Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkI-k1.9-1.10-kriya-karyakarana

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
kriyāpyarthasya kāyādestattaddeśādijātatā | nānyā'dṛṣṭerna sāpyekā kramikaikasya cocitā || 9 || saṃkṣepeṇa kārikārthamāha kriyā iti | adṛṣṭeḥ ityasya pramāṇena anupalabdherityayamartha iti darśayati pratyakṣa iti avasāyaparyantaḥ pramāṇavyāpāra iti dṛṣṭiravasāyaparyavasāyinī sūtre vyākhyeyā, yena anumānamapi sagrahīṣyate ityavaseyaśabdaḥ svarūpeṇa anyasaṃbandhitayā ceti pramāṇānavaseyatve yuktiṃbādhitve ca ubhayatrāpi saṃbandhanīyam | yuktyā pramāṇavyāpāreṇa bādhitatvaṃ svarūpata uktam na sāpyekā kramikā iti, anyasaṃbandhitayā tu uktam ekasya kramikā kathaṃ bhavet iti | ātmana aiśvaryaṃ jñānakriyāyogādityevaṃrūpaparodīryamāṇahetudūṣaṇaprakaṭa- nalabdhaṃ yat punaḥ sūtradvaye prasaṅgāpādanābhidhāyini prasaṅgaviparyaye viśrāntyā tasmāt jñānaṃ na yuktamiti jñānasya ayuktatvaṃ, tat kriyāyāmiha sūtre vṛttau ca apiśabdena samuccīyate,-ityāśayena vivṛṇoti na kevalam iti | anena ca kriyāpi na yuktā iti vṛttirvyākhyātā | pūrvasūtravṛttau sadapi iti apiśabdasya artho vyākhyātaḥ, etatsūtragatasya tu ayamarthaḥ ityāha atrāpi ityapiśabdena ṭīkākāraḥ | evaṃ ca vadan sūtravṛttyorekagranthatāṃ sphuṭayati | tatra iti na yukteti vaktavye satītyarthaḥ; yadivā tatreti ātmani kriyā | sā tāvat laukikī calanarūpā karmapadārthatvena padārthavidbhirupagatā na bhavati ātmano mūrtihīnasya mūrtyanuvidhāyinī sā nopagatā yataḥ | tairhi ātmano jñānacikīrṣāyatnayoge eva kartṛtvaṃ prasādhitaṃ, jñānādayaśca (page 184) guṇāśca tatsamavāyaśca na kriyeti tādṛśī kriyā vaktavyā, yā ātmanaḥ saṃbhāvyate | tadāha iti lakṣaṇam | kārakasya phalasiddhihetubhūtakriyāni- mittasya svakriyāpekṣayā vākartuḥ saṃbandhī tatsamavāyī tadātmā vā vyāpāro rūpaṃ svaṃ lakṣaṇaṃ yasyāḥ, sā kriyā yasyāḥ saṃbandhino bhāgāḥ pūrvāparībhūtāḥ kramavṛttayaḥ iti yāvat | yadāha tatrabhavān yāvatsiddhamasiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate | āśritakramarūpatvāttatkriyeti pratīyate || guṇabhūtairavayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām | buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate || śvetaṃ śvetata ityetacchvetatvena prakāśite | āśritakramarūpatvādabhidhānaṃ pravartate || kāryakārakabhāvena dhvanatītyāśritakramaḥ | dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanirityeva kathyate || iti | evaṃbhūtā ca kriyā ātmano'styeva icchati jānāti yatate iti pūrvāparībhūtatattaddharmapratīteraṅgīkṛtā ca īśvarātmavādibhiḥ | yathāhuḥ śrīgranthakāragurupādāḥ tadecchā tāvatī jñānaṃ tāvat tāvatkriyā hi sā | (1 | 3) iti, evaṃ na jātucittasya viyogastritayātmanā | śaktyā------------------|| (1 | 6) iti, ghaṭādigrahakāle tu ghaṭaṃ jānāti sā kriyā | (1 | 24) ityādi ca | etat lakṣaṇaṃ pariśodhayituṃ dvyarthaṃ vyācaṣṭe svātmanā iti | jānātītyasyāṃ kriyāyāṃ ye bhāgā abhisaṃdhānadīpālokā- (page 185) diḍhaukanamano'vadhānanetronmīlanādyāḥ, te svarūpeṇa kevalaṃ santaḥ, natu pūrve, nāpi apare pūrvāpekṣatvādaparatvasya tadapekṣaṇācca pūrvatvasya, te apūrvāpare santaḥ pūrvāparībhūtā avayavāḥ parasparāpekṣaṇena yasyāṃ sā tathā | nanu kimanena apekṣājanmanā rūpeṇa lakṣaṇena nirūpitena svarūpamātreṇaiva te kriyeti ucyatāmityāśaṅkya āha apekṣamāṇānāmeva ca iti, anyathā hi āśritakramatvaṃ yat kriyāyāḥ prāṇitaṃ, tadeva na syāt | yat tatrabhavān yathāca bhāgāḥ pacaterudakāsecanādayaḥ | udakāsecanādīnāṃ jñeyā bhāgāstathāpare || yaścāpakarṣaparyantamanuprāptaḥ pratīyate | tatraikasminkriyāśabdaḥ kevale na prayujyate || iti | cakāraḥ prakṛtaprameyopayogitvena prameyāntaraṃ samuccinvannāśaṅkāṃ sūcayatīti tatpraśāntaye phalato hetutāṃ tasya prameyasya avadyotayati,-ityanayā bhaṅgyā uddhoṣyate co hetvarthaḥ iti | yathā caitrāya bhojanaṃ deyam, paramaśca ayamaudarika iti vṛhatkaṃ bhojanaṃ deyaṃ kasmādityevaṃ prameyaṃ cakāra ākṣipatītyādau, evamanyatrāpi avadheyam | nanu avayūyante ekāvayavyātmani miśrīkriyante yutatā vāpṛthaktā yeṣāṃ ca avayūyate, te yasya avayavāḥ saṃbandhinaḥ, so'vayavī | naca asāvātmano dharmo yukta ityāśaṅkya āha kramikatvāt iti | asaṃbhāvanādṛḍhīkaraṇatātparyeṇa ayaṃ hetuḥ, natu akramikatvādeva avayavina ārambho bhavati rūparasagandhādyaiḥ samānakālairapi tasya anārambhāt kramikāśca atra kālabhinnā deśabhinnāstu ārambhakāḥ khalu tantavo'vayavyārambhaṇadṛṣṭaśaktayo'pi na ārabhante, kiṃ punaradṛṣṭasāmarthyāḥ kriyākṣaṇā iti tātparyam | bhāgaḥ iti (page 186) sūkṣmāṃśaḥ, tatra avayavaśabda upacārāt pṛthaktvāyogādvā | nanu deśakramayogināmapi gajāśvādidhavakhadirādivastūnāṃ senāvanādyekapratītibalasiddhaḥ sumudāyo dṛṣṭaḥ, tadvat kramikāṇāmapi kriyākṣaṇānāṃ syāt | tataśca evaṃ lakṣayitavyam-pūrvāparībhūtāvaya- vasamudāyaḥ kriyetyāśaṅkya āha ekakālatvābhāvāt iti | nanu evaṃ lakṣaṇe bahubrīherāśrayaṇamayuktamavayavinaḥ saṃcayasya vā anyapadārthasya alābhāt | tata iyat vaktavyam-pūrvāparībhūtā avayavā eva kriyā ityāśaṅkya āha nāpi iti | anena hi uktena bhāgā eva pratīyante, tathāca bheda eva udbhūtaḥ syāt | bhede ca svātmaviśrāntireva paramārthaḥ | tadviruddhā ca parāpekṣā paraniṣṭhatvasya tayā unmīlanāt, ato bhedodbhave pūrvāparībhāvānupapattiriti abhedasparśo'pi āśrayaṇīyaḥ | nanu bhinnasya kathamabhedasparśo bhinnena kṣaṇāntareṇa syādityāha ataḥ iti | yato bhinnasya svātmaparyavasitasya apekṣā paraniṣṭātmā na yuktā, tayā ca vinā na pūrvāparībhāvalakṣaṇāḥ kramaḥ, tanmayī ceyaṃ kriyā loke nirbhāsate; ato hetorbuddhyā vikalparūpayā tatra ekatvamabhedalakṣaṇaṃ kṣaṇānāmadhyavaseyam | yathoktaṃ buddhyā prakalpitābhedaḥ---------| iti | nanu svatantrā buddhiścedevaṃ kuryāt, kaḥ pratiniyamaḥ iti āśaṅkya uktam ekakāraka iti | na svātantryeṇa ayamekatādhyavasāyaḥ, apitu ekakartṛlakṣaṇa- kārakasvarūpāvinirbhāgabalādekaphalātmakakarmakārakasvarūpasamāśra- yācca | kārakaśabdaḥ kartari karmaṇi ca vivakṣitaḥ | nanu pūrvāparībhūtabhā- garūpāśca senādayo deśabhedāt samudāyarūpācca parasparasaṃbandhāt, tadvat kriyākṣaṇā api bhaviṣyanti, tat kimatra buddhyavasāyenetyāśaṅkya āha (page 187) senādīnāṃ tu iti | turvyatireke | yugapatsattvāt iti ekakālatvāditi yāvat | nanu na yugapatsattvamātreṇa samūhapratipattiḥ piśācasamūha iti pratyayābhāvādi- tyāha darśanācca iti pramāṇena yaugapadyasya paricchedādityarthaḥ | āgamāderavagatau hi piśāceṣvapi dṛṣṭā samūhapratītiḥ | nanu ko'sāvaikyadṛṣṭerviṣaya ityāha tathāhi iti | kecit māṃsāsthimedomajjādyava- yavāntarajātibhede'pi pārthivataikyāt yathā śarīrasya avayavitā tathā gṛhāderapi,-iti manyante | ye'pi evaṃ na manyante, te'pi saṃyuktasaṃyogaṃ vā pṛthagbhūtadharmapadārthasadbhāvadṛśā samudāyalakṣaṇaṃ vā ekaṃ gajādīnāṃ dharmaṃ pratijānate,-iti eko'piśabdaḥ, na kevalamavayavī, vastutastatsamudāyo'pīti dvitīyaḥ | saṃbandho'pi iti sāmānyarūpā hi saṃbandharūpatā sarvatra saṃyuktasaṃyogasamavāyādau, sāmānyābhāve ca viśeṣavṛkṣābhāva iva śiṃśapāyāṃ kā saṃbhāvanāpīti | dviṣṭhatvāt iti dviṣṭhe'pīti yāvat | dvayoreva tāvat kṣaṇayorekakālatvaṃ na ghaṭate; kā kathā bahūnām | naca ekakṣaṇe kriyātvam | yathoktaṃ yaścāpakarṣaparyantamanuprāptaḥ pratīyate | tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate || iti | tena pūrvāparabhāgā eva satattvaṃ pāramārthikarūpasākalyaṃ bāhyaṃ yasyā iti vaktumeva bahubrīhyarthasamāśrayaṇanītyā lakṣaṇaṃ bhāṣyakārīyamāha vṛttikāraḥ | ekakārakasvarūpāśrayāt buddhyavasitamanyonyāpekṣatvamuktam | tadastu, ekatvaṃ tu kutaḥ, yena vṛttāvuktaṃ na kā iti | atra āha tathāpica iti | pūrvāparabhāgamātraparamār- thatāprakāreṇa upalakṣitāyā api asyāḥ kriyāyā ekatvamekā iyaṃ kriyā iti buddhyā | tathā iti ekatvena (page 188) adhyavasāyāt | naca nirmūlo'yamekatādhyavasāya ityāha ekakāraka iti | nanu ekakārakanirvartyā na kācana kriyā antataḥ kartṛkaraṇādhārāṇāmavaśyaṃ- bhāvāditi āśaṅkya āha anekakāraka iti | kartṛkarmaṇoreva svātantryeṇa phalatvena ca prādhānyāt kartṛsthakarmasthatāvyavahāraḥ | vaiyākaraṇanikāye yatra viśeṣaḥ kriyātaḥ, kriyāyā vā yataḥ; tatstheti kriyā vyapadiśyate | sarvasyāśca kartṛgataviśeṣatve'pi kasyāścit karmāśrayaviśeṣatvādasā- dhāraṇena karmasthatvena vyapadeśaḥ, śabdavṛttimahimnā vā tatsthatāniścaya ityevaṃ kartari ekatra yataḥ kriyā karmaṇi vā, tatra ekā | caitrāya rocate modaka ityatrāpi caitrasya modakaḥ prīṇayitā abhilāṣayitā caitraḥ prīṇyamāno'bhilāṣavān karmeti vastutaḥ karmasthataiva, kevalaṃ śabdaśaktisvabhāvāt rucirantaḥ svaviṣayamabhilāṣamasya utthāpayati,- ityetamarthamācakṣāṇo viṣayaviṣayibhāvaṃ saṃbandhamabhidhayā udbhūtaṃ puraskṛtya tatkartṛkamabhilāṣaṃ pradhānatvena darśayati, ātmīyaṃ ca kartāramapradhānamiva karoti tato nijaṃ prayojakavyāpāraṃ guṇīkaroti,-iti saṃbandhe saviṣayeyaṃ saṃpradānasaṃjñā jāyate, saṃbandhasaṃbandhyapi caitro'bhilāṣe kartā,-iti kartṛsthatāpi | taducyate-anyakartṛko'bhilāṣo ruciḥ | nanu evaṃ pacanapaṭhanayostathā cchididṛśyorekakartṛkakarmagatatve syādaikyaṃ bhārodyamanasya vanacchedanasya na aikyamanekakartṛkarmagatatvā- dityāśaṅkya āha ekaphaloddeśena ca iti | naca pākapāṭhakayorekaphalatvaṃ cchididṛśyorvā abhisaṃhitaṃ, tatra tadabhisaṃdhāne tu syādaikyaṃ viśvavartino'pi kriyālakṣaṇasamūhasya | yathocyate jagadidaṃ viparivartate iti | evaṃ kartṛkarmaikyamapi samūhābhiprāyeṇa bhārodyamanavanacchedanādau suvacameva | nanu pradhānamarthakriyā- (page 189) yāmarthyamānaṃ viśeṣaṇasaṃbaddhaṃ pratīyate | pradhānaṃ ca dravyam | ayaṃ gaurekaḥ śuklaścalatīti hi pratipattiḥ | tatra śuklatvacalatvayoryathā na anyonyaṃ saṃbandhaḥ, yathā calatvaikatvayorapi,-iti kriyāyāḥ kathamekatvasaṃkhyā | yattu dvau pākāvityādi ucyate, tatra vikalpamahimnā pāko'sau dravyībhāvita eva, na kriyātmā | yathāha kṛdabhihito bhāvo dravyavat | iti tathā bhāvamākhyātenācaṣṭe | iti | ākhyāte tu dvitvabahutvasaṃkhyā kartṛkarmagataiva nirbhāsate, natu paraviśrāntiniyatakriyāviśeṣaṇabhāveneti kathamuktam ekā iti vṛttikāreṇetyāśaṅkānuvādapūrvakamāha saṃkhyāyāśca iti | ekaśabdena na atra saṃkhyā ucyate, apitu bhedābhāva- mātramabhinnalakṣaṇamiti | nanu evaṃbhūtā cet kriyā, tat calati caitra iti caitramatiricya sā kasmāt na māyādityāha ayutā iti | samavāyādvā tādātmyādvā na iyaṃ dravyāt bhedena pratīyate iti yāvat | ayutasiddhatvena tādātmyanirbhāsanidānamupalakṣitam | yat kila yutasiddhyā dvayorekasya vā pṛthaggamanayogyatvamityevaṃrūpayā yuktaṃ, tadatādātmyena bhāti ghaṭapaṭavat ghaṭākāśavacceti | nanu śuklo gacchatītyatra śuklaguṇo'pi gacchan nirbhāsate taddeśe punastasya anupalambhāt | tathaiva caitraḥ pacati, maitraḥ pacatīti kriye api dve bhāta eva | tat kathamuktaṃ dravyadharma evaṃ saṃkhyā,- ityāśaṅkya āha ata eva iti kārakasvarūpāvaṣṭambhena pratīyamānatvāt | ekārthasamavāyakṛto'yamadhyāropaḥ | tata eva nimittadārḍhyāt na pramāturanusandhimapekṣate gaurvāhīka itivat, kiṃtu svarasata eva bhavati śuktirajatavat | tena etadabhiprāyeṇa vṛttāvekaśabdaḥ saṃkhyāvacano'pi astu,- iti bhāvaḥ | nanu tathābhūtalakṣaṇabhedayogi- (page 190) kārakadravyaṃ kathamekam | āha aikyapratyabhijñānāt iti | sa eva ayaṃ caitra iti hi abādhitaṃ sarvasya jñānam | tarhi bhavatu evaṃ dravyamekam, kiṃtu kriyā tatra asti, sā ca pūrvāparībhūtarūpā kramavatī pākapāṭhādibhinneti kutaḥ | āha tasya ca iti | co'pyarthe bhinnakramaḥ, svasthāna eva vā uktāśaṅkāsū- canāya | kārakadravyasya pratyabhijñāpanādaikye'pi tathābhūtaṃ pratyabhijñānasiddhaikyaṃ kārakasaṃnidhau ca utpadyamānaṃ tanmātrasattve'pi pūrvamabhūtaṃ tattaditi odanagranthasāṃmukhyaprabhṛti viśiṣṭaṃ phalaṃ krameṇa ārdratoṣṇatāvighaṭanavikledarūpeṇa ākarṇanāva- dhāraṇeṣatsāṃmukhyasoḍhatvādirūpeṇa ca upalabhyate yataḥ, tasmāt tatra ekasmin kārake'nulagnaḥ kaścidartho yo dravyāśritaḥ kramikaḥ svarūpabhinnaśca, so'numīyate iti saṃbhāvyo'yamarthaḥ | yadi hi kriyā na syāt, dravyameva syāt; tasya phalajanakatve pūrvamapi phalaṃ syāt, anyathātve paścādapi na syāt | yadi ca tato'nyadeva kiñcit janakaṃ, tarhi tat na apekṣyate | tasmāt tadeva janakam | dharmāntarayogī tu dharmo'pi yadi kramavān na bhavet, tadadbhutaphullamiva phalamakramameva upalabhyate | yadi ca pākapāṭhayorna bhedaḥ syāt; phalasya na bhedo ghaṭeta | tasmāt kārakātiriktaṃ kārakāśritaṃ kramikaṃ bhinnalakṣaṇaṃ vastu asti,-iti anumīyate, tadeva kriyā | apiśabdena arthāpattirapi atra kaiściduktā,-iti darśayan mīmāṃsakopagatāṃ bhāvanākhyāmapi kriyāṃ vṛttikṛdadīdṛśat,-iti sūcayati | kārakasya bhāvakasya puruṣasya bhāvanīyasvargādiniṣṭho yajyādidhātvarthakaraṇakoyaḥ pratyayena ākhyātena vācyo vyāpāro jananātmā ekapratyayavācyena kartṛkarmānyatareṇa kārakeṇa saṃbandhādupacaritatatsaṃkhyāvyavahāro bhāvanātmā karotyarthaḥ, saiva sarvatra kriyā | tena artha (page 191) prakaṭatātmakaphalānyathānupapattyā tanniṣṭho ya ātmano vyāpāraḥ sa jñānakriyā,-ityapi mīmāṃsakasaṃmatajñānadarśanamapi kāṇādasāṃkhyajñānadṛśi nirākṛtāyāṃ bhaṅgyā ṭīkākāro bauddhamatena nirācikīrṣati | tathāca saṃbandhabādhakasūtraṃ vakṣyati | ato'pi kartṛtānupapatterjñānakriyākartṛrūpā jñātṛtā sutarāṃ nopapanneti | etacca tatraiva vyākhyāsyāmaḥ | etatparamatamābhāṣya dūṣayati evam iti | ekā kathaṃ kramikā iti sūtraṃ sphuṭayituṃ vṛttau kramikatvaṃ vyācaṣṭe | anekakālaspṛktvaṃ hi kramikatā | ekaśca tatkālo'tatkālaśceti kathaṃ bhavet, tadatadau vā kālāvekaṃ kathaṃ syāditi svarūpatastāvadaikyaṃ kriyāyāṃ bādhitam | vṛttau kālabhedenaiva deśabhedābhāve'pi sarvatra kramikatāyāṃ vyāpakena svarūpabhedamabhidadhatā deśabhedaḥ svarūpabhedaśca svīkṛta eva, ṭīkāyāṃ tu spaṣṭīkaraṇārthaṃ saṃbhavannabhyuccayahetutvena darśitaḥ tāvat iti | yatra sādhakaṃ pramāṇaṃ pareṇa saṃbhāvitadraḍhima uktam, tatra tannirākriyāyai prathamaṃ prayatyate; iha tu na tathā | tathā pramāṇapariniścite svarūpe na svarūpavimatiryuktā, nīle iva; iha tu tadvādināmeva bahuśākhā asau | yat tatrabhavān jātimanye kriyāmāhuranekavyaktivartinīm | asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyaivopalabhyate || ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā | svavyāpāraviśiṣṭānāṃ sattā vā kartṛkarmaṇām || kriyāvyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī | ante vātmani yā sattā sā kriyā kaiścidiṣyate || buddhiṃ tajjātimanye tu buddhisattāmathāpare | pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate || (page 192) iti | vimatiśca atra kriyā nāmeyamatyantāparidṛṣṭā------| iti tadvādinaiva paramaguruṇā abhidhānāt | tatrabhavānapi kramātsadasatāṃ teṣāmātmano na samūhinām | sadvastuviṣayairyānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ || iti | kiṃca sādhakamapi pramāṇaṃ bādhakena vidhurayitavyam | dravyasya pratyabhijñāta aikye siddhe phalaṃ kutaḥ | iti kriyānumānam | sāca keśanakhādau sarvatraiva bhinne bhavantī na vastu apekṣate vastunastathābhūtasya ayogāditi bādhakādhīnameva pratyabhijñānā- prāmāṇyamiti tadeva paradūṣaṇe prapatatīti prāk bādhakamuktam | viruddhena anyonyamabhavanamākṣipatā dharmeṇayo'dhyāso'dhiṣṭhānaṃ, tat bhedena vyāptamiti abhedavyavahāraṃ niṣedhati | tatra vyāptiṃ darśayati na kvacit iti | bhedābhedavyavahāro hi kvacideva bhavan na animittako na anyanimittakaḥ | tat yadi viruddhadharmādhiṣṭhāne'pi na bhedavyavahāraḥ, tadanimittakatvānyanimittaka- tve vyāpakaviruddhe prasajyeyātām | yato bhāgā nāma anekaṃ vastu ekatve bhāgā iti bahutvāyogāt | pūrvāparībhāvo'pi teṣāmapekṣātaḥ, sāca na teṣāṃ dharmaḥ, apitu pratipattṝṇāṃ vikalpamātram | naca vikalpā vastuviṣayāḥ, nāpi tadanusāreṇa viparivartate vastu taditi | tasmādekā kriyā,-iti vikalpamātraṃ viṣayaśūnyam | nanu bhāgātirikte kvacana iyaṃ dhīrastu,- ityāha bhāgātiriktasya iti | kriyākhyo'vayavī saṃyogaḥ samudāyaḥ saṃbandha eka iti bhavataiva na abhyupagataṃ kramikatvasya kālabhedamayasya kriyālakṣaṇatvena uktatvāt | iyatā svarūpagatabādhakābhidhāyinaṃ na saikā kramikā yuktā iti sūtrāṃśaṃ vyākhyāya (page 193) nāpi kramikā ca ekasya ca ucitā iti āśrayaikyabādhakanirūpaṇaṃ sūtrāṃśaṃ vyācaṣṭe vṛttikṛt nāpi kālakramavyāpī ca iti | cakārāvanyonyavirodhadyotakau | sūtre eka eva virodhadyotakaścakāra ubhayaniṣṭhaṃ virodhamāha | evamāśrayagato'pi ekaścakāraḥ, apiśabdastu virodhasamuccaye | āśrayasya saṃbandhinā ekena ātmanā svabhāvena pūrve pare ca bhāgā na yujyante,-ityayamarthaḥ | kasmāt na yujyante ityāśaṅkya āha tathāhi iti | pūrvabhāgaparabhāgayoḥ svarūpataḥ kālataśca bheda iti pūrvabhāgasaṃbandhaḥ parabhāgasaṃbandhaśca svarūpato bhinnau kālataśceti āśrayasyāpi ubhayathā ubhayarūpaṃ svarūpabhedamubhayathāpica kālabhedamākṣipantau kathametvaṃ tasya saheyātām | tatra sa eka āśrayaḥ ityanena svarūpabhedakṛtaḥ kālabheda uktaḥ | pūrvabhāgaparabhāgau hi svarūpeṇa bhinnau kathamekasya āśrayasya samānakālau bhavetām | nahi tadeva tacca, atacca tadeva bhavatīti yujyate | tat kālabhedamāśrayasya ānayataḥ | naca ekasvabhāvasya ityanena pūrvaparabhāgagatasvarūpabhedakṛtaḥ svarūpabheda āśrayasya darśitaḥ | atha kālabhedakṛtaṃ dvayaṃ darśayitumupakramate kālabhedenāpi iti | na kevalaṃ svarūpabhedeneti apiḥ pūrvabhāgasaṃ- baddhatvaṃ parabhāgasaṃbaddhatvaṃ ca kālabhedena viruddhamiti darśayati | nahi anyasminnapi kṣaṇe iti | evaṃ tarhi tayorna kālabhedaḥ syāt, yadi parasparakālāvagāhitvaṃ syāt | naca etadastīti | evaṃ pūrvaparabhāgayoḥ kālabhedamuktvā tadgatena kālabhedena āśrayasya svarūpabhedaṃ tāvadāha nahi anyasminnapi kṣaṇe iti | parabhāgakṣaṇe kāle pūrvabhāgakṣaṇābhāvarūpe pūrvabhāgasaṃbaddhatvalakṣaṇaḥ svabhāvo nāstīti sa prācyaḥ (page 194) svabhāvo naṣṭa ityarthaḥ | atha pūrvaparabhāgayoḥ kālabhedena āśrayasyāpi bheda iti darśayati nāsti iti | pūrvabhāgasaṃbaddhatvaṃ parabhāgasaṃbaddhatvaṃ ca kālabhedena viruddhamāśrayasya ekasmin kāle kathaṃ syātāmiti āśrayasya kālabhedaṃ vitarataḥ | tatra na pūrvakālaṃ pūrvabhāgasaṃbaddhatvamāśrayasya uttarasmin kāle saṃbhavati | tat hi pūrvakāle eva yuktam, uttaraśca kālaḥ pūrvakālābhāvarūpa iti kālabhinnābhyāṃ tābhyāṃ dharmābhyāmāśrayasya kālabhedaḥ syāditi caturdhā ayaṃ viruddhadharmādhyāsaḥ | atra ca deśabhedo'pi mantavyaḥ | sa tu asārvatrikatvāt na darśitaḥ ātmā jānātītyādau tadasaṃbhavo yataḥ | kālabhedastu sārvatrikaḥ | sa ca svabhāvabhedaparyavasāyī | nanu sattvāśrayasya bhinnāḥ svabhāvā iti āśaṅkya āha naca svabhāvavyatiriktaḥ iti | tarhi kimastvityāha tadā iti | yata evaṃ tata ityarthaḥ | evakāraḥ svabhāvo naśyatu, svabhāvī tu sthitaḥ-iti śaṅkāmapāsyan svabhāvī eva naṣṭa iti dyotayati | evaṃ śāstrābhyāsajanitavikalpopahatamatibhirapi adhunā bādhakopajīvanabalāt yata etat labdhaṃ, tataḥ paścāt vyācaṣṭe arthasya kāyādestattaddeśādijātatā | iti sūtrārthaṃ kevalaṃ gamana ityādinā vṛttigranthena | sūtre tu pūrvopādānaṃ śāstrānupahatasaralamatijanatābhi-prāyeṇa sphuṭatvādasya arthasya | nanu ekaiko bhāga eva pāko'stu,-ityāha naca iti | nanu bhāgasyaiva pākatve bahuṣu bhāgeṣu pacatipratyaya ekatvena kathaṃ bhavedityevaṃ bhāgamātrakriyāpekṣaḥ kathaṃ nirbīja eva śaṅkita ityāha pākasāmānyam iti | tāvatsu bhāgeṣu ekā pākatvajātirekabuddherālambanamiti sabīja eva ayaṃ pakṣaḥ | tarhi kathaṃ naca iti uktam | āha nirbhāgasya iva iti | sabhāgatve hi prācya eva doṣa (page 195) iti bhāvaḥ | pūrvāparībhūtatā iti kālakramavattetyarthaḥ | yacca ucyate āhitottaraśaktitvātpratyekaṃ vā samūhinaḥ | anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ || iti, tatra ivaśabdenaiva kramikatvasya avāstavatvamāveditam | naca uttarakṣaṇeṣu pūrvakṣaṇaiḥ śaktyādhānaṃ kiñcit, viśiṣṭastu uttarakṣaṇa iti na adhikamuktaṃ syāt | vyabhicārāt iti kutracidapi asaṃbhavādityarthaḥ, natu avyāpakatvāditi mantavyam | nanu mā bhūt kramikatā asyā lakṣaṇam, dharmamātramadhikaṃ yat, saiva kriyā bhaviṣyati | āha nāpi iti | prathamo'pi iti | anye tāvat kṣaṇā deśāntarasaṃyogavibhāgaviśiṣṭāḥ parairapi upagatāḥ | prathamakāle tāvat pūrvadeśasaṃyogavināśakena vibhāgena yata udbhūyate, tena kriyāpadārthena bhavitavyam | tatrāpica na asau kaścit pratyakṣeṇa upalabhyate pṛthagbhūto dravyāt | nanu kriyā iyamātmani vicārayituṃ prakrāntā, tadatra kāyaghaṭādeḥ kaḥ saṃbandhaḥ, yena sūtre kāyādeḥ iti uktam | satyam, dṛṣṭāntābhiprāyeṇa tu sūtram | yathā kāyādeḥ kriyā tatra tatra deśe apūrvasya apūrvasya janmamātraṃ gamanakriyāyāmekadeśāvasthitasya āsanasthānādikriyāyāṃ tatra tatra kāle sūtre ādiśabdena saṃgṛhīte tathā antarātmani jñānarūpe icchati-jānāti-yatate-smaratīti kālabhinnajñānasvarūpāpūrvajanmamātram, natu anyā kriyeti | etadāha yathāca iti | ucyate iti tādṛkpadārthasvarūpavyavahārāya kṛtena sāṃketikena śabdena | yathāha bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ || iti | nanu ayaṃ śabdo niyoktāraṃ samāśrita iti gamanaṃ (page 196) prasiddhātvāt sarvotkṣepaṇādyanugamācca tāvadupādīyatām, pariṇāmena tu ekīyadarśanasiddhena ko'rthaḥ,-ityāśaṅkya brūte pariṇāma iti | sarvaṃ dhātvartharūpaṃ bhāvanātmakaṃ ca deśabhedāsaṃbhinnakālakramāviṣṭaṃ pariṇāmena saṃgṛhyate | yato gamane yadyapi asti kālabhedastathāpi deśabhedasya tatra sthūladṛṣṭigamyasya asādhāraṇasya saṃbhavaḥ iti na atra kālabheda udāhṛto bhavediti kevalagrahaṇam | ata eva iti yataḥ kevalakālakramodāharaṇatātparyaṃ pariṇāmasya, tato gamanaṃ deśabhedayuktaṃ pṛthak kṛtam | pariṇāmaviśeṣā deśabhedavanto vṛddhyapakṣayādayo gṛhītāḥ kevalam, kālakramavantastu sthānāsanabhavana- jñānasmaraṇecchāprabhṛtayaḥ pariṇāmeneti dvayorapi viśeṣavācitvāt na idamāśaṅkanīyam-sāmānyaviśeṣavācināṃ kathaṃ dvandvaḥ | nahi bhavati dhavavṛkṣāvitīti | vṛttāvādigrahaṇena sphuṭasvarūpabhedamāmraṃ paripacyate dugdhaṃ pariṇamate ityādikaṃ haritapītādinā madhurāmladravakāṭhinyā-dinā bhinnena svarūpeṇa vakṣyamāṇena sato'pi kālabhedasya anādarakāriṇīṃ kriyāṃ saṃgṛhṇīte | tena gacchatīti deśabhedaḥ, tiṣṭhati dinamiti kālabhedaḥ, nīlati, śvetate, rājate dīpyate iti svarūpabhedaścaitrasya pratīyate iti deśakālasvarūpānyataiva kriyā,-iti upasaṃharati tattat iti | vastugrahaṇena upalabdhilakṣaṇaprāptatāmāha | anupalambhāt pratyakṣāpravṛttiruktā, athavā pūrvajanmaprabandhādeva phalaṃ grāmaprāptyādikaṃ saṃpadyate yasminneva hi saṃtāne------------| iti nītyā svargādisiddhiḥ, saṃyogo'pi taddeśasamānasāmagrīko devadattakṣaṇastato'pi calāmītyabhisandhānajñānakṣaṇaikasāmagrīko dehakṣaṇastato'nyadeśaka iti kasya anurodhena dhātvartharūpā vā (page 197) bhāvanātmā vā karmapadārthātmā vā kriyā abhyupagamyate iti anumānamapi nāsti, arthāpattirapi vā | tatra sūtrārthasya prādhānyāt vṛttau nirmagnasya ṭikāyāṃ sphuṭaparāmṛṣṭasya sautreṇaiva krameṇa buddhiniveśo yathā syādityabhiprāyeṇa tattaddeśādijātatā nānyā iti sūtrārthāṃśaṃ pūrvaṃ nigamayati apramāṇā kriyā iti, pariśiṣṭaṃ paścāt pramāṇabādhitā ca iti || 9 || tatra tatra sthite tattadbhavatītyeva dṛśyate | nānyannānyo'sti saṃbandhaḥ kāryakāraṇabhāvataḥ || 10 || evaṃ jñānaṃ kriyāṃ ca parīkṣya tadyogādaiśvaryam ityatra hetau yogaśabdavācyaṃ saṃbandhāṃśaṃ parīkṣituṃ saṃbandhe tāvat sādhakaṃ pramāṇaṃ nāstīti tatra tatra iti kārikayā kathayati, prasaṅgācca kriyāyāmapi vaktavyaṃ śeṣaṃ parīkṣate | tathāhi-yadi kaścit brūyāt tattaddeśakālasvarūpabhinnaṃ vastu saṃtānavṛttyā pravahat kriyeti yaduktam, tadāsanagamanādāvastu, yatra akarmakatvaṃ prāpyakarmatā vā, yatra ca nirvartyaṃ ghaṭādi karma; tatra kriyākārakabhāvasya abhāve kumbhakṛt mṛdo daṇḍādibhirghaṭaṃ karoti,-iti bodhaḥ, tathaiva atra kriyāparyantavyavahāra- siddhaḥ kathaṃ syāt, tadbhāvaśca kriyayā vinā kathamiti, so'pi anena sūtreṇa pratyāyyate tat tasyāpi anantarasūtreṇa asya arthasya sphuṭīkaraṇadiśā | ata eva prāsaṅgikatvamuktatvaṃ ca darśayituṃ vivṛtikāro dṛṣṭāntatvaṃ kriyāyāḥ saṃkṣepāvatareṇa pradarśayati yathāca iti | sūtre ca nānyat iti sāmānyoktirapi kriyāyāmapi paryavasāyyate | dṛṣṭāntatvena ca sā saṃbandhe yojyate na pratyakṣa ityādinā | sautramevakāraṃ vyācaṣṭe dṛśyate iti pramāṇāvasāyamātram | etāvān hetuḥ | (page 198) yata etāvat dṛśyate, tato nānyaditi na kriyā, na tatsaṃbandhaḥ kaścidastīti saṃpādyadṛṣṭāntasādhyanirdeśaḥ | tathāca vṛttau pṛthageva vyācaṣṭe kriyāvacca na kriyākārakasaṃbandhaḥ kaścit iti | tenaiva anyaśabdayorna punaruktirmantavyā | nānyadityatra pūrvasya hetutvaṃ vṛttāvuktaṃ bhinnasya vyatiriktasya asya saṃbandhasya kriyāyā iva anupalambhādityanena | nanu tatra tatra iti saptamyā ākṣipto yaḥ prātipadikārthātiriktaḥ saṃbandhaḥ, sa tarhi kimityāśaṅya yat sūtraṃ nānyo'sti ityādi, asya saṃkṣepeṇa nirūpaṇaṃ kāryakāraṇa iti | saṃniveśagrahaṇena anyarūpasaṃhārapūrvakaniyatarūpa- praveśahetuṃ tadīyajñānecchāyatnaviśeṣopayogamapi āha | abhūtapūrvāṇāṃ padārthānāmutpāda eva kramaḥ, so'nubhūyate | antarālavartinī iti kārakāṇāmanyonyaṃ phalena saha yojanā vā yojikā vā | deśakāla iti iha adhunā asmākamanubhava ityevamādibhaṅgīmanā- lambyetyarthaḥ | nanu sūtre dṛśyate iti vartamānakāla uktaḥ, tena ca deśānubhavitṛviśeṣāvākṣipyeyātāmityāśaṅkya āha kārikāyāṃ ca iti | saṃkṣepeṇa vṛttaśravyatābalena ca pratipādye jhaṭiti yayā buddhiḥ kriyate, sā kārikā | etaduktaṃ bhavati-deśādyasaṃkocena vīpsā vyāptumicchetyevaṃ- rūpā pāramārthikī pūrvaṃ hṛdaye praviṣṭā bhavantī dṛśyate iti vartamānapratyayasya pratyuta pravāhanityatāyogāt mahānadīpravahaṇavat nityapravṛttarūpavartamānārthaviśrāntatāṃ karoti | citrāyājīti tu bhūtārtho janiteti bhaviṣyadarthasya svena rūpeṇa upakartumaśakta iti tadānuguṇyaṃ pratipadyatāṃ nāma, natu asāviha nyāyo dhātusaṃbandhasūtrārambhe'pīti | nanu tatra tatra iti sautraṃ padaṃ ṭīkāyāṃ mṛtpiṇḍādau sati ghaṭa ityeṣa sārvatriko'rthaḥ, (page 199) ityevaṃ vyākhyātam | kathaṃca etadanantaradeśakālavyāptyā sidhyedityāśaṅkya āha bhāvasvabhāva iti | bhāva eva hi niraṃśo vyāvṛttyupakalpitairyāvadbhirdharmairekadā vyavasthāpitaḥ, tāvadbhiḥ sarvatra sarvadā ca aviyuktaḥ | viyoge sa eva asau na bhavet, tataśca ghaṭapūrvataiva stūpakatā, stūpakānantarataiva ca ghaṭatā,-ityapi kāryakāraṇasvabhāvatā stūpakaghaṭagrāhiṇaḥ pramāṇādeva siddheḥ | tathāvidha iti | kāṭhinyādibuddhimadādirūpatvaṃ svabhāvaviśeṣo mṛdaḥ kulālasya ca | ādigrahaṇādāyatatātānave daṇḍasyetyādi | nanu kiṃ tatra kāraṇaṃ, kiṃvā kāryaṃ; niyatapūrvaṃ kāraṇaṃ, niyataparaṃ kāryamiti cet; tadeva kimityāha yadāpica iti | yadeti hetau | ca uktāśaṅkādyotakaḥ | apirbhinnakramaḥ | agnyabhāve yo na bhūto dhūmastasya abhūtasyāpi tasminnarthāntarasvabhāve agnau sati yataḥ sadbhāvastato'sau prayojakasattākaḥ pūrva iti vyavahriyate, prayojyasattākastu paraḥ iti svarūpameva tayoḥ pūrvatvaṃ paratvaṃ ca, natu anyena prakāreṇa parasparāpekṣāpāratantryarūpaśleṣādinā kāryakāraṇayoḥ paratvapūrvatvalakṣaṇaḥ kaścit kālo'sti | taduktaṃ paśyannekamadṛṣṭasya darśane tadadarśane | apaśyankāryamanveti vināpyākhyātṛbhirjanaḥ || darśanādarśane muktvā kāryabuddherna saṃbhavāt | kāryādiśrutirapyatra lāghavārthaṃ niveśitā || iti | evaṃ sakṛtpravṛttapratyakṣānupalambhaprasiddhaṃ svarūpadvayameva kāryakāraṇabhāvaḥ sārvatrikaḥ,-iti siddham | evakāraṃ sautraṃ vyācakṣāṇo dṛśyate ityantasya hetutāṃ nānyat ityādeśca sādhyatāṃ vyācaṣṭe kāryakāraṇa iti | atra arthāntare (page 200) iti etadupalambhāvasare | anena pratyayāntararasākalyalakṣaṇāmupalabdhila- kṣaṇaprāptatāmāha | nanu tatra iti saptamyāḥ ko'rthaḥ | sāhi kārakavibhaktiḥ | tarhi rājña iti saṃbandhavibhakterapi ko'rthaḥ | ucyate-saṃbandhasya upakārakaraṇaprabhāvitvādupakārasya ca vyatireke saṃbandhopakārānavasthāyogādavyatireke nyāye kāryakāraṇabhāva eva ṣaṣṭhyarthaḥ | hantaḥ tarhi kārakavibhaktīnāmapi sa eva arthaḥ | tadāha sarva eva iti | nanu sa eva saṃbandho bhaviṣyatyeka ityāśaṅkya āha naikakālikam iti | agnisattāyāṃ na dhūma iti kimagnāveva kāryakāraṇabhāvo viśrāmyatu | naca evaṃ tasya kāryarūpatvābhāvāt svātmani | evaṃ dhūmakāle pūrvabhāvī vahnikṣaṇo nivṛtta iti kiṃ dhūma eva astvasau, naca yuktamadastasya kāraṇatvāyogāt svarūpe | tat kutra kāle sa eko'stu | tasmāt kāryakāraṇayoḥ sve sve kāle yat rūpaṃ, tadeva vikalpena vyavahriyamāṇamekaḥ saṃbandha iti ucyate, na vastutaḥ | yathoktam ityamiśrāḥ svayaṃ bhāvāstānyojayati kalpanā | tāmeva cānurundhānaiḥ kriyākārakavācinaḥ || bhāvabhedapratītyarthaḥ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ | iti | nanu pratyayāntarasākalye'pi piśācavadadṛśyo'sau saṃbandha ityāha athāpi iti | anupalambhāt iti pratyakṣābhāvāditi yāvat | kāmaṃ dṛśyānupalambho'yaṃ na bhavatīti asattāniścayo mā bhūt, sattāniścayastu nāstīti prastutamasmābhiḥ | sādhakapramāṇābhāvanirūpaṇāvasaro hi ayamiti tāvadgrahaṇam | kāryādi iti ādigrahaṇena svabhāvahetuḥ | nanu etāvatā anyasya saṃbandhāderastitvaṃ na siddham,-ityastu, naca astitvasiddherabhāvaḥ | (page 201) iyatā tu pramāṇavyāvṛttyā prameyavyāvṛtterayogo nāvaśyaṃ kāraṇāni itinyāyāt tatsaṃbandho nāstīti kutaḥ siddhyet | sūtre ca nāsti anyaḥ saṃbandhaḥ iti, vṛttāvapi na kaścitsaṃbandhaḥ iti, vivṛtāvapi na aparaḥ padārtho'sti iti sattāniṣedha eva uktaḥ | tadetat kathamityāśaṅkya āha bādhakapramāṇa iti | ayaṃ bhāvaḥ-dviṣṭhasya ityādi pāratantrādyayogācca ityantaṃ bhāvi nānyo'sti saṃbandhaḥ ityanena sūtreṇa āvṛttyā abhisaṃbadhyate | tata eva ṭīkā bhaviṣyati saṃbandhaḥ pūrvasūtrāt iti | tena saṃbandhe'stitvavyavahārābhāvo nāstitvavyavahāraśceti dvayaṃ nānyo'sti ityanena uktamastīti na siddhyati nāstīti siddhyatīti ca adhyāhārabhaṅgyā | tacca etatsūtrāṃśena anantarasutrāṃśena ca militvā siddhyati | ata eva bhāvisūtre pañcamya etatsūtrārthopayuktā eva | tadubhayamelanāvaśāt tu saṃbandho nāstīti yat siddhaṃ, tasya anyatra hetutābhidhānāya tena iti parāmarśaḥ kariṣyate iti || 10 || dviṣṭhasyānekarūpatvātsiddhasyānyānapekṣaṇāt | pāratantryādyayogācca tena kartāpi kalpitaḥ || 11 ||
vol M00020 · chunkI-k1.9-1.10-kriya-karyakarana · lines via source.start/end