chunkJ-k1.11-kartapi-kalpita

IPVV · M00020
pāratantryādyayogācca tena kartāpi kalpitaḥ || 11 || tathāhi sūtrāvataraṇamitthameva karoti tadevam iti | kriyāyāstāvadevamiti kriyāpyarthasya iti tatra tatra sthite iti sūtradvayoktāt sādhakābhāvāt, bādhakayogācca yo'bhāvaḥ nānyo'sti, nānyadasti ityevaṃ sūtradvaye nirdiṣṭaḥ, saṃbandhasyāpi yo'bhāvo'stitvaniścayābhāvanāstitva- niścayarūpaḥ evamiti tatra tatra ityuktena sādhakābhāvena dviṣṭhatvādiyukti- (page 202) bhiśca bādhakena militvā upapāditaḥ, tadidamabhāvacatuṣṭayaṃ militaṃ kartāpi kalpitaḥ ityatra hetutāṃ sūtre tena iti nītam | sā hetutā tu ṭīkāyām abhāvāt iti pañcamyā saṃkṣepāduktā | pañcamī caśabdaṃ ca pūrvasūtreṇa saṃgamayati | saṃbandhaḥ iti nānyo'sti saṃbandho dviṣṭhasyānekatvāt siddhasyānyānapekṣaṇāt pāratantryādiyogācca iti saṃgatiḥ | saṃbandhaḥ ityetāvanmātraṃ tu svakaṇṭhena vivṛtau nirdiṣṭam | dviṣṭhasya iti sāmānyoktāvapi prakaraṇāt saṃbandhasyetyayamapi artho labhyatāmiti | nanu dṛśyānupalapalabdhyaiva nāstitvaniścayakāriṇyā so'rtho bādhyate | vastuta iyameva hi asya bādhā yat niścitanāstitvāvedanaṃ, natu drughaṇena iva śarāvasya viśarārūkaraṇam | sāca atra pradarśitaiva dṛśyasya pramāṇena anupalambhāditi | satyam, anupalabdhyā tu niyatadeśakālāvacchedena nāstitvapratipattiḥ-iha adhunā ghaṭo nāstīti | yadāha -nāsattāniścayo viprakarṣiṇām | iti, yathā iṣṭaṃ viruddhakārye'pi deśakālādyapekṣaṇam | anyathā vyabhicāri syādbhasmevāśītasādhane || iti | tasmāt sārvatrikīṃ saṃbandhāderasattāmāvedayituṃ parābhyupagatatadī- yarūpāsaṃbhavasaṃpādako virodhaḥ prameyaniṣṭho vaktavyaḥ, yat tvayaiva asya rūpamuktaṃ, tat tvaduktenaiva rūpāntareṇa virudhyate iti tata eva tadrūpadvayavirodhasiddhyaiva bādhakābhidhāyī kṛtārtho jāyate iti dūṣaṇahetau na dharmyasiddhyādicodyaprasaṅgaḥ-iti vitatya nirṇītaṃ prasaṅgagranthādāvityāstāṃ tāvat | tatra sāmānyalakṣaṇadvāraṃ bādhakamupanyasyati | yat kila dvayoḥ svarūpasamāptyā yugapat tiṣṭhati, tadekaṃ na bhavati veśmadvayavarti ghaṭadvayamiva | (page 203) ekatvaṃ hi abhinnarūpatvaṃ, tadviruddhena ca bhinnarūpatvena vyāptaṃ dvayoryugapatsvarūpasarvasvena avasthānam | abhinnarūpo hi yadyevaṃ syāt ghaṭādiḥ sarvaḥ, eko'pi evaṃ syāditi dviṣṭhatvasya kvacideva bhāva ityevaṃrūpo yaḥ khalu niyamo vyāpakaḥ, sahīyeta | tadviruddhavyāptopalabdhyā ekatvasya niṣedhaḥ | evaṃ sāmānyena dviṣṭhaikasaṃbandhamātre bādhakamabhidhāya tadviśeṣe'pi abhidhitsurāha siddhasya iti | iha rājña ityukte pratītirna nirākāṅkṣā rājetivat, apitu anyadākāṅkṣati rājā | tat sā ākāṅkṣā kvacit saṃbandhasya vapurbhavantī sārvatrikatvena vyavasthāpyate iti apekṣaiva saṃbandha iti vyavahriyate | tāṃ dūṣayati upakārakaviṣayaiva iti bhavatīti | asya ayamarthaḥ-na tāvat jaḍeṣu apekṣā yuktā | yadāha apekṣā pāratantryaṃ ca na saṃbandho jaḍātmanoḥ | asaṃbhavāt-----------------|| (saṃṣi. 1) iti | yatrāpi sā bhavati, tatrāpi uktadviṣṭhasaṃbandhalakṣaṇā ekapadārtharūpā na upapannetyāha svarūpātiśayalakṣaṇa iti avyatirikto yata upakārastaṃ kurvan kāraṇameva syāt | apekṣitaṃ ca kāryamitthamuktaṃ syāt | naca etadyaktamityāha sataśca iti | yadāha apekṣā yadi saṃbandhaḥ so'sankathamapekṣate | iti | niḥsvabhāvasya svabhāva iti virodhamāha | nanu satastarhi kāraṇasya kārye'pekṣā bhavatu, avidyamāne kā apekṣā, labdhaṃ ca anena rūpaṃ, tat kimarthamasya apekṣā | yadāha saṃśca sarvanirāśaṃso bhāvaḥ kathamapekṣate | iti | kāraṇatvapratilambhāya kārye asya astu apekṣeti (page 204) cet, nanu kāraṇatvamasya na svarūpādhikaṃ kiñcit, svarūpaṃ ca etena labdham | satyaṃ labdham, tadvyavahārastu na labdhaḥ | idamapi satyam, kintu vyavahāro jñānābhidhānātmā tasya kāraṇasya na kaścit, apitu vyavaharturasau | evaṃca vyavaharturapekṣeti āyātam | sā ca vikalparūpā bhavatyeveti aṅgīkṛtamadaḥ ------------tānmiśrayati kalpanā | iti | tadetaduktaṃ tadabhāvāt ityādinā | satostarhi apekṣā bhaviṣyati rājñaḥ puruṣa itivat | etat nirasyati naca iti | dvayoḥ iti saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī | ṣaṣṭhyarthamekagataṃ saptamyarthaṃ ca aparagataṃ svīkaroti | ayaṃ hi atra arthaḥ -rājñaḥ sataḥ sati eva puṃsi apekṣeti, natu anyonyāpekṣā atra vivakṣitā | sā hi pāratantrye vakṣyate | anyonyāpekṣāśabdo'pi vṛttāvevamarthaparyavasāyī mantavyaḥ | evaṃ ca prayogo lāghavena pāratantrye'pi tathāpratipattyarthaḥ | tena tatrāpi rājapuruṣayoḥ kāryakāraṇabhāvaviśrāntataiva kartavyā, anyathā vāstavaṣaṣṭhyarthāyoga iti ākūtaśeṣaḥ | nanu patnīyajamānayorivayāge, rāgiyugalasya iva āliṅgane parasparāpekṣārūpaṃ pāratantryaṃ saṃbandho bhaviṣyati dhavaśca khadiraśca cchidyatāmityādāvityāśaṅkya āha parasparonmukhatā iti anyonyamaunmukhyam iti | śabdamātramekam, natu ekasya yā unmukhatā, sā anyasyeti kathaṃ saṃbandhaḥ syāt | siddhe kā paratantrateti tu dūṣaṇamuktaṃ punaḥ punarasya arthasya spaṣṭatvāt | tat bhavatu unmukhatā kācit, tayā na saṃbandhasiddhirityevamatra abhyupagamasiddhānte tātparyam | tena pāratantryarūpaḥ saṃbandha ityatra itthaṃ yojanā- pāratantryaṃ bhavadapi saṃbandho na siddhyatīti | siddhayośca kiṃ pāratantryamityapi spṛṣṭaṃ vṛttau ṭīkāyāṃ ca | rājā (page 205) rājeti ekatra tadrūpaṃ dṛṣṭvā sarvatra tadeva rūpaṃ saṃbandhasya tattadanyatamarūpavādinā kalpyate ityevaṃ rājñaḥ puruṣa ityapekṣāyāmapi pāratantryameva darśitam | rājā ca puruṣaścetyudāharaṇāntarābhiprāyeṇa vā yadapi ucyate paraspararūpā prāptireva aṅgulyoriva saṃbandha iti, tatrāpi āha rūpaśleṣātmāpi iti | yadi dve rūpe kathaṃ śleṣaḥ, atha śleṣaḥ aikyarūpāt, kathaṃ saṃbandhatā | taduktaṃ ------dvitve sati kathaṃ bhavet | iti | nanu rūpaśleṣaḥ sūtre tāvadādiśabdena uktaḥ, vṛttau tu kiṃ na vivṛta ityāśaṅya āha evamādi na vivṛtam iti | bahudhānyadūṣita iti granthaparivartane ko bhara iti yāvat | dūṣite'bhinavena dūṣaṇasaṃrambheṇa iti ca vadan granthakṛt pūrvapakṣo'pi ayaṃ bhāge siddhāntena saṃmataḥ vādyantaroktasya saṃbandhāderanabhyupagamāditi darśayati | tathā ca siddhāntopagame satyam iti vakṣyati | ādipadena tantrāntaroktamapi sūcayati | yadāha tatrabhavān nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam | atyantaparatantratvādrūpaṃ nāsyopadiśyate || upakārātsa yatrāsti dharmastatrānugamyate | śaktīnāmapi sā śaktirguṇānāmapyasau guṇaḥ || taddharmaṇostu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ | ityādi | etacca saṃbandhastotramātram, natu nyāyābhidhānamiti na dūṣitaṃ granthakṛtā | kāryakāraṇabhāvaśca na atra saṃgataḥ | tathāhi ātmā tāvat na kāryaḥ | jñānamapi viṣayendriyamanaskārāderbhavat nā ātmānaṃ kāraṇīkuryāt (page 206) yasminsati bhavatyeva yattato'nyasya kalpane | taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ || iti nyāyāt | kriyā ca nāma na kāciditi na kaścit saṃbandha iheti | tatsamāśraya iti | prakṛtyā kriyā, pratyayena ca kartā saṃbaddhau vaktavyau | naca asti asau saṃbandhaḥ kaściditi bhāvaḥ | anubhavavikalpanasmaraṇādijñānamālaiva asti, natu jñātā,-ityasya arthasya prāk prasādhitatvāt | adhunā dṛṣṭāntatāṃ prāha yathā iti | nanu kartṛtvamapi iti kathaṃ vṛttiḥ | jñātṛtve hi jñānamasti, tadanyat tatsaṃbandhaśca na vidyate, parakartṛtve tu na kriyā, na tadanyaḥ, na tatsaṃbandha iti kathaṃ sāmyam | kalpitaḥ iti iyati aṃśe dṛṣṭānta iti kiṃ sarvasāmyena | tadapica na atiduryojamityāha ato'pi iti sutarām iti jñānamapi tāvat dhātvartharūpaṃ vaiyākaraṇamate kriyā mīmāṃsakānāṃ ca, bhāvanāvādināṃ keṣāṃcit tu pratyayavācyeti viśeṣaḥ | tatra samastakriyādūṣaṇena jñānakriyāpi parasaṃmatā dūṣitaiva bhavati | tadasti sarvasāmyam | pratyuta jñāne satyapi jñātṛtā na upapanneti dṛḍho'yaṃ vāda iti prakarṣapratyayaḥ | tata eva jñātṛtāyā dṛṣṭāntatā yuktā | prasaṅgadūṣaṇena ca siddhāntino jñānānupapattau kā jñātṛtetyapi prakarṣaḥ | idānīṃ nanu svalakṣaṇābhāsaṃ------| (1 | 2 | 1) ityādeḥ ------------tena kartāpi kalpitaḥ | ityantasya sūtrasaṃdhātasya vṛttikṛt pūrvapakṣe upayogi phalamāha iti kathamātmā sarveśvaraḥ iti | itiśabdena dharmyasiddhiṃ (page 207) sūcitāṃ vivṛṇoti jñānasyaiva bodhātmanaḥ ityādinā | hetvasiddhiṃ sūcitāṃ darśayati kriyākāraka iti tāvanmātralakṣaṇamupakalpitamiti siddhāntinā uktasya aiśvaryavyavahārasiddhau svabhāvahetorabhāvamāha,-iti bauddhena jñānasaṃtatimātrameva ātmeti prasādhitamiti śivam || 11 || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvara pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ pūrvapakṣavimarśo dvitīyaḥ || 2 ||
vol M00020 · chunkJ-k1.11-kartapi-kalpita · lines via source.start/end