buddhau sidhyati | nanu pariṇāmadharmatālakṣaṇā kriyā mā bhūdātmano
vāstavī, bhoktṛtāpitu kiṃ na pāramārthikī | omityāha natu ātmanaḥ iti |
cinmātrataiva, na viṣayopabhoktṛtā | naca tadatiriktamasya rūpamucitamiti hi uktaṃ
vistarataḥ | nanu ahaṃkāreṇa evamātmā bhoktṛtvena abhoktaiva san
vyavahriyatām | vyavahriyamāṇasya tu kathamasau bhogo bhavet | upacāre hi na
upacāryasya svātmani viśeṣaḥ kaścit, apitu upacaritureva tathābhūta-
buddhiśabdaviśeṣapratilambhātmā vyavahāraḥ, anyathā anantapramātṛbhedena
yugapadupacaryamāṇāgnijalādiviruddhabhāvabheditavapurmāṇavako'pi
anantaviruddharūpatāmekatrāpi kṣaṇe pratipadyet | tadetat pariharati
ahaṃkāravyavahāryātmanā iti | kena etaduktaṃ-cidrūpatādhikaḥ kaścit
puruṣasya bhoga iti | buddhibodhaṃ hi yadātmani aviśiṣṭatayā ahaṃkāro
vyavaharati, sa eva ayaṃ bhogaḥ | citpratibimbayogini viṣayapratibimbavati ca
buddhitattve ahamidaṃ jānāmi iti cetanācetanapratibimbadvayamelanāvyavahā-
rakāriṇā ahaṃkāratattvena yo'bhimāno janitaḥ, sa eva buddhitattvāt
tadvṛttyadhyavasāyagocarīkṛtastadbuddhipratibimbacittattvena saha
ekāśrayatālakṣaṇaṃ saṃyogaṃ bhajamānaścittattvasya citpratibimbādanadhya-
vasitabhedatvena bhoga iti ucyate | kāṇādādidarśane'pi hi jñānātmako guṇa
ātmano'nyaḥ | kathaṃ tasya bhogaḥ | samavāyāditi cet, saṃbandhamātraṃ tarhi
bhogarūpatāyāṃ kāraṇamiti uktaṃ bhavati | ihāpi ca darśitaḥ
saṃbandhaścittatvādanadhyavasitabhedasya citpratibimbasya viṣayapratibimbena
saha ahaṃkāramelitasya tayaiva buddhyā adhyavasitasya
ekabuddhyāśrayatvalakṣaṇasaṃyoga iti saṃsargamātraprabhāvito'yaṃ
bhogavyavahāraḥ sarvatra |
(page 156)
saṃsargaśca prāptilakṣaṇaḥ saṃyogo'stu samavāyo vā abhimānena
vādāntareṇa | yadi vā tathābhūtasya saṃyogasya pūrvapūrvapralayamahā-
pralayeṣu api prāthamyaṃ na avadhāryate iti anādiḥ saṃyogo bhavan samavāyāt
na viśiṣyate | buddhitattvasya ca sarvo'yaṃ dharmaḥ | dharmadharmiṇośca yaḥ
saṃbandhaḥ, sa saṃyoga iti vā tādātmyamiti vā samavāya iti vā ucyatām |
vastuni labdhe hi saṃjñāsu kriyāsu ca ko'bhiniveśastattvacintākāraṇam |
yasminneva ca buddhipradeśe cittattvapratibimbayogāt cidaviśiṣṭatā, tatraiva
nīlapratimbayoga iti ādhārādheyabhāvāpṛthaksiddhibhyāṃ samavāyatāpi
ucyatām | ko virodhaḥ | sarvathā tāvat sarvadarśaneṣu saṃsargakṛta eva ayaṃ
bhogavyavahāraḥ | yadāha
----paropādhau sarvā dhīrvyāvahārikī |
ayathārthā-----------------||
iti | tadetat sarvamanavakḷptidyotakena vāśabdena āha saṃyogātsamavāyādvā
iti | ahaṃ karomi jānāmītyevaṃbhūtena rūpeṇa ahaṃkāratattvasya yā vṛttiḥ,
tayā vyavaharaṇam | bhogavyaharaṇe jñānābhidhānalakṣaṇe yogya ātmā
svarūpaṃ yasya buddhibodhasya buddhisaṃkrāntasya viṣayapratibimbacitprati-
bimbamelanasya, tasya cidrūpeṇa puruṣeṇa saha yo bhedādhyavasāyābhāvaḥ
prakāśatā, yena balena ca tāvanmātre mūrcchākalpe viśramitumayogya iti
abhedādhyavasāye paryavasyan puruṣasya bhoga iti ucyate; sa saṃyogādastu
samavāyāt veti kimaneneti | etat śeṣamunivacanena saṃvādayati | tathā ca iti |
sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ,
parārthasvārthasaṃyamātpuruṣajñānam | (yo. sū. 3 | 35)
(page 157)
iti sūtram | asya arthaḥ-sattvaṃ yat buddhiśabdavācyam, yaḥ puruṣastayorjaḍa-
cidrūpatayā nīlamutpalamitivadanyonyamabhinnakakṣyādhiśayanena
anyonyoparāgalakṣaṇaṃ saṃkaramasahamānayorapi yaḥ pratyaye
bauddhe'dhyavasāye aviśeṣo bhedānadhyavasāyena abhedādhyavasāya-
viśrāntena vyavahriyamāṇamaikyaṃ, sa eva bhogaḥ | sa eva buddhivartyapi bhavan
bhoktari puruṣe cidrūpatvāducita iti parārtha ucyate | nanu asti evaṃvidha eṣa
saṃsargabalaprabhāvito bhogaḥ, kiṃtu eṣa saṃsargo'nādiḥ kathaṃ vicchidyeta,
yena mokṣāvakāśo bhavedityāśaṅkya āha yadā tu iti | pradhānaṃ
tāvadupādānakāraṇaṃ mahadādikāryātmanā pariṇamate | tatra ca asya
jaḍatvaṃ, sukhādyātmanā ca yat bhogyatvaṃ bhogayogyatā, tat
sahakārikāraṇam | naca guṇānāmanyonyaṃ bhogayogyatvamucitaṃ jaḍatvāt
bhoktṛbhogyatvayorekatra viruddhatvāditi anyadeva cidrūpatvaṃ prati
bhogayogyatvamucitam | tacca cidrūpaṃ bhogavaicitryopalambhādanekam | yadāha
janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (18 kā.)
iti | naca asya bhogasya enameva bhoktāraṃ prati bhogyateti niyamanidānamasti, tat
sarvān prati tat bhogyam, bhoktṛtā ca eṣāṃ svapratibimbārpaṇena
buddhiprabhṛtisamastaprapañcāvabhāsanam |---------saprapañce buddhitattve
saṃkīrṇo'pi saṃyogamahimnā cittattvena paramārthato na saṃkīrṇaḥ | tat
saṃkīrṇatā yāvat citpratibimbabalāt nirbhāsate, tāvat saṃsāraḥ | yadā
punarasaṃkīrṇatā, tadā vivekajñānametat jñānam | na
saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpavyatiriktaṃ dṛśyamasti | tacca yasya samuccīyeta |
caśabdaśca apiśabdārthe | tathāpi iti abhyupagamyavādo'yaṃ na sopapattika
ityarthaḥ | ata eva vā iti | sūtre parāśaṅkādyotakaṃ yat kṛtaṃ, tena asya
vādasya abhyu-
(page 158)
pagamyāpi etaducyate, natu pratibimbavādo'yamupapadyate iti anādaro'pi dyotya
ibhiprāyeṇa ṭīkākṛdasya buddhipratibimbavādasya anupapattiṃ bahuśākhāṃ
darśayan tathāpi iti vṛttigranthārthasya ākūtaṃ sphuṭayati naca iti | svacchamapi
hi adhikasvacchamapekṣya asvacchaṃ na adhikasvacchasya pratibimbaṃ svīkaroti
sitadugūlamiva sphaṭikamaṇeḥ | tathāca buddhitattvaṃ puruṣāpekṣayā | tathāhi
āloko'pi buddhiprakāśamapekṣya asvacchaḥ, tathā so'pi puruṣaprakāśama-
pekṣya | puruṣaprakāśo hi sarvataḥ svacchastasya ananyāpekṣaṇādeva
saṃvidrūpatvaṃ yataḥ | yathā yathā hi sphuṭā vedyatā, tathā tathā
svacchatvābhāvaḥ | evamadhikasvacchena pratibimbaṃ svīkriyate asvacchasyeti
pratibimbasvīkaraṇe yat kāraṇaṃ, tadviruddhamiha asvacchatvamiti
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | evaṃca vadataḥ ṭīkākārasya ayamāśayaḥ-saugata
eva sāṃkhyamataṃ dūṣayan matpakṣasya avakāśaṃ dāsyati | sarvataḥsvacche
cidrūpe viśvaṃ pratibimbitumarhatīti | saugatasyāpi ca saṃvidi saṃvedyaṃ
pratibimbamarpayati, natu saṃvedye saṃvititi svapakṣasiddhirāśaye viparivartate eva
| atha paro manyeta-na svacchatvaṃ nāma pāribhāṣikaṃ kiṃcana, yadeva ca
anyapratibimbagrahaṇasamarthaṃ tadeva svacchaṃ; buddhitattvaṃ ca
puṃspratibimbaṃ grahītuṃ samarthameva, tadapi kiṃ na svacchamiti | tatra āha |
samānadharmāṇyeva iti | iha pratibimbagrahaṇe niyamo dṛṣṭaḥ | tathāhi darpaṇe
sparśagurutvādi na pratibimbati, apitu rūpasaṃsthānamātram | nirmalaṃ ca asya
vijātīyarūpaiḥ sajātīyābhāvaiśca akaluṣitaṃ niviḍasaṃhananaṃ
rūpamupalabdhaṃ yadā bhavati, tadā pratibimbayogaḥ, vāṣparajorūpāntaraistu
vijātīyairaniviḍasthapuṭatvādinā sajātīyābhāvaiḥ kaluṣite tasmin rūpe na
bhavati,-iti anvayavyatirekābhyāṃ manyāmahe |
(page 159)
pratibimbārpakāpekṣayā yasya svacchatākhyo dharmastatpratibimbātmakaguṇavi-
śeṣaniṣṭhaḥ, sa eva pratibimbaṃ gṛhṇāti | evaṃ svacchatvaṃ guṇe samāne
viśeṣarūpatāyāṃ paryavasāyitamiti apṛthageva upasaṃhariṣyati evaṃ
samānaguṇe eva iti | tathāhi pārthive bhūmikuṭṭime, vajraratnādimaye darpaṇe,
āpye nistaraṅgajalāśaye, taijase cakṣurgolakāntarvartidṛṣṭimaṇḍale rūpākhyo
guṇaḥ | tatsaṃniveśaśca saṃsthānātmā guṇo'sti svacchaprāyāṇāmapi
rūpavattvāditi teṣu rūpasaṃsthānapratibimbameva upārohati, na anyat
gurutvasparśādi | yathoktaṃ mayaiva
pracchannakāminī kāntapratibimbitasundaram |
mukuraṃ kucakumbhābhyāṃ spṛśantyapi na hṛṣyati || (taṃ. ā. 3 | 6)
iti | vyomāvakāśe ca paricchinnadīrghavartulākāre yadādityatejo na atitībraṃ na
atimandaṃ vā candratejo vā, tatra śarīrasaṃsthānapratibimbaṃ dṛśyate
cchāyāpuruṣopadeśapariśīlanena | lohadarpaṇādi tu taijasamiti mantavyam, tadapi
vā pārthivamevetyābhidharmikāḥ | ākāśe ca śabdaguṇe vaktṛśabdasya
pratibimbitaṃ pratuśrutkārūpam | nirmalena rasāntaragrāhiṇā rasena bhūyasā
samākrāntaṃ ca rasanendriyaṃ, tasya adhiṣṭhānaṃ dantodakaṃ
nirmalarasayuktamiti tatra kaṭutiktāmlādayo rasāḥ pareṇa āsvādyamānāḥ
pippalīnimbadāḍimādiṣu vartamānāstadāsvādānumānapūrvakatvena
pratibimbamarpayanti | smaryamāṇagrahaṇamanubhūtatve'pi tadānīmasākṣāt-
kriyamāṇatāmātramupalakṣayati | tena smaryamāṇā anumeyamānāḥ
samutprekṣyamāṇā vā rasasparśādayaḥ pratibimbaṃ gṛhṇantīti | tathā ca
śarīrasya kecidānandasthānarūpā ādhārāḥ kandahṛdayatālutalādayaḥ | teṣu
mithunopabhogasamucitasparśastathaiva ananubhūyamāno'pi anumeyamāna-
smaryamāṇotprekṣyamāṇādirūpaḥ
(page 160)
pratisaṃkrāmati yena dhātusyandasukhādyapi syāt | kecit tu duḥkhādhārā
mattagandhajaṭharakūrmanāḍīkaṇṭhaprabhṛtayaḥ | teṣu parānubhūyamānāḥ
smaraṇotprekṣādisaṃnidhāpitā vā kuntāghātaśūlādisparśā
mūrcchāduḥkhādikāriṇaḥ | parānubhavaśca pratibimbitasya tasya
sparśādergrahaṇaṃ prati kevalaṃ sahakāritāṃ karoti
avadhānamudbodhayamānaḥ | tena idaṃ na vācyam-anāsvādyamāno'pi kenāpi
dāḍimaraso dantodake kiṃ na pratibimbatīti yataḥ pratibimbatyeva asau,
anavadhānāttu na lakṣyetāpi | tathāhi-avahitaḥ sukumāro'ṅganājanaḥ pareṇa
spṛśyamānamapi tīkṣṇakaṇṭakāgraṃ paśyan vepathumāviśatyeva |
karmādhipatyācca keṣāṃcit kecidādhārā akaluṣā iti tatpratibimbayogo vicitro
dṛśyate | gandhakṣetre'pi tīvravirecanādidravyagandhaḥ pratibimbamarpayatyeva
yena tadgandhapūrṇameva sarvamabhimanyate | nanu svacchena dravyeṇa pratihatā
nayanaraśmayaḥ parāvṛttya svameva mukhaṃ gṛhṇanti, darpaṇe mukhamiti tu
bhrāntiriyam; natu satyatvabhrāntatvavyatirekeṇa anyo rāśiḥ
pratibimbanāmadheyo'sti tṛtīyaḥ | maivam | evaṃ hi sati mama etanmukhaṃ
sparśavadityapi bhāseta; paramukhasvahastādau ca bimbapratibimbadvayaṃ
dṛśyate | anyonyasaṃmukhādarśabhūyastve ca bahutaramukhagrahaṇaṃ kutaḥ |
bhrāntiriyamiti cet, saiva astu kiṃ satyamukhagrahaṇābhyupagamena
asaṃvedyamānena | nahi śuktikārajatanirbhāse satyarajatanirbhāso'paro'bhyu-
pagataḥ; bhrāntāvapi ca kiṃ darpaṇa eva mukhatve bhāti, uta svamukhaṃ
puramukhatvena | pūrvasmin kalpe darpaṇe na kaścit bhāseta
śuktirajjvekacandrādiriva rajatasarpadvicandrāditvena bhāsamānaḥ | atra ca
darpaṇasya na pṛṣṭhe, na abhyantare, na paścādbhāge mukhamastīti
pratipattirdarpaṇasya avikalpasya nirbhāsāt | yadi tu svamukhaṃ paramukhatvena
bhāseta,
(page 161)
tadā śuktiṃ yathā rajatadhiyā gṛhṇāti; tadvat svamukhaṃ darpaṇe saṃnihite
paramukhadhiyā gṛhṇīyāditi tatra ayamudāsīnabhāvamavalambamāno
bhūṣaṇavinyāsaprasādhanādi na ādriyeta | pratiphalitānāṃ ca
svadehasaṃmukhībhūtānāṃ raśmīnāṃ cākṣuṣāṇāṃ grahaṇatve
saśarīreṇa ātmanā yadi adhiṣṭhānaṃ, tadahamityeva pratipattiḥ syāt, natu
anyo'yamiti | avyutpannasya hi bālāderayamityeva ekarasā pratipattiḥ | vyutpannastu
idameva śarīramatra pratisaṃkrāntamiti manyatāṃ nāma | nanu asya bimbāt na
bhedena pratipattiḥ, pratibimbena aśarīreṇa ātmanā adhiṣṭhitāste raśmayaḥ
paratvena gṛhṇanti,-iti cet, na dehasya bhogāyatanatvaṃ syāt tamantareṇāpi
bahirbuddhilakṣaṇabhogodayāt darpaṇābhāve'pica tathā prasaṅgāt svaśarīre ca
audāsīnyāpatteryogivat ca śarīrānapekṣayā saṃvedanaprasaṅgāt |
jalatejobhiśca cākṣuṣāṇāṃ raśmīnāṃ pratighātena pratiphalanaṃ, na
niviḍaiḥ śilātalairiti svacchandābhidhānam | smaraṇotprekṣaṇādiṣu ca
arthākāraṃ paśyati pramātā | naca tatra netraraśmīnāṃ ko'pi vyāpārārthe
saṃbhavo niyamo vā | naca asāvabāhya eva pāramārthika ākāro bāhyatvena
abhimānādanyadāpi bāhyāpahnavaprasaṅgācca | athāsti saṃbhavaḥ-
yadākāro'pi asau na mukhyo naca bhātaḥ, tat darśanapratibimbenāpi
kimaparāddham | yat tatrāpi svamukhagrahaṇameva sūtre muninā kvacidapi
anirūpitamapi durgrahādākṣapādaiḥ samarthyate pratiśrutkādau śrotrāderna
pratiphalanamiti, tatra avaśyaṃ pratibimbatā samarthayitavyā | nanu tatra
mukhyaśabdādirūpataiva bhaviṣyati, darpaṇamukhādau tu pratighātena
pratibimbāpahnava iti pareṣāṃ naiyāyikādīnāmāśayaḥ | tameva prakaṭayati
kecit tu iti | pratisaṃkramaṇena śrut śravaṇamasyā iti pratiśrutkā | sā śabdajā |
raso'pi danto-
(page 162)
dakasaṃbandhī nimbādirasasmaraṇena nimittena vikṛtaḥ saṃpannaḥ
kaṭutiktāmlādisvabhāva eva, sparśakṣetragata eva asau sparśaviśeṣaḥ,
gandhakṣetraniṣṭhaśca gandhaviśeṣa iti | tena yathā anye śabdādayo
mukhyavastusvabhāvāḥ, natu tatpratibimbātmānaḥ; tadvat pratiśrutkādayo
vastutve teṣāṃ bādhakasya kasyacidapi abhāvāt | rasāveśaśabdena dantodake sa
raso niviṣṭa iti iha mantavyam, yadivā parābhiprāyeṇa rasāveśabdaḥ iti
pratibimbavācitvena prayuktaḥ | paro'yaṃ rasāveśaṃ rasapratibimbaṃ manyate, sa
vastubhūta eva yuktaḥ | naca bādhitatadvijñānagrāhyaṃ pratibimbamiti yuktaṃ
sarvasya tathātvāpatteḥ | nanu darpaṇe'pi rūpasaṃniveśamātrasvabhāve
parvatādivastvantarameva astu | kiṃ tatrāpi pratibimbāṅgīkaraṇārdhajaratīyena |
āha darpaṇādau punar iti | na tāvat darpaṇākrānte tāvati eva ākāśadeśe
hastiparvatayorutpattiryuktā tasya ākāśadeśasya ekena mūrtena darpaṇena
ākrāntasya mūrtāntareṇa ākramitumaśakyatvāt mūrtānāṃ
samānadeśatvavirodhāt, samastanagarapratibimbayukte ca darpaṇe dṛśyamāne
tāvatāṃ mūrtānāṃ kathamekākāśadeśateti śataśākhaṃ
parasparadeśānupraveśavikalpanāprasaṅgaḥ | naca darpaṇasya pṛṣṭhe
tadutpattirdarpaṇadeśasya parimitatvāt darpaṇādarśanaprasaṅgācca | naca
pṛṣṭhato'sau dṛśyate, dṛśyate tu abhyantare | naca tasya darpaṇe abhagne
antaḥpraveśo yuktaḥ | naca asya bhaṅgo manāgapi avalokyate | darpaṇāpekṣayā
dūrataradeśavartī iva sa parvatādirupalabhyate, nacāpi abāhye aṇumātradeśe'pi
avalokyate | taduktaṃ
viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu |
parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ ||
iti | saptamyā ādheyamākṣiptam | tadayamarthaḥ-darpaṇādau saṃkrāntasya
(page 163)
yat vastubhūtatvaṃ śaṅkyate, tatra ayaṃ bādha iti | tāvān iti darpaṇaparicchinno
nabhodeśo vā darpaṇo vā tatpṛṣṭhatadantaratatpaścādbhāgādirvā | kiṃca
yāvatkālakalāmātraṃ tadvastu mukhyamasti tāvadeva ca yo
viśiṣṭadeśasaṃbandho'sya dṛśyate, so'pi na upapadyate | nahi svakāraṇāt vinā
tasya bhāvasya utpattiryuktā | naca prasiddhavastubhūtahastiparvatādigatakāraṇa-
jātīyamiha kāraṇamupalabhyate | tāvatā ca prasiddhahastyārambhakāvayavapari-
māṇānāṃ tadavayavānāṃ yaḥ saṃbandhaḥ saṃyoganairantaryādiḥ, sa
yasmāt nopapadyate na saṃbhavati | tajjātīyadeśakālakāraṇābhāve ca
kāryamapi tajjātīyaṃ kathaṃ syāt | utpannasya ca avayavavibhāgādyabhāvahetu-
manārūḍhavata eva kathaṃ bhūtagrastasya iva ekapade niranvayī vināśaḥ |
kṣaṇikavāde tasya niranvayanāśitāyāmapi vibhāgasasaṃtatyantaradarśanapra-
saṅgaḥ | darpaṇāt pṛthagbhūtaṃ ca utpannaṃ bhūtalādi vā anyatrāpi saṃcaret
| tataśca yāvadasau dṛśyate, tāvadasya tenaiva deśena darpaṇāvacchinnena yaḥ
saṃbandhaḥ, sa katham | rūpasaṃniveśau ca kāmaṃ gurutvagandhavattvādivi-
hīnau stām, sparśarahitau tu na dṛṣṭau | naca iha parvatasya pratibimbitasya
kāṭhinyasparśaḥ | ādipadena jalāgnyādipratibimbasya śītoṣṇādiḥ |
vastubhūtena anyaprasiddhatadvastujātīyena bhavituṃ yuktamanyathā śaśasyāpi
viṣāṇamarūpasparśādikaṃ vastubhūtamasti,-iti ucyamāne idameva vastu,
nedamiti yat niyamavattvaṃ vyāpakaṃ vastutvasya upalabhyate, yena vinā
vastutvamapi vacanamātrasāraṃ syāt; tat hīyeteti vyāpakānupalabdhiprasaṅga-
balena vastutvamanyavastutajjātīyatvābhāvāt vipakṣāt vyāvṛtaṃ sādhyena
anyatadvastujātīyatvena vyāpyate iti tadanupalambhe vastutvābhāvasiddhir-
vyāpakānupalabdheriti |
(page 164)
tat sthitametat-pratiśrutkādiśabdajaśabdādirūpameva, na tatra pratibimbatā
kācit; darpaṇādau tu sā astu kevalaṃ svamukhameva gṛhyamāṇaṃ bhrāntyā
abhimanyate darpaṇena gṛhītamiti kenāpi kṛto vibhāgaḥ | enaṃ vibhāgaṃ
dūṣayati tat iti | yaduktaṃ pratiśrutkādi vastveva, darpaṇahastyādi tu avastutvāt
pratibimbamastu tāvaditi | etat vibhāgena ayuktaṃ nyāyasya sāmyāt | tadeva āha
ihāpi iti | apiśabdena nyāyasāmyamāha | iha pratiśrutkārasāve-śādivarge yā
tāvat pratiśrūtkā uktā, sā yadi anyaśabdajaśabdavat vastveva syāt, sāpi
hastyādivadeva tacchabdajātīyaiva bhavet | śabdajaṃ ca śabdāntaraṃ
bherībhāṅkārādi caramaṃ mandatamaprāyaṃ yatra deśe samākarṇyate, tatra na
taiḥ pramātṛbhirādyo'sau tīvratamaḥ śabda ākarṇyate, nāpi
tadādyaśabdākarṇanavadbhiḥ so'ntyo mandaḥ | evaṃ pratiśrutkāpi
arvāgvyavasthitaiśca yat na śrūyate, tat pratyuta viparyasyeta yadi vastubhūtā
śabdajaśabdarūpā syāt | asmākaṃ bimbatvena pratibimbadātṛtvena abhimato'ta
eva mukhyaḥ śabdākāraḥ | parapakṣe tu ādyo'sau janakarūpaḥ śabdaḥ | sa
yairna śrutastadguhāgataiḥ prāṇibhiḥ, taiḥ śrūyate sā pratiśrutketi saṃbandhaḥ
| apiśabdo viparyayaṃ sūcayati | yaistu arvāgdeśavartibhiḥ sa ādyaḥ śabdaḥ
śrutaḥ, tairna śrūyetetyarthaḥ | evam aśrutabimbābhimata ityādinā
vastubhūtaśabdāntaravijātīyatvaṃ tātparyeṇa uktam | natu pratibimbatāsādhane
ayaṃ heturyadaśrutamukhyaśabdena na śrūyate iti | nahi pratibimbasya ayaṃ
niyamo yadadṛṣṭabimbena na avalokyate | yathoktaṃ mayaiva śrītantrāloke
mukhyagrahaṃ tvapi vinā pratibimbagraho bhavet |
paścādgataṃ priyaṃ paśyeṭṭaṅkitaṃ mukure puraḥ || (3 | 29)
(page 165)
iti | tasmāt vastubhūtaśabdajaśabdajātīyatvānupalabdhā pratiśrutkāpi na vastu |
prasiddhahastyādipratibimbasālakṣaṇyaṃ ca śrītantrāloke darśitaṃ
nacāsau śabdajaḥ śabda āgacchattvena saṃśravāt |
piṭharādyupadhānāṃśavicitracchidrasaṃgatau ||
citratvāccāsya śabdasya pratibimbaṃ mukhādivat |
idamanyasya vedyasya rūpamityavabhāsate ||
yathādarśe tathā kenāpyuktamākarṇaye tviti |
niyamādbimbasāṃmukhyaṃ pratibimbasya yattataḥ ||
tanmadhyagāstu śṛṇvanti pramātāro na dūragāḥ |
ataḥ kūpādripiṭharākāśe tatpratibimbitam ||
vaktrākāśaṃ saśabdaṃ sadbhāti tatparavaktṛvat |
yathā cādarśapāścātya bhāgastho vetti no mukham ||
tathā tathāvidhākāśapaścātstho vetti na dhvanim |
śabdo nacānabhivyaktaḥ pratibimbati taddhruvam ||
abhivyaktiśrutī tasya samakālaṃ dvitīyake |
kṣaṇe tu pratibimbatvaṃ śrutiśca samakālake ||
tulyakālaṃ hi no hastatacchāyārūpaniścayaḥ | (3 | 34)
ityādinā | evaṃ pratiśrutkāyāḥ pratibimbatāṃ sādhayituṃ vastubhūtaśabda-
javailakṣaṇyena avastutvamupapādya, rasapratibimbasyāpi tadupapādayati
kaṭutiktādi iti | pippalīnimbadāḍimādi tāvat tasya kaṭukaprabhṛte rasasya
samavāyikāraṇam, tatsaṃyogasamavāyabalācca dantodake sa mukhyo dṛṣṭaḥ, iha
tu pareṇa dāḍime carvyamāṇe'nyasya tadudbhavaḥ kathaṃ syāt | atha
adhipatipratyayarūpeṇa paricarvyamāṇenāpi dāḍimarasena dantodakasaṃ-
yuktātmasaṃyuktasama-
(page 166)
vāyajñāteyena paradantodake'pi tadrasatvābhimāno mukhyaḥ, tarhi sarvasya
rasasya vastubhūtasya sahacarasparśāvyabhicāro dṛṣṭa iti pūrvoktatajjātīyatā-
vaśyaṃbhāvāpatterdantodakasavidhavartinā sparśanena dāḍimasparśe'pi
śītādirgṛhyeta | naca evam | nanu
---------vicitrā vastuśaktayaḥ |
iti adhipatirūpeṇa tena rasena saṃyuktasamavāyābhimānopakalpito
rasamātrasyaiva dantodake samutpādaḥ, yadi vā tatra dantodake pāramārthika eva
utpādaḥ; tatkaṭukādirasamātrayuktasya dravyāntarasya tatraiva adantodake
rasāntarasya yathā hi guṇaviniyogena madhura eva apsuḥ rasaḥ iti niyamo yukta iti |
evaṃ tarhi vaktrāsavaparicarvaṇapravṛtto'pi kāntādantodake tatra sa tamanubhavet
| tatra saṃkrāntasya dantodakāntaravyāmiśrībhāvāt sa rasastirodhīyate iti cet,
tanaiva tarhi pramātrā tādṛśādapasṛte'pi dāḍimāsvādanapravṛtte puṃsi
svakadantodakasya sthiratvena sadṛśāparāparakāritvena vā
kūpalavaṇodakatulyavṛttāntatvāt sa rasaḥ kālāntare'pi anubhūyeta | kālāntare
nānubhūyate'sau saṃskāradārḍhyābhāvāt rasa iti cet tatkāla eva tarhi
bhujyamānamekarasamapi guḍaudanādi tata eva nātirucikaramapi
pratilabdhakaṭukāmlādivicitrarasāntaradantodakasaṃmiśrībhūtaṃ
śikhariṇīmiśritamiva svāduṅkāraṃ pareṇa bhujyeta | itiḥ prakāre | nakevalaṃ
darpaṇādau hastyādirūpatve bādhaḥ, yāvadatra pratiśrutkārasāveśānāmapi
evaṃprakāro'yamasāviti yastvayā nāstīti samabhāvi, sa vādo'styeveti kathaṃ
vastubhūtatā syāt, yena tatra pratibimbatvamapahnutya darpaṇahastyādāvapi paraḥ
pratighātamātreṇa apahnuvīta pratibimbavyavahāramityāśayaḥ | nanu evaṃ
vastuvailakṣaṇyādavastutve śuktirajatavat bhrāntatā bhaviṣyati, tathāpi kā
pratibimbatetyāśaṅkya
(page 167)
āha ata eva ca iti | na anena bādha upajīvyate | evaṃ hi bhrāntitvābhāve sādhye
bādhasaṃbhavo viruddho hetuḥ syāt | tasmāt pūrvokte granthe yat vailakṣaṇyaṃ
gamyamānatvena sthitaṃ, tadupajīvyate | tataśca ayamarthaḥ-yathā
prasiddhavastusājātyābhāvāt na vastutvam, tathā grasiddhabhrāntisājātyā-
bhāvāt na bhrāntitvam | tadeva darśayati tasyāṃ hi ityādinā ata eva ityanena vā
| nirācikīrṣitasya bhrāntitvasya pareṇa śaṅyamānatāyāṃ pūrvokto bādho
hetutvena upajīvyate | sahetukasya bhrāntitvasya neti nirākaraṇaṃ kriyate |
nirākaraṇe ca hetuḥ tasyāṃ hi ityādinā ucyate | cakāra āśaṅkāṃ dyotayati |
ata eva bādhayogāt hetoreṣā darpaṇahastyādirasāveśādirūpā
bhrāntirbhaviṣyati, na pratibimbamityapi yat pareṇa śaṅyate, tadapi na | hi yasmāt
bhrāntāvāropyamāṇameva pratibhāsate; natu vastutattvasya nāmāpi sphurati |
saṃsthānaṃ hi rūpadharmamātram | rūpatirodhau tadapi na kiṃcit |
vastudharmatve'pi vā saṃsthānasya samastadharmapūrṇaṃ vastu ityabhyupagame
manāgapi vaiparītye vastvantarameva nirbhātaṃ bhavet, natu tat | iha tu
odanādiraso'saṃmiśro vikāraleśenāpi yukto bhāti, kiṃtu sa eva bhāti,
bhātyeva saḥ | yadi ca dantodakaṃ tatkaṭukādirasayuktaṃ bhrāntyā bhāseta,
tatsaṃmiśratvādodanaraso'pi vicitra eva nirbhāseta | pītaśaṅkhe pratibhāte hi na
śuklaśaṅkhavān vāsudevakaraḥ pratibhāti | tasmāt yathā na darpaṇasya pṛṣṭhe
vā antarvā paścādvā bāhye vā anyatra vā hastī kaścidasti, bhāti ca
tadīyasvacchatāmahimnā; tathā rasādirapi na dantodakāderiti pratibimbataiva asyā
yuktā | tatsaṃbhave ca na pratighātinetraraśmipratigṛhītasvamukhādigraha-
ṇamasaṃvedyamānaṃ
(page 168)
yuktaṃ kalpayitumiti upasaṃharati tasmāt śabdo nabhasi, sparśaḥ kvacidādhāra-
cakre, rūpaṃ darpaṇādau, raso dantodake, gandhastatkṣetre cittopāruḍhamiti
yathāyogyaṃ smaraṇānubhavotprekṣādyabhivyaktaṃ pratibimbarūpatayā bhāti |
bhāsanasārataiva hi pratibimbateti hi kathamavyāpṛtatadviṣayacetaskasya
pratibimbasattāvyavahāraḥ | etaduktaṃ bhavati yadi kaścit brūyāt-nanu yathā
nirmalo darpaṇaścet, tadavaśyaṃ saṃnihitamatra pratibimbatāmeti, tathaiva
dantodakādiṣu rasādipratibimbāni syuḥ, naca tathā nityamavabhāsante iti; sa
vācyaḥ-iha avabhāsanasārameva pratibimbatattvam | yathoktaṃ śrītantrāloke
na deśo no rūpaṃ naca samayayogo na parimā
nacānyonyāsaṅgo naca tadapahānirna ghanatā |
nacāvastutvaṃ syānnaca kimapi sāraṃ nijamiti
dhruvaṃ mohaḥ śāmyediti niradiśaddarpaṇavidhiḥ || (3 | 23)
iti | avabhāsanaṃ ca tattadviṣayagrāhakendriyānugrāhakāntaḥkaraṇādhiṣṭhā-
nāyattam | tathāhi darpaṇe saṃnihite'ntaḥkaraṇavyāpāraprayuktanetravyāpāra-
vyapohane ko mukhapratibimbavyavahāraḥ | ko hi veda andhatamase mukhaṃ
saṃkrāntaṃ ratne | evaṃ dantodake rasakṣetre rasanendriyādhiṣṭhānabhūte
pratibimbito rasastatsavidhavartirasanendriyapreraṇamantaḥkaraṇakṛtamantareṇa
kathaṃ bhāseta | naca anya pramātrindriyagocarīkāryaṃ
tatpratibimbārpaṇasthānaṃ darpaṇavat, cakṣurgolavat vā, yena asya
svayamagraheṇa pramātrantarendriyavyāpārāt nirbhāsanaṃ bhavet | kiṃtu
antardehavṛttitvāt dantodakāde rasādikṣetrasya na parapramātṛgocaratā śaṅkyā
| naca antaḥkaraṇapreritasvendriyavyāpāramantareṇa tannirbhāsanaṃ yuktam |
nirbhāsanasārameva
(page 169)
pratibimbamiti na kaścit codyāvakāśaḥ | asaṃmukhīnānām iti
avyāpṛtacakṣuṣāmiti | lakṣaṇayā ayamarthaḥ-saṃmukhamasmin dṛśyate iti
saṃmukhīna ādarśaḥ; saca paunaruktyāsaṃgatibādhita iti, tena nairmalyaṃ
svaviṣayagrahaṇakṣamatvaṃ lakṣayatā vyāpṛtendriyatvamuktaṃ bhavati | anye tu
darśana iti kartṛsādhanamapi, natu adhikaraṇasādhanameveti manyante | evaṃ
svapakṣamupasaṃhṛtya parapakṣāyogamapi upasaṃharati mukhya iti | yadi sa
mukhyaḥ śabdaḥ syāt, uccārayitṛdeśagṛhadeśāntarālavyatiriktadeśavṛttibhir-
gahvarodaragataiḥ pramātṛbhiḥ sa śabdaḥ śrūyeta; taddeśairapi
ghaṇṭānunādasya iva śravaṇe tīvramandādiviśeṣasya upalambho bhavet | naca
etadasti | raso'pi paricumbanāvasthāyāmanyena gṛhyeta gandho'pi
taddeśavartitvādanyaiḥ pramātṛbhiḥ | sparśo'pi parakīyahastasparśādigamyo
bhavet,-iti prasiddhatajjātīyavastvantaraviṣaye yāvatāṃ pramātṛbhāvaḥ,
tāvatāmatrāpi syāt,-ityevaṃtātparyeṇa sarve śabdarasagandhasparśāśca
yathāyogaṃ vātapittādiprakopapraśamasvakāryakāriṇo bhaveyuḥ | śabdo'pi
tadgṛhāvartī jāto'truṭitaprāthamyocitatīvratamabhāvastīvratarādimandatamān-
taśabdapañcakārambhakaḥ syāditi guhāyāḥ parataramapi śrūyeta | tasmādasti
pratibimbalakṣaṇastṛtīyarāśiḥ | tasya ca samānaguṇe svacche ca nirbhāsanaṃ
dṛṣṭamiti svacchatva samānaguṇatvalakṣaṇaṃ kāraṇaṃ pratibimbasvīkaraṇe
vastūnāmiti siddham | tadviruddhaṃ ca buddherātmāpekṣayā asamānaguṇatvam,
asvacchatvaṃ ca kāraṇaviruddhamupalabhyamānamātmapratibimbagrāhitvasya
svaviruddhakāryasya niṣedhaṃ karoti | etadupasaṃharati evaṃ samānaguṇa eva iti
| svacchatvaṃ guṇaniṣṭhameveti pūrvasamānadharmaṇyeva ca ityatra uktamiti
pṛthagiha na uktam | atidūra-
(page 170)
vailakṣaṇyaṃ dhiyastraiguṇyātmakatvena bhogyatvādātmanaśca nairguṇyena
bhoktṛtvāditi kā samānaguṇatve saṃbhāvanāpīti bhāvaḥ | nanu sautrāntikāḥ
saṃvidi nīlādipratibimbamupayanti, naca sā taiḥ samānaguṇā |
tadvāsanāyogādanādipravṛttāt samānaguṇatvaṃ buddhāvapi
bhaviṣyatītyāśaṅkya āha pratibimbe'pivā iti | evaṃ vadannapi idaṃ tāvat
sāṃkhyaḥ praṣṭavyaḥ-viṣayasya vyavasthāpanaṃ
darśanaparāmarśanātmakaṃ yaducyate, tat mukhyāmajaḍarūpāṃ kiṃ
bhoktrīṃ citiśaktimapekṣate, tāṃ vinā na bhavatīti | omiti cet, puruṣa eva tarhi
darśanaparāmarśanasvabhāvo'bhyu-pagantavyaḥ,
kimanupapadyamānāsaṃvedyamānabuddhipratibimbitacitiśaktivāde-na | atha
buddhigatena citpratibimbena tat nirvahati, tat tarhi jaḍameva na cidrūpamiti
buddhireva tādṛśā turyeṇa guṇena yuktā kalpyatām, yā viṣayaṃ
vyavasthāpayiṣyatītyalaṃ puruṣakalpanayā | yadāha devalācāryaḥ
puṃsi kartṛtvamāropya buddhāvapi cidātmatām |
iti | atha mukhyacaitanyameva pratibimbībhūtaṃ tathā karotīti ucyate;
tadayuktamanyatra pratibimbe tadadṛṣṭeḥ | nahi darpaṇapratibimbito vahnistameva
darpaṇamapi tāvat tāpayet, kimaṅga indhanaṃ dagdhuṃ prabhavet | uktaṃ ca
tajjātīyena prasiddhānyatajjātīyarūpeṇaiva bhavituṃ yuktam |
itīti buddhipuruṣadvayakalpanamakiṃcitkarameva | tadāha pratibimbe'pivā ityādi
| apiśabdena abhyupagamaṃ darśayati, vāśabdena samānaguṇatvameva pratibimbe
kāraṇamiti | etat na ādriyāmahe apīti anādaram | tatra iti buddhau | tasyāḥ iti
puṃspratibimbavatyā api buddheḥ | etacca yadyapi pūrvamuktam evaṃca
buddherjaḍatve ityādinā, tathāpi dūṣaṇāntarāvakāśāya uktam |
(page 171)
tata eva bahuśākhamapasiddhāntāntaramapi samuccayena āha buddheśca iti |
svakāraṇe pradhāne citpratibimbasya cidrūpasya vā na prātisvikasya saṃbhavaḥ |
tatrāpi ca ātmakṛtatve ayameva doṣaḥ, buddhiparikalpanāvaiyarthyaṃ ca adhikam |
kāraṇena ca saṃbhavadrūpaṃ na kārye samādhīyate iti tadātma kāryaṃ
prāptamiti ātmā kāraṇaṃ bhavediti
---------na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3)
iti tyaktaṃ bhavet | tatra iti ātmani | tataśca ātmana eva prathamo vikāro buddhiriti
pradhānakalpanaṃ vyarthaṃ syāt | nanu yathā ghaṭe mṛtpiṇḍa eva
upādānakāraṇaṃ, daṇḍacakradeśakālakumbhakārādi kevalaṃ
tadupādānakāraṇasaṃpāditaṃ, tata eva śeṣaśabdavācyaṃ viśeṣamātraṃ
vidadhat sahakāri; tadvadātmā śeṣānugrahakāritvamātrāt sahakārī syāt, na
upādānam | upādāne ca kāryamasti, na sahakāriṣu anantakāryodayaprasaṅgāditi
paramatamāśaṅkya āha satkāryavādinā iti | yadi tāvadupādānāsaṃbhavini
viśeṣāṃśe'pi na vyāpriyante sahakāriṇaḥ, tadalametaiḥ; atha taṃ janayanti,
tadasantameva cet, upādānasyāpi pāpāt kutaḥ śāpo'yam-yadantaḥ
kāryabhāgo'sya adhyasyate
asadakaraṇāt (sāṃ. kā. 9)
ityādernyāyasya tulyatvāt | tasmāt sāmagrīrūpakāraṇāntarvartī kāryasvabhā-
vo'bhyupagantavyaḥ satkāryavādinā dharmasaṃcayarūpaḥ, natu
ekakopādānakāraṇāntarvartī sahakāriṇāmanupayogaprasaṅgāt | nanu kānicit
sahakārīṇi upādānarūpamāviśantyeva kāraṇatāṃ pratipadyante |
jalabhūmyoḥ pariṇāmiko hi rasa ūṣmaṇā vegavatā kālaprabhāvitena
bījāntarvartitāmeva upayāti tāvatā vicitrasya aṅkurasya
(page 172)
svarūpalābhāt, anyāni tu dharmādharmapuruṣārthaprabhṛtīni abhivyaktimātre
vyāpriyante | teṣu kā kāryaśeṣāntargamanacintā | yadyevaṃ, abhivyaktirna
kāryaśeṣa iti tatra vyāpriyamāṇānāmeṣāṃ dīpacakṣurādīnāmiva
kathaṃkāraṃ kāraṇatāparigaṇanaṃ bhavet | kāryaśeṣaḥ seti cet, tarhi asatī
saiva | enāṃ tāni yathā utthāpayanti, tathā upādānamapi
mukhyakāryamutthāpayet,-ityalaṃ kvacitsatkāryavādavyavasanena | tadāha
abhyupeyā iti | iṇo'rhārthe yat | tataḥ iti kāryaśeṣakṛtādādhidādhikyādāt-
mani cinmātratā kathaṃ syāt | nanu tāvadrūpatvamātmano bhaviṣyati, kiṃ hi
duṣyati tāvatā, kiṃ vā puṣyati cinmātratayetyata āha kaivalyāvasthāyāṃ ca
iti | abhyupetacinmātratātyāga eva tāvadapasiddhāntaḥ, sa tu apasiddhāntāntarapi
ānayatīti caśabdaḥ | tathāhi-kaivalyadaśāyāṃ na citpratibimbaṃ
buddhāvudetīti tadā puruṣo'kāraṇasvabhāvaḥ, tataḥ
pratibimbātmakakāryaśeṣaviyuktaḥ pūrvaṃ tadyukta iti yogavibhāgau
bhāvābhāvatvena viruddhau | tataśca viruddhadharmayogādaikyaṃ kūṭasthaṃ na
syāt puṃsaḥ | pradhānasyāpi hi akauṭasthye idameva nimittaṃ, na anyat | nanu
kaivalyāvasthāyāmapi asya yogyatvamanivṛttam, tadeva ca
kāryaśeṣāntargamanaṃ pradhānasya iva mahāpralaye ityāśaṅkya madhye
prameyāntaraṃ hetvantareṇa upakṣipati nahi iti | anantaram iti kadācidapīti
āśayaḥ | ghaṭe'pi paṭayogyatā bhavet, puruṣe'pivā mahadādijananayogyatā,-
iti kāraṇatvaṃ yogyatārūpaṃ niyamavattvena vyāpakena
kāryapūrvabhāvitāvirahāt vipakṣādapasāritaṃ kāryapūrvabhāvitvena
vyāpyate, tacca iha na upalabhyate,-iti vyāpakānupa-labdhiḥ | na kaivalye pumān
pratibimbakāraṇaṃ kāryāpūrvabhāvitvāt | kāryapūrvabhāvitvasya ca
vyāpakaṃ kāryapaścādbhāvaḥ |
(page 173)
tadviruddhastadabhāvaḥ kāryapūrvabhāvitvaṃ niṣedhati | na kaivalye
kāryapūrvabhāvī puruṣaḥ kadācidapi kāryapaścādbhāvābhāvāditi
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ, kadācidapi kāryapaścādbhāvasaṃbhāvanāyāṃ tu
kaivalyaṃ nāstītyeva uktaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | yadivā
cinmātratāhānirityatra ayamāśayaśeṣaḥ-yat tat cinmātrāt bhoktṛrūpāt
prakāśādadhikaṃ, tat kathaṃ bhoktuḥ svarūpaṃ bhavet | viruddhadharmāpatterhi
puṃso'nativyāmiśraṃ rūpam,-iti uktaṃ pariṇāmitvaṃ vyapohitum | atha
cidacidrūpaṃ ca ekaṃ cetyapi bhavati, tadā puṃsprabhṛtivivekasamarthanaṃ
vyarthamiti | evaṃ kāryaśeṣāntarbhāvena puṃsidūṣaṇamuktvā
abhyupagamyavādena duṣaṇāntaramāha kaivalyāvasthāyāṃ ca iti | mā
bhūdvā tatra kāryaśeṣāntarbhāvaḥ, tathāpi kāraṇākāraṇatārūpaviruddha-
dharmāpatteḥ pariṇāmitvamaparihāryamiti | nanu cidrūpatātirekeṇa ātmano na
kāraṇatākhyaṃ rūpāntaramasti
------naprakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3)
itivacasā saptavidhakartṛtvaniṣedhābhidhānāt
puruṣārtha eva hetuḥ-------| (sāṃ. kā. 31)
ityanena tu pradhānasya viśvatra upādānakāraṇasya sukhādyātmakatvena yat
bhogyatākhyaṃ dṛśyatvaṃ nāma rūpaṃ, tadeva nimittakāraṇatvena uktam | tattu
svātmāpekṣaṃ na upapadyate bhogyasya bhoktṛrūpavirodhāditi cidrūpamajaḍaṃ
bhoktāraṃ puruṣaṃ prati iti saṃpadyamānaṃ viśeṣābhāvāt sarvapuruṣān
pratīti vyavasthāpyate, natu puruṣaḥ kadācidapi kiṃcit karoti,-iti parakīyaṃ
matamanubhāṣya dūṣayati buddhisadbhāve'pi iti na tatsaṃnidhāne iti
nimittatvaṃ saptamyarthaṃ neti pratiṣedhati | etaduktaṃ bhavati-
bandhamokṣavyavasthāsiddhaye yaduktaṃ
(page 174)
kṛtārthaṃ taṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ sādhāraṇatvāt
iti, tatra taṃ puruṣaṃ pratīti karmapravacanīyavibhaktivyaṅgyo yaḥ saṃbandhaḥ,
sa cet na vāstavaḥ, tarhi na kiṃciduktaṃ syāt | vāstavatve saṃnidhānasya
nimittakāraṇatāyāmucyamānāyāṃ kathamakāraṇasvabhāvatā puṃsaḥ
sidhyet kāraṇasvabhāvatve sadātane mokṣāyogaḥ, kadācidakāraṇasvabhāvatve
vidharmadharmayogāt kūṭasthatāhāniriti | evaṃ nacātyantaśuddham ityādinā
na tatsaṃnidhāne tadudbhavaḥ syāt ityantena ṭīkāgranthena
sūtroktamanādarāspadatvaṃ vṛttau tathāpītyarthena tathāca ityanena
abhyupagamyavādābhidhāyinā kṛtavṛttikaṃ parapakṣānupapattyā
bahuśākhayā pradarśitayā sphuṭīkṛtābhiprāyatvena vivṛtam | adhunā
tasyāścitsvarūpatāsyāt itivṛttiparijihīrṣito'pi viruddhadharmādhyāso
balādeti,-ityevaṃ bhaṅyantareṇa vyācaṣṭe ātmā iti | evaṃ ca atra vikalpyam-
ayaṃ citsvabhāva ātmā, iyaṃ ca cicchāyādhāriṇī dhīriti
kimidamanubhavabalāt vyavasthāpyate, kasyacidarthasya anyathānupapattyā vā | tat
prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati ātmapratibimbayogāt iti | yathānubhavam iti
anubhavānusāreṇa anubhavayogyam | anubhave ca ekameva sukhādyātmakaṃ
svaprakāśatayā caitanyarūpaṃ tattvaṃ vastubhūtamavatiṣṭhate
anubhavarūpābādhitapramāṇabalena sthairyamavalambate | co'pyarthe |
ātmānaṃ caitanyapratibimbārpakaṃ, tatkṛtaṃ buddhau pratibimbamapi aṅgīkṛtya
| etaduktaṃ bhavati-ātmacchāyākṛte'pi caitanye cidrūpe svayaṃ ca
sukhādyātmakatvena sātākāramekaṃ buddhisaṃjñakaṃ tattvamaṅgīkṛtaṃ
viruddhadharmābhyupagamabhīrubhirapi pāramarṣaiḥ | tataśca pratibhāsabalāt
tadeva grāhakarūpaṃ bhaviṣyati | iha ahaṃ jānāmiti hi sarvasya abādhitā
(page 175)
pratipattiḥ | tatra idamaṃśo bāhye'pi ābhāti sarvapramātṛsādhāraṇarūpaḥ
krayavikriyādau, antastatpratibimbito'pi asādhāraṇo manorājyasaṃkalpādau
vikalpe ca | tatra yuktaṃ tadviṣayārpitaṃ dṛśyapratibimbaṃ buddhāviti, ahamiti tu
yadidaṃ buddhau svarūpaṃ prakāśate ca adhyavasīyate ca, tadeva
sukhādyanuvedhena bhāti | yadāha idameva ca naḥ sukhaṃ yat sātaṃ
saṃvedanam iti | ahamiti tu rūpamanyatra na kutracidanubhūtaṃ yena tadarpitaṃ
buddhitattve syāt | nacāpi puruṣasya tadrūpamiṣyate'haṅkāravṛttitvena asya
iṣṭatvāt | ahamiti idamiti ca muktvā tattvāntarasya na kasyacidanubhavaḥ | kiṃca
ātmānaṃ buddhitattvaṃ na paśyati yena jānīyāt-etadīyā iyaṃ me
caitanyacchāyeti | naca anyo'nayostṛtīyo draṣṭā asti yastathā adhyavasya
vyavaharedupacaredvā | naca sukhādirūpasya caitanyena virodhaḥ sukhādeḥ
svaprakāśasvabhāvatvena nirbhāsanāt svaprakāśatvasyaiva ca caitanyarūpatvāt |
kevalaṃ sukhādirūpaśūnyamapi viṣayagrahaṇamātrarūpaṃ
saṃvedanamupalabhyate,-iti amuyā bhaṅgyā cittarūpaviśeṣakatvamabhidhātu-
mabhidharmādau sukhādayaścetyā iti vyavahriyante saṃvedanamātraṃ tu
cittamiti, tatra anubhavabalena puruṣakṛtā cicchāyeti vyavatiṣṭhate | nanu
buddhipuruṣayoḥ parasparasaṃsargādiyaṃ bhrāntiḥ sukhameva ca svaprakāśamiti
| uktamanyatra
saṃsargādavibhāgaścedayogolakavahnivat |
bhedābhedavyavastheyamutsannā sarvavastuṣu ||
iti | kasya ca iyaṃ bhrāntiḥ | na buddheḥ puruṣamapaśyantyāḥ | naca tṛtīyaḥ
saṃsṛṣṭataddvitayagrāhī kaścidastītyuktam ekameva iti, natu
buddhipuruṣadvayarūpam, nāpi saṃsargakṛtabhrāntaikarūpamidamitya-
(page 176)
nubhavagocarāpattyā | naca jñeyaṃ saṃvidrūpasvaprakāśamidamityasya arthasya
vā saṃvidrūpaṃ tata eva ca viṣayabhedāt sukhaduḥkhādinā anekena ākāreṇa
caittarūpeṇa anadhikenāpi adhikena iva viśeṣeṇa vartamānatvācca
pratikṣaṇabhinnaṃ saṃtānavṛttyā pravahat paśyāmaḥ | sarveṣāṃ
pramātṝṇāṃ tadatirikte nāstyanubhava iti ekapadena brahmavivartavādo'pi na
anyaḥ siddha iti dhvanati | evaṃ prathamastāvat kalpo na yuktaḥ, dvitīyo'pi na
upapanna ityāha tāvanmātra eva iti | mātragrahaṇena svaprakāśatvaviṣayagrā-
hitvasātādirūpatvādi yāvadasya vyāvṛttibhedopakalpitaṃ rūpaṃ bhāti, tena na
asya bhedaḥ kaściditi darśayati | evakāreṇa adhikaṃ niṣedhati | arthabhogasya
idamahaṃ jānāmīti anapahnavanīyasya paripūrṇena rūpeṇa samyaktayā
abhrāntatayā āptiḥ saṃpattiryataḥ, tasmādarthabhogarūpāyāḥ saṃvitteḥ
saṃbandhī saṃsargasamavāyādinā vartamānaḥ kaścidātmā astīti kasya
arthasya anyathānupapattyā kalpyeta | evamiyatā vṛttigatam anupapatteḥ itipadaṃ
vyākhyātam | evam iti sūtradvayoktābhiryuktibhiḥ yaḥ prasaṅga uktaḥ,
tadviparyayeṇa anityarūpasya anyānāśritasya jñānasya siddherityarthaḥ | evaṃ
jñānakriyāyogāt ityatra hetau jñānabhāgaṃ vicārya tadanulagnatvenaiva
kriyā vivecyā hetubhaṅgāyeti śikṣayituṃ sadapi itivṛttāvapiśabda
uttarakārikāvakāśadānārthaḥ | apiśabdo hi kāmakārarūpaṃ sattve
tāvadanvava-sargaṃ dyotayannanyasya tu sattvamapi na adhigantuṃ śakyamiti
prakaṭayati | tahā ca ṭīkākāra evameva vivarīṣyati kriyā tu ityādinā apiśabda
ityantena | ata eva uttarakārikārtho vṛttikṛtā saṃkṣepeṇa ihaiva vyākhyātaḥ |
yathā iti yena nyāyaprakāreṇa ārya evamāha, sa iyatā
(page 177)
granthena nirṇīta iti yāvat | tatra iti pratyakṣe iti anapahnavanīyaprakāśe
viṣayopalambhe arthabhogātmani nimittatayā sthite | samāptaḥ samyagāptaḥ
siddhaḥ svātmani tathāprakāśānurūpavikalpanalakṣaṇaḥ, paratra tathāprakā-
śasaṃkramaṇakāripratipādanalakṣaṇaḥ prakhyopākhyāśabdavācyastat-
pūrvakaśca pravṛttiprāptyarthakriyālakṣaṇo vyavahāraḥ
pramātṛprameyāṇāṃ bahuśākhaparasparaprāptirūpa ityato hetoścaitanyaṃ
citiśaktimātraṃ puruṣalakṣaṇaṃ dharmāntarapratikṣepaprāṇena
bhāvapratyayāntena abhidhānayogyaṃ yaducyate tadapārthakaṃ niṣprayojanaṃ,
na anena vinā kiñcit prayojanaṃ siddhyati yadanyathānupapattyā tat
kalpyetetyarthaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-arthasaṃvedanamadhye na ātmā
vikalpanīyo'nubhavānyathānupapattyanyatarānu-palabdheriti kāraṇānupalabdhiḥ
| adhiko hi mahānase piṭharādibhyo'gniḥ, parvate ca taruśilādibhyo'nubhavena
dhūmānyathānupapattyā vā kalpyate iti tatkāraṇikā kalpanā ākāraṇakatvasya
anyakāraṇakatvasya vā kalpanā uparidṛśyamānaniyamāyogāditi | nanu
evamanubhavānusāreṇa vyavasthāyāṃ nīlaṃ sukhaṃ, pītaṃ
duḥkhamityetāvanmātraṃ prakāśamānamaṅgī-kartavyam; ahamiti tu
vikalpamātraṃ, natu atra adhikaṃ cakāsti | nīlaṃ hi prakāśate, na nīlaprakāśaḥ
kaścit, tajjñāne'pi kaḥ pakṣapātaḥ, yena karuṇāyamāna iva sadapi iti
tadabhyupagamaṃ paraḥ kuryādityāśaṅkya āha jñānasya asattāyām iti |
bhavataiva hi uktaṃ nīlaṃ prakāśate iti | tadatra prakāśate iti yo bhāgaḥ, sa
nīlaśarīraparamārtha eva cet yathā nīlaṃ sarvapramātṝn prati bhavati na bhavati
vā, tathā so'pi syāt | tadetadāha nahi ityādinā | rūpavatsyāt iti | bhavanaṃ, na
bhavanaṃ vā samānaṃ mantavyam |
(page 178)
tat iti nipātastasmādityarthe vartamānaḥ syāditiprasaṅgasūcitasya
svaviparyayarūpasya paridṛśyamānatvena avaśyāṅgīkāryasya hetutāmāha |
yato jñātatvaṃ na sarvapramātṝn prati, nāpi na sarvapramātṝn prati apitu
kaṃcideva pramātāraṃ prati, tato hetorjñānameva, natu viṣayasvarūpaṃ,
jñātatetyarthaḥ | nanu evaṃ bhavatu jñānam, pratyakṣaṃ tu kutaḥ |
viṣayagataprakaṭatātmakaphalānumeyamanāśritasvaprakāśasaṃvidātmaka-
phalānumeyaṃ vā tadityāhuḥ | ajñāte'rthe na kaścit buddhimupalabhate, jñāte
tu anumānādavagacchatīti | tathā
nānyathā hyarthasadbhāvo dṛṣṭaḥ sannupapadyate |
jñānaṃ cennetyataḥ paścātpramāṇamupakalpyate ||
iti | tena na svarūpamātraṃ nīlasya jñātatā, yena sarvapramātṝn pratīti codyeta;
apitu tatprakaṭatā tatsaṃvittirvā jñātatā, tajjanakaṃ tu bhāvanārūpaṃ
kriyātmakaṃ jñānaṃ tadanumeyaṃ, natu jñānameva jñātatetyāśaṅkya āha
ata eva iti | anenaiva adhikaraṇasiddhāntatāmāha
yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ saḥ | (nyā. sū. 1 | 1 | 30)
iti | atra hi heturyacchabdena nirdiṣṭaḥ, sa ityatra tu upacārāt taddhetukastaddhetu-
sādhyo'rtha ukta iti pratijñārthatvāvirodhaḥ, heturapi vā
pramāṇamūlābhyupagamarūpatvāt siddhāntatāṃ na jahāti, yadivā
yatsādhyasiddhāvityatra sādhyatayaiva heturākṛṣṭa iti viśiṣṭahetuka eva
sādhyastatheti labhyam | ata eva hetoḥ sarvapramātṝnnityuktāt jñānameva
jñātatā, natu prakaṭatā saṃvittirvā jñātateti yat vastu tato hetostajjñānaṃ
pratyakṣaṃ svasaṃvedanasiddhamabhyupagantavyam | yadā iti yadityasya arthe
tadā iti tata ityasya arthe iti yat vastu viśiṣṭahetusiddhaṃ, tato hetoḥ
pratyakṣatvamiti;
(page 179)
yasmādarthe tu vyākhyāyamāne yasmādevamiti yat vastu tasya na hetutvamuktaṃ
bhavet, apitu evamiti vimṛṣṭe yo'nyaḥ kaścit hetuḥ, tasya prakṛte sādhye
hetutvamuktaṃ syāt | dhūmavān yatastasmādagnimāniti hi āñjasī eva eṣāṃ
pratītiryena hetunā dhūmavānayaṃ saṃpāditaḥ, athavā jñātaḥ so'gnimattve
heturiti | naca etat vivakṣitam, apitu dhūmavattvasyaiva hetutvamagnimattve'bhidhi-
tsitam | tacca añjasā na ato vākyāt pratīyate | tena vivakṣite'rthe evaṃ spaṣṭā
vācoyuktirdhūmavān yat, tasmāt agnimāniti | anuvadanakāle hi svarūpamātra-
masya parāmraṣṭavyam, natu hetubhāvaḥ | sa hi paścāt
tacchabdaparāmṛśyatāyāṃ vidheyaḥ | tena evaṃvidheṣu sthāneṣu itthaṃ
gamanikā vidheyā-dhūmavānityatra itiśabdārthagarbhīkāreṇa
śabdasvarūpaṃ vā jñānaṃ vā avatiṣṭhate, dhūmavāniti yasmāt bhavati
śabdajñānātmā vyavahāro dhūmavattvalakṣaṇādarthāt, tato hetoragnimāniti |
yadivā yato hetorbodharūpāt dhūmavānayaṃ siddhaḥ, sa
dhūmavattvāvabodho'gnimattve heturiti anuvādabhāge pañcamī hetuviṣayaṃ
bodhamākṣipantī hetorajñātasya na hetutvamiti jñāpayati | etadeva na yuktam |
tathāhi anūdyamānatākāle na hetuvācakāt śabdāt pañcamī prayujyate yasmāt
dhūmavattvāditi, apitu yato dhūmavattvamiti prathamaiva; tadevaṃ yasmāditi
bodhaḥ uktaḥ | etena abhiprāyeṇa cirantanairhetoranuvādayoge'pi pañcamī
prayuktā
yato hi pūrvānubhavasaṃskārāt------| (2 | 5)
ityādau, adyatanaistu prasiddhimātramupajīvadbhirabhinnanārikelanigaraṇavat
vastutattvamalabhamānairvyavahriyate | yadeti vā yasyāṃ kālakalāyāmaya-
martho'sti, tasyāmayamapyastītyuktau hetuhetumattāvagatiḥ
(page 180)
sāmarthyāt labhyate | anūdyamānasya pūrvasiddhatvena yadeti hetutvaṃ yujyate,
tadeti vidhīyamānasya apūrvatvena sādhyatvāt hetumattvamiti alaṃ bahunā |
jñānameva jñātatetyayamartho viśiṣṭena hetunā yataḥ siddhaḥ sarvapramātṝn
pratītyanena, tato hetoḥ pratyakṣatvaṃ jñānasya siddhyati | yadi tu anyato
hetorjñānameva jñātateti asādhayiṣyāma, tatpakṣe tu asya hetutā na bhavet,-iti
viśiṣṭahetukasya sato hetorhetutvam, na punaḥ
upādāyāpi ye heyā------------| (vā. pa. 2 | 37)
iti nayena | pūrvahetusiddhe'rthe hetūcikīrṣite sa pūrvahetustyajyata eva | yathā
dhūmavattvādayamagnimān, yasmācca dhūmavattvādagnimān, tasmāt
śiro'rtisaṃtāpajanakaḥ-ityatra pūrvaheturayamupajīvyate; tathā atrāpīti
etadabhidhātumuktam ata eva yadā jñānameva jñātatā tadā iti | ayamatra
tātparyārthaḥ-iha prakaṭatā nāma yadi arthasya kriyate, tadā sā kiṃ
rūpavadarthadharmo bhavantī svātmani jñānamapekṣate, na vā | pūrvasmin
kalpe'navasthā-tasyāmapi hi jñānakṛtaṃ prakaṭatāntaraṃ vaktavyam, tatrāpi
anyaditi prakaṭatāṃ jānan na aprakṣīṇeṣu jñāneṣu aviramatsu na arthaḥ prakaṭo
yugasahasrairapi bhavet | atha sā prakaṭatā arthasya cet jātā, prakaṭo'sāvartho
jātaḥ; kimanyat prārthyate | tatrāpi arthasya yadastu, tadastu; mama prakaṭo
maitrasya prakaṭa iti tu yo niyatapramātṛsaṃbandhastatsaṃmukhapra-
vartanaprabhṛtivyavahāramātraparaṃparārūpārthakriyānivahaniyamanibandha-
nabhūtaḥ, sa kathaṃkāraṃ prakaṭatāyāḥ | janyajanakatāyā iti cet,
kumbhakārakriyayā kumbhaḥ samudbhavan tasyaiva tathā syāt | ko hi viśeṣaḥ, yat
kumbho na tajjanakasvaprakaṭatā tu tasya | tataśca kumbhatāyāṃ
pratibimbārthakriyā tatkṛtā eva syāt prakaṭatāyāmiva | yat
(page 181)
bhāvagataṃ rūpaṃ, tat sarvasādhāraṇyena arthakriyāyai paṭagatamiva
śuklatvam, tathā ca prakaṭateti | bhāvaniṣṭhaṃ hi rūpaṃ yadi tathā na bhavet,
bāhyatā asya vyāpikā hīyeteti vipakṣādasādhāraṇyena arthakriyākāritvāt
vyāpakānupalabdhiprasaṅgena vyāvartito hetuḥ sādhyena vyāpyate iti
svabhāvaḥ | nanu dvitvaṃ yasya apekṣābuddhyā janitaṃ, na
tadanyasādhāraṇyena arthakriyākāri,-iti anekāntaḥ | asiddhereko'nekāntaḥ |
nahi saugatasya vikalparūpādṛte dvitvaṃ kiṃcit bhāvagataṃ rūpamasti | yasyāpi
tat tathā, tasyāpi na asādhāraṇyena arthakriyā tato dvyaṇukagatasya aṇutvasya
sarvasādhāraṇasyaiva dvitvādutpatteḥ prācuryeṇa ca na dvitvamarthakriyākāri,
apitu tajjñānam | naca tat bāhyaṃ bhāvaniṣṭhaṃ rūpam | atha tajjñānamapi
sarvasya kasmāt na syāditi ucyate, tadatrāpi tena na na ucyate | iha yathā
dvitvamapekṣābuddhyā jāyate; tathā tatsāmānyajñānam, tato
dvitvaguṇajñānam, tato dve dravye iti dravyajñānamiti | anyasya tat nāsti tasyā
eva abhāvāt | apekṣābuddhirdvitvajātajñānajanmani kasmāt kāraṇamiti cet,
rūpajñānajanmani kimālokaḥ kāraṇamiti paryanuyojyam | yathādarśanaṃ hi
kāryakāraṇavyavastheti āstām | atha ucyate kumbho jñātaḥ san sādhāraṇyena
arthakriyākārī, natu prakaṭatāyāṃ jñānamasti; tarhi na kasyacit sā
arthakriyāyai bhavet | atha dvitvavadeva tatra na sarvasya jñānaṃ bhaviṣyati, tarhi
prakaṭatāyāṃ prakaṭateti anavastheti uktam | pramātṛrūpātmānāśritasaṃvi-
drūpaphalānumeyajñānavādino'pi samānametat mama saṃviditi
vyavahārāsiddheḥ | atha prākaṭyasaṃvidantaramantareṇāpi tathā, tat
sarvapramātṝn prati syāt viśeṣābhāvāt | tayoḥ saṃvittiprakaṭatayorjñānameva
pramātṛviśrāntaṃ prakaṭateti cet, bhāvena
(page 182)
kimaparāddhamityāśayena jñānameva iti evakāraḥ | smaraṇe
atītānāgatānumānādau ca artha eva asan yathā iṅgitanimiṣitādīn
dharmānātmani na sahate, tathā prakaṭatāmapi anupākhyaḥ kathaṃ saheta,-iti na
asāvarthasya kasyacit dharma ityapi evakārārthaḥ | tat siddhaṃ jñānameva
prakaṭatā jñātatāyā eva hetūcikīrṣitāyā anumitsitajñānarūpatvāditi |
tadupādhiḥ iti jñātatopādhirhi jñāta ucyate | anyathā sadaiva sarvān prati ca
kiṃ na jñātaḥ syāt | yaduktaṃ viniścaye jitaṃ jaḍaiḥ ityupahasya jñānaṃ
ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, naca buddhim iti ślāghanīyapraja iti,
nanu vyaktibuddhireṣā iti ca | nanu yadidamiyatā svaprakāśarūpaṃ jñānaṃ
siddhaṃ, sa eva ātmā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha tasya ca iti | jñeyopādhiḥ iti
jñeyakṛto deśabhedo vibhutvāśaṅkāśamananidānabhūtaḥ-iha ghaṭa iti;
kālabhedaḥ-adhunā ghaṭa iti nityatvavyāmohavyapohanaheturbhātyeva | yadapi
sukhādijñānaṃ, tadapi ekasāmagryadhīnatānityasaṃbaddhadehāvacchedakṛto
deśakālabhedo bhātyeva; suptādau tadaiva tadeva | nāpi
auttarakālikajāgradvikalpa-vyavahāryo deśakālabhedaḥ smaryata eva
stimitatāyāmapi vyutthānacitta-prabhavasmṛtivikalpavyavahārya iti jñānāni eva
ca deśakālasvabhāvabhinnāni vyāpakāni nityāni ekātmakāni saṃtatyā
pravahanti vahanti lokayātrām | tadāha na anyasya iti saṃbandhi iti
tādātmyasamavāyādinetyarthaḥ | anyasya iti vṛttiṃ vivṛṇoti pāṭhapūrvakam
ātmākhyasya iti vastunaḥ iti saṃtānasya saṃbandhitvena ucyatāṃ nāma mama
jñānamiti vyavahārasya darśanāditi ākūtam | vṛttiṃ tu vyākhyānabhaṅgo'pi
mā bhūt, mā
(page 183)
ca bhūt punaruktamityabhiprāyeṇa ṭīkākāraḥ saṃkṣipya vivṛṇoti
vakṣyamāṇanayena iti || 8 ||
kriyāpyarthasya kāyādestattaddeśādijātatā |
vol M00020 · chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba · lines via source.start/end