Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkK-purvapaksa-siddhanta

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ pūrvapakṣavimarśo dvitīyaḥ || 2 || atha tṛtīyo vimarśaḥ | icchāśaktisunirbharamamṛtābhamanantabhuvanajananapaṭum | vande svaśaktilaharībahalitabhairavaparānandam || atha asmin pūrvapakṣe'dhikāradvayena siddhānto nirūpyate | tatra satyaṃ kintu------------| ityādinā ---------smṛtyapohanaśaktimān | ityantena ślokasaptakena paradarśanānupapattiṃ vimṛśatā tat nirākriyate | yaduktaṃ nanu svalakṣaṇābhāsaṃ------------| ( 1 | 2 | 1) ityādinā pīṭhabandhamuparacayya saṃskārāt smṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ | ( 1 | 2 | 6) iti, tat jñānavicāro'yamadhikāraḥ | kriyāsaṃbandhavicārastu dvitīye'dhikāre bhaviṣyati | tatra ślokābhyāṃ jñānaṃ svasaṃvidrūpamiti smṛtāvanubhavasya na prakāśastatsaṃskārotthāyāmapi,-iti uktam | ślokābhyāṃ smṛterbhrāntitvaṃ śaṅkāpūrvakaṃ nirasya tṛtīyena (page 208) prasaṅgāt sarvādhyavasāyānāṃ tat nirastam, satyapi saṃskāre paradṛśi smṛtirayukteti vyavahāralopa iti ekena uktvā svapakṣe tadupapattiḥ ślokena ukteti tātparyam | tatra pūrvapakṣe sarvātmanā śamayitavye neti prayujyate, īṣadaṅgīkārye ucyate iti, īṣannirākārye satyaṃ kintu iti | eṣā prekṣāpūrvakaprayogaśālināṃ śailī | ihaca satyam ityanena bahu tāvat pūrvapakṣavādyuktaṃ siddhānte'ṅgīkāryam | sāṃkhyakāṇādādidarśane jñānaṃ na upapadyate,-iti hi yaduktaṃ śākyena, tat saṃmatameva | tatraiva tu viśeṣāntaraṃ darśayituṃ kintu ityanena śabdena adhikaṃ pṛcchāmo virataśikṣāvyāpāro mā tāvadadyāpi bhūriti dyotayatā tadvyāmohāpasāraṇe yatno'yamiti uktam | tathāhi jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet------| (1 | 2 | 7) iti yaḥ prasaṅga uktastvayā, ayameva naḥ siddhāntaḥ | tatra satyam iti etat vyarthameva ityantena vivṛtam, kevalam ityanena kintu iti | anena ca uttaragranthākṣepaḥ kṛtaḥ | tathāhi na kāryakaraḥ iti | iyatā etatsūtrārthasya upakṣepaḥ, ātmanā maheśvareṇa iti ślokasaptakārthasya, jñānamukhena iti sakalasya jñānādhikārasya prathamam ityanena kriyādhikārasya, tadvastuniṣṭhatvācca pariśiṣṭasya | tat kintvityayaṃ śabdo vijigīṣuvat ākrānto na anyadākrāmet iti nyāyena svāvākyaṃ prakaraṇamadhikārāntaraṃ, samastaṃ śāstramupakṣipan pradhānabījakalpa ityāha jñānasya ātmatattvasya bhedaṃ vadati iti | na iyatā paraḥ kṛtakṛtyaḥ, apitu saṃskāramapi āheti apiśabdaḥ | jñānātmatattve saṃskāreṇa vinā yathā na kāryakare, tathā saṃskāro'pi asmin naye yena vineti dvitīyo'piśabdaḥ | adhunā iti prāptakālatayā (page 209) pūrvapakṣānantaramiti prastauti ślokasaptakābhidheyametamarthaṃ vaktuṃ prārabhate | anena prakaraṇopakṣepaḥ prathamam | jñānamukhena iti jñānādhikāraprakrame samastaśāstrārthopakṣepo jñānamukhena jñātṛtvasamarthanārthamiti vaktavye kartṛtvagrahaṇaṃ śuddhasvātantryarūpa- meva aiśvaryamiti darśanārthaṃ yathoktamādisiddhasūtre | tathāhi jñānaviṣayaṃ yat yathāruci saṃyojanaviyojanalakṣaṇaṃ svātantryaṃ prakāśavimarśadvayasāratayā, tatra prakāśabhāgamātraṃ pradhānīkṛtya jñānādhikāre vicāraḥ, vimarśaprādhānyena tu kriyādhikāre iti mukhagrahaṇam | mukhaṃ dvāramupāya ityanena nahi ekāṃśadvāreṇa dharmiṇi pūrṇa eva praveśa iti uktam | tena kartṛtvaṃ śuddhasvātantryarūpaṃ pūrṇamiha samarthanīyam | tatra jñānakriyāvicāra upāyamātramiti | iha anubhavena sukhahetutāṃ niścitya smaraṇādupādatte iti vyavahāraḥ | tatra anubhavasaṃskārāt kāmaṃ smṛtau viṣayaprakāśaḥ samarthitaḥ | naca tāvatā kiñcidanubhavasya aprakāśe tadityevaṃrūpābhāvāt, anubhavaprakāśaśca na ghaṭate saṃskārajatāyāmapi,-iti prakaraṇatātparyārthaḥ | tadāha sūtraṃ satyaṃ kintu smṛtijñānaṃ pūrvānubhavasaṃskṛteḥ | jātamapyātmaniṣṭhaṃ tannādyānubhavavedakam || 1 || smṛtijñānam iti | smṛtirūpaṃ jñānaṃ pūrvānubhavasaṃskārāt yadyapi jātaṃ , tathāpi ātmani svarūpe niṣṭhā viśrāntiryasya tādṛśam, natu ādyasya anubhavasya jñāpakaṃ, tat bhavati | nahi tat tena saha ātmānaṃ miśrayati | tadāha anyonyabhinnāveva iti | evakāraḥ kathañcidapi asmannaye iva antarmukhatāpi bhavanmate nāsti abheda ityāha | tatra jñānasya viṣayeṇa (page 210) vyapadeśyatvāt tanmukhenaiva bhedaṃ samarthayate sphuṭa iti | sphuṭo jñāne svākārārpaṇena grāhyaḥ svalakṣaṇātmā jñānasamakālāvabhāso viṣayo'vabhāsate'smin, smṛtau tu asphuṭo na smṛtijñānajanakaḥ, nāpi tatsamakālāvabhāsaḥ | yasmin jñāne yādṛgartho bhāsate, tat jñānaṃ tāvadeva svakāle eva tathābhūtasya svātmaviṣayamātrasya sphuṭasya asphuṭasya vā upadarśanaṃ na jñānāntarāvabhāsino viṣayasya saṃsparśe'pi kṣamam | āstāṃ tu tatprakāśanam | nanu smṛtyā anubhavakālabhāvino'rthasya prakāśanam | satyam, kintu svakāle eva svaviṣayasyaiva sataḥ svaviṣayatayaiva ca prakāśanaṃ, natu paraviṣayasya paraviṣayatayā vā | ghaṭo'yamāsīdasti bhaviṣyatīti trikālaviṣayāvabhāsinā vikalpena svakāle eva svaviṣayasyaiva prakāśaḥ, parakālatayā adhyavasāye'pi prakāśane'pi vā na parakālasya adhyavasāyaḥ, vastunaḥ sataḥ prakāśo vā | rajatadvicandratayā adhyavasāyaprakāśe'pi hi na rajatadvicandrayoradhyavasāyādiḥ | tadetadāha tattaditi tena tena bhūtabhaviṣyadādinā kālabhedena saṃbhinnamanuviddhaṃ yadyapi arthavastu avagāhate adhyavasāyamukhena svīkaroti, tathāpi tāvadeva svakāla eva svaviṣayameva ca svīkaroti | yathā svapnadṛṣṭaḥ kāntājanaḥ svakāla eva sviviṣaya eva ca gṛhītaḥ, natu kāntājñānakālastadviṣayo vā tathātve kāntājanasya tathāpratīti prasaṅgāt; tathā atrāpi tattatkālabheda iti ṭīkayā pūrvānubhavasaṃskāraprabodhajanmāpi iti vṛttirvyākhyātā | saṃkāravaśāddhi pūrvānubhavakālāliṅgito'sau bhāti smṛtau viṣayaḥ, na jñānāntare iti tu granthena vyākhyātam ātmamātraniṣṭhatvāt iti vṛttivākyam | mātrapadena jñānāntaraviṣayanirāsaḥ, natu ātmaviṣayaniṣṭhamiti (page 211) sūtre vaktavyam, vṛttau ca svaviṣayasaṃvedikaiva iti | nanu kiṃ viṣayavedane'pi svaniṣṭhatā ghaṭate vijñānasya | ka evamāha | kintu viṣayamukhena iyaṃ cedaprastutā smaraṇābhilāṣeṇa viṣayopādānādivyavahāraccheda iti | tadāśayenaiva ṭīkākāro viṣayapuraḥ sarīkāreṇaiva utthitaḥ sphuṭaviṣayayādṛgarthārthavastusvātmaviṣayavācoyuktibhiḥ | tat kathamuktam ātmaniṣṭhasvarūpasaṃvedikaiva ityāśaṅkya āha ātmānātma iti | ātmamātraprakāśanaṃ tāvat na nāsti jñānaṃ samādhānādau, iha tu viṣayaniṣṭhaṃ vicāryate iti apiśabdaḥ | tasyaiva iti anātmaprakāśanaṃ jñānam ityasyāṃ bhaṇitāvanātmanaḥ prakāśanamiti yaducyate, tatra prakāśanamityanena aṃśena anātmā ghaṭādirna āliṃgyamāna ucyate viṣayadharmatvābhāvāt prakāśasya, apitu jñānameva anātmaprakāśatayā vā anātmākāradhāritayā vā prakāśate iti prakāśanaṃ svaniṣṭhameva jñānasya | ata eva suśikṣitanaiyāyikammanyairantarmukhabahirmukhatve jñānasya viruddharūpatvāt bhedāpādake śākyadarśanāntaḥpraveśena ukte sthūladṛśaḥ pratyāyayitumityāstāṃ tāvat | nanu vijñānavāde mā bhūt svarūpādhikaṃ nīlaprakāśanam, bāhyārthavāde tu nīlaṃ prakāśate iti kathamadhyavasāyamapahnavīmahi,-ityāśaṅkya āha bāhyavāde'pi iti | apiḥ pūrvapakṣasūcakaḥ | prakāśo na viṣayamāśliṣyati prakāśarūpatvāt, viṣayasya aprakāśarūpatvāt vedyatvamiti | tadāveśe prakāśo'pi aprakāśa eva syāt yathā mithyākacakūrcakajñāne | prakāśaścet kacakūrcakamāviśet, tarhi asanneva syāt | naca kacaprakāśo'sanniti yujyate tasya sattvādeveti cirādyavagatau taccikitsādivyavahāranirvāhāt | evaṃca viṣayaśleṣiṇo rūpasya (page 212) vyāpakaṃ taddharmāviṣṭatvam | naca tat kacakūrcakaprakāśe'sti asatyatādharmānāveśāditi bāhyavādini upagamite tasya bāhyasya dharmo vedyatvam | tadviruddhamavedyatvam | tena vyāptaṃ prakāśarūpatvaṃ vedyatve'navasthānāderbahuśākhasya uktatvāditi vyāpakaviruddhavyāpto- palabdhiḥ | nanu śākyamatamīdṛśaṃ yadi syāt, tat svasaṃvedanameva ekaṃ pratyakṣaṃ samadarśayiṣyata, na aindriyikamityāśaṅkya āha kevalam iti | kāraṇabhedāt svarūpabhedācca avāntarabhedakṛta eṣa vibhāgaḥ indriyādeḥ kāraṇāt paraprakāśatāsvarūpeṇa ca prakāśanāt | tenaiva asādhāraṇena vyapadeśa aindriyika iti, arthaprakāśa iti ca yathā manasayogipratyakṣānumāna- jñānānāmasādhāraṇena vyapadeśaḥ | yatra tu asādhāraṇaṃ nimittāntaraṃ na upalabhyate, tatra autsargikaṃ svasaṃvedanatvaṃ vyavahriyate iti | tadapi arthāt gobalīvardanyāyena viśeṣaniṣṭhameva jāyate | tataścaturvidhapratyakṣa- vādino'pi svarūpasaṃvedakatvaṃ sthitameva | nanu mā bhūt parajñānaviṣayasya jñānāntareṇa avabhāsanam, sa eva tu anubhavaḥ smṛtijñānena prakāśyatāmatītarūpo'pi dhārāsāra iva nadīpūreṇeti | āha smṛtijñāne ca iti | arthavat iti vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ | artho hi yathā bhedena bhāti, na tathā anubhavaḥ | naca yuktaṃ smṛterbhede smaryamāṇasya bhāsanam | (1 | 4 | 3) iti bhāvidṛṣṭyā sādharmyadṛṣṭānto vā | smṛtau nirdagdhapitrādirartho yo viṣayaḥ, tasya na smṛtijñānāt bāhyasya kasyacit saṃbhāvanā bhedeneti antarmukharūpābhedena smṛtyanubhavayoḥ prakāśaḥ siddhānta eva bhaviṣyati | evaṃca iti anubhavaviṣayasya anubhavasya vā smṛtijñānena aprakāśane'pi saṃskāreṇa tāvat saviṣayatāmātraṃ dīyatāṃ smṛtijñānasya; anubhavaviṣayatayā tu yo'dhyavasāyo (page 213) viṣayasya, sa na syāditi | tat yadi tṛtīyāpi gatirna aṅgīkriyate anubhavena saha smṛterekameva rūpamantarmukhamityevaṃrūpā, tadā hi etat nirvahati- smṛtiprakāśa eva hi anubhavaprakāśo'ntaḥ kālabhedasya viṣayopādhikasya saṃvidi avāstavatvāditi smṛtāvapi anubhavaviṣayatayaiva ābhāti so'rthaḥ | tisṛbhirgatibhiḥ śaṅkyā tadviṣayatā | dve ca sarvathā anupapanne iti tṛtīyagatimukhena itthaṃ siddhavaduktam | tataśca iti tadviṣayatvena avabhāsābhāvāt smaraṇādabhilāṣeṇa yā pravṛttirupādānādikā, sā na syāt | pūrvānubhavasya yo viṣayaḥ, tena saha yadi smṛtiviṣaya ekatāṃ nīyeta, tadā asāvupapadyeta | tathāhi kapitthamavalokya sukhasādhanamidamiti smṛtvā upādatte | sukhaṃ ca pūrvānubhavaikalagnamasyāṃ smṛtau na kiṃcidasti | yadāha idameva ca naḥ sukhaṃ yatsātaṃ saṃvedanam | iti | saṃskārādeva tu sukharūpatāyāṃ sukhānubhavajñānamiva idaṃ syāt; natu smaraṇamiti | anena natu vyavasthāpikā ghaṭate iti vṛttirvyākhyatā || 1 || nanu mā bhūt paraviṣayasya svīkāraḥ, yastu saṃskāramahimopanato'dhyātmasiddhaśca mama anubhavo'bhavaditi smṛtāvanubhavasya avabhāsaḥ, sa kiṃ na aṅgīkriyate ityāśaṅkya tannirākaraṇahetutayā sūtraṃ dṛk svābhāsaiva nānyena vedyā rūpadṛśeva dṛk | rase saṃskārajatvaṃ tu tattulyatvaṃ na tadgatiḥ || 2 || dṛk jñānam | sā svasyaiva ābhāsaḥ svasya ābhāsanaṃ nāma tasyaiveti | naca asyā aprakāśamānaṃ rūpamastīti | prakāśaśca asyāḥ (page 214) paraprasādopanato'pi bhavet, sadāprakāśamānatve'pi ca nīlādyākāracchāyākalpaṃ dvitīyamapi aprakāśamānaṃ rūpaṃ syāditi avadhāraṇadvayamanyat | tena sva eva asyā ābhāsa eva, svasyā ābhāsa eveti vetyevaṃ vaiyadhikaraṇyasāmānādhikaraṇyābhyāṃ yadīyaḥ svabhāvaḥ prakāśena sarvasya niyamyate, sā jaḍāt bhidyate | tadatra niyamopalakṣitena anena lakṣaṇena anyavedyatvaṃ nirākṛtam | rase rasaviṣayā dṛk yathā na anyena rūpādijñānena vedyā, tadvat sarvā dṛk na anyena jñānena vedyā | anubhavaśca dṛgrūpaḥ iti na smṛtijñānena vedyaḥ | saṃskāreṇa tarhi kiṃ kṛtam | āha viṣayasya janakasya abhāvāt nirviṣayatāyāṃ prāptāyāṃ saviṣayatārūpaṃ tattulyatvaṃ tena kṛtam, upacārāttu kāryakāraṇayorabhedena nirdeśaḥ | upacāre prayojakaṃ kāryāntarābhāvena tadekapravaṇatādhigamaḥ, natu tadavagamarūpatvaṃ pūrvānubhavābhāsakatvaṃ, saṃskārajanyaṃ tattulyatvamapi vastucintayā ucyate | tasya tu gatiravagamo na upapadyate | smṛtyanubhavayorhi kastṛtīyaḥ sādṛśyamadhyavasyet | tau ca ananyonyadṛśvānau na sādṛśyamadhigacchata iti sūtrārthaḥ | na tadgatiḥ ityatra dvāvarthau tacchabdena anubhavasya sādṛśyasya ca parāmarśāt | tatra prathamārtho dvitīyasmin hetutvena mantavyaḥ | upacāra iha vṛttau sphuṭīkṛtaḥ saṃskārajatvena iti | etat saṃkṣepeṇa avatārayati ādya iti | yata ādyānubhave vekadatvādanubhavasya yat mukhaṃ viṣayaprakāśanaṃ tena smṛterapi viṣayaprakāśanarūpatvaṃ syāt; naca tadastīti sūtrasya gamyamānasādhyā- bhiprāyanirdeśaḥ | yasmāt ityanena gamyamānasādhyopayogitvaṃ darśitam | saṃkārajatve'pi iti abhedopacārāt tulyatvamapi saṃkṣepeṇa uktam | jñānāntaravedyaṃ na bhavati iti | amunā tadgatiḥ ityasya saṃkṣepeṇa dvidhā (page 215) vyākhyānam-na anubhavasya avagamaḥ smṛtiḥ, na tattulyatvasya avabhāsaḥ smṛtyā anubhavena tṛtīyena vā | sarvatra sādhāraṇaṃ hetuvacanaṃ jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ neti | svasaṃvedanaikarūpatvāt ityanena dṛgityāderardhasya saṃkṣipya arthanirdeśaḥ | ekagrahaṇena evakārārtha- vyākhyānam-ekamekādi ananyasahitamekaṃ ca, tadeva; natu kadācidanyat, ekasya ca tasyaiva ajaḍasya rūpaṃ na jaḍasya | svasaṃvedanamekaṃ rūpaṃ yasya iti ṭīkākāro'sya sūtrasya śaṅkitaparamatanirasanahetutāṃ hiśabdena dyotayati | dṛgeva svābhāsā, dṛk svābhāsaivetyevamayogānyayogopalakṣitasvābhāsaniya- mavattvaṃ dṛśo lakṣaṇam | tatra dṛgeva svābhāsā na anyadvastu iti yadanyadākṣiptaṃ jaḍaṃ, tallakṣaṇapuraḥsaramajaḍāyā dṛśo lakṣaṇamāha ayaṃ hi iti | aprakāśātmā jaḍa ityukte nīlaṃ prakāśate yadā, tadā na jaḍaṃ syāditi svayaṃgrahaṇam | prakāśamānasyāpi hi tasya yat prakāśanaṃ, na tat svātmani nīlarūpe saṃbandhitayā viśrāntam; apitu paratra pramātṛrūpe | tena ayaṃ vigrahaḥ-avidyamānaḥ prakāśaḥ prakāśanaṃ yasmin viśrāntatayā, tādṛgātmā svabhāvo yasyeti | etadāha svātmano na prakāśaḥ iti | asyaiva sphuṭīkaraṇaṃ bhaviṣyati-svātmano na prakāśate, apitu parasya prakāśate iti | saptamyarthe ṣaṣṭhī | yacca nīlaṃ prakāśate ityatra pakāśanaṃ nāma, na tat nīlasya svabhāvaḥ; apitu parabhūtameva tat nīlāt | caitramaitrādeḥ pramāturhi svabhāvabhūtaṃ tat | prakāśanaṃ na ātmā, apitu parabhūtaṃ yasyeti vigrahaḥ | tadāha svātmanā na asya prakāśaḥ iti | etadeva vyaktayiṣyati para eva asya prakāśaḥ iti | evaṃ nīlaṃ yathā svātmani nīlaṃ, na tathā prakāśarūpaṃ, prakāśanaṃ ca yathā pramātūrūpaṃ na tathā nīlasyeti yasya aprakāśo (page 216) rūpaṃ, prakāśaśca na rūpaṃ; tat jaḍamiti tātparyam | etadviparyayeṇa ajaḍaṃ jñānaṃ yasya aprakāśo na rūpaṃ, tat darśayati ajaḍastu iti svātmanaḥ prakāśaḥ svātmā asya prakāśaḥ iti prakāśanamātmani viśrāntaṃ yasyeti, prakāśanamātmā svabhāvaḥ, natu paro vyatirikto yasyeti ca vigrahadvayena prakāśātmā iti vyākhyātam | tadeva krameṇa sphuṭīkaroti svātmana eva ityādinā | evamaprakāśātmā prakāśātmeti ca jaḍājaḍayorlakṣaṇaṃ pratyekaṃ dvidhā svarūpayojanamukhena pararūpavyāvartanamukhena ca ṭīkākṛtā vyākhyātaṃ krameṇa sphuṭayatā | anenaiva ṭīkāgranthena svābhāsaiva iti niyamaścaturdhā vyākhyātaḥ | tathāhi svarūpasyaiva sā prakāśa iti vyākhyātaṃ svātmanaḥ prakāśaḥ iti, aprakāśamānamasyā na rūpamiti vyākhyātaṃ svātmā asya prakāśa iti kadācidapi na asyāḥ prakāśaḥ paraprasādopanata iti vivṛtaṃ svātmana eva prakāśate na parasya iti, nīlādyākārāntaramasyā na rūpamiti vivṛtaṃ paro'sya na prakāśaḥ iti | paro hi yo nīlādiḥ, so'sya kathaṃ prakāśātmakarūpaḥ syādityarthaḥ | etadvaiparītyena jaḍe'pi caturdhā lakṣaṇaṃ yojyam | sarvā hi jñaptiḥ iti sarvaśabdena dṛgiti jātāvekavacanaṃ vyākhyātam, natu adṛgrūpam; dṛgityavadhāraṇaṃ ca | svābhāsā hi yā kācana vastumātrā, sā sarvā dṛgrūpā bhavatīti | vākyāntaragataṃ hi avadhāraṇamekatra aṃśe'pi avadhārite yadyapi kṛtakṛtyaṃ bhavati yat tatra tatra ucyate bhinnakrama iti, tathāpi sarvāṅgaparipūrṇaṃ pūrṇaṃ tat bhavatīti sarvāṃśagatatve bādhakaṃ cet nāsti tathaiva vyākhyeyam | naca ekavākyatāyāḥ khaṇḍanā kācit, pratyuta niyataikaghanākārasya vākyārthasya pratipattirekatayaiva sphuṭā bhavati, (page 217) tata eva brahmādiṣuhanterbhūte kvip ityādau caturvidhāvadhāraṇāśrayaṇamanu-padakārādayaḥ pratipedire | vyākhyānārthaṃ tu avāntaravākyotthāpanaṃ na vākyabhedamānayati ekasminnapi niyame vidhāvapivā tasya avaśyaṃbhāvāt | brahmādaya evaṃbhūtāstāvat mantavyā upapadatvenetyādivākyabhedamanta-reṇa vyākhyānāyogādityalaṃ bahunā | nanu evaṃ niyame dṛgvyatiriktasya jaḍatvamiti uktaṃ bhavati | tataśca jñānebhyo'tirikto yaḥ pramātā, sa jaḍo bhavediti ajaḍapramātṛvādī jñānasvābhāsatāvādena kathaṃ jayedityāśaṅkāṃ nirasyati ata eva iti | yadidaṃ jaḍājaḍayorlakṣaṇamuktam, tata eva hetorna jaḍaḥ prakāśate svayam, nāpi ayamarthaḥ prakāśakārī | vyatirekeṇa uktvā anvayena āha prakāśasyaiva hi iti | yasmādayamanvayo'sti, tasmāt vyatireko'pi ayaṃ pāramārthika iti hiśabdaḥ | nanu prakāśasya prakāśate iti prakāśadvayaṃ syāt, naca evaṃ | asmadartha eva hi prakāśate, iti iyaṃ ca asau saṃvidvā draṣṭṭatā vā jñānaṃ vā na matā | āha prakāśa eva hi iti | hiśabdena hetutāṃ dyotayatā nirākaraṇīyavastu śaṅkyamānaṃ sūcitam | pramāyāṃ svatantraḥ pramātā, pramā ca prakāśanam | tat yasya na anyataḥ, anyasya ca yatprasādāt tat; sa eva tasyāṃ svatantra iti tātparyam | prakāśāt iti nīlaṃ prakāśate iti yaḥ prakāśabhāgaḥ, tasmādbhinnaḥ svātmāṃśaḥ prakāśasvabhāvo'nyathā veti vikalpadvayam | ydi prathamaḥ pakṣaḥ, tarhi arthāṃśagataḥ prakāśo'nyaḥ kimaṅgīkriyate | nahi prakāśadvayaṃ bhāti, nacāpi prakāśasya deśakālasvarūpato bheda iti vitatya uditaṃ prāk | prakaṭatā ca na arthadharma ityapi uktam | saṃvittu vivecayiṣyate | tatprathamapakṣe prakāśa eva prakāśakaḥ pramāteti siddham | dvitīyastu pakṣo doṣopahata (page 218) iti upekṣya evetyāha prakāśātmatve iti | tataśca prakāśasyaiva nīlaṃ prakāśate ityatra ayaṃ paramārthaḥ-mahāprakāśātmakaṃ yat bhagavato rūpam, tatraiva svaśaktyā śūnyaprāṇādyantaḥsaṃkucito bahirviṣayeṣu na atyantaṃ saṃkucito yaḥ pramātā prakāśate, sa eva bahiḥ saṃkocamāpadya nīlaprakāśatvena bhātīti | paramārthata iyaṃ śrīmato mahādevasya śaktivijṛmbhā mahādarpaṇāntaravabhāsipragṛhītapratibimbakabahutarasūkṣma- darpaṇāntaravaditi prakāśa eva ajaḍaḥ pramāteti yuktam | nanu jaḍa eva aprakāśamānaḥ pramātā astu | āha tadaprakāśa iti kasya iti mama iti | prakāśamānasyaiva hi bhittikalpasya vicitrakalpatayā nīlaṃ prakāśate ityādaya ullekhāḥ | tatrāpica iti apekṣaṇīye pramātrantare | tathātve iti jaḍatvena pramātrantarāpekṣāyāmanavasthā | nanu bhavatu asau bījāṅkuravat | bhavet, yadi mūlaṃ na nihanyāt, nihanti tu | tadāha arthasya pratipattiravabhāso na bhavet pūrvarūpavilakṣaṇasya prakāśamānasya kasyacidabhāvāt | nanu ca iyatā prakāśamātraṃ pratyarthaniyataṃ sidhyet, na pramāteti | āha anugata iti | sa prakāśo yadyapi bahirmukhatayā vedyabhedena taduparāgāyātena ca deśakālabhedena saṃkucitaḥ, tathāpi antarmukhapramātṛlakṣaṇamapi asaṃkucitamabhinnaṃ rūpaṃ tatra saṃkucite'nugatam | tena vinā na kaścidarthānāṃ kāryakāraṇabhāvabādhyabādhakabhāvādisamanvayo lokayātrāsvabhāvaḥ paramārthopadeśaparyantaḥ syāditi vitatya bhaviṣyati deśakālakramajuṣā---------| (1 | 7 | 3) ityādau samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate | (1 | 7 | 14) ityante prakaraṇe | nanu anugataṃ pramātṛrūpaṃ jñānalakṣaṇānāṃ pramāṇāṃ (page 219) samavāyikāraṇamātmā bhaviṣyatīti kiṃ tatprakāśanāprakāśanacintayā,- ityāśaṅkya āha tataḥ iti | yato'ntarmukhaprakāśasvabhāvo'nusandhānapratya- vabhāsaparāmarśasvabhāva eva samanvayaḥ, tato na pramākāraṇatvamātreṇa viṣayendriyādivailakṣaṇyena jaḍasya ātmanaḥ pramātṛtā yuktā | nanu kāṇādadṛśā jaḍatvamanupapannamastu pramātuḥ, prakāśamānatve tu pramāturghaṭāderiva kārakasāmagrījanyatadviṣayasaṃvidutpādalakṣaṇaṃ katham | nahi ghaṭaṃ vedmītivadahamaṃśaḥ karmatvena bhāti, tata eva ayamajaḍo'parokṣaśceti | etat prābhākaraṃ mataṃ svadarśanena samīkaroti anyathā tu upapadyate iti vacanam | nīlaṃ hi yathā idamiti parasya prakāśate, na evamayamātmeti | tatkathaṃ jaḍaḥ syādidantayā prakāśanābhāvāt | naca ayaṃ prakāśaḥ | nīlasukhādi hi prakāśate iti syāt tadviṣayā saṃvidutpadyate | nanu ātmā prakāśate ātmasaṃvittyanudayāt, tato'yaṃ na nīlavat pratyakṣo nīlapratyakṣatāyām | naca sarvathā niḥsvabhāva eveti aparokṣa ātmā iti tadityaparokṣatābhidhānameva yuktamasmaduktayā svaprakāśātmatayā, natu anyathā | tathā hi sato dvayī gatiḥ-prakāśate cet, pratyakṣaḥ; na cet, parokṣaḥ | tatra aprakāśanapakṣe parokṣatā syāt, prakāśanapakṣe pratyakṣateti aparokṣatābhidhānena prakārāntaramupatiṣṭheta asattvaṃ nāma | naca tadyuktamityāha nahi iti | puruṣabhedaniyataḥ iti mama prakāśate caitrasya prakāśate iti | evaṃ prakārāntareṇa apārokṣyamasattāyāmeva viśrāmyediti upapādya svadarśanena tat nirvahati aparokṣyaṃ punaḥ iti | prasiddhaṃ yadaindriyakamānasapratyakṣasaṃvedyaṃ, tadidamiti pramāturbhedena bhātīti akṣapratigamādastu pratyakṣam, naivaṃ pramātā | tat na pratyakṣo naca na bhātīti na parokṣaḥ | anyathā iti evamabhyupagate'sya bhaṅgībhaṇitasya (page 220) viṣayavibhāge parokṣataiva yadi tasya astitvamiti ākūtaśeṣaḥ | pareṇa hi evamucyate-ahaṃ ghaṭaṃ vedmi, ahaṃ paṭaṃ vedmītyādivyavahāreṣu ghaṭādiviṣayāḥ saṃvida utpadyamānāśca vilīyamānāśca bhānti | tathābhūtasaṃvidudayaprasādāt ghaṭādīnāṃ pratyakṣatā | tāśca saṃvido na viṣayadharmaḥ, na ātmadharmaḥ svātantryeṇa nirbhāsanāt | tadetadastu tāvat, yattu ahamiti bhāti, na tatra saṃvidudayo'pekṣyastadapekṣaṇe tadbhānasya vicchinnatayā prasaṅgāt, karmatvena ca | naca evam | yadāhuḥ sakṛt vibhāta ātmā | iti | tadatra ātmanaḥ prakāśarūpataiva upagatā bhavati kevalaṃ; saṃvidāmapi prakāśarūpatve svarūpadeśakālādibhedābhāve tataḥ prakāśarūpāt pāramārthikāt kathaṃ bhedo bhavediti māyākṛtanīlādi bhedoparāgasaṃkocaprasādopanato naiva aṅgīkartavyo'smannayānupraveśeneti prābhākarāṇāmapi moho'pasāritaḥ prasaṅgāt | tadetadāha ata eva iti | yadetadapārokṣyaṃ svātantryaprakāśanasāramaṅgīkṛtam, tata eva hetoridamayatnasiddhamaṅgīkartavyam | yat kila vakṣyate-astitvaṃ prakāśamānatvameva, tacca prakāśasvarūpe svaniṣṭhameva ananyāpekṣatvāt | māyākalpitabhedatvena māyādaśāyāṃ yo nīlādirjaḍaḥ, sa pramātṛniṣṭha eva prakāśate iti pramātureva asāvasti, natu svātmanaḥ kimapi asau; svātmaiva hi asya na kaściditi | tathāca ajaḍapramātṛsiddhiḥ evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī | jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || (13) iti | natu saṃvidvādī prābhākaraḥ kāmamamunā nayena svadarśane nipātyatām, kāṇādastu katham | sa hi evamāha-ātmani samavāyikāreṇa manaḥsaṃyogādasamavāyikāraṇāt kāryaikārthasamavāyena (page 221) pratyāsannāt dṛṣṭasāmarthyācca akṣālokādernimittakāraṇācca jñānamutpadyate cet, arthaḥ prakāśate iti | tadarthaprakāśādhīnaśca icchāprayatnadehakriyāhānādānādirvyavahāraḥ saṃpannaḥ iti kiṃ prakāśamānatvena ātmanaḥ kalpitena | yadāpi ātmā prakāśate iti vyavahāraḥ, tadāpi anumānena manasaiva ātmaviṣayajñānameva ātmanaḥ prakāśanamiti kā hāniḥ | atra ucyate-kiṃ jñānotpattirarthasya prakāśatāṃ karoti, uta saiva saḥ | tatra prathamaṃ pakṣamākṣipati naca iti | prakaṭatā hi evamarthadharmo'ṅgīkṛtaḥ syāt kāryatābhyupagame | sā ca dūṣitā bahuśa iti svabhāvatāpakṣa eva dvitīyo yuktaḥ | tadāha apitu jñānameva iti prakāśamānatā iti saṃbandhaḥ | tadapi iti ātmākṣārthādistāvat na prakāśadharmāḥ, jñānamapica yadi na prakāśadharmaḥ; tarhi prāgvat iti tadanudaye yathā na kiṃcit prakāśate, tathā tadudaye'pi mā kiṃcit prākāśiṣṭa, kiṃ naścchinnam | kiṃ netyāha artho'pi iti | arthasya hi jñānameva pratyakṣateti atatprakāśe kathaṃ pratyakṣatvena asau vyavahāraḥ śuklāprakāśe śuklatvena iva | tadvyavahāryatāyāṃ hi kāraṇaṃ tadrūpeṇa prakāśanam, anyathā niyamena tathā vyavahāraḥ kuta iti kāraṇānupalabdhiḥ | atha pratyakṣatāpi jñānāntareṇa prakāśate iti ucyate, tadanavastheti prāgvacchabdasya arthaḥ | evaṃ prakāśasya tāvat paraprakāśyatā na upapannā | tāvadgrahaṇena idamāha-prakāśasya idaṃ svābhāsatvaṃ sthitam, tasmin sati paraprakāśyatvaṃ nivṛttam | tannivṛttāvanubhavaḥ smṛtijñānena na prakāśyate iti | yadyapi iyat prakṛtaṃ prameyaṃ, pramātā tu na adyāpi siddhaḥ, tathāpi tattvacintā iyaṃ vādarūpā vartate iti prakāśasya tāttvikarūpacintanaṃ ṭīkāyāṃ na asamañjasamiti (page 222) tata eva na asya codyasya āśaṅkā kila | bauddhena smṛtisamarthanāya anubhavajñānaṃ smṛtijñānena bhāṣyatāmityukte kārikayā ucitamuttaramuktam, vṛttyā api adanusāreṇa nirūpitam | tat na kiṃcit sūtravṛttyorayuktam | vivṛtau tu sarvā hi jñaptiḥ iti vyākhyātuṃ jaḍājaḍayorlakṣaṇabhedo ya uktaḥ, sa yuktaḥ | jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ na bhavati iti hi prakṛtametat | tadanantaraṃ tu tatprakṛtaprameyasamarthanagrantha eva kartavyaḥ ekapramātṛniṣṭhatvenāpica ityādiḥ | anena hi saṃtānāntarajñānasya kadācit jñānāntareṇa anumānādinā prakāśyatvamastu, natu svasaṃtatau tat kathamapi upapannamiti āvedyate | madhye tu yo'yaṃ granthaḥ ata eva na yasya prakāśaḥ svātmabhūtaḥ ityādiḥ parāśayaḥ prakāśa eva bhavati, natu tadanumānam ityantaḥ; sa kathaṃ saṃgacchate | nahi anena kārikāvṛttyarthaḥ kaścit samarthyate, kevalaṃ pramāturjaḍājaḍatvacintā kriyate | smṛtibalāt pramātṛprasādhanāyaiva ca ayaṃ yatnaḥ | tathāhi jñānānāṃ na anyonyaviṣayasparśanena anyonyaprakāśyaprakāśakabhāvastadadhīnaśca sarvasmṛtyādivyavahāra iti pramātā avaśyāṅgīkārya iti prakaraṇānte nirvāhayiṣyate na cedantaḥ kṛtānantaviśvarūpaḥ---------| (1 | 3 | 7) iti | tasmāt kimetaditi yataḥ prakāśasya vṛtāntastilaśastattvacintāyāṃ vicārayitavyaḥ | svaprakāśasvarūpaparyālocanaprasaṅgāt yadāyātam, tat cedupekṣeta vivṛtikāraḥ, na suspaṣṭamanena jñaptisvarūpaṃ vivṛtaṃ syāt | tataśca tadvivarīṣuṇā tatsvarūpaṃ ca nirūpitaṃ prakṛtaśca jñānasya svaprakāśatāvādaḥ samarthitaḥ | ayaṃ hi abhiprāyaḥ-prakāśastāvadeko'stu vā, paramārthato'neko vā, pramātṛrūpo vā | (page 223) sarvathā tāvat paraprakāśyatvamasya anucitamiti | vastutaśca asya aikyameva ucitaṃ bhedahetoḥ svarūpadeśakālāderayogādityāśayenāpi dṛk iti ekavacanaṃ sūtre | anādaramatra tu khyāpayituṃ sarvā iti vṛttau | tatsaṃvādanārthameva sūtrāntaravacasā bahuvacanāntena saṃvādanamiti na kiṃcidatra avadyam | madhyagranthāvatāraṇe ca asmābhiruktaṃ yadi bodhaḥ svaprakāśaṃ jñānamudgrāhayan smṛtiṃ samarthayitumakṣama iti pramātā kaścidaṅgīkriyate, sa tarhi jñānavyatiriktatvādeva svaprakāśaḥ prāpnotīti apasiddhāntaḥ siddhāntinaḥ prasajyate | ayameva hi evaṃvidhasya viṣayo yatra paropadeśāya vāde kriyamāṇe tattvanirūpaṇāya bahutaraṃ vastu samarthyam, tatra kiṃcit samarthayamānasya samarthanīyāntaraghaṭanamiti | ata eva na ayaṃ hetvābhāsasya viṣayaḥ | sahi ekasādhyaviṣayo bhavati | tadapasiddhāntaśaṅkānirākaraṇamakāri ṭīkākāreṇa | nahi pramātā nāma jñānavyatiriktaṃ kiṃcit, apitu jñānānāṃ bahirmukhasaṃkocabhājāṃ yadantarmukhamadeśakālabhedaprāṇitaṃ, tadeva sa iti | kiṃca svaprakāśatvaṃ nāma bodhasya lakṣaṇamiha uktaṃ, tatra lakṣyavyatirikte'pi viṣaye yat lakṣaṇamāste, tadativyāptidoṣadūṣitamiti alakṣaṇaṃ syāt | lakṣaṇahetuśca ayam | tadidaṃ pramātari api asti bhavanmate iti siddhāntinaḥ kathamidaṃ bodhasya lakṣaṇam | naca parasiddhatāmātreṇa vastusiddhirityapi bauddhasya bhavet vacanāvakāśaḥ, tamapi upaśamayituṃ madhyagranthaḥ,-ityalaṃ bahunā, prakṛtaṃ tu brūmaḥ | nanu prakāśatve pramāturjaḍatāyāmanavasthā,-iti aprakāśasvabhāvo'sāvuktaḥ, tadetat kathaṃ parapramāturvyāpāravyāhārādi- nā anumeyatvāt | bauddhasya api jñānameva saṃtatyā vikalpakatayā vā pramātṛrūpam | tadapi vyāpārādinā parasantānagatamanumeyamiti kaṃcit bruvāṇaṃ pratikṣipati (page 224) yadapi iti | nanu jñānamapi siddhāntimate pramāturavyatiriktam | tat tasminnanumeyatayā prakāśyatvena aṅgīkṛte pramāturapi syādeva prakāśyatvamiti | āha kalpita iti | iha yathā bauddhamate svaprakāśasyāpi jñānasya pratyakṣavedyasyāpivā ghaṭāderarthasya kāryatvādirdharmo vyatirikto'pi vyāvṛttibuddhyā kalpito'numīyamāno'pi na svasaṃvidadhyakṣasiddhatāmapahastayati, tathā pramāturmāyāśaktyā yat nirākāravāde viṣayaunmukhyaṃ nāma spaṣṭaṃ sākāravāde viṣayākāratva- manatiriktamapi atiriktamiva rūpaṃ, tasya prakāśyatve'pi na pramātuḥ svaprakāśatā khaṇḍyate paramārthasya kalpanayā anapabādhanāt | mūlaprasiddhameva hi rūpaṃ tatra anumānena kālpanikena upabṛṃhyate svaprakāśatayā vinā yathoktayuktibhiranirvāhāt | evaṃ jñānameva anumeyaṃ, natu paramārthaprakāśaḥ | taddharmānumeyatoparāgāt tu pramātuḥ parasya anumānamiti prasiddhiḥ | nanu grāhako'pi paro'numeyatayā prasiddhaḥ, kimatra bādhakaṃ yena paroparāgakṛto'yamatra anumeyatāvyavahāraḥ syāt | astu evam, tathāpitu parasaṃtatipatitaśarīraprāṇabuddhiśūnyarūpasamāviṣṭatvaṃ prakāśasya anumīyate svaprakāśasyāpi tatra vyāpāravyāhārādinā | tataśca ayaṃ paramārthaḥ-svaprakāśaṃ saṃvedanaṃ sakaladikkālagatamapi adhunā dharmiṇyetaccharīrādau viṣayonmukhaṃ viṣayākārametaccharīrāditādātmya- samāviṣṭamiva sādhyametaccharīrādivyāpāravyāhārayogāt svaśarīrādivat | naca etāvatā svaprakāśatāhāniḥ svasaṃvedanasya | tathā sāmānyamekaṃ pratyakṣam-| iti darśane kānyakubje gaurastīti pramāṇāntareṇa prasiddho gotvasaṃbandho'numīyamāno'pi na gotvasya pratyakṣatāmapahanti | (page 225) tadeva hi tat gotvaṃ pratyakṣasiddhaṃ tatra astīti siddhaṃ tena anumānena upavṛṃhyate | yacca yena anumānena upavṛṃhyate, tat tasya na bādhakaṃ bhavati vyavahārasādhanamiva pratyakṣasya | tathāca parapramātṛtānumānena svaprakāśatvameva upodbalyate svaprakāśatvasya abhāve pramātṛtāyā eva anupapatteḥ | tathāca dehe kriyādarśanādevamadhyavasīyate | atra uttiṣṭhāmīti svaprakāśamabhisandhānamasti sāvegaṃ grāsatātparyadarśanāt bhuñje iti, supte prāṇādipreraṇāt prerayāmīti sarvatra ca asmadarthaviśrāntaprakāśapra- tīteriti | bādhakasya hi kāraṇaṃ tadrūponmūlakatvam, anyathā sarvaṃ sarvasya bādhakaṃ bhavet | tadvirūddhaṃ ca tadupavṛṃhakatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | paraśarīrasya pramātṛtā paramanumeyā | tattu pratyakṣamapi bhavati, paraprāṇādi tu svarūpeṇa anumeyameva sarvadeti śarīragrahaṇaṃ na kṛtam | yathā ca svasaṃtāne'pi na svaprakāśatāhāniḥ, tathā parasaṃtāne'pi | śarīrādipramātṛtābhimānadārḍhyāt tu paro'yaṃ pramāteti vyavahāraḥ | paramārthapramātā tu svaprakāśa eva | so'pica asya anumātṛtayā vartamānasya pramātuḥ svaprakāśatvena avaśyaṃ bhāti anyathā pramātṛtāyā eva ayogāt | uktaṃ hi yadyapyarthasthiti-------| (a. pra. si. 20) iti | pramātṛtvena tu abhimānāspadaṃ na bhavati dehādipramātṛtābhimāna- dārḍhyamityāśayena anupraviṣṭagrahaṇam | anuprāṇakatayā praviṣṭamanupraviṣṭamiti | kva anupraviṣṭamiti nirūpayituṃ svaśabdena pratyagātmaśarīraprāṇādiruktaḥ | svasya dehādeḥ pramātṛtvena yat saṃvedanaṃ, tadanuprāṇakatvena praviṣṭo'vaśyaṃ nirbhāsanayogya iti yāvat | evaṃ paramārthapramāturekatvāt svasaṃvedanaprakāśasya anumeyatā kvacidapi na upapanā, tat kathaṃ prakāśyatvaṃ syāditi uktam | adhunā tu (page 226) idamāha-bhavantu vā bahavaḥ pramātāraḥ, tathāpi svapramātari tāvat prakāśyatvaṃ nāsti; parapramātṛṣu tu tadanumānabalādānīyeta | naca anumānena kvacidapi svalakṣaṇaṃ spṛśyate | sāmānyaviṣayatvaṃ hi tasya anyathā saṃbandhagrahaṇādyayogāt | tataśca pramātari paratra yadi nāma apoharūpamapramātṛvyāvṛttyātmaparigṛhītamavastujñānākāramātraṃ vā vyatiriktamātmatvalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vā, tāvatā tadastu prakāśyam | vastvantarasya tu pramātuḥ kaḥ prakāśyatākalaṅkārpaṇāvakāśa iti | anumānamapica iti caśabdaḥ prameyāntarasamuccaye | apiśabdena pratyakṣasya atra aprakāśyatāpādane nāsti saṃbhāvanetyāha | evakāreṇa ghaṭādāvapi anumānadiśā na prakāśyatvaṃ nirvahatīti brūte | adhyakṣajñānāvabhāsinaḥ iti sākṣātkārānupraveśayogyaṃ svalakṣaṇa- manayā bhaṅgyā uktamiti ghaṭāderapi na anumeyatvam, kimaṅga pramātṛsvalakṣaṇasyeti | nanu avastugrāhakatve'pi anumānasya vastvadhyavasāyitayā prāmāṇyam | yadāha prāmāṇyaṃ vastuviṣayaṃ dvayoḥ---------| iti | tadanumānāgamavikalpairvastubhūte ātmani adhyavasāya iti tathādhyavaseyatvāt prakāśyatvamāgacchedeveti āśaṅkāṃ vyapohati ātmā iti | ātmeti vikalpena pramāteti vikalpena ceti saṃbandhaḥ | ādigrahaṇena āgamādigrahaṇam | dvitīyaścakāraḥ pūrvapakṣaśaṅkādyotakaḥ | vakṣyate iti ṭīkākṛtā | yadyapi uktamādisiddhasūtre, svataḥsiddhasūtre ca; tathāpica
vol M00020 · chunkK-purvapaksa-siddhanta · lines via source.start/end