chunkI-k1.9-1.10-kriya-karyakarana
IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
kriyāpyarthasya kāyādestattaddeśādijātatā |
nānyā'dṛṣṭerna sāpyekā kramikaikasya cocitā || 9 ||
saṃkṣepeṇa kārikārthamāha kriyā iti | adṛṣṭeḥ ityasya pramāṇena
anupalabdherityayamartha iti darśayati pratyakṣa iti avasāyaparyantaḥ
pramāṇavyāpāra iti dṛṣṭiravasāyaparyavasāyinī sūtre vyākhyeyā, yena
anumānamapi sagrahīṣyate ityavaseyaśabdaḥ svarūpeṇa anyasaṃbandhitayā ceti
pramāṇānavaseyatve yuktiṃbādhitve ca ubhayatrāpi saṃbandhanīyam | yuktyā
pramāṇavyāpāreṇa bādhitatvaṃ svarūpata uktam na sāpyekā kramikā iti,
anyasaṃbandhitayā tu uktam ekasya kramikā kathaṃ bhavet iti | ātmana
aiśvaryaṃ jñānakriyāyogādityevaṃrūpaparodīryamāṇahetudūṣaṇaprakaṭa-
nalabdhaṃ yat punaḥ sūtradvaye prasaṅgāpādanābhidhāyini prasaṅgaviparyaye
viśrāntyā tasmāt jñānaṃ na yuktamiti jñānasya ayuktatvaṃ, tat kriyāyāmiha
sūtre vṛttau ca apiśabdena samuccīyate,-ityāśayena vivṛṇoti na kevalam iti |
anena ca kriyāpi na yuktā iti vṛttirvyākhyātā | pūrvasūtravṛttau sadapi iti
apiśabdasya artho vyākhyātaḥ, etatsūtragatasya tu ayamarthaḥ ityāha atrāpi
ityapiśabdena ṭīkākāraḥ | evaṃ ca vadan sūtravṛttyorekagranthatāṃ sphuṭayati |
tatra iti na yukteti vaktavye satītyarthaḥ; yadivā tatreti ātmani kriyā | sā tāvat
laukikī calanarūpā karmapadārthatvena padārthavidbhirupagatā na bhavati ātmano
mūrtihīnasya mūrtyanuvidhāyinī sā nopagatā yataḥ | tairhi ātmano
jñānacikīrṣāyatnayoge eva kartṛtvaṃ prasādhitaṃ, jñānādayaśca
(page 184)
guṇāśca tatsamavāyaśca na kriyeti tādṛśī kriyā vaktavyā, yā ātmanaḥ
saṃbhāvyate | tadāha iti lakṣaṇam | kārakasya phalasiddhihetubhūtakriyāni-
mittasya svakriyāpekṣayā vākartuḥ saṃbandhī tatsamavāyī tadātmā vā
vyāpāro rūpaṃ svaṃ lakṣaṇaṃ yasyāḥ, sā kriyā yasyāḥ saṃbandhino
bhāgāḥ pūrvāparībhūtāḥ kramavṛttayaḥ iti yāvat | yadāha tatrabhavān
yāvatsiddhamasiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate |
āśritakramarūpatvāttatkriyeti pratīyate ||
guṇabhūtairavayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām |
buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate ||
śvetaṃ śvetata ityetacchvetatvena prakāśite |
āśritakramarūpatvādabhidhānaṃ pravartate ||
kāryakārakabhāvena dhvanatītyāśritakramaḥ |
dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanirityeva kathyate ||
iti | evaṃbhūtā ca kriyā ātmano'styeva icchati jānāti yatate iti
pūrvāparībhūtatattaddharmapratīteraṅgīkṛtā ca īśvarātmavādibhiḥ |
yathāhuḥ śrīgranthakāragurupādāḥ
tadecchā tāvatī jñānaṃ tāvat tāvatkriyā hi sā | (1 | 3)
iti,
evaṃ na jātucittasya viyogastritayātmanā |
śaktyā------------------|| (1 | 6)
iti,
ghaṭādigrahakāle tu ghaṭaṃ jānāti sā kriyā | (1 | 24)
ityādi ca | etat lakṣaṇaṃ pariśodhayituṃ dvyarthaṃ vyācaṣṭe svātmanā iti |
jānātītyasyāṃ kriyāyāṃ ye bhāgā abhisaṃdhānadīpālokā-
(page 185)
diḍhaukanamano'vadhānanetronmīlanādyāḥ, te svarūpeṇa kevalaṃ santaḥ, natu
pūrve, nāpi apare pūrvāpekṣatvādaparatvasya tadapekṣaṇācca pūrvatvasya, te
apūrvāpare santaḥ pūrvāparībhūtā avayavāḥ parasparāpekṣaṇena yasyāṃ
sā tathā | nanu kimanena apekṣājanmanā rūpeṇa lakṣaṇena nirūpitena
svarūpamātreṇaiva te kriyeti ucyatāmityāśaṅkya āha apekṣamāṇānāmeva
ca iti, anyathā hi āśritakramatvaṃ yat kriyāyāḥ prāṇitaṃ, tadeva na syāt | yat
tatrabhavān
yathāca bhāgāḥ pacaterudakāsecanādayaḥ |
udakāsecanādīnāṃ jñeyā bhāgāstathāpare ||
yaścāpakarṣaparyantamanuprāptaḥ pratīyate |
tatraikasminkriyāśabdaḥ kevale na prayujyate ||
iti | cakāraḥ prakṛtaprameyopayogitvena prameyāntaraṃ samuccinvannāśaṅkāṃ
sūcayatīti tatpraśāntaye phalato hetutāṃ tasya prameyasya avadyotayati,-ityanayā
bhaṅgyā uddhoṣyate co hetvarthaḥ iti | yathā caitrāya bhojanaṃ deyam,
paramaśca ayamaudarika iti vṛhatkaṃ bhojanaṃ deyaṃ kasmādityevaṃ prameyaṃ
cakāra ākṣipatītyādau, evamanyatrāpi avadheyam | nanu avayūyante
ekāvayavyātmani miśrīkriyante yutatā vāpṛthaktā yeṣāṃ ca avayūyate, te
yasya avayavāḥ saṃbandhinaḥ, so'vayavī | naca asāvātmano dharmo yukta
ityāśaṅkya āha kramikatvāt iti | asaṃbhāvanādṛḍhīkaraṇatātparyeṇa ayaṃ
hetuḥ, natu akramikatvādeva avayavina ārambho bhavati rūparasagandhādyaiḥ
samānakālairapi tasya anārambhāt kramikāśca atra kālabhinnā deśabhinnāstu
ārambhakāḥ khalu tantavo'vayavyārambhaṇadṛṣṭaśaktayo'pi na ārabhante,
kiṃ punaradṛṣṭasāmarthyāḥ kriyākṣaṇā iti tātparyam | bhāgaḥ iti
(page 186)
sūkṣmāṃśaḥ, tatra avayavaśabda upacārāt pṛthaktvāyogādvā | nanu
deśakramayogināmapi gajāśvādidhavakhadirādivastūnāṃ
senāvanādyekapratītibalasiddhaḥ sumudāyo dṛṣṭaḥ, tadvat kramikāṇāmapi
kriyākṣaṇānāṃ syāt | tataśca evaṃ lakṣayitavyam-pūrvāparībhūtāvaya-
vasamudāyaḥ kriyetyāśaṅkya āha ekakālatvābhāvāt iti | nanu evaṃ lakṣaṇe
bahubrīherāśrayaṇamayuktamavayavinaḥ saṃcayasya vā anyapadārthasya
alābhāt | tata iyat vaktavyam-pūrvāparībhūtā avayavā eva kriyā ityāśaṅkya
āha nāpi iti | anena hi uktena bhāgā eva pratīyante, tathāca bheda eva udbhūtaḥ
syāt | bhede ca svātmaviśrāntireva paramārthaḥ | tadviruddhā ca parāpekṣā
paraniṣṭhatvasya tayā unmīlanāt, ato bhedodbhave pūrvāparībhāvānupapattiriti
abhedasparśo'pi āśrayaṇīyaḥ | nanu bhinnasya kathamabhedasparśo bhinnena
kṣaṇāntareṇa syādityāha ataḥ iti | yato bhinnasya svātmaparyavasitasya apekṣā
paraniṣṭātmā na yuktā, tayā ca vinā na pūrvāparībhāvalakṣaṇāḥ kramaḥ,
tanmayī ceyaṃ kriyā loke nirbhāsate; ato hetorbuddhyā vikalparūpayā tatra
ekatvamabhedalakṣaṇaṃ kṣaṇānāmadhyavaseyam | yathoktaṃ
buddhyā prakalpitābhedaḥ---------|
iti | nanu svatantrā buddhiścedevaṃ kuryāt, kaḥ pratiniyamaḥ iti āśaṅkya uktam
ekakāraka iti | na svātantryeṇa ayamekatādhyavasāyaḥ, apitu ekakartṛlakṣaṇa-
kārakasvarūpāvinirbhāgabalādekaphalātmakakarmakārakasvarūpasamāśra-
yācca | kārakaśabdaḥ kartari karmaṇi ca vivakṣitaḥ | nanu pūrvāparībhūtabhā-
garūpāśca senādayo deśabhedāt samudāyarūpācca parasparasaṃbandhāt,
tadvat kriyākṣaṇā api bhaviṣyanti, tat kimatra buddhyavasāyenetyāśaṅkya āha
(page 187)
senādīnāṃ tu iti | turvyatireke | yugapatsattvāt iti ekakālatvāditi yāvat | nanu na
yugapatsattvamātreṇa samūhapratipattiḥ piśācasamūha iti pratyayābhāvādi-
tyāha darśanācca iti pramāṇena yaugapadyasya paricchedādityarthaḥ |
āgamāderavagatau hi piśāceṣvapi dṛṣṭā samūhapratītiḥ | nanu
ko'sāvaikyadṛṣṭerviṣaya ityāha tathāhi iti | kecit māṃsāsthimedomajjādyava-
yavāntarajātibhede'pi pārthivataikyāt yathā śarīrasya avayavitā tathā
gṛhāderapi,-iti manyante | ye'pi evaṃ na manyante, te'pi saṃyuktasaṃyogaṃ vā
pṛthagbhūtadharmapadārthasadbhāvadṛśā samudāyalakṣaṇaṃ vā ekaṃ
gajādīnāṃ dharmaṃ pratijānate,-iti eko'piśabdaḥ, na kevalamavayavī,
vastutastatsamudāyo'pīti dvitīyaḥ | saṃbandho'pi iti sāmānyarūpā hi
saṃbandharūpatā sarvatra saṃyuktasaṃyogasamavāyādau, sāmānyābhāve ca
viśeṣavṛkṣābhāva iva śiṃśapāyāṃ kā saṃbhāvanāpīti | dviṣṭhatvāt iti
dviṣṭhe'pīti yāvat | dvayoreva tāvat kṣaṇayorekakālatvaṃ na ghaṭate; kā kathā
bahūnām | naca ekakṣaṇe kriyātvam | yathoktaṃ
yaścāpakarṣaparyantamanuprāptaḥ pratīyate |
tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate ||
iti | tena pūrvāparabhāgā eva satattvaṃ pāramārthikarūpasākalyaṃ bāhyaṃ
yasyā iti vaktumeva bahubrīhyarthasamāśrayaṇanītyā lakṣaṇaṃ
bhāṣyakārīyamāha vṛttikāraḥ | ekakārakasvarūpāśrayāt
buddhyavasitamanyonyāpekṣatvamuktam | tadastu, ekatvaṃ tu kutaḥ, yena
vṛttāvuktaṃ na kā iti | atra āha tathāpica iti | pūrvāparabhāgamātraparamār-
thatāprakāreṇa upalakṣitāyā api asyāḥ kriyāyā ekatvamekā iyaṃ kriyā iti
buddhyā | tathā iti ekatvena
(page 188)
adhyavasāyāt | naca nirmūlo'yamekatādhyavasāya ityāha ekakāraka iti | nanu
ekakārakanirvartyā na kācana kriyā antataḥ kartṛkaraṇādhārāṇāmavaśyaṃ-
bhāvāditi āśaṅkya āha anekakāraka iti | kartṛkarmaṇoreva svātantryeṇa
phalatvena ca prādhānyāt kartṛsthakarmasthatāvyavahāraḥ | vaiyākaraṇanikāye
yatra viśeṣaḥ kriyātaḥ, kriyāyā vā yataḥ; tatstheti kriyā vyapadiśyate |
sarvasyāśca kartṛgataviśeṣatve'pi kasyāścit karmāśrayaviśeṣatvādasā-
dhāraṇena karmasthatvena vyapadeśaḥ, śabdavṛttimahimnā vā tatsthatāniścaya
ityevaṃ kartari ekatra yataḥ kriyā karmaṇi vā, tatra ekā | caitrāya rocate modaka
ityatrāpi caitrasya modakaḥ prīṇayitā abhilāṣayitā caitraḥ
prīṇyamāno'bhilāṣavān karmeti vastutaḥ karmasthataiva, kevalaṃ
śabdaśaktisvabhāvāt rucirantaḥ svaviṣayamabhilāṣamasya utthāpayati,-
ityetamarthamācakṣāṇo viṣayaviṣayibhāvaṃ saṃbandhamabhidhayā udbhūtaṃ
puraskṛtya tatkartṛkamabhilāṣaṃ pradhānatvena darśayati, ātmīyaṃ ca
kartāramapradhānamiva karoti tato nijaṃ prayojakavyāpāraṃ guṇīkaroti,-iti
saṃbandhe saviṣayeyaṃ saṃpradānasaṃjñā jāyate, saṃbandhasaṃbandhyapi
caitro'bhilāṣe kartā,-iti kartṛsthatāpi | taducyate-anyakartṛko'bhilāṣo ruciḥ |
nanu evaṃ pacanapaṭhanayostathā cchididṛśyorekakartṛkakarmagatatve
syādaikyaṃ bhārodyamanasya vanacchedanasya na aikyamanekakartṛkarmagatatvā-
dityāśaṅkya āha ekaphaloddeśena ca iti | naca pākapāṭhakayorekaphalatvaṃ
cchididṛśyorvā abhisaṃhitaṃ, tatra tadabhisaṃdhāne tu syādaikyaṃ
viśvavartino'pi kriyālakṣaṇasamūhasya | yathocyate jagadidaṃ viparivartate iti |
evaṃ kartṛkarmaikyamapi samūhābhiprāyeṇa bhārodyamanavanacchedanādau
suvacameva | nanu pradhānamarthakriyā-
(page 189)
yāmarthyamānaṃ viśeṣaṇasaṃbaddhaṃ pratīyate | pradhānaṃ ca dravyam |
ayaṃ gaurekaḥ śuklaścalatīti hi pratipattiḥ | tatra śuklatvacalatvayoryathā na
anyonyaṃ saṃbandhaḥ, yathā calatvaikatvayorapi,-iti kriyāyāḥ
kathamekatvasaṃkhyā | yattu dvau pākāvityādi ucyate, tatra vikalpamahimnā
pāko'sau dravyībhāvita eva, na kriyātmā | yathāha kṛdabhihito bhāvo dravyavat |
iti tathā bhāvamākhyātenācaṣṭe | iti | ākhyāte tu dvitvabahutvasaṃkhyā
kartṛkarmagataiva nirbhāsate, natu paraviśrāntiniyatakriyāviśeṣaṇabhāveneti
kathamuktam ekā iti vṛttikāreṇetyāśaṅkānuvādapūrvakamāha
saṃkhyāyāśca iti | ekaśabdena na atra saṃkhyā ucyate, apitu bhedābhāva-
mātramabhinnalakṣaṇamiti | nanu evaṃbhūtā cet kriyā, tat calati caitra iti
caitramatiricya sā kasmāt na māyādityāha ayutā iti | samavāyādvā
tādātmyādvā na iyaṃ dravyāt bhedena pratīyate iti yāvat | ayutasiddhatvena
tādātmyanirbhāsanidānamupalakṣitam | yat kila yutasiddhyā dvayorekasya vā
pṛthaggamanayogyatvamityevaṃrūpayā yuktaṃ, tadatādātmyena bhāti
ghaṭapaṭavat ghaṭākāśavacceti | nanu śuklo gacchatītyatra śuklaguṇo'pi gacchan
nirbhāsate taddeśe punastasya anupalambhāt | tathaiva caitraḥ pacati, maitraḥ
pacatīti kriye api dve bhāta eva | tat kathamuktaṃ dravyadharma evaṃ saṃkhyā,-
ityāśaṅkya āha ata eva iti kārakasvarūpāvaṣṭambhena pratīyamānatvāt |
ekārthasamavāyakṛto'yamadhyāropaḥ | tata eva nimittadārḍhyāt na
pramāturanusandhimapekṣate gaurvāhīka itivat, kiṃtu svarasata eva bhavati
śuktirajatavat | tena etadabhiprāyeṇa vṛttāvekaśabdaḥ saṃkhyāvacano'pi astu,-
iti bhāvaḥ | nanu tathābhūtalakṣaṇabhedayogi-
(page 190)
kārakadravyaṃ kathamekam | āha aikyapratyabhijñānāt iti | sa eva ayaṃ caitra
iti hi abādhitaṃ sarvasya jñānam | tarhi bhavatu evaṃ dravyamekam, kiṃtu kriyā
tatra asti, sā ca pūrvāparībhūtarūpā kramavatī pākapāṭhādibhinneti kutaḥ |
āha tasya ca iti | co'pyarthe bhinnakramaḥ, svasthāna eva vā uktāśaṅkāsū-
canāya | kārakadravyasya pratyabhijñāpanādaikye'pi tathābhūtaṃ
pratyabhijñānasiddhaikyaṃ kārakasaṃnidhau ca utpadyamānaṃ
tanmātrasattve'pi pūrvamabhūtaṃ tattaditi odanagranthasāṃmukhyaprabhṛti
viśiṣṭaṃ phalaṃ krameṇa ārdratoṣṇatāvighaṭanavikledarūpeṇa ākarṇanāva-
dhāraṇeṣatsāṃmukhyasoḍhatvādirūpeṇa ca upalabhyate yataḥ, tasmāt tatra
ekasmin kārake'nulagnaḥ kaścidartho yo dravyāśritaḥ kramikaḥ
svarūpabhinnaśca, so'numīyate iti saṃbhāvyo'yamarthaḥ | yadi hi kriyā na syāt,
dravyameva syāt; tasya phalajanakatve pūrvamapi phalaṃ syāt, anyathātve
paścādapi na syāt | yadi ca tato'nyadeva kiñcit janakaṃ, tarhi tat na apekṣyate |
tasmāt tadeva janakam | dharmāntarayogī tu dharmo'pi yadi kramavān na bhavet,
tadadbhutaphullamiva phalamakramameva upalabhyate | yadi ca pākapāṭhayorna
bhedaḥ syāt; phalasya na bhedo ghaṭeta | tasmāt kārakātiriktaṃ kārakāśritaṃ
kramikaṃ bhinnalakṣaṇaṃ vastu asti,-iti anumīyate, tadeva kriyā | apiśabdena
arthāpattirapi atra kaiściduktā,-iti darśayan mīmāṃsakopagatāṃ
bhāvanākhyāmapi kriyāṃ vṛttikṛdadīdṛśat,-iti sūcayati | kārakasya
bhāvakasya puruṣasya bhāvanīyasvargādiniṣṭho yajyādidhātvarthakaraṇakoyaḥ
pratyayena ākhyātena vācyo vyāpāro jananātmā ekapratyayavācyena
kartṛkarmānyatareṇa kārakeṇa saṃbandhādupacaritatatsaṃkhyāvyavahāro
bhāvanātmā karotyarthaḥ, saiva sarvatra kriyā | tena artha
(page 191)
prakaṭatātmakaphalānyathānupapattyā tanniṣṭho ya ātmano vyāpāraḥ sa
jñānakriyā,-ityapi mīmāṃsakasaṃmatajñānadarśanamapi
kāṇādasāṃkhyajñānadṛśi nirākṛtāyāṃ bhaṅgyā ṭīkākāro
bauddhamatena nirācikīrṣati | tathāca saṃbandhabādhakasūtraṃ vakṣyati | ato'pi
kartṛtānupapatterjñānakriyākartṛrūpā jñātṛtā sutarāṃ nopapanneti | etacca
tatraiva vyākhyāsyāmaḥ | etatparamatamābhāṣya dūṣayati evam iti | ekā
kathaṃ kramikā iti sūtraṃ sphuṭayituṃ vṛttau kramikatvaṃ vyācaṣṭe |
anekakālaspṛktvaṃ hi kramikatā | ekaśca tatkālo'tatkālaśceti kathaṃ bhavet,
tadatadau vā kālāvekaṃ kathaṃ syāditi svarūpatastāvadaikyaṃ kriyāyāṃ
bādhitam | vṛttau kālabhedenaiva deśabhedābhāve'pi sarvatra kramikatāyāṃ
vyāpakena svarūpabhedamabhidadhatā deśabhedaḥ svarūpabhedaśca svīkṛta eva,
ṭīkāyāṃ tu spaṣṭīkaraṇārthaṃ saṃbhavannabhyuccayahetutvena darśitaḥ
tāvat iti | yatra sādhakaṃ pramāṇaṃ pareṇa saṃbhāvitadraḍhima uktam, tatra
tannirākriyāyai prathamaṃ prayatyate; iha tu na tathā | tathā pramāṇapariniścite
svarūpe na svarūpavimatiryuktā, nīle iva; iha tu tadvādināmeva bahuśākhā asau
| yat tatrabhavān
jātimanye kriyāmāhuranekavyaktivartinīm |
asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyaivopalabhyate ||
ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā |
svavyāpāraviśiṣṭānāṃ sattā vā kartṛkarmaṇām ||
kriyāvyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī |
ante vātmani yā sattā sā kriyā kaiścidiṣyate ||
buddhiṃ tajjātimanye tu buddhisattāmathāpare |
pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate ||
(page 192)
iti | vimatiśca atra
kriyā nāmeyamatyantāparidṛṣṭā------|
iti tadvādinaiva paramaguruṇā abhidhānāt | tatrabhavānapi
kramātsadasatāṃ teṣāmātmano na samūhinām |
sadvastuviṣayairyānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ ||
iti | kiṃca sādhakamapi pramāṇaṃ bādhakena vidhurayitavyam |
dravyasya pratyabhijñāta aikye siddhe phalaṃ kutaḥ |
iti kriyānumānam | sāca keśanakhādau sarvatraiva bhinne bhavantī na vastu
apekṣate vastunastathābhūtasya ayogāditi bādhakādhīnameva pratyabhijñānā-
prāmāṇyamiti tadeva paradūṣaṇe prapatatīti prāk bādhakamuktam | viruddhena
anyonyamabhavanamākṣipatā dharmeṇayo'dhyāso'dhiṣṭhānaṃ, tat bhedena
vyāptamiti abhedavyavahāraṃ niṣedhati | tatra vyāptiṃ darśayati na kvacit iti |
bhedābhedavyavahāro hi kvacideva bhavan na animittako na anyanimittakaḥ | tat yadi
viruddhadharmādhiṣṭhāne'pi na bhedavyavahāraḥ, tadanimittakatvānyanimittaka-
tve vyāpakaviruddhe prasajyeyātām | yato bhāgā nāma anekaṃ vastu ekatve
bhāgā iti bahutvāyogāt | pūrvāparībhāvo'pi teṣāmapekṣātaḥ, sāca na
teṣāṃ dharmaḥ, apitu pratipattṝṇāṃ vikalpamātram | naca vikalpā
vastuviṣayāḥ, nāpi tadanusāreṇa viparivartate vastu taditi | tasmādekā kriyā,-iti
vikalpamātraṃ viṣayaśūnyam | nanu bhāgātirikte kvacana iyaṃ dhīrastu,-
ityāha bhāgātiriktasya iti | kriyākhyo'vayavī saṃyogaḥ samudāyaḥ
saṃbandha eka iti bhavataiva na abhyupagataṃ kramikatvasya kālabhedamayasya
kriyālakṣaṇatvena uktatvāt | iyatā svarūpagatabādhakābhidhāyinaṃ na saikā
kramikā yuktā iti sūtrāṃśaṃ vyākhyāya
(page 193)
nāpi kramikā ca ekasya ca ucitā iti āśrayaikyabādhakanirūpaṇaṃ
sūtrāṃśaṃ vyācaṣṭe vṛttikṛt nāpi kālakramavyāpī ca iti |
cakārāvanyonyavirodhadyotakau | sūtre eka eva virodhadyotakaścakāra
ubhayaniṣṭhaṃ virodhamāha | evamāśrayagato'pi ekaścakāraḥ, apiśabdastu
virodhasamuccaye | āśrayasya saṃbandhinā ekena ātmanā svabhāvena pūrve
pare ca bhāgā na yujyante,-ityayamarthaḥ | kasmāt na yujyante ityāśaṅkya āha
tathāhi iti | pūrvabhāgaparabhāgayoḥ svarūpataḥ kālataśca bheda iti
pūrvabhāgasaṃbandhaḥ parabhāgasaṃbandhaśca svarūpato bhinnau kālataśceti
āśrayasyāpi ubhayathā ubhayarūpaṃ svarūpabhedamubhayathāpica
kālabhedamākṣipantau kathametvaṃ tasya saheyātām | tatra sa eka āśrayaḥ
ityanena svarūpabhedakṛtaḥ kālabheda uktaḥ | pūrvabhāgaparabhāgau hi
svarūpeṇa bhinnau kathamekasya āśrayasya samānakālau bhavetām | nahi tadeva
tacca, atacca tadeva bhavatīti yujyate | tat kālabhedamāśrayasya ānayataḥ | naca
ekasvabhāvasya ityanena pūrvaparabhāgagatasvarūpabhedakṛtaḥ svarūpabheda
āśrayasya darśitaḥ | atha kālabhedakṛtaṃ dvayaṃ darśayitumupakramate
kālabhedenāpi iti | na kevalaṃ svarūpabhedeneti apiḥ pūrvabhāgasaṃ-
baddhatvaṃ parabhāgasaṃbaddhatvaṃ ca kālabhedena viruddhamiti darśayati |
nahi anyasminnapi kṣaṇe iti | evaṃ tarhi tayorna kālabhedaḥ syāt, yadi
parasparakālāvagāhitvaṃ syāt | naca etadastīti | evaṃ pūrvaparabhāgayoḥ
kālabhedamuktvā tadgatena kālabhedena āśrayasya svarūpabhedaṃ tāvadāha
nahi anyasminnapi kṣaṇe iti | parabhāgakṣaṇe kāle
pūrvabhāgakṣaṇābhāvarūpe pūrvabhāgasaṃbaddhatvalakṣaṇaḥ svabhāvo
nāstīti sa prācyaḥ
(page 194)
svabhāvo naṣṭa ityarthaḥ | atha pūrvaparabhāgayoḥ kālabhedena āśrayasyāpi
bheda iti darśayati nāsti iti | pūrvabhāgasaṃbaddhatvaṃ
parabhāgasaṃbaddhatvaṃ ca kālabhedena viruddhamāśrayasya ekasmin kāle
kathaṃ syātāmiti āśrayasya kālabhedaṃ vitarataḥ | tatra na pūrvakālaṃ
pūrvabhāgasaṃbaddhatvamāśrayasya uttarasmin kāle saṃbhavati | tat hi
pūrvakāle eva yuktam, uttaraśca kālaḥ pūrvakālābhāvarūpa iti
kālabhinnābhyāṃ tābhyāṃ dharmābhyāmāśrayasya kālabhedaḥ syāditi
caturdhā ayaṃ viruddhadharmādhyāsaḥ | atra ca deśabhedo'pi mantavyaḥ | sa tu
asārvatrikatvāt na darśitaḥ ātmā jānātītyādau tadasaṃbhavo yataḥ |
kālabhedastu sārvatrikaḥ | sa ca svabhāvabhedaparyavasāyī | nanu sattvāśrayasya
bhinnāḥ svabhāvā iti āśaṅkya āha naca svabhāvavyatiriktaḥ iti | tarhi
kimastvityāha tadā iti | yata evaṃ tata ityarthaḥ | evakāraḥ svabhāvo naśyatu,
svabhāvī tu sthitaḥ-iti śaṅkāmapāsyan svabhāvī eva naṣṭa iti dyotayati | evaṃ
śāstrābhyāsajanitavikalpopahatamatibhirapi adhunā bādhakopajīvanabalāt yata
etat labdhaṃ, tataḥ paścāt vyācaṣṭe arthasya kāyādestattaddeśādijātatā |
iti sūtrārthaṃ kevalaṃ gamana ityādinā vṛttigranthena | sūtre tu
pūrvopādānaṃ śāstrānupahatasaralamatijanatābhi-prāyeṇa sphuṭatvādasya
arthasya | nanu ekaiko bhāga eva pāko'stu,-ityāha naca iti | nanu bhāgasyaiva
pākatve bahuṣu bhāgeṣu pacatipratyaya ekatvena kathaṃ bhavedityevaṃ
bhāgamātrakriyāpekṣaḥ kathaṃ nirbīja eva śaṅkita ityāha pākasāmānyam
iti | tāvatsu bhāgeṣu ekā pākatvajātirekabuddherālambanamiti sabīja eva ayaṃ
pakṣaḥ | tarhi kathaṃ naca iti uktam | āha nirbhāgasya iva iti | sabhāgatve hi
prācya eva doṣa
(page 195)
iti bhāvaḥ | pūrvāparībhūtatā iti kālakramavattetyarthaḥ | yacca ucyate
āhitottaraśaktitvātpratyekaṃ vā samūhinaḥ |
anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ ||
iti, tatra ivaśabdenaiva kramikatvasya avāstavatvamāveditam | naca uttarakṣaṇeṣu
pūrvakṣaṇaiḥ śaktyādhānaṃ kiñcit, viśiṣṭastu uttarakṣaṇa iti na
adhikamuktaṃ syāt | vyabhicārāt iti kutracidapi asaṃbhavādityarthaḥ, natu
avyāpakatvāditi mantavyam | nanu mā bhūt kramikatā asyā lakṣaṇam,
dharmamātramadhikaṃ yat, saiva kriyā bhaviṣyati | āha nāpi iti | prathamo'pi iti |
anye tāvat kṣaṇā deśāntarasaṃyogavibhāgaviśiṣṭāḥ parairapi upagatāḥ |
prathamakāle tāvat pūrvadeśasaṃyogavināśakena vibhāgena yata udbhūyate,
tena kriyāpadārthena bhavitavyam | tatrāpica na asau kaścit pratyakṣeṇa
upalabhyate pṛthagbhūto dravyāt | nanu kriyā iyamātmani vicārayituṃ
prakrāntā, tadatra kāyaghaṭādeḥ kaḥ saṃbandhaḥ, yena sūtre kāyādeḥ iti
uktam | satyam, dṛṣṭāntābhiprāyeṇa tu sūtram | yathā kāyādeḥ kriyā tatra tatra
deśe apūrvasya apūrvasya janmamātraṃ gamanakriyāyāmekadeśāvasthitasya
āsanasthānādikriyāyāṃ tatra tatra kāle sūtre ādiśabdena saṃgṛhīte tathā
antarātmani jñānarūpe icchati-jānāti-yatate-smaratīti
kālabhinnajñānasvarūpāpūrvajanmamātram, natu anyā kriyeti | etadāha
yathāca iti | ucyate iti tādṛkpadārthasvarūpavyavahārāya kṛtena sāṃketikena
śabdena | yathāha
bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ ||
iti | nanu ayaṃ śabdo niyoktāraṃ samāśrita iti gamanaṃ
(page 196)
prasiddhātvāt sarvotkṣepaṇādyanugamācca tāvadupādīyatām, pariṇāmena tu
ekīyadarśanasiddhena ko'rthaḥ,-ityāśaṅkya brūte pariṇāma iti | sarvaṃ
dhātvartharūpaṃ bhāvanātmakaṃ ca deśabhedāsaṃbhinnakālakramāviṣṭaṃ
pariṇāmena saṃgṛhyate | yato gamane yadyapi asti kālabhedastathāpi
deśabhedasya tatra sthūladṛṣṭigamyasya asādhāraṇasya saṃbhavaḥ iti na atra
kālabheda udāhṛto bhavediti kevalagrahaṇam | ata eva iti yataḥ
kevalakālakramodāharaṇatātparyaṃ pariṇāmasya, tato gamanaṃ
deśabhedayuktaṃ pṛthak kṛtam | pariṇāmaviśeṣā deśabhedavanto
vṛddhyapakṣayādayo gṛhītāḥ kevalam, kālakramavantastu sthānāsanabhavana-
jñānasmaraṇecchāprabhṛtayaḥ pariṇāmeneti dvayorapi viśeṣavācitvāt na
idamāśaṅkanīyam-sāmānyaviśeṣavācināṃ kathaṃ dvandvaḥ | nahi bhavati
dhavavṛkṣāvitīti | vṛttāvādigrahaṇena sphuṭasvarūpabhedamāmraṃ paripacyate
dugdhaṃ pariṇamate ityādikaṃ haritapītādinā madhurāmladravakāṭhinyā-dinā
bhinnena svarūpeṇa vakṣyamāṇena sato'pi kālabhedasya anādarakāriṇīṃ
kriyāṃ saṃgṛhṇīte | tena gacchatīti deśabhedaḥ, tiṣṭhati dinamiti kālabhedaḥ,
nīlati, śvetate, rājate dīpyate iti svarūpabhedaścaitrasya pratīyate iti
deśakālasvarūpānyataiva kriyā,-iti upasaṃharati tattat iti | vastugrahaṇena
upalabdhilakṣaṇaprāptatāmāha | anupalambhāt pratyakṣāpravṛttiruktā, athavā
pūrvajanmaprabandhādeva phalaṃ grāmaprāptyādikaṃ saṃpadyate
yasminneva hi saṃtāne------------|
iti nītyā svargādisiddhiḥ, saṃyogo'pi taddeśasamānasāmagrīko
devadattakṣaṇastato'pi calāmītyabhisandhānajñānakṣaṇaikasāmagrīko
dehakṣaṇastato'nyadeśaka iti kasya anurodhena dhātvartharūpā vā
(page 197)
bhāvanātmā vā karmapadārthātmā vā kriyā abhyupagamyate iti anumānamapi
nāsti, arthāpattirapi vā | tatra sūtrārthasya prādhānyāt vṛttau nirmagnasya
ṭikāyāṃ sphuṭaparāmṛṣṭasya sautreṇaiva krameṇa buddhiniveśo yathā
syādityabhiprāyeṇa tattaddeśādijātatā nānyā iti sūtrārthāṃśaṃ
pūrvaṃ nigamayati apramāṇā kriyā iti, pariśiṣṭaṃ paścāt
pramāṇabādhitā ca iti || 9 ||
tatra tatra sthite tattadbhavatītyeva dṛśyate |
nānyannānyo'sti saṃbandhaḥ kāryakāraṇabhāvataḥ || 10 ||
evaṃ jñānaṃ kriyāṃ ca parīkṣya tadyogādaiśvaryam ityatra hetau
yogaśabdavācyaṃ saṃbandhāṃśaṃ parīkṣituṃ saṃbandhe tāvat sādhakaṃ
pramāṇaṃ nāstīti tatra tatra iti kārikayā kathayati, prasaṅgācca kriyāyāmapi
vaktavyaṃ śeṣaṃ parīkṣate | tathāhi-yadi kaścit brūyāt
tattaddeśakālasvarūpabhinnaṃ vastu saṃtānavṛttyā pravahat kriyeti yaduktam,
tadāsanagamanādāvastu, yatra akarmakatvaṃ prāpyakarmatā vā, yatra ca
nirvartyaṃ ghaṭādi karma; tatra kriyākārakabhāvasya abhāve kumbhakṛt mṛdo
daṇḍādibhirghaṭaṃ karoti,-iti bodhaḥ, tathaiva atra kriyāparyantavyavahāra-
siddhaḥ kathaṃ syāt, tadbhāvaśca kriyayā vinā kathamiti, so'pi anena sūtreṇa
pratyāyyate tat tasyāpi anantarasūtreṇa asya arthasya sphuṭīkaraṇadiśā | ata eva
prāsaṅgikatvamuktatvaṃ ca darśayituṃ vivṛtikāro dṛṣṭāntatvaṃ kriyāyāḥ
saṃkṣepāvatareṇa pradarśayati yathāca iti | sūtre ca nānyat iti sāmānyoktirapi
kriyāyāmapi paryavasāyyate | dṛṣṭāntatvena ca sā saṃbandhe yojyate na
pratyakṣa ityādinā | sautramevakāraṃ vyācaṣṭe dṛśyate iti
pramāṇāvasāyamātram | etāvān hetuḥ |
(page 198)
yata etāvat dṛśyate, tato nānyaditi na kriyā, na tatsaṃbandhaḥ kaścidastīti
saṃpādyadṛṣṭāntasādhyanirdeśaḥ | tathāca vṛttau pṛthageva vyācaṣṭe
kriyāvacca na kriyākārakasaṃbandhaḥ kaścit iti | tenaiva anyaśabdayorna
punaruktirmantavyā | nānyadityatra pūrvasya hetutvaṃ vṛttāvuktaṃ bhinnasya
vyatiriktasya asya saṃbandhasya kriyāyā iva anupalambhādityanena | nanu tatra
tatra iti saptamyā ākṣipto yaḥ prātipadikārthātiriktaḥ saṃbandhaḥ, sa tarhi
kimityāśaṅya yat sūtraṃ nānyo'sti ityādi, asya saṃkṣepeṇa nirūpaṇaṃ
kāryakāraṇa iti | saṃniveśagrahaṇena anyarūpasaṃhārapūrvakaniyatarūpa-
praveśahetuṃ tadīyajñānecchāyatnaviśeṣopayogamapi āha |
abhūtapūrvāṇāṃ padārthānāmutpāda eva kramaḥ, so'nubhūyate |
antarālavartinī iti kārakāṇāmanyonyaṃ phalena saha yojanā vā yojikā vā |
deśakāla iti iha adhunā asmākamanubhava ityevamādibhaṅgīmanā-
lambyetyarthaḥ | nanu sūtre dṛśyate iti vartamānakāla uktaḥ, tena ca
deśānubhavitṛviśeṣāvākṣipyeyātāmityāśaṅkya āha kārikāyāṃ ca iti |
saṃkṣepeṇa vṛttaśravyatābalena ca pratipādye jhaṭiti yayā buddhiḥ kriyate, sā
kārikā | etaduktaṃ bhavati-deśādyasaṃkocena vīpsā vyāptumicchetyevaṃ-
rūpā pāramārthikī pūrvaṃ hṛdaye praviṣṭā bhavantī dṛśyate iti
vartamānapratyayasya pratyuta pravāhanityatāyogāt mahānadīpravahaṇavat
nityapravṛttarūpavartamānārthaviśrāntatāṃ karoti | citrāyājīti tu bhūtārtho
janiteti bhaviṣyadarthasya svena rūpeṇa upakartumaśakta iti tadānuguṇyaṃ
pratipadyatāṃ nāma, natu asāviha nyāyo dhātusaṃbandhasūtrārambhe'pīti |
nanu tatra tatra iti sautraṃ padaṃ ṭīkāyāṃ mṛtpiṇḍādau sati ghaṭa ityeṣa
sārvatriko'rthaḥ,
(page 199)
ityevaṃ vyākhyātam | kathaṃca etadanantaradeśakālavyāptyā
sidhyedityāśaṅkya āha bhāvasvabhāva iti | bhāva eva hi niraṃśo
vyāvṛttyupakalpitairyāvadbhirdharmairekadā vyavasthāpitaḥ, tāvadbhiḥ sarvatra
sarvadā ca aviyuktaḥ | viyoge sa eva asau na bhavet, tataśca ghaṭapūrvataiva
stūpakatā, stūpakānantarataiva ca ghaṭatā,-ityapi kāryakāraṇasvabhāvatā
stūpakaghaṭagrāhiṇaḥ pramāṇādeva siddheḥ | tathāvidha iti |
kāṭhinyādibuddhimadādirūpatvaṃ svabhāvaviśeṣo mṛdaḥ kulālasya ca |
ādigrahaṇādāyatatātānave daṇḍasyetyādi | nanu kiṃ tatra kāraṇaṃ, kiṃvā
kāryaṃ; niyatapūrvaṃ kāraṇaṃ, niyataparaṃ kāryamiti cet; tadeva kimityāha
yadāpica iti | yadeti hetau | ca uktāśaṅkādyotakaḥ | apirbhinnakramaḥ |
agnyabhāve yo na bhūto dhūmastasya abhūtasyāpi tasminnarthāntarasvabhāve
agnau sati yataḥ sadbhāvastato'sau prayojakasattākaḥ pūrva iti vyavahriyate,
prayojyasattākastu paraḥ iti svarūpameva tayoḥ pūrvatvaṃ paratvaṃ ca, natu
anyena prakāreṇa parasparāpekṣāpāratantryarūpaśleṣādinā kāryakāraṇayoḥ
paratvapūrvatvalakṣaṇaḥ kaścit kālo'sti | taduktaṃ
paśyannekamadṛṣṭasya darśane tadadarśane |
apaśyankāryamanveti vināpyākhyātṛbhirjanaḥ ||
darśanādarśane muktvā kāryabuddherna saṃbhavāt |
kāryādiśrutirapyatra lāghavārthaṃ niveśitā ||
iti | evaṃ sakṛtpravṛttapratyakṣānupalambhaprasiddhaṃ svarūpadvayameva
kāryakāraṇabhāvaḥ sārvatrikaḥ,-iti siddham | evakāraṃ sautraṃ vyācakṣāṇo
dṛśyate ityantasya hetutāṃ nānyat ityādeśca sādhyatāṃ vyācaṣṭe
kāryakāraṇa iti | atra arthāntare
(page 200)
iti etadupalambhāvasare | anena pratyayāntararasākalyalakṣaṇāmupalabdhila-
kṣaṇaprāptatāmāha | nanu tatra iti saptamyāḥ ko'rthaḥ | sāhi kārakavibhaktiḥ |
tarhi rājña iti saṃbandhavibhakterapi ko'rthaḥ | ucyate-saṃbandhasya
upakārakaraṇaprabhāvitvādupakārasya ca vyatireke
saṃbandhopakārānavasthāyogādavyatireke nyāye kāryakāraṇabhāva eva
ṣaṣṭhyarthaḥ | hantaḥ tarhi kārakavibhaktīnāmapi sa eva arthaḥ | tadāha sarva eva
iti | nanu sa eva saṃbandho bhaviṣyatyeka ityāśaṅkya āha naikakālikam iti |
agnisattāyāṃ na dhūma iti kimagnāveva kāryakāraṇabhāvo viśrāmyatu | naca
evaṃ tasya kāryarūpatvābhāvāt svātmani | evaṃ dhūmakāle pūrvabhāvī
vahnikṣaṇo nivṛtta iti kiṃ dhūma eva astvasau, naca yuktamadastasya
kāraṇatvāyogāt svarūpe | tat kutra kāle sa eko'stu | tasmāt kāryakāraṇayoḥ sve
sve kāle yat rūpaṃ, tadeva vikalpena vyavahriyamāṇamekaḥ saṃbandha iti ucyate,
na vastutaḥ | yathoktam
ityamiśrāḥ svayaṃ bhāvāstānyojayati kalpanā |
tāmeva cānurundhānaiḥ kriyākārakavācinaḥ ||
bhāvabhedapratītyarthaḥ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ |
iti | nanu pratyayāntarasākalye'pi piśācavadadṛśyo'sau saṃbandha ityāha
athāpi iti | anupalambhāt iti pratyakṣābhāvāditi yāvat | kāmaṃ
dṛśyānupalambho'yaṃ na bhavatīti asattāniścayo mā bhūt, sattāniścayastu
nāstīti prastutamasmābhiḥ | sādhakapramāṇābhāvanirūpaṇāvasaro hi ayamiti
tāvadgrahaṇam | kāryādi iti ādigrahaṇena svabhāvahetuḥ | nanu etāvatā
anyasya saṃbandhāderastitvaṃ na siddham,-ityastu, naca astitvasiddherabhāvaḥ |
(page 201)
iyatā tu pramāṇavyāvṛttyā prameyavyāvṛtterayogo nāvaśyaṃ kāraṇāni
itinyāyāt tatsaṃbandho nāstīti kutaḥ siddhyet | sūtre ca nāsti anyaḥ
saṃbandhaḥ iti, vṛttāvapi na kaścitsaṃbandhaḥ iti, vivṛtāvapi na aparaḥ
padārtho'sti iti sattāniṣedha eva uktaḥ | tadetat kathamityāśaṅkya āha
bādhakapramāṇa iti | ayaṃ bhāvaḥ-dviṣṭhasya ityādi
pāratantrādyayogācca ityantaṃ bhāvi nānyo'sti saṃbandhaḥ ityanena
sūtreṇa āvṛttyā abhisaṃbadhyate | tata eva ṭīkā bhaviṣyati saṃbandhaḥ
pūrvasūtrāt iti | tena saṃbandhe'stitvavyavahārābhāvo
nāstitvavyavahāraśceti dvayaṃ nānyo'sti ityanena uktamastīti na siddhyati
nāstīti siddhyatīti ca adhyāhārabhaṅgyā | tacca etatsūtrāṃśena
anantarasutrāṃśena ca militvā siddhyati | ata eva bhāvisūtre pañcamya
etatsūtrārthopayuktā eva | tadubhayamelanāvaśāt tu saṃbandho nāstīti yat
siddhaṃ, tasya anyatra hetutābhidhānāya tena iti parāmarśaḥ kariṣyate iti || 10 ||
dviṣṭhasyānekarūpatvātsiddhasyānyānapekṣaṇāt |
pāratantryādyayogācca tena kartāpi kalpitaḥ || 11 ||
vol M00020 · chunkI-k1.9-1.10-kriya-karyakarana · lines via source.start/end