Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
yasminsati bhavatyeva yattato'nyasya kalpane | taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ || ityādi || 6 || evaṃ dharmī eva tāvadātmā nāstīti kutra hetūpanyāsairaiśvaryaṃ prasādhyeteti uktvā jñānakriyāyogāditi yo heturuktaḥ, tat nirākartuṃ jñānameva parasya na upapannaṃ jaḍatvena ajaḍatvena veti parasya prasaṅgāpādanaṃ kartuṃ kārikādvayaṃ prasaṅgaviparyayeṇa svamatalābho yataḥ | tathāhi yayā yuktyā ātmā nityaḥ, tayā jñānamapi nityaṃ kasmāt | nityatve tasya taditi katham | tato dharmihetusvarūpayoranyonyarūpavirodhena āśrayāśrayibhāvavirodhena ca siddhiriti | tatra prathamamajaḍarūpatve jñānaṃ siddhāntino na upapadyate iti yat sūtreṇa ucyate, tat saṃkṣepeṇa avatārayati ātmanaḥ iti | sūtre anityam iti prādhānyādupāttaṃ dharmāntarāṇyapi vailakṣaṇyakārīṇi upalakṣayatītyāśayena dvitvavikalpeneti sāmānyena āha | ātmāpi citsvabhāvo jñānamapi, tato dvitvena anyatvena nityatvānityatvalakṣaṇena dharmadharmibhāvena ca yā kalpanā kṛtā, sā anupapannā, pramāṇamūlatvābhāvāt na vastusādhanītyetadvastu āha jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cettadanityaṃ kimātmavat | athāpi jaḍametasya kathamarthaprakāśatā || 7 || cakāraḥ siddhāntinaṃ prati anupapattyantaraṃ samuccinoti | jñānasya yadi cidrūpatā ātmana iva svābhāvikī, tarhi tat kimanityam | naiva anityamātmavadeva | citsvabhāvatvasya svaprakāśatvalakṣaṇasya hi viruddhaṃ vedyarūpatvaṃ paraprakāśyatārūpaṃ svātantryapāratantryayorvirodhāt, vedyatvena ca vyāpto deśakālayoga iti vyāpakaviruddhasya svaprakāśatvasya upalabdhyā jñāne (page 134) viruddhavyāptasya deśakālayogasya niṣedhaḥ | deśakālayoga eva ca anityatvam | niyataṃ hi yat bhavati, natu na bhavati kathaṃcit; tat nityam | yacca kvacit bhavati, kadācicca bhavati; tadanyatra anyadā ca na bhavatyapīti na niyataṃbhavam | sakaladeśakālayoge'pi vastutastadayoga eva | yadi hi tena deśena, tena vā kālena na asya svarūpamāviśyate, tat tatreti tadeti vā kutaḥ | āvṛta iti cet, tena ya ā samantāt vṛtaḥ, tasya kathamanyena dhāraṇam | vṛtto hi avaṣṭabdhaḥ, sa kathamanyāvaṣṭambhaṃ saheta; tata eva ka eko'vayavī bahuṣu avayaveṣvityādi sarvamanupapannam | evaṃ yadi citsvarūpaṃ jñānaṃ, tat nityavibhurūpaṃ tadapīti ātmāntaraṃ aditi jñānahetuḥ svarūpāsiddhaḥ | atha jaḍaṃ tat, tarhi arthaṃ prati tasya prakāśarūpatā kathamiti sūtrārthaḥ | nanu ciditi jñānamucyate, naca vaiśeṣikādīnāṃ tadātmanaḥ svaṃ rūpam, dharmo hi tadasya, tat kathamuktam-ātmanaścitsvarūpatve yathā nityatvaṃ, tathā jñānasyāpi syādityāśaṅkya āha paraprakāśatvābhāvāt iti | jñānamiha nīlādiprakāśa ucyate | sa ātmano manaḥsaṃyogādikṛtaḥ kādācitko dharmaḥ | sa svakāraṇābhāve yadā na bhavati, tadā ātmā nīlādiprakāśasphurito na bhavatīti suṣuptamūrcchāpralayāpavargādau svātmanā prakāśasvabhāvo'pi jaḍa ucyate | rūpaṃ tu asya svaprakāśameva, na ākāśakāladigādijaḍarūpa- vyāpakavargatulyamapavargasya phalato'puruṣārthatāprasaṅgāt śūnyavādivat | tata eva bhāsarvajñācāryaprabhṛtayo naiyāyikā evameva abhyupajagmuḥ nitya- jñānānandavattvaṃ nyāyabhūṣaṇe ātmanaḥ samarthitam | tataśca ātmā yathā prakāśasvabhāvaḥ kimanityaḥ, na anityaḥ, apitu nityaḥ, tadvat nīlajñānamapi nīlaprakāśasvabhāvaṃ kimanityam, na anityam (page 135) nityameveti upapanno dṛṣṭāntaḥ | athavā iti bhavatu vaiśeṣikāṇāmacit- svabhāva ātmā, kimasthānanibandhena | ātmavādino hi mayā paryanuyojyāḥ, ato'nye svaprakāśātmavādina iha prasaṅgāpādanena nirākariṣyanta iti | dṛṣṭānta iti vaidharmyagrahaṇamatra na prayuktaṃ dṛṣṭāntasya sarvasya sādharmyaprāṇatvāt | ātmavat citsvarūpaṃ cediti vaidharmyeṇa yojane'pi viṣedhyena hi nityatvadharmeṇa tulyatā ucyate anityaḥ śabdaḥ ākāśādivadityanena | tathāca vṛttau guṇībhūte niṣedhye nāsya prayoga upapannaḥ | nahi bhavati anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādākāśavaditi, apitu nityamakṛtakamākāśamiveti; yadi vā yadanityaṃ na bhavati, tatkṛtakamapi na bhavati ākāśavaditi; yadi vā akṛtakatvādākāśavat nityaḥ śabdaḥ iti | tata eva ayaṃ vyatirekabhāge bhavan dṛṣṭāntaḥ sādharmyeṇaiva bhavati | ivārthatulyārthayoḥ sādṛśyameva hi sarvatra paramārthaḥ | tato na vaidharmye tatprayogaḥ, kevalaṃ sādharmyasya vyatirekaniṣṭhatāmabhidhātuṃ viśeṣya vyapadiśyate vaidharmyadṛṣṭānto'yamiti | tasmādiha evaṃ sūtre yojanā | kiṃśabdena kākkā niṣedho'bhidhīyate, ātmavat kimanityam, ātmavat na anityamiti yāvat; athavā kimityanena anupapattiprabhāvaparyanuyojyadharmatvama- bhidhīyate | tena yathā ātmā kimanityaḥ, tathā jñānamapi kimanityam; ubhayorapi anityatādharmo'nupapadyamānatvena paryanuyogamātramiti | yadivā asamasta eva akāro nañarthaḥ prasajyapratiṣedhe'pivā | akartari ityatra kārakaśabdopādānaliṅgasamarthito'samarthasamāsaḥ | tataśca niṣedhyena tulyatā-ātmavat nityaṃ kasmāt na bhavatīti, citsvarūpatvena tu spaṣṭā | evaṃ tatra tatra yojanāyāmavadhātavyam | tathā ca vṛttiḥ ātmana iva nityatādiprasaṅgaḥ iti | jaiminīyāḥ (page 136) puruṣaṃ saṃvidrūpameva sukhādyavasthābhinnaṃ manyante, sāṃkhyāstu svasaṃvedanamātrarūpamapariṇāminam | tatra cidrūpāṃśe acidrūpadharmāntarānupraveśaśūnyatvāt deśakālātmanāpi dharmeṇa na anupraveṣṭuṃ yuktamiti | tata āha teṣāṃ hi iti | kāpilānāṃ tāvat nitya eva asau | jaiminīyānāmapi cidrūpāṃśena nityaḥ, avasthāṃśena tu anityo'stviti | evaṃ saṃkṣepeṇa ślokārdhaṃ vyākhyāya vitatya vikalpapūrvakatāgarbhaṃ vyācaṣṭe cidacittvābhyām iti | abhyupagate'pi ātmani yat jñānamaṅgīkṛtaṃ, tat svaprakāśaṃ na veti pakṣasya dvaitam, dvitaiva dvaitam | tatra iti dvayoḥ pakṣayormadhye | sāṃkhyadarśane yathā ciduparāgeṇa puruṣapratibimbena prakāśatā, tathā na iha, apitu taṃ vinā svata eveti | eṣa yadi prathamaḥ pakṣaḥ, tarhi vyāpitvaṃ deśena anavacchedaḥ, nityatvaṃ kālena, ādigrahaṇādekatvaṃ svarūpeṇetyādirya ātmanaḥ puruṣasya dharmaḥ; sa jñānasyāpi prasajyate co hetau | yasmāt deśaviśeṣāyogena vyāpitvaṃ, kālaviśeṣāyogena ca nityatvam, deśakālopalakṣitasvarūpaviśeṣāyogena ca abhinnatvamiti ādigrahaṇāt | viśeṣaśabdo vā pṛthageva svarūpaviśeṣavācī | nanu saṃvidrūpasya deśakālau tāvat vedyau bhāsanīyau, tāveva saṃkocakau bhaviṣyataḥ, tatsaṃkocācca svarūpasaṃkoco'pi bhavedityāśaṅya āha naca bodharūpeṇa iti | etena jñātari iva jñānaguṇe'pi na saṃkoca upapadyate nyāyasya tulyatvāditi darśayatā cetyadharmetyādivṛttiṃ guṇiguṇaviṣayatayā vyācakṣāṇena | etaduktaṃ bhavati- bodhe tāvat nirbhāsanaṃ yadi cidrūpe darpaṇe iva viśrāntaṃ prakāśate, tat cidrūpasya kaḥ saṃkocaḥ | athāpi vedyatābahirbhūtaṃ tadanāliṅgadeva sākṣimātrarūpaṃ saṃvedanaṃ bodhyasya bodha ityucyate, tathāpi kaḥ saṃkocaḥ | (page 137) parasparasvarūpamelane hi yāvanyonyamanyathābhāvaṃ na sahete-yathā śuklo guṇaḥ paṭasya na kṛṣṇāditāṃ, paṭo'pi na śuklasya anyāśrayatāṃ; tau saṃkocakau parasparataḥ | ādyo rūpabhedo'parodeśabhedaḥ | tatrāpi siddhatve guṇabhedaḥ śukla iti, sādhyatve karmabhedaścalatīti | siddhatve vyatiriktatvāvyatiriktatvetantuṣu paṭa iti, sādhyatve vyatiriktatvāvyatiriktatve gacchatīti, asaṃkocyatve asaṃkocakatvaṃ sāmānyam | tacca idaṃ vastu vā vyāvṛttikalpitaṃ vā samavāyena tādātmyena veti kimiha avāntareṇa | tatrāpi avyatiriktatayā bhāsamānaṃ yuduktaṃ siddhasādhyarūpaṃ, tadeva atyantavyatiriktamāveśena bhāsamānam | bāhyau deśakālau gṛhe caitraḥ, udite juhotīti | tasmādāveśakṛtaḥ saṃkocaḥ | ā samantāt praveśo hi āveśaḥ | āveśo'pi tulyakakṣyatvena | yasya hi yena samānakakṣyāsthānaṃ, tat tena āviśyate | bhinnakakṣyo hi anāveśāt na saṃkocyate saṃkocakavyāpakaniyama- viruddhāniyamaprasaṅgāt | naca pātālagahanena dyauḥ saṃkocyate | saṃvedanācca bhinnā kakṣyā deśakālayorbodhyayoḥ | kakṣyā hi prakāśasthānam | deśakālau bahiḥ prakāśete ayaṃ ghaṭasya deśo vā kālo veti idantayā prakāśe bahirbhāvavimarśātmatayā vyatiriktaprakāśapāratantrya- rūpayā nirbhāsamānatvāt | prakāśastu svāvyatirekeṇa ahamiti svātantryeṇa bhātīti | yat yena bhinnakakṣyaṃ, na tat tasya saṃkocaka pātālamiva divaḥ | tathā bodhena deśakālādīti saṃkocakatvavyāpakābhinnakakṣyatvaviruddhopalabdhiḥ | bodhādahantāprakāśamānāt bhinnā kakṣyā deśakālayoridantayā prakāśamānatvāt | bodhāt yadi abhinnā tayoḥ kakṣyā syāt, idantāprakāśamānatvaviruddhamahantāprakāśamānaṃ syāditi vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | tadetadāha na ca iti | bodhasya yadabahiḥ (page 138) iti bodharūpādavyatiriktaṃ sukhapradhānaṃ rūpaṃ svasaṃvedanalakṣaṇaṃ tatra deśakālayorna prakāśo vyatirekeṇa bodhāt bahistayoḥ prakāśanāt bahirmukhena bodhena | nanu evaṃ deśakālau kasya saṃkocakau bhavatām | āha iha ghaṭa iti | co hetau | yasmāt iheti vaiyadhikaraṇyena deśasaṃkocaḥ | sa iti pūrvānubhūte smaryamāṇe bhāvaśarīrānupraveśena vyāmiśrībhūtadeśa- kālāveśaḥ | tadeti vaiyadhikaraṇyena kālaviśeṣayogaḥ iti | evamatra sarvatra | tatra idantātmikayā idantayā vyatiriktavimṛśyamānatayā niścīyamānau deśakālau ghaṭa ityevaṃ vyatiriktaniścayasyaiva tulyakakṣyasya bhedāya svarūpasaṃkoca- nāya paryāptau | tasmāt na svasaṃvedane tayoḥ prakāśaḥ | tena bodhasya na tau tulyakakṣyāviti saṃgatiḥ | svabhāva eva svābhāvyam | yadi vā svabhāvasyāpi bahirmukhatāyāṃ bahīrūpaviṣayagatadeśakālasaṃkocāpattirviṣayopādhikṛteti kasyāpi śaṅkā syāt, yathā vakṣyate kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ | jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || (1 | 52) iti, tāmāpahartuṃ svabhāvasya bhāva iti anyarūpāsahiṣṇutābhidhānāya bhāvapratyayaḥ | nanu kimupacaritaṃ bodharupatvamasti yena tacchaṅkāśamanāya cicchabdena anupacaritabodhe puṃsi citiśaktirapariṇāminī | (yo. da.-1 | 2 bhā.) ityādisthāneṣu prasiddhena jñānena vyavahāraḥ kṛta ityāśaṅkya āha sāṃkhyānāṃ hi iti | pradhānasya yaḥ prathamo vikāro mahāniti, tasya kāraṇaskandhādanyo yo buddhiśabdavācyaḥ karaṇaskandhaḥ, sa pradhānavikāratvāt jaḍo'pi cidātmakapuruṣapratibimbayogāt cetanavat bhāsamāna upacaritabodhasvabhāvo'styeva pāramarṣadarśane (page 139) yata eva, tasmādupacāraśaṅkāśamanaṃ kartavyameva | nanu upacaritabodharū- pameva tarhi jñānaṃ bhaviṣyati, yatra nityatā syāt, sa dharmaprasaṅgadoṣo na bhavatītyāśaṅkya āha tādṛśī ca iti samanantarasūtra eva | nanu cittattvarūpasya ātmano'pi deśādiyogo bhātyeva, tat kathaṃ taddṛṣṭāntena tadayogaprasaṅgāt jñānaguṇasya nityatādiprasañjanam | tathāhi yathā iha ghaṭaḥ, idānīṃ ghaṭa iti pratītiḥ; tathā iha jānāmi, idānīṃ jānāmi; tatra ajñānamatra jñātāsmīti asti pratipattiḥ | satyam, sā tu śarīrādiniṣṭhā śarīrādāvekasāmagryadhīnatādinā jñānasaṃbandhādhyavasāyena tadupādhivaśena jñātari pratibhāti | tena cittattvasya yat tattvamanupacaritaṃ svasaṃvedanaprakāśarūpamantarmukham, tatra na diśā deśarūpayā kālena vā avacchedaḥ saṃbhavati pūrvoktayuktyā tattve tattvataḥ | yuktyantaramapi āha bodhaikātmanaḥ iti | dikkālau hi avyatiriktaviśeṣābhidhānena kiṃcitkarāveva viśeṣaṇaṃ bhavataḥ, na akiṃcitkarāvatiprasaṅgāt | tathāhi deśavaśāt lohavastrādīnāṃ viśeṣaḥ kālavaśācca bhujagaviṣādīnāṃ dṛṣṭa eva | cidrūpe tu prakāśa eva ekaṃ rūpaṃ, tato'dhikaṃ tu aprakāśatvarūpatvena cidrūpe kathaṃ miśrībhavet | tat hi vedyatvameva spṛśat tato bahirbhāvameva avalambate | nanu nīle'pi viśeṣo nīlatvādhikatvena anīlarūpaḥ kathaṃ samāviśet | ucyate | siddhāntidarśane tāvadananta ābhāsavargo niyatiśaktyā miśrībhūtaḥ san padārthe'rthakriyākārī, tasya rucitena aṃśena vyapadeśo bhavati | saugatamate'pi niraṃśasvabhāvo'pi tatastato vyāvṛttaḥ padārthātmā kāraṇasāmagrījanyaṃ rūpabhedaṃ vyāvṛttibhedairadhyavasīyamānaṃ sahate eva | jñānaṃ tu svaprakāśaṃ viṣayasya ca prakāśarūpam | tadasya vyāvṛtti- (page 140) svīkāriṇāpi vikalpena yaḥ kaścit taddeśatvatatkālatvādirūpo viśeṣo'dhyava- sīyate, so'prakāśarūpedaṃbhāganiveśitvāt bodhabahirbhāvameva pratipadyate | nanu yathā dhūsaranīlam, bhāsvaranīlam, atra nīlam, adhunā nīlam,- ityevaṃsvarūpadeśakālaviśiṣṭāni bhinnāni nīlāni, tathā bodhā api bhaviṣyanti; naca anyastebhyo'sti boddheti kathamātmana iveti vṛttāvuktam | na tulyametat yato nīlaṃ nāma uktarūpaṃ viśeṣaparihāreṇa na kiñciduktacaramiti tathābhūtānyeva tāni nīlāni nāmeti yuktam | tata āha bodhyatvānekavaicitryasahatvāt iti | bodhaḥ punaḥ suptasamādhānādiṣu vedyebhyo nīlasukhādibhyo deśakālebhyaśca tadanurañjakebhyo nirmukta eva prakāśamātraparamārtho'ntarmukhātmanā bhāti, tadeva asya pāramārthikaṃ rūpamiti adhikaṃ tato bahirbhūtameva | yat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva satataṃ bhāti tarurivaśākhādimadviśeṣātmanā | na ca deśakālādiviśeṣaiḥ sadā bodho bhātīti | sadā tathānābhāse'pi yadi nijaṃ rūpamiti syāt, kadācit paṭasāhityena ghaṭo bhāta iti paṭo'pi asya rūpaṃ syāditi aniyama upaplaveta | niyamaśca vyāpako dṛṣṭa iti vyāpakaviruddhopalabdhiprasaṅgāt vipakṣamujjhitvā vartamānanijarūpatve satatatayā bhāsamānatvena vyāpyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | yo yadviśeṣarūpaḥ, sa tadanyatamanirmukto na bhavati taruriva dhavādinirmuktaḥ | naca bhavati viśeṣanirmukto bodhaḥ samādhānasuṣuptamūrcchādāviti na nīlabodhādiviśeṣarūpa ityapi vyāpakānupalabdhireva | bhavati ca viśeṣanirmukto bodha iti tu prayoge vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prayogabhedakṛta eva hi āsāṃ bhedaḥ | vastutastu ekameveti siddhaṃ nāsti bodhaviśeṣasparśa iti | tadetaduktaṃ bodhaikātmanaḥ (page 141) iti viśeṣānuparaktaśuddhabodhamātratvena bhātasyetyarthaḥ | tathā ca nareśvaravivekaḥ nahi yathā gotvaṃ śāvaleyādiviśeṣarūpameva, tathā nīlapītādiviśeṣamayameva tat | iti | upapattyantaramapi atra samuccinoti ābhāsasāratvena ca iti | ābhāsanamā īṣat saṃkocena bhāsanaṃ prakāśanā sāraṃ tattvaṃ paramārtho deśakramasya kālakramasya ca | etaduktaṃ bhavati-kramarūpeṇa deśakālau bhedakau bhavataḥ | deśabhedo hi gantari sphuṭo bhavati gateḥ | ekadeśasaṃbandhastu ekadeśa iti tadvāsanayā tiṣṭhatyapi deśabhedaḥ kramollekhaparamārtha eva | kālabhedastu kramātmaiva bhāti | kramapratyayasāro hi asau | tathāhi paro'yamasmāt yūno vṛddhaḥ, aparo'yamasmāt vṛddhāt yuvā,-iti janmanaḥ kramavattā tadvaśācca astitvaprabhṛterbhāvavikārasya nirbhāsate | yaugapadye'pi krama eva paramārthaḥ | anyāpekṣayā hi yaḥ kramastasya tulyatābhāsena yugapadimau jātāviti pratyayo bhaviṣyatkramayogyatāvaśena yaugapadye kālapratyayo na paramārthataḥ kālabhedo'sau tayorityanye | cirakṣiprapratyayāvapi kramasya bhūyaso'lpasya ca anusandhibalāt bhavata iti kramaparamārthau dikkālau | ihāsti, iha na, tadānīṃ nāsīt, idānīmastītyevaṃrūpaśca kramaḥ | astitvanāstitvayośca vyavahāre bhātyayaṃ, na bhātyeva ayamiti nimittam | tadbhāsanamabhāsanena sāntaravyantaraṃ sat kramasya utthāpakaṃ vicitrasya | ābhāsanaikaparamārthe tu cidrūpe īṣadarthasya anābhāsanabhāgasya abhāvāt nirābhāse ābhāsanāt niṣkrānte prakāśaikarūpe kathaṃ kramayogaḥ | ata eva kāṇādairapi kāraṇe kālākhyeti (vai. da. 2 | 2 | 9) iti vadadbhiḥ kāryeṣveva kālabheda iti darśitaṃ bhavati | paramāṇūnāṃ tu (page 142) kālena saṃyogamātraṃ vastubalāt, na kālabhedaḥ | kālena asaṃyoge'pi ca ākāśāderghaṭādyapekṣayā yaḥ kālabhedaḥ kaviṃ purāṇam iti vyavahārakāle, sa ghaṭādikāryaniṣṭha eva vastuta iti nirābhāse akāryarūpe tāvadātmani na deśakālabhedaḥ | tato na cidrūpe deśakālakramaścideka- rūpatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | deśakālakramasya kāraṇaṃ prakāśanāprakāśanarūpatvaṃ, tadviruddhaṃ prakāśaikarūpatvamiti | evāmātmano nityatvaṃ vibhutvaṃ ca upapāditaṃ kāladeśāyogāt | deśakālabhedo'pi bhāvāpekṣayā cidrūpasya, na bhāvābhāse cidanavabhāsābhāvāt | tadanavabhāso hi ghaṭapaṭayoriva deśakālabhedasya vyāpaka iha na upalabhyate | cidrūpasya ca svarūpeṇa bhede tadapekṣayāpi nāsau ghaṭasya iva svāpekṣayā | tata eva bhede'nyonyāśrayamiti svarūpābhedamapi uktopapattyupajīvanena āha ata eva iti | yata eva deśakālābheda ukto deśakālādheyaviśeṣāsparśāt nirābhāsatvāditi hetoḥ, tata eva ātmanāṃ bahutvaṃ caitramaitrādiṣu svarūpeṇa bhedaḥ kathaṃ svābhāvikaḥ | svabhāve hi bhinne svābhāvikaḥ syāt | cideva tu yatra rūpaṃ, tatra ko'nyaḥ svabhāvāṃśo'sti, yo bhidyeta | tena deśataḥ kālataḥ svarūpataśca ātmanastāvat na kaścidbhedaḥ | atra ca sarvatra cidrūpatvaṃ kāraṇam | tacca avikalaṃ jñānaguṇe'pīti tenāpi nityena vyāpakena ekena ca bhavituṃ yuktamiti | tatra nityatvavyāpitve pareṇa ātmano'ṅgīkṛte, ekatvamapi sarvatra śrutyantavidbhiḥ; yenāpi nopagataṃ sāṃkhyādinā, so'pi upapattyā upagamayitavyaḥ | etacca sarvaṃ jñāne'pi prasajyate iti prasaṅge eva āpādayitavye granthakāreṇa dṛḍhopapattiḥ pūrvapakṣavādimukhenaiva nirūpitā pṛthagbhūto jñānātmā guṇo hi na siddhānte aṅgīkariṣyate tatkimasya prasaṅgaḥ (page 143) kariṣyatītyabhiprāyeṇa | tadīyo hi prasaṅgo'yaṃ sāṃkhyādīn dūṣayatu nāma, asmatsiddhānte tu na kiṃcit duṣyatīti | pūrvapakṣavādī ca iyati dūre prasaṅgaviparyayalābhāśayā adhirūḍhaḥ | tathāhi ayaṃ prasaṅgaviparyayaḥ- naca cidrūpamapi jñānaṃ nityavyāpakādvaitarūpamupagataṃ bhavatā, tadātmāpi cidrūpaḥ kathamevaṃ bhavet | tathā cidrūpatvena aviśiṣṭatve deśakālabhedavat svabhāvabhedo'pi kathamātmanāṃ yena bahutvaṃ syāt | atha cidrūpatve'pi bahutvamabhyupagamyate nānāvyavasthāta iti jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (sā. kā. 18) iti, tarhi deśakālabhedo'pi bhavediti | evaṃ prathamaślokārdhaṃ vyākhyātaṃ, dvitīyaṃ vyācaṣṭe athaitat iti | eteṣāṃ nityatvavyāpitvādvaitānāṃ yaḥ prasaṅgo balādeva āpatitaḥ, sa eva doṣaḥ svapakṣopamardanāt tato bhīruṇā ātmavādinā jaḍaikarūpaṃ yadi jñānamaṅgīkriyate; tadā nīlaṃ yathā na pītasya prakāśanarūpaṃ bhavati, tathā jñānamapi na syāt | nanu jaḍo'pi prakāśo bhavati ādityāgnyādirityāśaṅkya āha prakāśaśca bodhaḥ iti | nanu ālokaprāya eva nirmalasattvaprabhārūpo bodho bhaviṣyatītyāśaṅkya āha tathātve iti ālokāditve dīpasūryaratnaprabhādimadhyapraveśa ityarthaḥ | punarapi iti | satyapi āloke pramātari avidyamāne na artho bhāti, satyapitu pramātari pradīpakalpe tajjñānena bhāsetaiva arthaḥ | pradīpaśataprajvālane'pi na bhāta eva yo'rthaḥ, sa jñāne tādṛśyeva kasmāt bhāsate | yo yathājātī- yasaṃnidhāne yathā na bhavati, sa tathā bhavan tadvilakṣaṇajātīyasaṃnidhima- vadyotayati yathā śītalajalahimavāyusaṃnidhāvapi ghaṭo'raktatvena anubhūto rakto bhavannuṣṇavahnisaṃnidhim | jaḍajātīyasaṃnidhau ca bhāvo dṛśyamā- natvādhyavasīyamānatvavyavahāryatārūpaṃ viśeṣamapratilabdhaṃ (page 144) kadācana pratilabhamāno'jaḍajātīyasaṃnidhimavadyotayati | viparyayenirnimittatvaprasaṅgāt bādhakāt vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | saṃvidi anubhavaniścayarūpāyāṃ niṣṭhā anyānapekṣiṇī viśrāntiryāsāṃ tā viṣayāṇā nīlādīnāṃ vyavasthitayo vividhena asaṃkīrṇena ātmanā avasthānāni, tā vyavasthitīḥ kathamacetano'rtho nīlādiprāyaḥ prayuñjita vyavasthāpayet vyavasthitīriti----pradhānaṃ vyavasthitīḥ saṃpādayedityarthaḥ | sāmānyaviśeṣabhāvena vā nirdeśo hataśāyikāḥ śāyayati madyamada iti yathā | yadivā vicitrāṇi yāni avasthānāni nīlaṃ pītamiti, tāni vyavasthāpayati niyamayati-nīlamevedam, idameva nīlamiti | tadacetanasya aprakāśarūpasya kathaṃ saṃbhāvyate eva | tadeva hi prakāśanasya rūpam | uttarakārikāyām iti ------jāḍye nārthaprakāśatā | iti sāṃkhyaṃ cidacidrūpabuddhivādinamapi prati yat vakṣyate, tatra dvayamatyantaviruddhamekasya na pāramārthikaṃ rūpam | iti nayena yadi jaḍamasyā vāstavaṃ vapuḥ, tat kathamarthasya prakāśanarūpā asāviti vyavasthā | abhāvadoṣo ya iha ukto vādyantarāṇi abhyupagamitajaḍajñānarūpāṇi pratyāyayitum, sa tatrāpi yojanīyaḥ | etat pūrvapakṣavādī sarvaṃ pūrvoktaṃ nigamayati tat iti yadetaduktaṃ tasmāt hetukalāpāt | ubhayathāpi iti cidrūpatvena acidrūpatvena ca vyatiriktasya ātmano vyatirikto dharmo jñānākhyo na yujyate | cidrūpatve nityavyāpakasvabhāvasya na tādṛśena kaścit saṃyogo'pi pareṇa abhyupagataḥ, kimaṅga dharmadharmibhāvaḥ | cidrūpasyaiva ca viṣayavyavasthāsthānatve kimanyena cidrūpeṇa acidrūpeṇa vā dharmeṇa parikalpiteneti jñānakriyāyogāt ityatra hetau (page 145) jñānayogādityayamaṃśo jñānasya svarūpeṇa asaṃbhavāt tatsaṃbandhasya ca atyantāsiddherapi svarūpaviparītasādhanatvāt viruddhastaddvāreṇa ca dharmisvarūpabādhanādāśrayāsiddha iti || 7 || cidrūpamacidrūpaṃ vā jñānaṃ mā bhūduktadoṣāt, cidacidrūpaṃ tu bhaviṣyatītyāśaṅkyamānamātmavādipakṣaṃ pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya sūtreṇa āha athārthasya yathā rūpaṃ dhatte buddhistathātmanaḥ | caitanyamajaḍā saivaṃ jāḍye nārthaprakāśatā || 8 || asya arthaṃ saṃkṣepeṇa ṭīkākāro vyācaṣṭe sāṃkhyo'yamapi iti | samyak khyātiḥ prakṛtipuruṣayorvivekena, saṃkhyānaṃ ca parigaṇanaṃ tattvabhedānāṃ saṃkhyā; tadadhikṛtya kṛto granthaḥ sāṃkhyaḥ | tatra buddhitattvasya vṛttirjñānamuktam | vartanaṃ vṛttiḥ pariṇāmaviśeṣaḥ | pūrvarūpaṃ hi tirodadhat kaścit pariṇāmaḥ kāṣṭhabhasmavat, sa kāryapariṇāma ucyate; yastu atirodadhat, sa dharmapariṇāmo yaḥ siddhākāratayā bhāti suvarṇasyeva kuṇḍalatā; yastu atirodadhat sādhyākāratvena gacchati budhyate iti yathā, sa vṛttipariṇāmaḥ | tathāhi vartanaṃ tasyeva tatheti vṛttirūcyate | pūrvavadeva iti cidbhāgadvāreṇa nityatādidūṣaṇam, jaḍabhāgadiśā viṣayavyavasthānāyogaḥ iti | atha iti parasaṃbhāvanāṃ dyotayati | buddhiḥ kartrī arthasya nīlādeḥ saṃbandhi rūpaṃ pratibimbātmakaṃ yena prakāreṇa svacchatātmanā sattvātiśayakṛtena dhatte dhārayati, tenaiva svacchatāprakāreṇa ātmanaḥ puruṣasya saṃbandhi caitanyaṃ pratibimbātmanā dhatte antarbahiśca sarvataḥ svacchatvāditi sāṃkhyoktiḥ saṃbhāvyate | trāpi dūṣaṇamāha eva caitanyapratibimbena saṃvidrūpā jātā prakāśapratibimbena iva jalaṃ prakāśarūpam | evaṃ buddhivṛttiścidrūpajñānātmikā | tataśca pūrvokto nityatvavyāpitvādidoṣaḥ, (page 146) sāṃkhyadarśanocitadoṣāntarayogaścetyāśayaśeṣaḥ sūtrāntarakaraṇe | atha tatpratibimbe'pi na tadrūpāpattiragnipratibimbe'pi darpaṇasya dāhakatvādṛṣṭeḥ | tarhi sā buddhirarthacitpratibimbadvayagrahaṇe'pi jaḍaiva, tat sa eva doṣaḥ- viṣayavyavasthā tataḥ kathamiti sūtrārthaḥ | sūtre arthasya ityādinā caitanyam ityantena yaduktam, tat jñānasya svarūpamiti | prakaraṇena ca arthabalena labdhaṃ vṛttau spaṣṭayati jñānaṃ buddhiḥ iti | nanu vaiśeṣikādayo'pi buddhirupalabdhirjñānam iti anarthāntaraṃ manyante, tat ko'sya vādasya pūrvavādāt viśeṣaḥ, saṃvitsvabhāve eva ātmani upagate kimanyena jñānena abhyupagatena, buddhidharme vā jñāne kimanyena ātmanā kṛtyamityāśaṅkya āha sāṃkhyasya iti | vaiśeṣikādidṛśi tat jñānamātmano dharmaḥ, iha tu na tatheti bhedaḥ iti ekā śaṅkā nirastā; śuddhasvabhāvasaṃvit na arthaprakāśa iti dvitīyā; jaḍapradhānavikārabuddhisvabhāvatvāt jaḍaṃ jñānaṃ na svataḥprakāśarūpamiti tṛtīyeti tātparyārthaḥ | ahaṃkāravaśādātmatvena upacaryamāṇāyā buddhernirāsārthaṃ tattvapadam | mātragrahaṇena tasya dharmāntarayogaṃ nirākaroti-tathāhi dharmā udyanto'payantaśca dharmiṇo'pi kathaṃcit tādātmyāt pariṇāmānityatāmāyānti | tatastadabhāve paramārthato nitya ātmā svasaṃvedanaśaktilakṣaṇaḥ | nanu saugate'pi saṃvedanalakṣaṇa ātmetyāśaṅkya āha------tato'pi asya darśanasya bhedamāha antarmukham iti | svaprakāśamātrarūpameva ātmatattvaṃ sāṃkhyānām, saugatānāṃ tu svaprakāśatvena antarmukhaṃ, bāhyanīlādiprakāśatvena ca bahirmukham | naca ekasya antarbahirmukhatā upapannā svaparayoraikyāpattiprasaṅgāt | naca sā yujyate bāhyasya arthasya grāhakāt (page 147) vicchedena avabhāsāditi grāhako'ntarmukha eva | ata eva bāhyatvagrāhyatvāyogāt na tena tulyakakṣyatayā paraṃ kiṃcana cakāsti | tulyakakṣyatāpratibhāsakṛtaśca guṇabhāvapradhānabhāvābhyāṃ dharmadharmibhāvaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvopadhānopadheyabhāvādivyavahāraḥ | tathāca paṭo'yaṃ śukla iti paṭābhāsaśuklābhāsayorbahirbhūmau tulyedantāgrāhyabhāvena sthitayoḥ paṭābhāsoparaktaḥ śuklābhāso viparyayo vā bhavatīti yujyate | tena atra guṇabhūto viśeṣaṇamanyopadheyarūpatvādanyat svarūpavyatiriktamupadheyaṃ svātmanā anurañjanīyaṃ rūpaṃ viśiṣṭalakṣaṇaṃ yeneti, pradhānabhūtastu viśeṣyo'nyena upadheyaṃ viśeṣaṇena uparañjanīyaṃ rūpamasyeti | evaṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāva- mukhena yo vyavahāraḥ, sa ātmani na upapadyate iti na asau kasyacit dharmaḥ, nāpi tasya kaścit dharma iti jñānaṃ nāma yadyapi buddhirūpaṃ; tathāpi na ātmano dharma iti naiyāyikādito bhedaḥ | nanu evaṃ sa eva puruṣo'stu, kimanyena jñāneneti śaṅkitvā āha jñānaṃ punar iti | sa hi śuddhaḥ prakāśastenaiva vapuṣā yadi arthānāṃ prakāśaḥ syāt, tat tasya rūpasya tṛṇamātreṇāpi anūnādhikarūpatvāt sadā sarvasya avabhāsanaṃ kasyacit vā kadācidapi anavabhāsanaṃ bhavediti sarvajñamajñaṃ vā jagadbhavet | tasmāt ghaṭasaṃvedanamiti ghaṭābhāsodaye, paṭasaṃvedanamiti tadābhāsaprakṣaye paṭābhāsodaye ca bhavati | naca ghaṭapaṭābhāsasaṃbhedaṃ cinmātrarūpaṃ puruṣaḥ sahate | naca saṃvedanaṃ viṣayasya svarūpaṃ jaḍājaḍayo rūpayorvirodhāt pūrvavat sārvajñyājñatāprasaṅgācca | tadidaṃ viṣayaḥ prakāśate iti yat prakāśanaṃ, na tat puruṣaḥ, nāpi tat nīlādīti puruṣasya prakāśarūpasya cchāyeyamiti āyātam | naca saṃvedanaṃ sākṣādeva viṣaye cchāyāmarpayati andhādyabhāvaprasaṅgāt, nāpi indriyeṣu jhaṭityeva (page 148) sarvatra niścayaprasaṅgena ālocanāsaṃbhavāpatterya eva paśyāmi, sa eva śṛṇomītyādyanusandhānābhāvaprasaṅgāt bāhyendriyāvyāpārasvapnasaṃ- kalpasmaraṇādyanudayaprasaṅgācca | tat kvacana vastvantare asya puruṣasya cchāyā saṃkrāmati | naca asminnagṛhītaviṣayapratibimbe punarapi viṣayasya aprakāśatvāpatteriti yadeva tat vastvantaraṃ caitanyaviṣayātmakobhayacchāyā- grahaṇasamarthaṃ tata eva sattvapradhānaṃ buddhiśabdavācyamanusandhāna- kāritvādekaṃ, tasya jānāmītyevaṃbhūtā jighṛkṣāprayatnopakramā viṣayālocanaśarīrā niścinomītyavasānā pūrvāparībhūtā tāvadviṣayādhya- vasāyaphalaikyena ekā taddharmiparāmarśamatirodadhatī kriyātmā viśiṣṭā pariṇāmaparaṃparā jñānākhyā-vṛttirvartanaṃ tathāvasthānamucyate | kāṣṭhasya hi bhasma na vṛttiḥ kāṣṭhaparāmarśasya tirodhānāt | nāpi eka eva kṣaṇo vṛttiḥ, tatra hi ayamitthaṃ vartate iti ko vibhāgaḥ | tadaneka eva kṣaṇo dharmiparāmarśamatirodadhat phalabalena kalpitavicitramaryādaḥ kriyātmā pariṇāmo vṛttiścaitro gacchatītivat | sā ca vṛttirviṣayasya adhyavasāye paryavasi- tarūpā puruṣacchāyābalena prakāśarūpatāmupagatā jñānamucyate iti piṇḍārthaḥ | tadetadāha jñānaṃ punar ityādinā | punaḥ śabdaḥ puruṣāt viśeṣadyotakaḥ | satatam iti pravahadrūpeṇa anavacchinnam | nidrādāvapi hi pratyayarūpatvamicchanti guravaḥ patañjaliprabhṛtayaḥ prabodhe pratyavamarśāt sukhamasvāpsamityādeḥ pratyayaviśeṣa eva nidretyādi nirūpayantaḥ | pūrvadeśakālādiyogena smaryamāṇatayā vartamānadeśakālādiyogena anubhūyamānatayā taddvayayogena pratyabhijñāyamānatayā vartamānabhaviṣyadyogena saṃbhāvyamānatayā bhūtasya vartamānasya vā bhaviṣyadyogena yadivā kevalabhaviṣyadyogena utprekṣyamāṇatayā tatrāpi sphuṭāsphuṭāditayā ābhāsāntarasācivyena pramātrantarādi- (page 149) sāhityena cetyādinā vaicitryasahasrasaṃbhedanavicitrā ye ābhāsāḥ, ata eva guṇavācinā tacchabdena prakārayogāt dvirūktena karmadhārayeṇa vā tattacchabdena vyapadiṣṭā ghaṭapaṭādīnāṃ bāhyānāṃ saṃbandhina ābhāsabhedāḥ pratibimbaviśeṣāḥ, teṣāmudayalayau vyaktivilayau nityaṃ vidyete yasmin, ata eva anyaḥ iti buddhitattvāt vyatirikto bāhya iti cittattvādanyo yo viṣayo nīlādiḥ tatra yā antarmukhatā tadanvayavyatirekānuvidhānam, tato hetoryadāyattaṃ jñānaṃ, tacca na cito, nāpi arthasya, kiṃ tarhi buddhitattvasya paśyāmi, jānāmi, niścinomītyevaṃbhūtaḥ pūrvāparībhūtāvayavo yo vyāpāraḥ kriyā tatsvabhāvatvena hetunā vṛttirvartanamityanayā bhāṣayā sāṃkhye darśitaṃ vṛttayaḥ pañcatayyaḥ | pramāṇaviparyaya | (yo. sū. 1 | 6) iti, svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya | (29 kā.) ityādiṣu sthāneṣu | nanu tadanusāreṇa iha tenāpi vṛttigranthena bhāvyamiti buddhirjñānam iti kathaṃ sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ | atra āha kevalam iti | buddhervṛttirbodhanaṃ saṃvedanaṃ darśanamiti hi pratyāsattyā samākṛṣṭāyāḥ śabdāntarasaṃnidhānācca durbalāyā api avayavaprasiddheḥ śabdāntarlīnaiva kriyā bhāseta; tataśca ajaḍasaṃvedanātmakaṃ tat jñānamityāśaṅketa | sāmānādhikaraṇye tu buddhiśabdasya avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī | iti abādhitena nyāyena tyaktāvayavasya sāmānyaprasiddhau jaḍarūpārthābhi- dhāyinaḥ samānādhikaraṇaṃ jñānaṃ jaḍarūpamuktaṃ bhavatīti | vṛttivṛttimatośca kiṃ kāṇādavat samavāya ityapi śaṅkā sāmānādhi- (page 150) karaṇyena avyatirekaparyavasāyinā nirākṛtā bhavati | sāmānādhikaraṇyaṃ ca samudāyaprasiddhimupodbalayat bodhatāśaṅkāṃ parākaroti yathā, tadvadavyatirekamapi pratipādayedityāha ata eva ca iti | abhedo yaḥ pratipāditaḥ, tato'vaśyamato bodhatāśaṅkā śāmyatīti evakāraḥ, samudāyaprasiddhyā ceticakāraḥ | vṛttitadvatorabhedaṃ pratipādayatā sāmānādhikaraṇyena bodhatāśaṅkā nirasteti tu vyākhyānamuttānadṛśāṃ matam | nanu pūrvāparībhūtānāṃ kṣaṇānāṃ phalamekamavalokya vṛttyekatvamaryādā kalpyate grāmaprāptiphalena gamanamaryādādṛṣṭeḥ, iha tu jñānarūpāyāḥ kriyāyāḥ kiṃ phalam | āha tasyāśca iti | caḥ pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | tasyā yaḥ sattvākhyo bhārgo'śaḥ, so'dhigamakriyāyāḥ phalatvaṃ prāptaḥ phalabhūtaḥ | nanu sattvaṃ bhāga iti tadā yuktaṃ, yadi bhāgāntarayogo'syāḥ syāt | astītyāha triguṇāyāḥ iti | nanu sattvarajastamāṃsi trīṇi yadi asyā rūpam, tat sattvabhāga eva kasmāt phalamityāśaṅkāsūcako'pi śabdaḥ | atra uttaramāha-parasya ghaṭāderasau yataḥ prakāśasvabhāvaḥ | sattvaṃ laghu prakāśakam | (13 kā.) iti hi āhuḥ | nanu nīlāderapi traiguṇyātmatvāt tadīyo'pi sattvāṃśastathā kasmāt na bhavati | ucyate śuddhatvāt iti | rajastamobhyāmanabhibhūtatvena svacchatvāt | ata eva prakhyārūpaṃ hi cittasattvam | iti uktam | nanu paraprakāśātmā cet sattvabhāgaḥ, yugapadeva viśvaṃ kasmāt na cakāsyāt, sattvasyaiva ca upayoge nirūpite guṇadvayamanyat kimarthaṃ syāt,- ityāśaṅkādvayamapiśabdenaiva dyotitaṃ pariharati rajastamobhāgābhyām iti | sattvaṃ prakāśarūpaṃ nirmalanabhaḥprakhyaṃ sarvato jaladapaṭalena iva varaṇātmanā tamasā (page 151) samāvṛtamāste | tatra ca mārutasthānīyaṃ pravṛttisvabhāvaṃ rajaḥ kriyātmakatayā krameṇa tamojaladamapasārayati nyagbhāvayati | ataśca sa viśeṣeṇa paraprakāśātmapi bhavannasau sattvabhāgaḥ krameṇa nīlāderbāhyasya sukhādeśca āntarasya prakāśarūpo jāyate iti yuktam | yuktaśca traiguṇyopayogaḥ | nanu prakāśarūpo'pi asau sattvabhāgo bāhyālokasthānīyo jaḍa eva, tadeṣa kathaṃkāraṃ nirākāṅkṣībhavet yena pāryantikaphalatvamasya uktam | kiñca nīlaprakāśarūpaḥ sukhaprakāśātmā vā yaḥ sattvabhāgaḥ sa nīlasukhapratibimboparaktaḥ, jñānātmikā ca vṛttiḥ kriyā, sa eva kathaṃ phalaṃ syāt | ucyate-ātmanaḥ saṃvidrūpasya tasmin svacche yataḥ samyak nidhānaṃ pratibimbena viśrāntistataḥ saṃvedyamānatāṃ pratipadyate | nanu kena anyena tasya saṃvedyatā | na bahirbuddhitattvāntaramasti, naca puruṣāpekṣayā saṃvedyamānatā upapannā tathātve nīlāderapi tathaiva sā astvityalaṃ buddhitattvakalpanāyāsena | āha-prakāśamānataiva saṃvedyatā na aparā kācit, apitu saṃvicchāyayā anugrahāt prakāśabruḍitaḥ svanirbhāsa iva sa sattvabhāgo na prakāśāntaramapekṣate iti eṣaiva saṃvedyatā | etaduktaṃ bhavati -sarvataḥ svacchātmani buddhisattve viṣayapratibimbabhāgo jñānakriyā, saṃvicchāyābhāgastu phalam | yaduktaṃ phalamaviśiṣṭaḥ pauruṣeyaścittavṛttibodhaḥ | iti | nanu ātmacchāyāvaśāt viṣaye eva prakāśamānatā astu, kimantarālakalpi- tena buddhitattvena | loke ca viṣaya eva prakaṭa iti vyavahāraḥ | tathāca jaiminīyā arthadṛṣṭatāmeva phalaṃ manyante | atra āha-yadi viṣaye eva prakaṭatā utpadyeta, tadā sa viṣayastādṛśo jātaḥ, sa kathaṃ kasyacidatādṛśaḥ syāt | nahi kāraṇopa- (page 152) nataṃ rūpaṃ kāraṇameva prati tathā bhavati | evaṃ hi kumbhakārameva prati kumbhaḥ kumbho bhavedanyān prati akumbhaḥ | nanu yathā dvitvaṃ kasyacit pramāturapekṣayā buddhyā jātaṃ naca sarvān pramātṝn pratibhāti, apitu tameva; tathā prakaṭatā yadātmagatabhāvanātmakakriyāsaṃnidhānāt jātā tameva prati bhaviṣyatīti āśaṅkya āha prakāśasaṃjñaka iti | dvitvaṃ hi jātaṃ na prakāśasvabhāvam, apitu tatsāmānyajñānapuraḥsaram | dvitvaguṇajñānāt dve dravye iti jñānena bhavitavyam, tataśca tatra dvitvotpattāviva tatsāmānyajñānotpattāvapi apekṣābuddhernimittatvam | naca sā pramātrantare saṃbhavati ekārthasamavāyāt yato jñānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | iha tu prakaṭatā cet jātā, na atra anyadapekṣyamasti tatrāpi jñeyāyāṃ prakaṭatāntarānavasthāprasaṅgāt | tasmāt viṣayaḥ prakaṭa iti buddhitattvapratibimbitasya viṣayasya saṃvitpratibimbamelanameva idamucyate, natu bāhyasya prakaṭatā kācit dharmaḥ | nanu mā bhūt viṣayaniṣṭhā prakaṭatā ātmaniṣṭhaiva bhaviṣyati mama prakaṭo ghaṭa iti ātmani upasaṃhāradarśanāt, tat kiṃ buddhitattvena | ucyate-ātmā saṃvinmātrasvabhāvaḥ sākṣāt draṣṭā kevalaṃ, tasya viṣayaprakaṭatā nāma yat saṃvido'dhikaṃ tajjanakatvaṃ kathaṃ svarūpaṃ syāt | kathaṃ tarhi asau viṣayabodheṣu draṣṭā sākṣī ceti | āha- buddhāveva satyām | nanu mā bhūt tatra cidātmani puṃsi adhikaṃ kiñcana vikārādhāyi prakaṭatātmakaṃ phalaṃ, sa eva tu bhaviṣyati | āha-nirvikāra eva asau yadi nīlaprakāśaḥ, tarhi nīlasyaiva viśvasya asau tathā syāt | prakāśa eva hi nīlaprakāśaḥ pītaprakāśa iti āyātam | ata eva iti | yasmāt na viṣaye prakaṭatālakṣaṇo bhogo viśrāntaḥ, nāpi ātmani, asti ca (page 153) viṣayātmanorbhogayogavyavahāraḥ, tata ityarthaḥ | buddhirūpaṃ yat sattvaṃ tasya yato nairmalyaṃ rajo'pasāraṇasahiṣṇutā tadīyatamobhāgasya, natu nīlādāviva anapasāraṇīyatvaṃ tato hetorubhayīmapi ātmano viṣayasya ca saṃbandhinīṃ rūpacchāyāṃ saṃvedananīlamayatāmanukaroti tadākāradhāritayā bhāsate nīlaraktapaṭamadhyagatasitavastravat tato hetostatpratibimba ātmaviṣayapratibimbe yato yujyate, tato viṣayabodhasvabhāvo bhogaḥ sidhyati | sa hi grāhyasya grāhakasya ca yo melanātmā saṃbandhastadrūpatayaiva lakṣitaḥ, na anyadasya rūpamiti āśayaḥ | nanu buddhau yadi dvayapratibimbayogaḥ, ātmano viṣayasya ca kathaṃ bhoktṛbhogyarūpavyavahāra ityāśaṅkya āha sā ca iti | sā bhogasiddhirbhoktṛbhogyabhāve | ātmā bhoktā viṣayo bhogya iti vyavahāre heturhi yasmāt, tasmāt tayorātmaviṣayayorbhoktṛbhogyatāyogyayorbuddhitattve saṃbandho yāvadgati paraspararūpamelanātmā vāsagṛha iva yūnoḥ yaḥ, sa eva bhoktṛbhogyabhāvaḥ | nanu sattvaṃ tāvat prakāśātmakaṃ, tatra cet viṣayapratibimbaṃ patitaṃ; jāto viṣayaprakāśatāvyavahāraḥ; kimanyena ātmapratibimbakalpanenetyāśaṅkāṃ vārayati viṣayoparāgavat iti | sa hi sattvaprakāśo bāhyālokakalpo jaḍa iti uktam | bodhāveśena iti bodhasaṃsargeṇa | nanu yathā taṇḍulānāmayameva pāke karmabhāvo yo viklittilakṣaṇo viśeṣaḥ, tathaiva viṣayasyāpi buddhyamānatāyāṃ kenacit viśeṣeṇa bhāvyam, saiva prakaṭatā bhaviṣyati | bhavedevam, yadi nirvartyavikārye eva karmaṇī syātām, asti tu anyadapi prāpyaṃ karma yatra tatkartṛkarmasaṃsargādhiko na kaścit viśeṣo grāmaṃ gacchatīti yathā | tadāha nahi iti | bodhasaṃsargātmā ca bodhāveśo'yameva (page 154) ucyate-yo boddhrā puruṣeṇa buddhau viṣayasya saṃsargaḥ | ata eva iti | sāṃkhyasya yadetadityādi ārabhya pūrvoktamupayogi prameyaṃ buddhitattvasadbhāve hetutvena upajīvati | yata ātmā nirvikāraḥ, naca tādṛgasau viṣayaprakāśaḥ, viṣayasya ca na prakaṭatā naisargikī upapannā, naca ātmasaṃnidhānataḥ, nāpi indriyasaṃnidhānamātrāt, tato buddhisaṃjñakaṃ svatantrameva tattvaṃ vasturūpam, natu ātmano dharmo vaiśeṣikavat, nāpi viṣayasya jaiminīyavat, na indriyāṇāṃ bārhaspatyavat,-iti iyatī sāṃkhyasya mukhyā prameyagatiḥ | vṛttau cchāyāśabdena sūtre rūpaśabdaṃ tatparyāyaṃ vyākhyat | ataḥ iti ubhayacchāyādhāraṇāt | asau buddhiḥ | arthasya prakāśastatphalaparyanto'dhigama ityarthaḥ | nanu evaṃ buddhitattvaṃ nirmalaṃ sadā sthitaṃ, tat tadubhayapratibimbadhāri sadaiveti tāvatā tāvat paramārthabandho no kasyacit | nahi śiśiramārutaśilībhūtaśītalataramahāhi- mānīśakalakapratibimbitaścaitraḥ śītavyathāmanubhavet, nāpi tat tuṣāraśakalakamupacarito'pi bandhaḥ syāt yadi upacaritā anyo bhavet pratibimbitaṃ caitraṃ paśyanniva maitraḥ | naca buddhipuruṣāvubhau yastathā upacarati, tādṛk tṛtīyo'sti | astīti āha ahaṃkāratattvam iti | karotiḥ kriyāsāmānye | ahaṃ karomīti jānāmi bhuñje vetyarthaḥ | tathāhi ātmā budhyate iti apekṣāviṣaye bhuṅkte iti tu sukhaduḥkhasādhanaviṣaye yo vyavahā- raḥ pratītiḥ pratyavamarśaśca, tadrūpā vṛttirvartanaṃ vyāpāro'sya | nanu aboddhari abhoktari ca nirāgasi kathamahaṃkāra evaṃ vyavaharet | āha- upakārakatvaṃ bodhoḥ bhoge ca buddhigate yata ātmanastenaivamadhyāropya vyavaharati | nanu upakārakatvaṃ tatra asya katham | ucyate | tatsaṃnidhau yato bodho jñānabhogobhayātmatāvibhakto (page 155)
vol M00020 · chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam · lines via source.start/end