chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba

IPVV · M00020
buddhau sidhyati | nanu pariṇāmadharmatālakṣaṇā kriyā mā bhūdātmano vāstavī, bhoktṛtāpitu kiṃ na pāramārthikī | omityāha natu ātmanaḥ iti | cinmātrataiva, na viṣayopabhoktṛtā | naca tadatiriktamasya rūpamucitamiti hi uktaṃ vistarataḥ | nanu ahaṃkāreṇa evamātmā bhoktṛtvena abhoktaiva san vyavahriyatām | vyavahriyamāṇasya tu kathamasau bhogo bhavet | upacāre hi na upacāryasya svātmani viśeṣaḥ kaścit, apitu upacaritureva tathābhūta- buddhiśabdaviśeṣapratilambhātmā vyavahāraḥ, anyathā anantapramātṛbhedena yugapadupacaryamāṇāgnijalādiviruddhabhāvabheditavapurmāṇavako'pi anantaviruddharūpatāmekatrāpi kṣaṇe pratipadyet | tadetat pariharati ahaṃkāravyavahāryātmanā iti | kena etaduktaṃ-cidrūpatādhikaḥ kaścit puruṣasya bhoga iti | buddhibodhaṃ hi yadātmani aviśiṣṭatayā ahaṃkāro vyavaharati, sa eva ayaṃ bhogaḥ | citpratibimbayogini viṣayapratibimbavati ca buddhitattve ahamidaṃ jānāmi iti cetanācetanapratibimbadvayamelanāvyavahā- rakāriṇā ahaṃkāratattvena yo'bhimāno janitaḥ, sa eva buddhitattvāt tadvṛttyadhyavasāyagocarīkṛtastadbuddhipratibimbacittattvena saha ekāśrayatālakṣaṇaṃ saṃyogaṃ bhajamānaścittattvasya citpratibimbādanadhya- vasitabhedatvena bhoga iti ucyate | kāṇādādidarśane'pi hi jñānātmako guṇa ātmano'nyaḥ | kathaṃ tasya bhogaḥ | samavāyāditi cet, saṃbandhamātraṃ tarhi bhogarūpatāyāṃ kāraṇamiti uktaṃ bhavati | ihāpi ca darśitaḥ saṃbandhaścittatvādanadhyavasitabhedasya citpratibimbasya viṣayapratibimbena saha ahaṃkāramelitasya tayaiva buddhyā adhyavasitasya ekabuddhyāśrayatvalakṣaṇasaṃyoga iti saṃsargamātraprabhāvito'yaṃ bhogavyavahāraḥ sarvatra | (page 156) saṃsargaśca prāptilakṣaṇaḥ saṃyogo'stu samavāyo vā abhimānena vādāntareṇa | yadi vā tathābhūtasya saṃyogasya pūrvapūrvapralayamahā- pralayeṣu api prāthamyaṃ na avadhāryate iti anādiḥ saṃyogo bhavan samavāyāt na viśiṣyate | buddhitattvasya ca sarvo'yaṃ dharmaḥ | dharmadharmiṇośca yaḥ saṃbandhaḥ, sa saṃyoga iti vā tādātmyamiti vā samavāya iti vā ucyatām | vastuni labdhe hi saṃjñāsu kriyāsu ca ko'bhiniveśastattvacintākāraṇam | yasminneva ca buddhipradeśe cittattvapratibimbayogāt cidaviśiṣṭatā, tatraiva nīlapratimbayoga iti ādhārādheyabhāvāpṛthaksiddhibhyāṃ samavāyatāpi ucyatām | ko virodhaḥ | sarvathā tāvat sarvadarśaneṣu saṃsargakṛta eva ayaṃ bhogavyavahāraḥ | yadāha ----paropādhau sarvā dhīrvyāvahārikī | ayathārthā-----------------|| iti | tadetat sarvamanavakḷptidyotakena vāśabdena āha saṃyogātsamavāyādvā iti | ahaṃ karomi jānāmītyevaṃbhūtena rūpeṇa ahaṃkāratattvasya yā vṛttiḥ, tayā vyavaharaṇam | bhogavyaharaṇe jñānābhidhānalakṣaṇe yogya ātmā svarūpaṃ yasya buddhibodhasya buddhisaṃkrāntasya viṣayapratibimbacitprati- bimbamelanasya, tasya cidrūpeṇa puruṣeṇa saha yo bhedādhyavasāyābhāvaḥ prakāśatā, yena balena ca tāvanmātre mūrcchākalpe viśramitumayogya iti abhedādhyavasāye paryavasyan puruṣasya bhoga iti ucyate; sa saṃyogādastu samavāyāt veti kimaneneti | etat śeṣamunivacanena saṃvādayati | tathā ca iti | sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ, parārthasvārthasaṃyamātpuruṣajñānam | (yo. sū. 3 | 35) (page 157) iti sūtram | asya arthaḥ-sattvaṃ yat buddhiśabdavācyam, yaḥ puruṣastayorjaḍa- cidrūpatayā nīlamutpalamitivadanyonyamabhinnakakṣyādhiśayanena anyonyoparāgalakṣaṇaṃ saṃkaramasahamānayorapi yaḥ pratyaye bauddhe'dhyavasāye aviśeṣo bhedānadhyavasāyena abhedādhyavasāya- viśrāntena vyavahriyamāṇamaikyaṃ, sa eva bhogaḥ | sa eva buddhivartyapi bhavan bhoktari puruṣe cidrūpatvāducita iti parārtha ucyate | nanu asti evaṃvidha eṣa saṃsargabalaprabhāvito bhogaḥ, kiṃtu eṣa saṃsargo'nādiḥ kathaṃ vicchidyeta, yena mokṣāvakāśo bhavedityāśaṅkya āha yadā tu iti | pradhānaṃ tāvadupādānakāraṇaṃ mahadādikāryātmanā pariṇamate | tatra ca asya jaḍatvaṃ, sukhādyātmanā ca yat bhogyatvaṃ bhogayogyatā, tat sahakārikāraṇam | naca guṇānāmanyonyaṃ bhogayogyatvamucitaṃ jaḍatvāt bhoktṛbhogyatvayorekatra viruddhatvāditi anyadeva cidrūpatvaṃ prati bhogayogyatvamucitam | tacca cidrūpaṃ bhogavaicitryopalambhādanekam | yadāha janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (18 kā.) iti | naca asya bhogasya enameva bhoktāraṃ prati bhogyateti niyamanidānamasti, tat sarvān prati tat bhogyam, bhoktṛtā ca eṣāṃ svapratibimbārpaṇena buddhiprabhṛtisamastaprapañcāvabhāsanam |---------saprapañce buddhitattve saṃkīrṇo'pi saṃyogamahimnā cittattvena paramārthato na saṃkīrṇaḥ | tat saṃkīrṇatā yāvat citpratibimbabalāt nirbhāsate, tāvat saṃsāraḥ | yadā punarasaṃkīrṇatā, tadā vivekajñānametat jñānam | na saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpavyatiriktaṃ dṛśyamasti | tacca yasya samuccīyeta | caśabdaśca apiśabdārthe | tathāpi iti abhyupagamyavādo'yaṃ na sopapattika ityarthaḥ | ata eva vā iti | sūtre parāśaṅkādyotakaṃ yat kṛtaṃ, tena asya vādasya abhyu- (page 158) pagamyāpi etaducyate, natu pratibimbavādo'yamupapadyate iti anādaro'pi dyotya ibhiprāyeṇa ṭīkākṛdasya buddhipratibimbavādasya anupapattiṃ bahuśākhāṃ darśayan tathāpi iti vṛttigranthārthasya ākūtaṃ sphuṭayati naca iti | svacchamapi hi adhikasvacchamapekṣya asvacchaṃ na adhikasvacchasya pratibimbaṃ svīkaroti sitadugūlamiva sphaṭikamaṇeḥ | tathāca buddhitattvaṃ puruṣāpekṣayā | tathāhi āloko'pi buddhiprakāśamapekṣya asvacchaḥ, tathā so'pi puruṣaprakāśama- pekṣya | puruṣaprakāśo hi sarvataḥ svacchastasya ananyāpekṣaṇādeva saṃvidrūpatvaṃ yataḥ | yathā yathā hi sphuṭā vedyatā, tathā tathā svacchatvābhāvaḥ | evamadhikasvacchena pratibimbaṃ svīkriyate asvacchasyeti pratibimbasvīkaraṇe yat kāraṇaṃ, tadviruddhamiha asvacchatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | evaṃca vadataḥ ṭīkākārasya ayamāśayaḥ-saugata eva sāṃkhyamataṃ dūṣayan matpakṣasya avakāśaṃ dāsyati | sarvataḥsvacche cidrūpe viśvaṃ pratibimbitumarhatīti | saugatasyāpi ca saṃvidi saṃvedyaṃ pratibimbamarpayati, natu saṃvedye saṃvititi svapakṣasiddhirāśaye viparivartate eva | atha paro manyeta-na svacchatvaṃ nāma pāribhāṣikaṃ kiṃcana, yadeva ca anyapratibimbagrahaṇasamarthaṃ tadeva svacchaṃ; buddhitattvaṃ ca puṃspratibimbaṃ grahītuṃ samarthameva, tadapi kiṃ na svacchamiti | tatra āha | samānadharmāṇyeva iti | iha pratibimbagrahaṇe niyamo dṛṣṭaḥ | tathāhi darpaṇe sparśagurutvādi na pratibimbati, apitu rūpasaṃsthānamātram | nirmalaṃ ca asya vijātīyarūpaiḥ sajātīyābhāvaiśca akaluṣitaṃ niviḍasaṃhananaṃ rūpamupalabdhaṃ yadā bhavati, tadā pratibimbayogaḥ, vāṣparajorūpāntaraistu vijātīyairaniviḍasthapuṭatvādinā sajātīyābhāvaiḥ kaluṣite tasmin rūpe na bhavati,-iti anvayavyatirekābhyāṃ manyāmahe | (page 159) pratibimbārpakāpekṣayā yasya svacchatākhyo dharmastatpratibimbātmakaguṇavi- śeṣaniṣṭhaḥ, sa eva pratibimbaṃ gṛhṇāti | evaṃ svacchatvaṃ guṇe samāne viśeṣarūpatāyāṃ paryavasāyitamiti apṛthageva upasaṃhariṣyati evaṃ samānaguṇe eva iti | tathāhi pārthive bhūmikuṭṭime, vajraratnādimaye darpaṇe, āpye nistaraṅgajalāśaye, taijase cakṣurgolakāntarvartidṛṣṭimaṇḍale rūpākhyo guṇaḥ | tatsaṃniveśaśca saṃsthānātmā guṇo'sti svacchaprāyāṇāmapi rūpavattvāditi teṣu rūpasaṃsthānapratibimbameva upārohati, na anyat gurutvasparśādi | yathoktaṃ mayaiva pracchannakāminī kāntapratibimbitasundaram | mukuraṃ kucakumbhābhyāṃ spṛśantyapi na hṛṣyati || (taṃ. ā. 3 | 6) iti | vyomāvakāśe ca paricchinnadīrghavartulākāre yadādityatejo na atitībraṃ na atimandaṃ vā candratejo vā, tatra śarīrasaṃsthānapratibimbaṃ dṛśyate cchāyāpuruṣopadeśapariśīlanena | lohadarpaṇādi tu taijasamiti mantavyam, tadapi vā pārthivamevetyābhidharmikāḥ | ākāśe ca śabdaguṇe vaktṛśabdasya pratibimbitaṃ pratuśrutkārūpam | nirmalena rasāntaragrāhiṇā rasena bhūyasā samākrāntaṃ ca rasanendriyaṃ, tasya adhiṣṭhānaṃ dantodakaṃ nirmalarasayuktamiti tatra kaṭutiktāmlādayo rasāḥ pareṇa āsvādyamānāḥ pippalīnimbadāḍimādiṣu vartamānāstadāsvādānumānapūrvakatvena pratibimbamarpayanti | smaryamāṇagrahaṇamanubhūtatve'pi tadānīmasākṣāt- kriyamāṇatāmātramupalakṣayati | tena smaryamāṇā anumeyamānāḥ samutprekṣyamāṇā vā rasasparśādayaḥ pratibimbaṃ gṛhṇantīti | tathā ca śarīrasya kecidānandasthānarūpā ādhārāḥ kandahṛdayatālutalādayaḥ | teṣu mithunopabhogasamucitasparśastathaiva ananubhūyamāno'pi anumeyamāna- smaryamāṇotprekṣyamāṇādirūpaḥ (page 160) pratisaṃkrāmati yena dhātusyandasukhādyapi syāt | kecit tu duḥkhādhārā mattagandhajaṭharakūrmanāḍīkaṇṭhaprabhṛtayaḥ | teṣu parānubhūyamānāḥ smaraṇotprekṣādisaṃnidhāpitā vā kuntāghātaśūlādisparśā mūrcchāduḥkhādikāriṇaḥ | parānubhavaśca pratibimbitasya tasya sparśādergrahaṇaṃ prati kevalaṃ sahakāritāṃ karoti avadhānamudbodhayamānaḥ | tena idaṃ na vācyam-anāsvādyamāno'pi kenāpi dāḍimaraso dantodake kiṃ na pratibimbatīti yataḥ pratibimbatyeva asau, anavadhānāttu na lakṣyetāpi | tathāhi-avahitaḥ sukumāro'ṅganājanaḥ pareṇa spṛśyamānamapi tīkṣṇakaṇṭakāgraṃ paśyan vepathumāviśatyeva | karmādhipatyācca keṣāṃcit kecidādhārā akaluṣā iti tatpratibimbayogo vicitro dṛśyate | gandhakṣetre'pi tīvravirecanādidravyagandhaḥ pratibimbamarpayatyeva yena tadgandhapūrṇameva sarvamabhimanyate | nanu svacchena dravyeṇa pratihatā nayanaraśmayaḥ parāvṛttya svameva mukhaṃ gṛhṇanti, darpaṇe mukhamiti tu bhrāntiriyam; natu satyatvabhrāntatvavyatirekeṇa anyo rāśiḥ pratibimbanāmadheyo'sti tṛtīyaḥ | maivam | evaṃ hi sati mama etanmukhaṃ sparśavadityapi bhāseta; paramukhasvahastādau ca bimbapratibimbadvayaṃ dṛśyate | anyonyasaṃmukhādarśabhūyastve ca bahutaramukhagrahaṇaṃ kutaḥ | bhrāntiriyamiti cet, saiva astu kiṃ satyamukhagrahaṇābhyupagamena asaṃvedyamānena | nahi śuktikārajatanirbhāse satyarajatanirbhāso'paro'bhyu- pagataḥ; bhrāntāvapi ca kiṃ darpaṇa eva mukhatve bhāti, uta svamukhaṃ puramukhatvena | pūrvasmin kalpe darpaṇe na kaścit bhāseta śuktirajjvekacandrādiriva rajatasarpadvicandrāditvena bhāsamānaḥ | atra ca darpaṇasya na pṛṣṭhe, na abhyantare, na paścādbhāge mukhamastīti pratipattirdarpaṇasya avikalpasya nirbhāsāt | yadi tu svamukhaṃ paramukhatvena bhāseta, (page 161) tadā śuktiṃ yathā rajatadhiyā gṛhṇāti; tadvat svamukhaṃ darpaṇe saṃnihite paramukhadhiyā gṛhṇīyāditi tatra ayamudāsīnabhāvamavalambamāno bhūṣaṇavinyāsaprasādhanādi na ādriyeta | pratiphalitānāṃ ca svadehasaṃmukhībhūtānāṃ raśmīnāṃ cākṣuṣāṇāṃ grahaṇatve saśarīreṇa ātmanā yadi adhiṣṭhānaṃ, tadahamityeva pratipattiḥ syāt, natu anyo'yamiti | avyutpannasya hi bālāderayamityeva ekarasā pratipattiḥ | vyutpannastu idameva śarīramatra pratisaṃkrāntamiti manyatāṃ nāma | nanu asya bimbāt na bhedena pratipattiḥ, pratibimbena aśarīreṇa ātmanā adhiṣṭhitāste raśmayaḥ paratvena gṛhṇanti,-iti cet, na dehasya bhogāyatanatvaṃ syāt tamantareṇāpi bahirbuddhilakṣaṇabhogodayāt darpaṇābhāve'pica tathā prasaṅgāt svaśarīre ca audāsīnyāpatteryogivat ca śarīrānapekṣayā saṃvedanaprasaṅgāt | jalatejobhiśca cākṣuṣāṇāṃ raśmīnāṃ pratighātena pratiphalanaṃ, na niviḍaiḥ śilātalairiti svacchandābhidhānam | smaraṇotprekṣaṇādiṣu ca arthākāraṃ paśyati pramātā | naca tatra netraraśmīnāṃ ko'pi vyāpārārthe saṃbhavo niyamo vā | naca asāvabāhya eva pāramārthika ākāro bāhyatvena abhimānādanyadāpi bāhyāpahnavaprasaṅgācca | athāsti saṃbhavaḥ- yadākāro'pi asau na mukhyo naca bhātaḥ, tat darśanapratibimbenāpi kimaparāddham | yat tatrāpi svamukhagrahaṇameva sūtre muninā kvacidapi anirūpitamapi durgrahādākṣapādaiḥ samarthyate pratiśrutkādau śrotrāderna pratiphalanamiti, tatra avaśyaṃ pratibimbatā samarthayitavyā | nanu tatra mukhyaśabdādirūpataiva bhaviṣyati, darpaṇamukhādau tu pratighātena pratibimbāpahnava iti pareṣāṃ naiyāyikādīnāmāśayaḥ | tameva prakaṭayati kecit tu iti | pratisaṃkramaṇena śrut śravaṇamasyā iti pratiśrutkā | sā śabdajā | raso'pi danto- (page 162) dakasaṃbandhī nimbādirasasmaraṇena nimittena vikṛtaḥ saṃpannaḥ kaṭutiktāmlādisvabhāva eva, sparśakṣetragata eva asau sparśaviśeṣaḥ, gandhakṣetraniṣṭhaśca gandhaviśeṣa iti | tena yathā anye śabdādayo mukhyavastusvabhāvāḥ, natu tatpratibimbātmānaḥ; tadvat pratiśrutkādayo vastutve teṣāṃ bādhakasya kasyacidapi abhāvāt | rasāveśaśabdena dantodake sa raso niviṣṭa iti iha mantavyam, yadivā parābhiprāyeṇa rasāveśabdaḥ iti pratibimbavācitvena prayuktaḥ | paro'yaṃ rasāveśaṃ rasapratibimbaṃ manyate, sa vastubhūta eva yuktaḥ | naca bādhitatadvijñānagrāhyaṃ pratibimbamiti yuktaṃ sarvasya tathātvāpatteḥ | nanu darpaṇe'pi rūpasaṃniveśamātrasvabhāve parvatādivastvantarameva astu | kiṃ tatrāpi pratibimbāṅgīkaraṇārdhajaratīyena | āha darpaṇādau punar iti | na tāvat darpaṇākrānte tāvati eva ākāśadeśe hastiparvatayorutpattiryuktā tasya ākāśadeśasya ekena mūrtena darpaṇena ākrāntasya mūrtāntareṇa ākramitumaśakyatvāt mūrtānāṃ samānadeśatvavirodhāt, samastanagarapratibimbayukte ca darpaṇe dṛśyamāne tāvatāṃ mūrtānāṃ kathamekākāśadeśateti śataśākhaṃ parasparadeśānupraveśavikalpanāprasaṅgaḥ | naca darpaṇasya pṛṣṭhe tadutpattirdarpaṇadeśasya parimitatvāt darpaṇādarśanaprasaṅgācca | naca pṛṣṭhato'sau dṛśyate, dṛśyate tu abhyantare | naca tasya darpaṇe abhagne antaḥpraveśo yuktaḥ | naca asya bhaṅgo manāgapi avalokyate | darpaṇāpekṣayā dūrataradeśavartī iva sa parvatādirupalabhyate, nacāpi abāhye aṇumātradeśe'pi avalokyate | taduktaṃ viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu | parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ || iti | saptamyā ādheyamākṣiptam | tadayamarthaḥ-darpaṇādau saṃkrāntasya (page 163) yat vastubhūtatvaṃ śaṅkyate, tatra ayaṃ bādha iti | tāvān iti darpaṇaparicchinno nabhodeśo vā darpaṇo vā tatpṛṣṭhatadantaratatpaścādbhāgādirvā | kiṃca yāvatkālakalāmātraṃ tadvastu mukhyamasti tāvadeva ca yo viśiṣṭadeśasaṃbandho'sya dṛśyate, so'pi na upapadyate | nahi svakāraṇāt vinā tasya bhāvasya utpattiryuktā | naca prasiddhavastubhūtahastiparvatādigatakāraṇa- jātīyamiha kāraṇamupalabhyate | tāvatā ca prasiddhahastyārambhakāvayavapari- māṇānāṃ tadavayavānāṃ yaḥ saṃbandhaḥ saṃyoganairantaryādiḥ, sa yasmāt nopapadyate na saṃbhavati | tajjātīyadeśakālakāraṇābhāve ca kāryamapi tajjātīyaṃ kathaṃ syāt | utpannasya ca avayavavibhāgādyabhāvahetu- manārūḍhavata eva kathaṃ bhūtagrastasya iva ekapade niranvayī vināśaḥ | kṣaṇikavāde tasya niranvayanāśitāyāmapi vibhāgasasaṃtatyantaradarśanapra- saṅgaḥ | darpaṇāt pṛthagbhūtaṃ ca utpannaṃ bhūtalādi vā anyatrāpi saṃcaret | tataśca yāvadasau dṛśyate, tāvadasya tenaiva deśena darpaṇāvacchinnena yaḥ saṃbandhaḥ, sa katham | rūpasaṃniveśau ca kāmaṃ gurutvagandhavattvādivi- hīnau stām, sparśarahitau tu na dṛṣṭau | naca iha parvatasya pratibimbitasya kāṭhinyasparśaḥ | ādipadena jalāgnyādipratibimbasya śītoṣṇādiḥ | vastubhūtena anyaprasiddhatadvastujātīyena bhavituṃ yuktamanyathā śaśasyāpi viṣāṇamarūpasparśādikaṃ vastubhūtamasti,-iti ucyamāne idameva vastu, nedamiti yat niyamavattvaṃ vyāpakaṃ vastutvasya upalabhyate, yena vinā vastutvamapi vacanamātrasāraṃ syāt; tat hīyeteti vyāpakānupalabdhiprasaṅga- balena vastutvamanyavastutajjātīyatvābhāvāt vipakṣāt vyāvṛtaṃ sādhyena anyatadvastujātīyatvena vyāpyate iti tadanupalambhe vastutvābhāvasiddhir- vyāpakānupalabdheriti | (page 164) tat sthitametat-pratiśrutkādiśabdajaśabdādirūpameva, na tatra pratibimbatā kācit; darpaṇādau tu sā astu kevalaṃ svamukhameva gṛhyamāṇaṃ bhrāntyā abhimanyate darpaṇena gṛhītamiti kenāpi kṛto vibhāgaḥ | enaṃ vibhāgaṃ dūṣayati tat iti | yaduktaṃ pratiśrutkādi vastveva, darpaṇahastyādi tu avastutvāt pratibimbamastu tāvaditi | etat vibhāgena ayuktaṃ nyāyasya sāmyāt | tadeva āha ihāpi iti | apiśabdena nyāyasāmyamāha | iha pratiśrutkārasāve-śādivarge yā tāvat pratiśrūtkā uktā, sā yadi anyaśabdajaśabdavat vastveva syāt, sāpi hastyādivadeva tacchabdajātīyaiva bhavet | śabdajaṃ ca śabdāntaraṃ bherībhāṅkārādi caramaṃ mandatamaprāyaṃ yatra deśe samākarṇyate, tatra na taiḥ pramātṛbhirādyo'sau tīvratamaḥ śabda ākarṇyate, nāpi tadādyaśabdākarṇanavadbhiḥ so'ntyo mandaḥ | evaṃ pratiśrutkāpi arvāgvyavasthitaiśca yat na śrūyate, tat pratyuta viparyasyeta yadi vastubhūtā śabdajaśabdarūpā syāt | asmākaṃ bimbatvena pratibimbadātṛtvena abhimato'ta eva mukhyaḥ śabdākāraḥ | parapakṣe tu ādyo'sau janakarūpaḥ śabdaḥ | sa yairna śrutastadguhāgataiḥ prāṇibhiḥ, taiḥ śrūyate sā pratiśrutketi saṃbandhaḥ | apiśabdo viparyayaṃ sūcayati | yaistu arvāgdeśavartibhiḥ sa ādyaḥ śabdaḥ śrutaḥ, tairna śrūyetetyarthaḥ | evam aśrutabimbābhimata ityādinā vastubhūtaśabdāntaravijātīyatvaṃ tātparyeṇa uktam | natu pratibimbatāsādhane ayaṃ heturyadaśrutamukhyaśabdena na śrūyate iti | nahi pratibimbasya ayaṃ niyamo yadadṛṣṭabimbena na avalokyate | yathoktaṃ mayaiva śrītantrāloke mukhyagrahaṃ tvapi vinā pratibimbagraho bhavet | paścādgataṃ priyaṃ paśyeṭṭaṅkitaṃ mukure puraḥ || (3 | 29) (page 165) iti | tasmāt vastubhūtaśabdajaśabdajātīyatvānupalabdhā pratiśrutkāpi na vastu | prasiddhahastyādipratibimbasālakṣaṇyaṃ ca śrītantrāloke darśitaṃ nacāsau śabdajaḥ śabda āgacchattvena saṃśravāt | piṭharādyupadhānāṃśavicitracchidrasaṃgatau || citratvāccāsya śabdasya pratibimbaṃ mukhādivat | idamanyasya vedyasya rūpamityavabhāsate || yathādarśe tathā kenāpyuktamākarṇaye tviti | niyamādbimbasāṃmukhyaṃ pratibimbasya yattataḥ || tanmadhyagāstu śṛṇvanti pramātāro na dūragāḥ | ataḥ kūpādripiṭharākāśe tatpratibimbitam || vaktrākāśaṃ saśabdaṃ sadbhāti tatparavaktṛvat | yathā cādarśapāścātya bhāgastho vetti no mukham || tathā tathāvidhākāśapaścātstho vetti na dhvanim | śabdo nacānabhivyaktaḥ pratibimbati taddhruvam || abhivyaktiśrutī tasya samakālaṃ dvitīyake | kṣaṇe tu pratibimbatvaṃ śrutiśca samakālake || tulyakālaṃ hi no hastatacchāyārūpaniścayaḥ | (3 | 34) ityādinā | evaṃ pratiśrutkāyāḥ pratibimbatāṃ sādhayituṃ vastubhūtaśabda- javailakṣaṇyena avastutvamupapādya, rasapratibimbasyāpi tadupapādayati kaṭutiktādi iti | pippalīnimbadāḍimādi tāvat tasya kaṭukaprabhṛte rasasya samavāyikāraṇam, tatsaṃyogasamavāyabalācca dantodake sa mukhyo dṛṣṭaḥ, iha tu pareṇa dāḍime carvyamāṇe'nyasya tadudbhavaḥ kathaṃ syāt | atha adhipatipratyayarūpeṇa paricarvyamāṇenāpi dāḍimarasena dantodakasaṃ- yuktātmasaṃyuktasama- (page 166) vāyajñāteyena paradantodake'pi tadrasatvābhimāno mukhyaḥ, tarhi sarvasya rasasya vastubhūtasya sahacarasparśāvyabhicāro dṛṣṭa iti pūrvoktatajjātīyatā- vaśyaṃbhāvāpatterdantodakasavidhavartinā sparśanena dāḍimasparśe'pi śītādirgṛhyeta | naca evam | nanu ---------vicitrā vastuśaktayaḥ | iti adhipatirūpeṇa tena rasena saṃyuktasamavāyābhimānopakalpito rasamātrasyaiva dantodake samutpādaḥ, yadi vā tatra dantodake pāramārthika eva utpādaḥ; tatkaṭukādirasamātrayuktasya dravyāntarasya tatraiva adantodake rasāntarasya yathā hi guṇaviniyogena madhura eva apsuḥ rasaḥ iti niyamo yukta iti | evaṃ tarhi vaktrāsavaparicarvaṇapravṛtto'pi kāntādantodake tatra sa tamanubhavet | tatra saṃkrāntasya dantodakāntaravyāmiśrībhāvāt sa rasastirodhīyate iti cet, tanaiva tarhi pramātrā tādṛśādapasṛte'pi dāḍimāsvādanapravṛtte puṃsi svakadantodakasya sthiratvena sadṛśāparāparakāritvena vā kūpalavaṇodakatulyavṛttāntatvāt sa rasaḥ kālāntare'pi anubhūyeta | kālāntare nānubhūyate'sau saṃskāradārḍhyābhāvāt rasa iti cet tatkāla eva tarhi bhujyamānamekarasamapi guḍaudanādi tata eva nātirucikaramapi pratilabdhakaṭukāmlādivicitrarasāntaradantodakasaṃmiśrībhūtaṃ śikhariṇīmiśritamiva svāduṅkāraṃ pareṇa bhujyeta | itiḥ prakāre | nakevalaṃ darpaṇādau hastyādirūpatve bādhaḥ, yāvadatra pratiśrutkārasāveśānāmapi evaṃprakāro'yamasāviti yastvayā nāstīti samabhāvi, sa vādo'styeveti kathaṃ vastubhūtatā syāt, yena tatra pratibimbatvamapahnutya darpaṇahastyādāvapi paraḥ pratighātamātreṇa apahnuvīta pratibimbavyavahāramityāśayaḥ | nanu evaṃ vastuvailakṣaṇyādavastutve śuktirajatavat bhrāntatā bhaviṣyati, tathāpi kā pratibimbatetyāśaṅkya (page 167) āha ata eva ca iti | na anena bādha upajīvyate | evaṃ hi bhrāntitvābhāve sādhye bādhasaṃbhavo viruddho hetuḥ syāt | tasmāt pūrvokte granthe yat vailakṣaṇyaṃ gamyamānatvena sthitaṃ, tadupajīvyate | tataśca ayamarthaḥ-yathā prasiddhavastusājātyābhāvāt na vastutvam, tathā grasiddhabhrāntisājātyā- bhāvāt na bhrāntitvam | tadeva darśayati tasyāṃ hi ityādinā ata eva ityanena vā | nirācikīrṣitasya bhrāntitvasya pareṇa śaṅyamānatāyāṃ pūrvokto bādho hetutvena upajīvyate | sahetukasya bhrāntitvasya neti nirākaraṇaṃ kriyate | nirākaraṇe ca hetuḥ tasyāṃ hi ityādinā ucyate | cakāra āśaṅkāṃ dyotayati | ata eva bādhayogāt hetoreṣā darpaṇahastyādirasāveśādirūpā bhrāntirbhaviṣyati, na pratibimbamityapi yat pareṇa śaṅyate, tadapi na | hi yasmāt bhrāntāvāropyamāṇameva pratibhāsate; natu vastutattvasya nāmāpi sphurati | saṃsthānaṃ hi rūpadharmamātram | rūpatirodhau tadapi na kiṃcit | vastudharmatve'pi vā saṃsthānasya samastadharmapūrṇaṃ vastu ityabhyupagame manāgapi vaiparītye vastvantarameva nirbhātaṃ bhavet, natu tat | iha tu odanādiraso'saṃmiśro vikāraleśenāpi yukto bhāti, kiṃtu sa eva bhāti, bhātyeva saḥ | yadi ca dantodakaṃ tatkaṭukādirasayuktaṃ bhrāntyā bhāseta, tatsaṃmiśratvādodanaraso'pi vicitra eva nirbhāseta | pītaśaṅkhe pratibhāte hi na śuklaśaṅkhavān vāsudevakaraḥ pratibhāti | tasmāt yathā na darpaṇasya pṛṣṭhe vā antarvā paścādvā bāhye vā anyatra vā hastī kaścidasti, bhāti ca tadīyasvacchatāmahimnā; tathā rasādirapi na dantodakāderiti pratibimbataiva asyā yuktā | tatsaṃbhave ca na pratighātinetraraśmipratigṛhītasvamukhādigraha- ṇamasaṃvedyamānaṃ (page 168) yuktaṃ kalpayitumiti upasaṃharati tasmāt śabdo nabhasi, sparśaḥ kvacidādhāra- cakre, rūpaṃ darpaṇādau, raso dantodake, gandhastatkṣetre cittopāruḍhamiti yathāyogyaṃ smaraṇānubhavotprekṣādyabhivyaktaṃ pratibimbarūpatayā bhāti | bhāsanasārataiva hi pratibimbateti hi kathamavyāpṛtatadviṣayacetaskasya pratibimbasattāvyavahāraḥ | etaduktaṃ bhavati yadi kaścit brūyāt-nanu yathā nirmalo darpaṇaścet, tadavaśyaṃ saṃnihitamatra pratibimbatāmeti, tathaiva dantodakādiṣu rasādipratibimbāni syuḥ, naca tathā nityamavabhāsante iti; sa vācyaḥ-iha avabhāsanasārameva pratibimbatattvam | yathoktaṃ śrītantrāloke na deśo no rūpaṃ naca samayayogo na parimā nacānyonyāsaṅgo naca tadapahānirna ghanatā | nacāvastutvaṃ syānnaca kimapi sāraṃ nijamiti dhruvaṃ mohaḥ śāmyediti niradiśaddarpaṇavidhiḥ || (3 | 23) iti | avabhāsanaṃ ca tattadviṣayagrāhakendriyānugrāhakāntaḥkaraṇādhiṣṭhā- nāyattam | tathāhi darpaṇe saṃnihite'ntaḥkaraṇavyāpāraprayuktanetravyāpāra- vyapohane ko mukhapratibimbavyavahāraḥ | ko hi veda andhatamase mukhaṃ saṃkrāntaṃ ratne | evaṃ dantodake rasakṣetre rasanendriyādhiṣṭhānabhūte pratibimbito rasastatsavidhavartirasanendriyapreraṇamantaḥkaraṇakṛtamantareṇa kathaṃ bhāseta | naca anya pramātrindriyagocarīkāryaṃ tatpratibimbārpaṇasthānaṃ darpaṇavat, cakṣurgolavat vā, yena asya svayamagraheṇa pramātrantarendriyavyāpārāt nirbhāsanaṃ bhavet | kiṃtu antardehavṛttitvāt dantodakāde rasādikṣetrasya na parapramātṛgocaratā śaṅkyā | naca antaḥkaraṇapreritasvendriyavyāpāramantareṇa tannirbhāsanaṃ yuktam | nirbhāsanasārameva (page 169) pratibimbamiti na kaścit codyāvakāśaḥ | asaṃmukhīnānām iti avyāpṛtacakṣuṣāmiti | lakṣaṇayā ayamarthaḥ-saṃmukhamasmin dṛśyate iti saṃmukhīna ādarśaḥ; saca paunaruktyāsaṃgatibādhita iti, tena nairmalyaṃ svaviṣayagrahaṇakṣamatvaṃ lakṣayatā vyāpṛtendriyatvamuktaṃ bhavati | anye tu darśana iti kartṛsādhanamapi, natu adhikaraṇasādhanameveti manyante | evaṃ svapakṣamupasaṃhṛtya parapakṣāyogamapi upasaṃharati mukhya iti | yadi sa mukhyaḥ śabdaḥ syāt, uccārayitṛdeśagṛhadeśāntarālavyatiriktadeśavṛttibhir- gahvarodaragataiḥ pramātṛbhiḥ sa śabdaḥ śrūyeta; taddeśairapi ghaṇṭānunādasya iva śravaṇe tīvramandādiviśeṣasya upalambho bhavet | naca etadasti | raso'pi paricumbanāvasthāyāmanyena gṛhyeta gandho'pi taddeśavartitvādanyaiḥ pramātṛbhiḥ | sparśo'pi parakīyahastasparśādigamyo bhavet,-iti prasiddhatajjātīyavastvantaraviṣaye yāvatāṃ pramātṛbhāvaḥ, tāvatāmatrāpi syāt,-ityevaṃtātparyeṇa sarve śabdarasagandhasparśāśca yathāyogaṃ vātapittādiprakopapraśamasvakāryakāriṇo bhaveyuḥ | śabdo'pi tadgṛhāvartī jāto'truṭitaprāthamyocitatīvratamabhāvastīvratarādimandatamān- taśabdapañcakārambhakaḥ syāditi guhāyāḥ parataramapi śrūyeta | tasmādasti pratibimbalakṣaṇastṛtīyarāśiḥ | tasya ca samānaguṇe svacche ca nirbhāsanaṃ dṛṣṭamiti svacchatva samānaguṇatvalakṣaṇaṃ kāraṇaṃ pratibimbasvīkaraṇe vastūnāmiti siddham | tadviruddhaṃ ca buddherātmāpekṣayā asamānaguṇatvam, asvacchatvaṃ ca kāraṇaviruddhamupalabhyamānamātmapratibimbagrāhitvasya svaviruddhakāryasya niṣedhaṃ karoti | etadupasaṃharati evaṃ samānaguṇa eva iti | svacchatvaṃ guṇaniṣṭhameveti pūrvasamānadharmaṇyeva ca ityatra uktamiti pṛthagiha na uktam | atidūra- (page 170) vailakṣaṇyaṃ dhiyastraiguṇyātmakatvena bhogyatvādātmanaśca nairguṇyena bhoktṛtvāditi kā samānaguṇatve saṃbhāvanāpīti bhāvaḥ | nanu sautrāntikāḥ saṃvidi nīlādipratibimbamupayanti, naca sā taiḥ samānaguṇā | tadvāsanāyogādanādipravṛttāt samānaguṇatvaṃ buddhāvapi bhaviṣyatītyāśaṅkya āha pratibimbe'pivā iti | evaṃ vadannapi idaṃ tāvat sāṃkhyaḥ praṣṭavyaḥ-viṣayasya vyavasthāpanaṃ darśanaparāmarśanātmakaṃ yaducyate, tat mukhyāmajaḍarūpāṃ kiṃ bhoktrīṃ citiśaktimapekṣate, tāṃ vinā na bhavatīti | omiti cet, puruṣa eva tarhi darśanaparāmarśanasvabhāvo'bhyu-pagantavyaḥ, kimanupapadyamānāsaṃvedyamānabuddhipratibimbitacitiśaktivāde-na | atha buddhigatena citpratibimbena tat nirvahati, tat tarhi jaḍameva na cidrūpamiti buddhireva tādṛśā turyeṇa guṇena yuktā kalpyatām, yā viṣayaṃ vyavasthāpayiṣyatītyalaṃ puruṣakalpanayā | yadāha devalācāryaḥ puṃsi kartṛtvamāropya buddhāvapi cidātmatām | iti | atha mukhyacaitanyameva pratibimbībhūtaṃ tathā karotīti ucyate; tadayuktamanyatra pratibimbe tadadṛṣṭeḥ | nahi darpaṇapratibimbito vahnistameva darpaṇamapi tāvat tāpayet, kimaṅga indhanaṃ dagdhuṃ prabhavet | uktaṃ ca tajjātīyena prasiddhānyatajjātīyarūpeṇaiva bhavituṃ yuktam | itīti buddhipuruṣadvayakalpanamakiṃcitkarameva | tadāha pratibimbe'pivā ityādi | apiśabdena abhyupagamaṃ darśayati, vāśabdena samānaguṇatvameva pratibimbe kāraṇamiti | etat na ādriyāmahe apīti anādaram | tatra iti buddhau | tasyāḥ iti puṃspratibimbavatyā api buddheḥ | etacca yadyapi pūrvamuktam evaṃca buddherjaḍatve ityādinā, tathāpi dūṣaṇāntarāvakāśāya uktam | (page 171) tata eva bahuśākhamapasiddhāntāntaramapi samuccayena āha buddheśca iti | svakāraṇe pradhāne citpratibimbasya cidrūpasya vā na prātisvikasya saṃbhavaḥ | tatrāpi ca ātmakṛtatve ayameva doṣaḥ, buddhiparikalpanāvaiyarthyaṃ ca adhikam | kāraṇena ca saṃbhavadrūpaṃ na kārye samādhīyate iti tadātma kāryaṃ prāptamiti ātmā kāraṇaṃ bhavediti ---------na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3) iti tyaktaṃ bhavet | tatra iti ātmani | tataśca ātmana eva prathamo vikāro buddhiriti pradhānakalpanaṃ vyarthaṃ syāt | nanu yathā ghaṭe mṛtpiṇḍa eva upādānakāraṇaṃ, daṇḍacakradeśakālakumbhakārādi kevalaṃ tadupādānakāraṇasaṃpāditaṃ, tata eva śeṣaśabdavācyaṃ viśeṣamātraṃ vidadhat sahakāri; tadvadātmā śeṣānugrahakāritvamātrāt sahakārī syāt, na upādānam | upādāne ca kāryamasti, na sahakāriṣu anantakāryodayaprasaṅgāditi paramatamāśaṅkya āha satkāryavādinā iti | yadi tāvadupādānāsaṃbhavini viśeṣāṃśe'pi na vyāpriyante sahakāriṇaḥ, tadalametaiḥ; atha taṃ janayanti, tadasantameva cet, upādānasyāpi pāpāt kutaḥ śāpo'yam-yadantaḥ kāryabhāgo'sya adhyasyate asadakaraṇāt (sāṃ. kā. 9) ityādernyāyasya tulyatvāt | tasmāt sāmagrīrūpakāraṇāntarvartī kāryasvabhā- vo'bhyupagantavyaḥ satkāryavādinā dharmasaṃcayarūpaḥ, natu ekakopādānakāraṇāntarvartī sahakāriṇāmanupayogaprasaṅgāt | nanu kānicit sahakārīṇi upādānarūpamāviśantyeva kāraṇatāṃ pratipadyante | jalabhūmyoḥ pariṇāmiko hi rasa ūṣmaṇā vegavatā kālaprabhāvitena bījāntarvartitāmeva upayāti tāvatā vicitrasya aṅkurasya (page 172) svarūpalābhāt, anyāni tu dharmādharmapuruṣārthaprabhṛtīni abhivyaktimātre vyāpriyante | teṣu kā kāryaśeṣāntargamanacintā | yadyevaṃ, abhivyaktirna kāryaśeṣa iti tatra vyāpriyamāṇānāmeṣāṃ dīpacakṣurādīnāmiva kathaṃkāraṃ kāraṇatāparigaṇanaṃ bhavet | kāryaśeṣaḥ seti cet, tarhi asatī saiva | enāṃ tāni yathā utthāpayanti, tathā upādānamapi mukhyakāryamutthāpayet,-ityalaṃ kvacitsatkāryavādavyavasanena | tadāha abhyupeyā iti | iṇo'rhārthe yat | tataḥ iti kāryaśeṣakṛtādādhidādhikyādāt- mani cinmātratā kathaṃ syāt | nanu tāvadrūpatvamātmano bhaviṣyati, kiṃ hi duṣyati tāvatā, kiṃ vā puṣyati cinmātratayetyata āha kaivalyāvasthāyāṃ ca iti | abhyupetacinmātratātyāga eva tāvadapasiddhāntaḥ, sa tu apasiddhāntāntarapi ānayatīti caśabdaḥ | tathāhi-kaivalyadaśāyāṃ na citpratibimbaṃ buddhāvudetīti tadā puruṣo'kāraṇasvabhāvaḥ, tataḥ pratibimbātmakakāryaśeṣaviyuktaḥ pūrvaṃ tadyukta iti yogavibhāgau bhāvābhāvatvena viruddhau | tataśca viruddhadharmayogādaikyaṃ kūṭasthaṃ na syāt puṃsaḥ | pradhānasyāpi hi akauṭasthye idameva nimittaṃ, na anyat | nanu kaivalyāvasthāyāmapi asya yogyatvamanivṛttam, tadeva ca kāryaśeṣāntargamanaṃ pradhānasya iva mahāpralaye ityāśaṅkya madhye prameyāntaraṃ hetvantareṇa upakṣipati nahi iti | anantaram iti kadācidapīti āśayaḥ | ghaṭe'pi paṭayogyatā bhavet, puruṣe'pivā mahadādijananayogyatā,- iti kāraṇatvaṃ yogyatārūpaṃ niyamavattvena vyāpakena kāryapūrvabhāvitāvirahāt vipakṣādapasāritaṃ kāryapūrvabhāvitvena vyāpyate, tacca iha na upalabhyate,-iti vyāpakānupa-labdhiḥ | na kaivalye pumān pratibimbakāraṇaṃ kāryāpūrvabhāvitvāt | kāryapūrvabhāvitvasya ca vyāpakaṃ kāryapaścādbhāvaḥ | (page 173) tadviruddhastadabhāvaḥ kāryapūrvabhāvitvaṃ niṣedhati | na kaivalye kāryapūrvabhāvī puruṣaḥ kadācidapi kāryapaścādbhāvābhāvāditi vyāpakaviruddhopalabdhiḥ, kadācidapi kāryapaścādbhāvasaṃbhāvanāyāṃ tu kaivalyaṃ nāstītyeva uktaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | yadivā cinmātratāhānirityatra ayamāśayaśeṣaḥ-yat tat cinmātrāt bhoktṛrūpāt prakāśādadhikaṃ, tat kathaṃ bhoktuḥ svarūpaṃ bhavet | viruddhadharmāpatterhi puṃso'nativyāmiśraṃ rūpam,-iti uktaṃ pariṇāmitvaṃ vyapohitum | atha cidacidrūpaṃ ca ekaṃ cetyapi bhavati, tadā puṃsprabhṛtivivekasamarthanaṃ vyarthamiti | evaṃ kāryaśeṣāntarbhāvena puṃsidūṣaṇamuktvā abhyupagamyavādena duṣaṇāntaramāha kaivalyāvasthāyāṃ ca iti | mā bhūdvā tatra kāryaśeṣāntarbhāvaḥ, tathāpi kāraṇākāraṇatārūpaviruddha- dharmāpatteḥ pariṇāmitvamaparihāryamiti | nanu cidrūpatātirekeṇa ātmano na kāraṇatākhyaṃ rūpāntaramasti ------naprakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3) itivacasā saptavidhakartṛtvaniṣedhābhidhānāt puruṣārtha eva hetuḥ-------| (sāṃ. kā. 31) ityanena tu pradhānasya viśvatra upādānakāraṇasya sukhādyātmakatvena yat bhogyatākhyaṃ dṛśyatvaṃ nāma rūpaṃ, tadeva nimittakāraṇatvena uktam | tattu svātmāpekṣaṃ na upapadyate bhogyasya bhoktṛrūpavirodhāditi cidrūpamajaḍaṃ bhoktāraṃ puruṣaṃ prati iti saṃpadyamānaṃ viśeṣābhāvāt sarvapuruṣān pratīti vyavasthāpyate, natu puruṣaḥ kadācidapi kiṃcit karoti,-iti parakīyaṃ matamanubhāṣya dūṣayati buddhisadbhāve'pi iti na tatsaṃnidhāne iti nimittatvaṃ saptamyarthaṃ neti pratiṣedhati | etaduktaṃ bhavati- bandhamokṣavyavasthāsiddhaye yaduktaṃ (page 174) kṛtārthaṃ taṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ sādhāraṇatvāt iti, tatra taṃ puruṣaṃ pratīti karmapravacanīyavibhaktivyaṅgyo yaḥ saṃbandhaḥ, sa cet na vāstavaḥ, tarhi na kiṃciduktaṃ syāt | vāstavatve saṃnidhānasya nimittakāraṇatāyāmucyamānāyāṃ kathamakāraṇasvabhāvatā puṃsaḥ sidhyet kāraṇasvabhāvatve sadātane mokṣāyogaḥ, kadācidakāraṇasvabhāvatve vidharmadharmayogāt kūṭasthatāhāniriti | evaṃ nacātyantaśuddham ityādinā na tatsaṃnidhāne tadudbhavaḥ syāt ityantena ṭīkāgranthena sūtroktamanādarāspadatvaṃ vṛttau tathāpītyarthena tathāca ityanena abhyupagamyavādābhidhāyinā kṛtavṛttikaṃ parapakṣānupapattyā bahuśākhayā pradarśitayā sphuṭīkṛtābhiprāyatvena vivṛtam | adhunā tasyāścitsvarūpatāsyāt itivṛttiparijihīrṣito'pi viruddhadharmādhyāso balādeti,-ityevaṃ bhaṅyantareṇa vyācaṣṭe ātmā iti | evaṃ ca atra vikalpyam- ayaṃ citsvabhāva ātmā, iyaṃ ca cicchāyādhāriṇī dhīriti kimidamanubhavabalāt vyavasthāpyate, kasyacidarthasya anyathānupapattyā vā | tat prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati ātmapratibimbayogāt iti | yathānubhavam iti anubhavānusāreṇa anubhavayogyam | anubhave ca ekameva sukhādyātmakaṃ svaprakāśatayā caitanyarūpaṃ tattvaṃ vastubhūtamavatiṣṭhate anubhavarūpābādhitapramāṇabalena sthairyamavalambate | co'pyarthe | ātmānaṃ caitanyapratibimbārpakaṃ, tatkṛtaṃ buddhau pratibimbamapi aṅgīkṛtya | etaduktaṃ bhavati-ātmacchāyākṛte'pi caitanye cidrūpe svayaṃ ca sukhādyātmakatvena sātākāramekaṃ buddhisaṃjñakaṃ tattvamaṅgīkṛtaṃ viruddhadharmābhyupagamabhīrubhirapi pāramarṣaiḥ | tataśca pratibhāsabalāt tadeva grāhakarūpaṃ bhaviṣyati | iha ahaṃ jānāmiti hi sarvasya abādhitā (page 175) pratipattiḥ | tatra idamaṃśo bāhye'pi ābhāti sarvapramātṛsādhāraṇarūpaḥ krayavikriyādau, antastatpratibimbito'pi asādhāraṇo manorājyasaṃkalpādau vikalpe ca | tatra yuktaṃ tadviṣayārpitaṃ dṛśyapratibimbaṃ buddhāviti, ahamiti tu yadidaṃ buddhau svarūpaṃ prakāśate ca adhyavasīyate ca, tadeva sukhādyanuvedhena bhāti | yadāha idameva ca naḥ sukhaṃ yat sātaṃ saṃvedanam iti | ahamiti tu rūpamanyatra na kutracidanubhūtaṃ yena tadarpitaṃ buddhitattve syāt | nacāpi puruṣasya tadrūpamiṣyate'haṅkāravṛttitvena asya iṣṭatvāt | ahamiti idamiti ca muktvā tattvāntarasya na kasyacidanubhavaḥ | kiṃca ātmānaṃ buddhitattvaṃ na paśyati yena jānīyāt-etadīyā iyaṃ me caitanyacchāyeti | naca anyo'nayostṛtīyo draṣṭā asti yastathā adhyavasya vyavaharedupacaredvā | naca sukhādirūpasya caitanyena virodhaḥ sukhādeḥ svaprakāśasvabhāvatvena nirbhāsanāt svaprakāśatvasyaiva ca caitanyarūpatvāt | kevalaṃ sukhādirūpaśūnyamapi viṣayagrahaṇamātrarūpaṃ saṃvedanamupalabhyate,-iti amuyā bhaṅgyā cittarūpaviśeṣakatvamabhidhātu- mabhidharmādau sukhādayaścetyā iti vyavahriyante saṃvedanamātraṃ tu cittamiti, tatra anubhavabalena puruṣakṛtā cicchāyeti vyavatiṣṭhate | nanu buddhipuruṣayoḥ parasparasaṃsargādiyaṃ bhrāntiḥ sukhameva ca svaprakāśamiti | uktamanyatra saṃsargādavibhāgaścedayogolakavahnivat | bhedābhedavyavastheyamutsannā sarvavastuṣu || iti | kasya ca iyaṃ bhrāntiḥ | na buddheḥ puruṣamapaśyantyāḥ | naca tṛtīyaḥ saṃsṛṣṭataddvitayagrāhī kaścidastītyuktam ekameva iti, natu buddhipuruṣadvayarūpam, nāpi saṃsargakṛtabhrāntaikarūpamidamitya- (page 176) nubhavagocarāpattyā | naca jñeyaṃ saṃvidrūpasvaprakāśamidamityasya arthasya vā saṃvidrūpaṃ tata eva ca viṣayabhedāt sukhaduḥkhādinā anekena ākāreṇa caittarūpeṇa anadhikenāpi adhikena iva viśeṣeṇa vartamānatvācca pratikṣaṇabhinnaṃ saṃtānavṛttyā pravahat paśyāmaḥ | sarveṣāṃ pramātṝṇāṃ tadatirikte nāstyanubhava iti ekapadena brahmavivartavādo'pi na anyaḥ siddha iti dhvanati | evaṃ prathamastāvat kalpo na yuktaḥ, dvitīyo'pi na upapanna ityāha tāvanmātra eva iti | mātragrahaṇena svaprakāśatvaviṣayagrā- hitvasātādirūpatvādi yāvadasya vyāvṛttibhedopakalpitaṃ rūpaṃ bhāti, tena na asya bhedaḥ kaściditi darśayati | evakāreṇa adhikaṃ niṣedhati | arthabhogasya idamahaṃ jānāmīti anapahnavanīyasya paripūrṇena rūpeṇa samyaktayā abhrāntatayā āptiḥ saṃpattiryataḥ, tasmādarthabhogarūpāyāḥ saṃvitteḥ saṃbandhī saṃsargasamavāyādinā vartamānaḥ kaścidātmā astīti kasya arthasya anyathānupapattyā kalpyeta | evamiyatā vṛttigatam anupapatteḥ itipadaṃ vyākhyātam | evam iti sūtradvayoktābhiryuktibhiḥ yaḥ prasaṅga uktaḥ, tadviparyayeṇa anityarūpasya anyānāśritasya jñānasya siddherityarthaḥ | evaṃ jñānakriyāyogāt ityatra hetau jñānabhāgaṃ vicārya tadanulagnatvenaiva kriyā vivecyā hetubhaṅgāyeti śikṣayituṃ sadapi itivṛttāvapiśabda uttarakārikāvakāśadānārthaḥ | apiśabdo hi kāmakārarūpaṃ sattve tāvadanvava-sargaṃ dyotayannanyasya tu sattvamapi na adhigantuṃ śakyamiti prakaṭayati | tahā ca ṭīkākāra evameva vivarīṣyati kriyā tu ityādinā apiśabda ityantena | ata eva uttarakārikārtho vṛttikṛtā saṃkṣepeṇa ihaiva vyākhyātaḥ | yathā iti yena nyāyaprakāreṇa ārya evamāha, sa iyatā (page 177) granthena nirṇīta iti yāvat | tatra iti pratyakṣe iti anapahnavanīyaprakāśe viṣayopalambhe arthabhogātmani nimittatayā sthite | samāptaḥ samyagāptaḥ siddhaḥ svātmani tathāprakāśānurūpavikalpanalakṣaṇaḥ, paratra tathāprakā- śasaṃkramaṇakāripratipādanalakṣaṇaḥ prakhyopākhyāśabdavācyastat- pūrvakaśca pravṛttiprāptyarthakriyālakṣaṇo vyavahāraḥ pramātṛprameyāṇāṃ bahuśākhaparasparaprāptirūpa ityato hetoścaitanyaṃ citiśaktimātraṃ puruṣalakṣaṇaṃ dharmāntarapratikṣepaprāṇena bhāvapratyayāntena abhidhānayogyaṃ yaducyate tadapārthakaṃ niṣprayojanaṃ, na anena vinā kiñcit prayojanaṃ siddhyati yadanyathānupapattyā tat kalpyetetyarthaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-arthasaṃvedanamadhye na ātmā vikalpanīyo'nubhavānyathānupapattyanyatarānu-palabdheriti kāraṇānupalabdhiḥ | adhiko hi mahānase piṭharādibhyo'gniḥ, parvate ca taruśilādibhyo'nubhavena dhūmānyathānupapattyā vā kalpyate iti tatkāraṇikā kalpanā ākāraṇakatvasya anyakāraṇakatvasya vā kalpanā uparidṛśyamānaniyamāyogāditi | nanu evamanubhavānusāreṇa vyavasthāyāṃ nīlaṃ sukhaṃ, pītaṃ duḥkhamityetāvanmātraṃ prakāśamānamaṅgī-kartavyam; ahamiti tu vikalpamātraṃ, natu atra adhikaṃ cakāsti | nīlaṃ hi prakāśate, na nīlaprakāśaḥ kaścit, tajjñāne'pi kaḥ pakṣapātaḥ, yena karuṇāyamāna iva sadapi iti tadabhyupagamaṃ paraḥ kuryādityāśaṅkya āha jñānasya asattāyām iti | bhavataiva hi uktaṃ nīlaṃ prakāśate iti | tadatra prakāśate iti yo bhāgaḥ, sa nīlaśarīraparamārtha eva cet yathā nīlaṃ sarvapramātṝn prati bhavati na bhavati vā, tathā so'pi syāt | tadetadāha nahi ityādinā | rūpavatsyāt iti | bhavanaṃ, na bhavanaṃ vā samānaṃ mantavyam | (page 178) tat iti nipātastasmādityarthe vartamānaḥ syāditiprasaṅgasūcitasya svaviparyayarūpasya paridṛśyamānatvena avaśyāṅgīkāryasya hetutāmāha | yato jñātatvaṃ na sarvapramātṝn prati, nāpi na sarvapramātṝn prati apitu kaṃcideva pramātāraṃ prati, tato hetorjñānameva, natu viṣayasvarūpaṃ, jñātatetyarthaḥ | nanu evaṃ bhavatu jñānam, pratyakṣaṃ tu kutaḥ | viṣayagataprakaṭatātmakaphalānumeyamanāśritasvaprakāśasaṃvidātmaka- phalānumeyaṃ vā tadityāhuḥ | ajñāte'rthe na kaścit buddhimupalabhate, jñāte tu anumānādavagacchatīti | tathā nānyathā hyarthasadbhāvo dṛṣṭaḥ sannupapadyate | jñānaṃ cennetyataḥ paścātpramāṇamupakalpyate || iti | tena na svarūpamātraṃ nīlasya jñātatā, yena sarvapramātṝn pratīti codyeta; apitu tatprakaṭatā tatsaṃvittirvā jñātatā, tajjanakaṃ tu bhāvanārūpaṃ kriyātmakaṃ jñānaṃ tadanumeyaṃ, natu jñānameva jñātatetyāśaṅkya āha ata eva iti | anenaiva adhikaraṇasiddhāntatāmāha yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ saḥ | (nyā. sū. 1 | 1 | 30) iti | atra hi heturyacchabdena nirdiṣṭaḥ, sa ityatra tu upacārāt taddhetukastaddhetu- sādhyo'rtha ukta iti pratijñārthatvāvirodhaḥ, heturapi vā pramāṇamūlābhyupagamarūpatvāt siddhāntatāṃ na jahāti, yadivā yatsādhyasiddhāvityatra sādhyatayaiva heturākṛṣṭa iti viśiṣṭahetuka eva sādhyastatheti labhyam | ata eva hetoḥ sarvapramātṝnnityuktāt jñānameva jñātatā, natu prakaṭatā saṃvittirvā jñātateti yat vastu tato hetostajjñānaṃ pratyakṣaṃ svasaṃvedanasiddhamabhyupagantavyam | yadā iti yadityasya arthe tadā iti tata ityasya arthe iti yat vastu viśiṣṭahetusiddhaṃ, tato hetoḥ pratyakṣatvamiti; (page 179) yasmādarthe tu vyākhyāyamāne yasmādevamiti yat vastu tasya na hetutvamuktaṃ bhavet, apitu evamiti vimṛṣṭe yo'nyaḥ kaścit hetuḥ, tasya prakṛte sādhye hetutvamuktaṃ syāt | dhūmavān yatastasmādagnimāniti hi āñjasī eva eṣāṃ pratītiryena hetunā dhūmavānayaṃ saṃpāditaḥ, athavā jñātaḥ so'gnimattve heturiti | naca etat vivakṣitam, apitu dhūmavattvasyaiva hetutvamagnimattve'bhidhi- tsitam | tacca añjasā na ato vākyāt pratīyate | tena vivakṣite'rthe evaṃ spaṣṭā vācoyuktirdhūmavān yat, tasmāt agnimāniti | anuvadanakāle hi svarūpamātra- masya parāmraṣṭavyam, natu hetubhāvaḥ | sa hi paścāt tacchabdaparāmṛśyatāyāṃ vidheyaḥ | tena evaṃvidheṣu sthāneṣu itthaṃ gamanikā vidheyā-dhūmavānityatra itiśabdārthagarbhīkāreṇa śabdasvarūpaṃ vā jñānaṃ vā avatiṣṭhate, dhūmavāniti yasmāt bhavati śabdajñānātmā vyavahāro dhūmavattvalakṣaṇādarthāt, tato hetoragnimāniti | yadivā yato hetorbodharūpāt dhūmavānayaṃ siddhaḥ, sa dhūmavattvāvabodho'gnimattve heturiti anuvādabhāge pañcamī hetuviṣayaṃ bodhamākṣipantī hetorajñātasya na hetutvamiti jñāpayati | etadeva na yuktam | tathāhi anūdyamānatākāle na hetuvācakāt śabdāt pañcamī prayujyate yasmāt dhūmavattvāditi, apitu yato dhūmavattvamiti prathamaiva; tadevaṃ yasmāditi bodhaḥ uktaḥ | etena abhiprāyeṇa cirantanairhetoranuvādayoge'pi pañcamī prayuktā yato hi pūrvānubhavasaṃskārāt------| (2 | 5) ityādau, adyatanaistu prasiddhimātramupajīvadbhirabhinnanārikelanigaraṇavat vastutattvamalabhamānairvyavahriyate | yadeti vā yasyāṃ kālakalāyāmaya- martho'sti, tasyāmayamapyastītyuktau hetuhetumattāvagatiḥ (page 180) sāmarthyāt labhyate | anūdyamānasya pūrvasiddhatvena yadeti hetutvaṃ yujyate, tadeti vidhīyamānasya apūrvatvena sādhyatvāt hetumattvamiti alaṃ bahunā | jñānameva jñātatetyayamartho viśiṣṭena hetunā yataḥ siddhaḥ sarvapramātṝn pratītyanena, tato hetoḥ pratyakṣatvaṃ jñānasya siddhyati | yadi tu anyato hetorjñānameva jñātateti asādhayiṣyāma, tatpakṣe tu asya hetutā na bhavet,-iti viśiṣṭahetukasya sato hetorhetutvam, na punaḥ upādāyāpi ye heyā------------| (vā. pa. 2 | 37) iti nayena | pūrvahetusiddhe'rthe hetūcikīrṣite sa pūrvahetustyajyata eva | yathā dhūmavattvādayamagnimān, yasmācca dhūmavattvādagnimān, tasmāt śiro'rtisaṃtāpajanakaḥ-ityatra pūrvaheturayamupajīvyate; tathā atrāpīti etadabhidhātumuktam ata eva yadā jñānameva jñātatā tadā iti | ayamatra tātparyārthaḥ-iha prakaṭatā nāma yadi arthasya kriyate, tadā sā kiṃ rūpavadarthadharmo bhavantī svātmani jñānamapekṣate, na vā | pūrvasmin kalpe'navasthā-tasyāmapi hi jñānakṛtaṃ prakaṭatāntaraṃ vaktavyam, tatrāpi anyaditi prakaṭatāṃ jānan na aprakṣīṇeṣu jñāneṣu aviramatsu na arthaḥ prakaṭo yugasahasrairapi bhavet | atha sā prakaṭatā arthasya cet jātā, prakaṭo'sāvartho jātaḥ; kimanyat prārthyate | tatrāpi arthasya yadastu, tadastu; mama prakaṭo maitrasya prakaṭa iti tu yo niyatapramātṛsaṃbandhastatsaṃmukhapra- vartanaprabhṛtivyavahāramātraparaṃparārūpārthakriyānivahaniyamanibandha- nabhūtaḥ, sa kathaṃkāraṃ prakaṭatāyāḥ | janyajanakatāyā iti cet, kumbhakārakriyayā kumbhaḥ samudbhavan tasyaiva tathā syāt | ko hi viśeṣaḥ, yat kumbho na tajjanakasvaprakaṭatā tu tasya | tataśca kumbhatāyāṃ pratibimbārthakriyā tatkṛtā eva syāt prakaṭatāyāmiva | yat (page 181) bhāvagataṃ rūpaṃ, tat sarvasādhāraṇyena arthakriyāyai paṭagatamiva śuklatvam, tathā ca prakaṭateti | bhāvaniṣṭhaṃ hi rūpaṃ yadi tathā na bhavet, bāhyatā asya vyāpikā hīyeteti vipakṣādasādhāraṇyena arthakriyākāritvāt vyāpakānupalabdhiprasaṅgena vyāvartito hetuḥ sādhyena vyāpyate iti svabhāvaḥ | nanu dvitvaṃ yasya apekṣābuddhyā janitaṃ, na tadanyasādhāraṇyena arthakriyākāri,-iti anekāntaḥ | asiddhereko'nekāntaḥ | nahi saugatasya vikalparūpādṛte dvitvaṃ kiṃcit bhāvagataṃ rūpamasti | yasyāpi tat tathā, tasyāpi na asādhāraṇyena arthakriyā tato dvyaṇukagatasya aṇutvasya sarvasādhāraṇasyaiva dvitvādutpatteḥ prācuryeṇa ca na dvitvamarthakriyākāri, apitu tajjñānam | naca tat bāhyaṃ bhāvaniṣṭhaṃ rūpam | atha tajjñānamapi sarvasya kasmāt na syāditi ucyate, tadatrāpi tena na na ucyate | iha yathā dvitvamapekṣābuddhyā jāyate; tathā tatsāmānyajñānam, tato dvitvaguṇajñānam, tato dve dravye iti dravyajñānamiti | anyasya tat nāsti tasyā eva abhāvāt | apekṣābuddhirdvitvajātajñānajanmani kasmāt kāraṇamiti cet, rūpajñānajanmani kimālokaḥ kāraṇamiti paryanuyojyam | yathādarśanaṃ hi kāryakāraṇavyavastheti āstām | atha ucyate kumbho jñātaḥ san sādhāraṇyena arthakriyākārī, natu prakaṭatāyāṃ jñānamasti; tarhi na kasyacit sā arthakriyāyai bhavet | atha dvitvavadeva tatra na sarvasya jñānaṃ bhaviṣyati, tarhi prakaṭatāyāṃ prakaṭateti anavastheti uktam | pramātṛrūpātmānāśritasaṃvi- drūpaphalānumeyajñānavādino'pi samānametat mama saṃviditi vyavahārāsiddheḥ | atha prākaṭyasaṃvidantaramantareṇāpi tathā, tat sarvapramātṝn prati syāt viśeṣābhāvāt | tayoḥ saṃvittiprakaṭatayorjñānameva pramātṛviśrāntaṃ prakaṭateti cet, bhāvena (page 182) kimaparāddhamityāśayena jñānameva iti evakāraḥ | smaraṇe atītānāgatānumānādau ca artha eva asan yathā iṅgitanimiṣitādīn dharmānātmani na sahate, tathā prakaṭatāmapi anupākhyaḥ kathaṃ saheta,-iti na asāvarthasya kasyacit dharma ityapi evakārārthaḥ | tat siddhaṃ jñānameva prakaṭatā jñātatāyā eva hetūcikīrṣitāyā anumitsitajñānarūpatvāditi | tadupādhiḥ iti jñātatopādhirhi jñāta ucyate | anyathā sadaiva sarvān prati ca kiṃ na jñātaḥ syāt | yaduktaṃ viniścaye jitaṃ jaḍaiḥ ityupahasya jñānaṃ ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, naca buddhim iti ślāghanīyapraja iti, nanu vyaktibuddhireṣā iti ca | nanu yadidamiyatā svaprakāśarūpaṃ jñānaṃ siddhaṃ, sa eva ātmā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha tasya ca iti | jñeyopādhiḥ iti jñeyakṛto deśabhedo vibhutvāśaṅkāśamananidānabhūtaḥ-iha ghaṭa iti; kālabhedaḥ-adhunā ghaṭa iti nityatvavyāmohavyapohanaheturbhātyeva | yadapi sukhādijñānaṃ, tadapi ekasāmagryadhīnatānityasaṃbaddhadehāvacchedakṛto deśakālabhedo bhātyeva; suptādau tadaiva tadeva | nāpi auttarakālikajāgradvikalpa-vyavahāryo deśakālabhedaḥ smaryata eva stimitatāyāmapi vyutthānacitta-prabhavasmṛtivikalpavyavahārya iti jñānāni eva ca deśakālasvabhāvabhinnāni vyāpakāni nityāni ekātmakāni saṃtatyā pravahanti vahanti lokayātrām | tadāha na anyasya iti saṃbandhi iti tādātmyasamavāyādinetyarthaḥ | anyasya iti vṛttiṃ vivṛṇoti pāṭhapūrvakam ātmākhyasya iti vastunaḥ iti saṃtānasya saṃbandhitvena ucyatāṃ nāma mama jñānamiti vyavahārasya darśanāditi ākūtam | vṛttiṃ tu vyākhyānabhaṅgo'pi mā bhūt, mā (page 183) ca bhūt punaruktamityabhiprāyeṇa ṭīkākāraḥ saṃkṣipya vivṛṇoti vakṣyamāṇanayena iti || 8 || kriyāpyarthasya kāyādestattaddeśādijātatā |
vol M00020 · chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba · lines via source.start/end