyātmasiddhaśca mama anubhavo'bhavaditi
smṛtāvanubhavasya avabhāsaḥ, sa kiṃ na aṅgīkriyate ityāśaṅkya
tannirākaraṇahetutayā sūtraṃ
dṛk svābhāsaiva nānyena vedyā rūpadṛśeva dṛk |
rase saṃskārajatvaṃ tu tattulyatvaṃ na tadgatiḥ || 2 ||
dṛk jñānam | sā svasyaiva ābhāsaḥ svasya ābhāsanaṃ nāma tasyaiveti |
naca asyā aprakāśamānaṃ rūpamastīti | prakāśaśca asyāḥ
(page 214)
paraprasādopanato'pi bhavet, sadāprakāśamānatve'pi ca
nīlādyākāracchāyākalpaṃ dvitīyamapi aprakāśamānaṃ rūpaṃ syāditi
avadhāraṇadvayamanyat | tena sva eva asyā ābhāsa eva, svasyā ābhāsa eveti
vetyevaṃ vaiyadhikaraṇyasāmānādhikaraṇyābhyāṃ yadīyaḥ svabhāvaḥ
prakāśena sarvasya niyamyate, sā jaḍāt bhidyate | tadatra niyamopalakṣitena anena
lakṣaṇena anyavedyatvaṃ nirākṛtam | rase rasaviṣayā dṛk yathā na anyena
rūpādijñānena vedyā, tadvat sarvā dṛk na anyena jñānena vedyā |
anubhavaśca dṛgrūpaḥ iti na smṛtijñānena vedyaḥ | saṃskāreṇa tarhi kiṃ kṛtam
| āha viṣayasya janakasya abhāvāt nirviṣayatāyāṃ prāptāyāṃ
saviṣayatārūpaṃ tattulyatvaṃ tena kṛtam, upacārāttu kāryakāraṇayorabhedena
nirdeśaḥ | upacāre prayojakaṃ kāryāntarābhāvena tadekapravaṇatādhigamaḥ,
natu tadavagamarūpatvaṃ pūrvānubhavābhāsakatvaṃ, saṃskārajanyaṃ
tattulyatvamapi vastucintayā ucyate | tasya tu gatiravagamo na upapadyate |
smṛtyanubhavayorhi kastṛtīyaḥ sādṛśyamadhyavasyet | tau ca ananyonyadṛśvānau
na sādṛśyamadhigacchata iti sūtrārthaḥ | na tadgatiḥ ityatra dvāvarthau
tacchabdena anubhavasya sādṛśyasya ca parāmarśāt | tatra prathamārtho
dvitīyasmin hetutvena mantavyaḥ | upacāra iha vṛttau sphuṭīkṛtaḥ
saṃskārajatvena iti | etat saṃkṣepeṇa avatārayati ādya iti | yata ādyānubhave
vekadatvādanubhavasya yat mukhaṃ viṣayaprakāśanaṃ tena smṛterapi
viṣayaprakāśanarūpatvaṃ syāt; naca tadastīti sūtrasya gamyamānasādhyā-
bhiprāyanirdeśaḥ | yasmāt ityanena gamyamānasādhyopayogitvaṃ darśitam |
saṃkārajatve'pi iti abhedopacārāt tulyatvamapi saṃkṣepeṇa uktam |
jñānāntaravedyaṃ na bhavati iti | amunā tadgatiḥ ityasya saṃkṣepeṇa dvidhā
(page 215)
vyākhyānam-na anubhavasya avagamaḥ smṛtiḥ, na tattulyatvasya avabhāsaḥ
smṛtyā anubhavena tṛtīyena vā | sarvatra sādhāraṇaṃ hetuvacanaṃ jñānaṃ
jñānāntaravedyaṃ neti | svasaṃvedanaikarūpatvāt ityanena
dṛgityāderardhasya saṃkṣipya arthanirdeśaḥ | ekagrahaṇena evakārārtha-
vyākhyānam-ekamekādi ananyasahitamekaṃ ca, tadeva; natu kadācidanyat, ekasya
ca tasyaiva ajaḍasya rūpaṃ na jaḍasya | svasaṃvedanamekaṃ rūpaṃ yasya iti
ṭīkākāro'sya sūtrasya śaṅkitaparamatanirasanahetutāṃ hiśabdena dyotayati |
dṛgeva svābhāsā, dṛk svābhāsaivetyevamayogānyayogopalakṣitasvābhāsaniya-
mavattvaṃ dṛśo lakṣaṇam | tatra dṛgeva svābhāsā na anyadvastu iti
yadanyadākṣiptaṃ jaḍaṃ, tallakṣaṇapuraḥsaramajaḍāyā dṛśo lakṣaṇamāha
ayaṃ hi iti | aprakāśātmā jaḍa ityukte nīlaṃ prakāśate yadā, tadā na jaḍaṃ
syāditi svayaṃgrahaṇam | prakāśamānasyāpi hi tasya yat prakāśanaṃ, na tat
svātmani nīlarūpe saṃbandhitayā viśrāntam; apitu paratra pramātṛrūpe | tena
ayaṃ vigrahaḥ-avidyamānaḥ prakāśaḥ prakāśanaṃ yasmin viśrāntatayā,
tādṛgātmā svabhāvo yasyeti | etadāha svātmano na prakāśaḥ iti | asyaiva
sphuṭīkaraṇaṃ bhaviṣyati-svātmano na prakāśate, apitu parasya prakāśate
iti | saptamyarthe ṣaṣṭhī | yacca nīlaṃ prakāśate ityatra pakāśanaṃ nāma, na tat
nīlasya svabhāvaḥ; apitu parabhūtameva tat nīlāt | caitramaitrādeḥ pramāturhi
svabhāvabhūtaṃ tat | prakāśanaṃ na ātmā, apitu parabhūtaṃ yasyeti vigrahaḥ |
tadāha svātmanā na asya prakāśaḥ iti | etadeva vyaktayiṣyati para eva asya
prakāśaḥ iti | evaṃ nīlaṃ yathā svātmani nīlaṃ, na tathā prakāśarūpaṃ,
prakāśanaṃ ca yathā pramātūrūpaṃ na tathā nīlasyeti yasya aprakāśo
(page 216)
rūpaṃ, prakāśaśca na rūpaṃ; tat jaḍamiti tātparyam | etadviparyayeṇa ajaḍaṃ
jñānaṃ yasya aprakāśo na rūpaṃ, tat darśayati ajaḍastu iti svātmanaḥ
prakāśaḥ svātmā asya prakāśaḥ iti prakāśanamātmani viśrāntaṃ
yasyeti, prakāśanamātmā svabhāvaḥ, natu paro vyatirikto yasyeti ca
vigrahadvayena prakāśātmā iti vyākhyātam | tadeva krameṇa sphuṭīkaroti
svātmana eva ityādinā | evamaprakāśātmā prakāśātmeti ca
jaḍājaḍayorlakṣaṇaṃ pratyekaṃ dvidhā svarūpayojanamukhena
pararūpavyāvartanamukhena ca ṭīkākṛtā vyākhyātaṃ krameṇa sphuṭayatā |
anenaiva ṭīkāgranthena svābhāsaiva iti niyamaścaturdhā vyākhyātaḥ | tathāhi
svarūpasyaiva sā prakāśa iti vyākhyātaṃ svātmanaḥ prakāśaḥ iti,
aprakāśamānamasyā na rūpamiti vyākhyātaṃ svātmā asya prakāśa iti
kadācidapi na asyāḥ prakāśaḥ paraprasādopanata iti vivṛtaṃ svātmana eva
prakāśate na parasya iti, nīlādyākārāntaramasyā na rūpamiti vivṛtaṃ
paro'sya na prakāśaḥ iti | paro hi yo nīlādiḥ, so'sya kathaṃ
prakāśātmakarūpaḥ syādityarthaḥ | etadvaiparītyena jaḍe'pi caturdhā
lakṣaṇaṃ yojyam | sarvā hi jñaptiḥ iti sarvaśabdena dṛgiti jātāvekavacanaṃ
vyākhyātam, natu adṛgrūpam; dṛgityavadhāraṇaṃ ca | svābhāsā hi yā kācana
vastumātrā, sā sarvā dṛgrūpā bhavatīti | vākyāntaragataṃ hi
avadhāraṇamekatra aṃśe'pi avadhārite yadyapi kṛtakṛtyaṃ bhavati yat tatra tatra
ucyate bhinnakrama iti, tathāpi sarvāṅgaparipūrṇaṃ pūrṇaṃ tat bhavatīti
sarvāṃśagatatve bādhakaṃ cet nāsti tathaiva vyākhyeyam | naca
ekavākyatāyāḥ khaṇḍanā kācit, pratyuta niyataikaghanākārasya vākyārthasya
pratipattirekatayaiva sphuṭā bhavati,
(page 217)
tata eva brahmādiṣuhanterbhūte kvip ityādau
caturvidhāvadhāraṇāśrayaṇamanu-padakārādayaḥ pratipedire |
vyākhyānārthaṃ tu avāntaravākyotthāpanaṃ na vākyabhedamānayati
ekasminnapi niyame vidhāvapivā tasya avaśyaṃbhāvāt | brahmādaya
evaṃbhūtāstāvat mantavyā upapadatvenetyādivākyabhedamanta-reṇa
vyākhyānāyogādityalaṃ bahunā | nanu evaṃ niyame dṛgvyatiriktasya jaḍatvamiti
uktaṃ bhavati | tataśca jñānebhyo'tirikto yaḥ pramātā, sa jaḍo bhavediti
ajaḍapramātṛvādī jñānasvābhāsatāvādena kathaṃ jayedityāśaṅkāṃ
nirasyati ata eva iti | yadidaṃ jaḍājaḍayorlakṣaṇamuktam, tata eva hetorna jaḍaḥ
prakāśate svayam, nāpi ayamarthaḥ prakāśakārī | vyatirekeṇa uktvā anvayena
āha prakāśasyaiva hi iti | yasmādayamanvayo'sti, tasmāt vyatireko'pi ayaṃ
pāramārthika iti hiśabdaḥ | nanu prakāśasya prakāśate iti prakāśadvayaṃ syāt,
naca evaṃ | asmadartha eva hi prakāśate, iti iyaṃ ca asau saṃvidvā draṣṭṭatā vā
jñānaṃ vā na matā | āha prakāśa eva hi iti | hiśabdena hetutāṃ dyotayatā
nirākaraṇīyavastu śaṅkyamānaṃ sūcitam | pramāyāṃ svatantraḥ pramātā,
pramā ca prakāśanam | tat yasya na anyataḥ, anyasya ca yatprasādāt tat; sa eva
tasyāṃ svatantra iti tātparyam | prakāśāt iti nīlaṃ prakāśate iti yaḥ
prakāśabhāgaḥ, tasmādbhinnaḥ svātmāṃśaḥ prakāśasvabhāvo'nyathā veti
vikalpadvayam | ydi prathamaḥ pakṣaḥ, tarhi arthāṃśagataḥ prakāśo'nyaḥ
kimaṅgīkriyate | nahi prakāśadvayaṃ bhāti, nacāpi prakāśasya
deśakālasvarūpato bheda iti vitatya uditaṃ prāk | prakaṭatā ca na arthadharma
ityapi uktam | saṃvittu vivecayiṣyate | tatprathamapakṣe prakāśa eva prakāśakaḥ
pramāteti siddham | dvitīyastu pakṣo doṣopahata
(page 218)
iti upekṣya evetyāha prakāśātmatve iti | tataśca prakāśasyaiva nīlaṃ
prakāśate ityatra ayaṃ paramārthaḥ-mahāprakāśātmakaṃ yat bhagavato
rūpam, tatraiva svaśaktyā śūnyaprāṇādyantaḥsaṃkucito bahirviṣayeṣu na
atyantaṃ saṃkucito yaḥ pramātā prakāśate, sa eva bahiḥ saṃkocamāpadya
nīlaprakāśatvena bhātīti | paramārthata iyaṃ śrīmato mahādevasya
śaktivijṛmbhā mahādarpaṇāntaravabhāsipragṛhītapratibimbakabahutarasūkṣma-
darpaṇāntaravaditi prakāśa eva ajaḍaḥ pramāteti yuktam | nanu jaḍa eva
aprakāśamānaḥ pramātā astu | āha tadaprakāśa iti kasya iti mama iti |
prakāśamānasyaiva hi bhittikalpasya vicitrakalpatayā nīlaṃ prakāśate ityādaya
ullekhāḥ | tatrāpica iti apekṣaṇīye pramātrantare | tathātve iti jaḍatvena
pramātrantarāpekṣāyāmanavasthā | nanu bhavatu asau bījāṅkuravat | bhavet,
yadi mūlaṃ na nihanyāt, nihanti tu | tadāha arthasya pratipattiravabhāso na bhavet
pūrvarūpavilakṣaṇasya prakāśamānasya kasyacidabhāvāt | nanu ca iyatā
prakāśamātraṃ pratyarthaniyataṃ sidhyet, na pramāteti | āha anugata iti | sa
prakāśo yadyapi bahirmukhatayā vedyabhedena taduparāgāyātena ca
deśakālabhedena saṃkucitaḥ, tathāpi antarmukhapramātṛlakṣaṇamapi
asaṃkucitamabhinnaṃ rūpaṃ tatra saṃkucite'nugatam | tena vinā na
kaścidarthānāṃ kāryakāraṇabhāvabādhyabādhakabhāvādisamanvayo
lokayātrāsvabhāvaḥ paramārthopadeśaparyantaḥ syāditi vitatya bhaviṣyati
deśakālakramajuṣā---------| (1 | 7 | 3)
ityādau
samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate | (1 | 7 | 14)
ityante prakaraṇe | nanu anugataṃ pramātṛrūpaṃ jñānalakṣaṇānāṃ
pramāṇāṃ
(page 219)
samavāyikāraṇamātmā bhaviṣyatīti kiṃ tatprakāśanāprakāśanacintayā,-
ityāśaṅkya āha tataḥ iti | yato'ntarmukhaprakāśasvabhāvo'nusandhānapratya-
vabhāsaparāmarśasvabhāva eva samanvayaḥ, tato na pramākāraṇatvamātreṇa
viṣayendriyādivailakṣaṇyena jaḍasya ātmanaḥ pramātṛtā yuktā | nanu
kāṇādadṛśā jaḍatvamanupapannamastu pramātuḥ, prakāśamānatve tu
pramāturghaṭāderiva kārakasāmagrījanyatadviṣayasaṃvidutpādalakṣaṇaṃ
katham | nahi ghaṭaṃ vedmītivadahamaṃśaḥ karmatvena bhāti, tata eva
ayamajaḍo'parokṣaśceti | etat prābhākaraṃ mataṃ svadarśanena samīkaroti
anyathā tu upapadyate iti vacanam | nīlaṃ hi yathā idamiti parasya prakāśate, na
evamayamātmeti | tatkathaṃ jaḍaḥ syādidantayā prakāśanābhāvāt | naca ayaṃ
prakāśaḥ | nīlasukhādi hi prakāśate iti syāt tadviṣayā saṃvidutpadyate | nanu
ātmā prakāśate ātmasaṃvittyanudayāt, tato'yaṃ na nīlavat pratyakṣo
nīlapratyakṣatāyām | naca sarvathā niḥsvabhāva eveti aparokṣa ātmā iti
tadityaparokṣatābhidhānameva yuktamasmaduktayā svaprakāśātmatayā, natu
anyathā | tathā hi sato dvayī gatiḥ-prakāśate cet, pratyakṣaḥ; na cet, parokṣaḥ |
tatra aprakāśanapakṣe parokṣatā syāt, prakāśanapakṣe pratyakṣateti
aparokṣatābhidhānena prakārāntaramupatiṣṭheta asattvaṃ nāma | naca
tadyuktamityāha nahi iti | puruṣabhedaniyataḥ iti mama prakāśate caitrasya
prakāśate iti | evaṃ prakārāntareṇa apārokṣyamasattāyāmeva viśrāmyediti
upapādya svadarśanena tat nirvahati aparokṣyaṃ punaḥ iti | prasiddhaṃ
yadaindriyakamānasapratyakṣasaṃvedyaṃ, tadidamiti pramāturbhedena bhātīti
akṣapratigamādastu pratyakṣam, naivaṃ pramātā | tat na pratyakṣo naca na bhātīti
na parokṣaḥ | anyathā iti evamabhyupagate'sya bhaṅgībhaṇitasya
(page 220)
viṣayavibhāge parokṣataiva yadi tasya astitvamiti ākūtaśeṣaḥ | pareṇa hi
evamucyate-ahaṃ ghaṭaṃ vedmi, ahaṃ paṭaṃ vedmītyādivyavahāreṣu
ghaṭādiviṣayāḥ saṃvida utpadyamānāśca vilīyamānāśca bhānti |
tathābhūtasaṃvidudayaprasādāt ghaṭādīnāṃ pratyakṣatā | tāśca saṃvido na
viṣayadharmaḥ, na ātmadharmaḥ svātantryeṇa nirbhāsanāt | tadetadastu tāvat,
yattu ahamiti bhāti, na tatra saṃvidudayo'pekṣyastadapekṣaṇe tadbhānasya
vicchinnatayā prasaṅgāt, karmatvena ca | naca evam | yadāhuḥ
sakṛt vibhāta ātmā |
iti | tadatra ātmanaḥ prakāśarūpataiva upagatā bhavati kevalaṃ; saṃvidāmapi
prakāśarūpatve svarūpadeśakālādibhedābhāve tataḥ prakāśarūpāt
pāramārthikāt kathaṃ bhedo bhavediti māyākṛtanīlādi
bhedoparāgasaṃkocaprasādopanato naiva aṅgīkartavyo'smannayānupraveśeneti
prābhākarāṇāmapi moho'pasāritaḥ prasaṅgāt | tadetadāha ata eva iti |
yadetadapārokṣyaṃ svātantryaprakāśanasāramaṅgīkṛtam, tata eva
hetoridamayatnasiddhamaṅgīkartavyam | yat kila vakṣyate-astitvaṃ
prakāśamānatvameva, tacca prakāśasvarūpe svaniṣṭhameva ananyāpekṣatvāt |
māyākalpitabhedatvena māyādaśāyāṃ yo nīlādirjaḍaḥ, sa pramātṛniṣṭha
eva prakāśate iti pramātureva asāvasti, natu svātmanaḥ kimapi asau; svātmaiva hi
asya na kaściditi | tathāca ajaḍapramātṛsiddhiḥ
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || (13)
iti | natu saṃvidvādī prābhākaraḥ kāmamamunā nayena svadarśane
nipātyatām, kāṇādastu katham | sa hi evamāha-ātmani samavāyikāreṇa
manaḥsaṃyogādasamavāyikāraṇāt kāryaikārthasamavāyena
(page 221)
pratyāsannāt dṛṣṭasāmarthyācca akṣālokādernimittakāraṇācca
jñānamutpadyate cet, arthaḥ prakāśate iti | tadarthaprakāśādhīnaśca
icchāprayatnadehakriyāhānādānādirvyavahāraḥ saṃpannaḥ iti kiṃ
prakāśamānatvena ātmanaḥ kalpitena | yadāpi ātmā prakāśate iti vyavahāraḥ,
tadāpi anumānena manasaiva ātmaviṣayajñānameva ātmanaḥ prakāśanamiti
kā hāniḥ | atra ucyate-kiṃ jñānotpattirarthasya prakāśatāṃ karoti, uta saiva
saḥ | tatra prathamaṃ pakṣamākṣipati naca iti | prakaṭatā hi
evamarthadharmo'ṅgīkṛtaḥ syāt kāryatābhyupagame | sā ca dūṣitā bahuśa iti
svabhāvatāpakṣa eva dvitīyo yuktaḥ | tadāha apitu jñānameva iti
prakāśamānatā iti saṃbandhaḥ | tadapi iti ātmākṣārthādistāvat na
prakāśadharmāḥ, jñānamapica yadi na prakāśadharmaḥ; tarhi prāgvat iti
tadanudaye yathā na kiṃcit prakāśate, tathā tadudaye'pi mā kiṃcit
prākāśiṣṭa, kiṃ naścchinnam | kiṃ netyāha artho'pi iti | arthasya hi
jñānameva pratyakṣateti atatprakāśe kathaṃ pratyakṣatvena asau vyavahāraḥ
śuklāprakāśe śuklatvena iva | tadvyavahāryatāyāṃ hi kāraṇaṃ tadrūpeṇa
prakāśanam, anyathā niyamena tathā vyavahāraḥ kuta iti kāraṇānupalabdhiḥ |
atha pratyakṣatāpi jñānāntareṇa prakāśate iti ucyate, tadanavastheti
prāgvacchabdasya arthaḥ | evaṃ prakāśasya tāvat paraprakāśyatā na upapannā |
tāvadgrahaṇena idamāha-prakāśasya idaṃ svābhāsatvaṃ sthitam, tasmin sati
paraprakāśyatvaṃ nivṛttam | tannivṛttāvanubhavaḥ smṛtijñānena na prakāśyate
iti | yadyapi iyat prakṛtaṃ prameyaṃ, pramātā tu na adyāpi siddhaḥ, tathāpi
tattvacintā iyaṃ vādarūpā vartate iti prakāśasya tāttvikarūpacintanaṃ
ṭīkāyāṃ na asamañjasamiti
(page 222)
tata eva na asya codyasya āśaṅkā kila | bauddhena smṛtisamarthanāya
anubhavajñānaṃ smṛtijñānena bhāṣyatāmityukte kārikayā
ucitamuttaramuktam, vṛttyā api adanusāreṇa nirūpitam | tat na kiṃcit
sūtravṛttyorayuktam | vivṛtau tu sarvā hi jñaptiḥ iti vyākhyātuṃ
jaḍājaḍayorlakṣaṇabhedo ya uktaḥ, sa yuktaḥ | jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ
na bhavati iti hi prakṛtametat | tadanantaraṃ tu tatprakṛtaprameyasamarthanagrantha
eva kartavyaḥ ekapramātṛniṣṭhatvenāpica ityādiḥ | anena hi
saṃtānāntarajñānasya kadācit jñānāntareṇa anumānādinā
prakāśyatvamastu, natu svasaṃtatau tat kathamapi upapannamiti āvedyate | madhye
tu yo'yaṃ granthaḥ ata eva na yasya prakāśaḥ svātmabhūtaḥ ityādiḥ
parāśayaḥ prakāśa eva bhavati, natu tadanumānam ityantaḥ; sa kathaṃ
saṃgacchate | nahi anena kārikāvṛttyarthaḥ kaścit samarthyate, kevalaṃ
pramāturjaḍājaḍatvacintā kriyate | smṛtibalāt pramātṛprasādhanāyaiva ca ayaṃ
yatnaḥ | tathāhi jñānānāṃ na anyonyaviṣayasparśanena
anyonyaprakāśyaprakāśakabhāvastadadhīnaśca sarvasmṛtyādivyavahāra iti
pramātā avaśyāṅgīkārya iti prakaraṇānte nirvāhayiṣyate
na cedantaḥ kṛtānantaviśvarūpaḥ---------| (1 | 3 | 7)
iti | tasmāt kimetaditi yataḥ prakāśasya vṛtāntastilaśastattvacintāyāṃ
vicārayitavyaḥ | svaprakāśasvarūpaparyālocanaprasaṅgāt yadāyātam, tat
cedupekṣeta vivṛtikāraḥ, na suspaṣṭamanena jñaptisvarūpaṃ vivṛtaṃ syāt |
tataśca tadvivarīṣuṇā tatsvarūpaṃ ca nirūpitaṃ prakṛtaśca jñānasya
svaprakāśatāvādaḥ samarthitaḥ | ayaṃ hi abhiprāyaḥ-prakāśastāvadeko'stu
vā, paramārthato'neko vā, pramātṛrūpo vā |
(page 223)
sarvathā tāvat paraprakāśyatvamasya anucitamiti | vastutaśca asya aikyameva
ucitaṃ bhedahetoḥ svarūpadeśakālāderayogādityāśayenāpi dṛk iti
ekavacanaṃ sūtre | anādaramatra tu khyāpayituṃ sarvā iti vṛttau |
tatsaṃvādanārthameva sūtrāntaravacasā bahuvacanāntena saṃvādanamiti na
kiṃcidatra avadyam | madhyagranthāvatāraṇe ca asmābhiruktaṃ yadi bodhaḥ
svaprakāśaṃ jñānamudgrāhayan smṛtiṃ samarthayitumakṣama iti pramātā
kaścidaṅgīkriyate, sa tarhi jñānavyatiriktatvādeva svaprakāśaḥ prāpnotīti
apasiddhāntaḥ siddhāntinaḥ prasajyate | ayameva hi evaṃvidhasya viṣayo yatra
paropadeśāya vāde kriyamāṇe tattvanirūpaṇāya bahutaraṃ vastu samarthyam,
tatra kiṃcit samarthayamānasya samarthanīyāntaraghaṭanamiti | ata eva na ayaṃ
hetvābhāsasya viṣayaḥ | sahi ekasādhyaviṣayo bhavati |
tadapasiddhāntaśaṅkānirākaraṇamakāri ṭīkākāreṇa | nahi pramātā nāma
jñānavyatiriktaṃ kiṃcit, apitu jñānānāṃ bahirmukhasaṃkocabhājāṃ
yadantarmukhamadeśakālabhedaprāṇitaṃ, tadeva sa iti | kiṃca svaprakāśatvaṃ
nāma bodhasya lakṣaṇamiha uktaṃ, tatra lakṣyavyatirikte'pi viṣaye yat
lakṣaṇamāste, tadativyāptidoṣadūṣitamiti alakṣaṇaṃ syāt | lakṣaṇahetuśca
ayam | tadidaṃ pramātari api asti bhavanmate iti siddhāntinaḥ kathamidaṃ
bodhasya lakṣaṇam | naca parasiddhatāmātreṇa vastusiddhirityapi bauddhasya bhavet
vacanāvakāśaḥ, tamapi upaśamayituṃ madhyagranthaḥ,-ityalaṃ bahunā,
prakṛtaṃ tu brūmaḥ | nanu prakāśatve pramāturjaḍatāyāmanavasthā,-iti
aprakāśasvabhāvo'sāvuktaḥ, tadetat kathaṃ parapramāturvyāpāravyāhārādi-
nā anumeyatvāt | bauddhasya api jñānameva saṃtatyā vikalpakatayā vā
pramātṛrūpam | tadapi vyāpārādinā parasantānagatamanumeyamiti kaṃcit
bruvāṇaṃ pratikṣipati
(page 224)
yadapi iti | nanu jñānamapi siddhāntimate pramāturavyatiriktam | tat
tasminnanumeyatayā prakāśyatvena aṅgīkṛte pramāturapi syādeva
prakāśyatvamiti | āha kalpita iti | iha yathā bauddhamate svaprakāśasyāpi
jñānasya pratyakṣavedyasyāpivā ghaṭāderarthasya kāryatvādirdharmo
vyatirikto'pi vyāvṛttibuddhyā kalpito'numīyamāno'pi na
svasaṃvidadhyakṣasiddhatāmapahastayati, tathā pramāturmāyāśaktyā yat
nirākāravāde viṣayaunmukhyaṃ nāma spaṣṭaṃ sākāravāde viṣayākāratva-
manatiriktamapi atiriktamiva rūpaṃ, tasya prakāśyatve'pi na pramātuḥ
svaprakāśatā khaṇḍyate paramārthasya kalpanayā anapabādhanāt |
mūlaprasiddhameva hi rūpaṃ tatra anumānena kālpanikena upabṛṃhyate
svaprakāśatayā vinā yathoktayuktibhiranirvāhāt | evaṃ jñānameva anumeyaṃ,
natu paramārthaprakāśaḥ | taddharmānumeyatoparāgāt tu pramātuḥ parasya
anumānamiti prasiddhiḥ | nanu grāhako'pi paro'numeyatayā prasiddhaḥ, kimatra
bādhakaṃ yena paroparāgakṛto'yamatra anumeyatāvyavahāraḥ syāt | astu evam,
tathāpitu parasaṃtatipatitaśarīraprāṇabuddhiśūnyarūpasamāviṣṭatvaṃ
prakāśasya anumīyate svaprakāśasyāpi tatra vyāpāravyāhārādinā | tataśca
ayaṃ paramārthaḥ-svaprakāśaṃ saṃvedanaṃ sakaladikkālagatamapi adhunā
dharmiṇyetaccharīrādau viṣayonmukhaṃ viṣayākārametaccharīrāditādātmya-
samāviṣṭamiva sādhyametaccharīrādivyāpāravyāhārayogāt svaśarīrādivat |
naca etāvatā svaprakāśatāhāniḥ svasaṃvedanasya | tathā
sāmānyamekaṃ pratyakṣam-|
iti darśane kānyakubje gaurastīti pramāṇāntareṇa prasiddho
gotvasaṃbandho'numīyamāno'pi na gotvasya pratyakṣatāmapahanti |
(page 225)
tadeva hi tat gotvaṃ pratyakṣasiddhaṃ tatra astīti siddhaṃ tena anumānena
upavṛṃhyate | yacca yena anumānena upavṛṃhyate, tat tasya na bādhakaṃ bhavati
vyavahārasādhanamiva pratyakṣasya | tathāca parapramātṛtānumānena
svaprakāśatvameva upodbalyate svaprakāśatvasya abhāve pramātṛtāyā eva
anupapatteḥ | tathāca dehe kriyādarśanādevamadhyavasīyate | atra uttiṣṭhāmīti
svaprakāśamabhisandhānamasti sāvegaṃ grāsatātparyadarśanāt bhuñje iti,
supte prāṇādipreraṇāt prerayāmīti sarvatra ca asmadarthaviśrāntaprakāśapra-
tīteriti | bādhakasya hi kāraṇaṃ tadrūponmūlakatvam, anyathā sarvaṃ sarvasya
bādhakaṃ bhavet | tadvirūddhaṃ ca tadupavṛṃhakatvamiti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | paraśarīrasya pramātṛtā paramanumeyā | tattu
pratyakṣamapi bhavati, paraprāṇādi tu svarūpeṇa anumeyameva sarvadeti
śarīragrahaṇaṃ na kṛtam | yathā ca svasaṃtāne'pi na svaprakāśatāhāniḥ,
tathā parasaṃtāne'pi | śarīrādipramātṛtābhimānadārḍhyāt tu paro'yaṃ
pramāteti vyavahāraḥ | paramārthapramātā tu svaprakāśa eva | so'pica asya
anumātṛtayā vartamānasya pramātuḥ svaprakāśatvena avaśyaṃ bhāti anyathā
pramātṛtāyā eva ayogāt | uktaṃ hi
yadyapyarthasthiti-------| (a. pra. si. 20)
iti | pramātṛtvena tu abhimānāspadaṃ na bhavati dehādipramātṛtābhimāna-
dārḍhyamityāśayena anupraviṣṭagrahaṇam | anuprāṇakatayā
praviṣṭamanupraviṣṭamiti | kva anupraviṣṭamiti nirūpayituṃ svaśabdena
pratyagātmaśarīraprāṇādiruktaḥ | svasya dehādeḥ pramātṛtvena yat
saṃvedanaṃ, tadanuprāṇakatvena praviṣṭo'vaśyaṃ nirbhāsanayogya iti yāvat |
evaṃ paramārthapramāturekatvāt svasaṃvedanaprakāśasya anumeyatā kvacidapi
na upapanā, tat kathaṃ prakāśyatvaṃ syāditi uktam | adhunā tu
(page 226)
idamāha-bhavantu vā bahavaḥ pramātāraḥ, tathāpi svapramātari tāvat
prakāśyatvaṃ nāsti; parapramātṛṣu tu tadanumānabalādānīyeta | naca
anumānena kvacidapi svalakṣaṇaṃ spṛśyate | sāmānyaviṣayatvaṃ hi tasya
anyathā saṃbandhagrahaṇādyayogāt | tataśca pramātari paratra yadi nāma
apoharūpamapramātṛvyāvṛttyātmaparigṛhītamavastujñānākāramātraṃ vā
vyatiriktamātmatvalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vā, tāvatā tadastu prakāśyam |
vastvantarasya tu pramātuḥ kaḥ prakāśyatākalaṅkārpaṇāvakāśa iti |
anumānamapica iti caśabdaḥ prameyāntarasamuccaye | apiśabdena pratyakṣasya
atra aprakāśyatāpādane nāsti saṃbhāvanetyāha | evakāreṇa ghaṭādāvapi
anumānadiśā na prakāśyatvaṃ nirvahatīti brūte |
adhyakṣajñānāvabhāsinaḥ iti sākṣātkārānupraveśayogyaṃ svalakṣaṇa-
manayā bhaṅgyā uktamiti ghaṭāderapi na anumeyatvam, kimaṅga
pramātṛsvalakṣaṇasyeti | nanu avastugrāhakatve'pi anumānasya
vastvadhyavasāyitayā prāmāṇyam | yadāha
prāmāṇyaṃ vastuviṣayaṃ dvayoḥ---------|
iti | tadanumānāgamavikalpairvastubhūte ātmani adhyavasāya iti
tathādhyavaseyatvāt prakāśyatvamāgacchedeveti āśaṅkāṃ vyapohati ātmā
iti | ātmeti vikalpena pramāteti vikalpena ceti saṃbandhaḥ | ādigrahaṇena
āgamādigrahaṇam | dvitīyaścakāraḥ pūrvapakṣaśaṅkādyotakaḥ | vakṣyate iti
ṭīkākṛtā | yadyapi uktamādisiddhasūtre, svataḥsiddhasūtre ca; tathāpica
vol M00020 · chunkK-purvapaksa-siddhanta · lines via source.start/end