chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam
IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
yasminsati bhavatyeva yattato'nyasya kalpane |
taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ ||
ityādi || 6 ||
evaṃ dharmī eva tāvadātmā nāstīti kutra hetūpanyāsairaiśvaryaṃ
prasādhyeteti uktvā jñānakriyāyogāditi yo heturuktaḥ, tat nirākartuṃ
jñānameva parasya na upapannaṃ jaḍatvena ajaḍatvena veti parasya
prasaṅgāpādanaṃ kartuṃ kārikādvayaṃ prasaṅgaviparyayeṇa svamatalābho
yataḥ | tathāhi yayā yuktyā ātmā nityaḥ, tayā jñānamapi nityaṃ kasmāt |
nityatve tasya taditi katham | tato dharmihetusvarūpayoranyonyarūpavirodhena
āśrayāśrayibhāvavirodhena ca siddhiriti | tatra prathamamajaḍarūpatve jñānaṃ
siddhāntino na upapadyate iti yat sūtreṇa ucyate, tat saṃkṣepeṇa avatārayati
ātmanaḥ iti | sūtre anityam iti prādhānyādupāttaṃ dharmāntarāṇyapi
vailakṣaṇyakārīṇi upalakṣayatītyāśayena dvitvavikalpeneti sāmānyena āha |
ātmāpi citsvabhāvo jñānamapi, tato dvitvena anyatvena
nityatvānityatvalakṣaṇena dharmadharmibhāvena ca yā kalpanā kṛtā, sā
anupapannā, pramāṇamūlatvābhāvāt na vastusādhanītyetadvastu āha
jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cettadanityaṃ kimātmavat |
athāpi jaḍametasya kathamarthaprakāśatā || 7 ||
cakāraḥ siddhāntinaṃ prati anupapattyantaraṃ samuccinoti | jñānasya yadi
cidrūpatā ātmana iva svābhāvikī, tarhi tat kimanityam | naiva anityamātmavadeva
| citsvabhāvatvasya svaprakāśatvalakṣaṇasya hi viruddhaṃ vedyarūpatvaṃ
paraprakāśyatārūpaṃ svātantryapāratantryayorvirodhāt, vedyatvena ca vyāpto
deśakālayoga iti vyāpakaviruddhasya svaprakāśatvasya upalabdhyā jñāne
(page 134)
viruddhavyāptasya deśakālayogasya niṣedhaḥ | deśakālayoga eva ca anityatvam |
niyataṃ hi yat bhavati, natu na bhavati kathaṃcit; tat nityam | yacca kvacit bhavati,
kadācicca bhavati; tadanyatra anyadā ca na bhavatyapīti na niyataṃbhavam |
sakaladeśakālayoge'pi vastutastadayoga eva | yadi hi tena deśena, tena vā kālena na
asya svarūpamāviśyate, tat tatreti tadeti vā kutaḥ | āvṛta iti cet, tena ya ā
samantāt vṛtaḥ, tasya kathamanyena dhāraṇam | vṛtto hi avaṣṭabdhaḥ, sa
kathamanyāvaṣṭambhaṃ saheta; tata eva ka eko'vayavī bahuṣu avayaveṣvityādi
sarvamanupapannam | evaṃ yadi citsvarūpaṃ jñānaṃ, tat nityavibhurūpaṃ
tadapīti ātmāntaraṃ aditi jñānahetuḥ svarūpāsiddhaḥ | atha jaḍaṃ tat, tarhi
arthaṃ prati tasya prakāśarūpatā kathamiti sūtrārthaḥ | nanu ciditi
jñānamucyate, naca vaiśeṣikādīnāṃ tadātmanaḥ svaṃ rūpam, dharmo hi
tadasya, tat kathamuktam-ātmanaścitsvarūpatve yathā nityatvaṃ, tathā
jñānasyāpi syādityāśaṅkya āha paraprakāśatvābhāvāt iti | jñānamiha
nīlādiprakāśa ucyate | sa ātmano manaḥsaṃyogādikṛtaḥ kādācitko dharmaḥ |
sa svakāraṇābhāve yadā na bhavati, tadā ātmā nīlādiprakāśasphurito na
bhavatīti suṣuptamūrcchāpralayāpavargādau svātmanā prakāśasvabhāvo'pi
jaḍa ucyate | rūpaṃ tu asya svaprakāśameva, na ākāśakāladigādijaḍarūpa-
vyāpakavargatulyamapavargasya phalato'puruṣārthatāprasaṅgāt śūnyavādivat |
tata eva bhāsarvajñācāryaprabhṛtayo naiyāyikā evameva abhyupajagmuḥ nitya-
jñānānandavattvaṃ nyāyabhūṣaṇe ātmanaḥ samarthitam | tataśca ātmā
yathā prakāśasvabhāvaḥ kimanityaḥ, na anityaḥ, apitu nityaḥ, tadvat
nīlajñānamapi nīlaprakāśasvabhāvaṃ kimanityam, na anityam
(page 135)
nityameveti upapanno dṛṣṭāntaḥ | athavā iti bhavatu vaiśeṣikāṇāmacit-
svabhāva ātmā, kimasthānanibandhena | ātmavādino hi mayā paryanuyojyāḥ,
ato'nye svaprakāśātmavādina iha prasaṅgāpādanena nirākariṣyanta iti |
dṛṣṭānta iti vaidharmyagrahaṇamatra na prayuktaṃ dṛṣṭāntasya sarvasya
sādharmyaprāṇatvāt | ātmavat citsvarūpaṃ cediti vaidharmyeṇa yojane'pi
viṣedhyena hi nityatvadharmeṇa tulyatā ucyate anityaḥ śabdaḥ
ākāśādivadityanena | tathāca vṛttau guṇībhūte niṣedhye nāsya prayoga
upapannaḥ | nahi bhavati anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādākāśavaditi, apitu
nityamakṛtakamākāśamiveti; yadi vā yadanityaṃ na bhavati, tatkṛtakamapi na
bhavati ākāśavaditi; yadi vā akṛtakatvādākāśavat nityaḥ śabdaḥ iti | tata eva
ayaṃ vyatirekabhāge bhavan dṛṣṭāntaḥ sādharmyeṇaiva bhavati |
ivārthatulyārthayoḥ sādṛśyameva hi sarvatra paramārthaḥ | tato na vaidharmye
tatprayogaḥ, kevalaṃ sādharmyasya vyatirekaniṣṭhatāmabhidhātuṃ viśeṣya
vyapadiśyate vaidharmyadṛṣṭānto'yamiti | tasmādiha evaṃ sūtre yojanā |
kiṃśabdena kākkā niṣedho'bhidhīyate, ātmavat kimanityam, ātmavat na
anityamiti yāvat; athavā kimityanena anupapattiprabhāvaparyanuyojyadharmatvama-
bhidhīyate | tena yathā ātmā kimanityaḥ, tathā jñānamapi kimanityam;
ubhayorapi anityatādharmo'nupapadyamānatvena paryanuyogamātramiti | yadivā
asamasta eva akāro nañarthaḥ prasajyapratiṣedhe'pivā | akartari ityatra
kārakaśabdopādānaliṅgasamarthito'samarthasamāsaḥ | tataśca niṣedhyena
tulyatā-ātmavat nityaṃ kasmāt na bhavatīti, citsvarūpatvena tu spaṣṭā | evaṃ
tatra tatra yojanāyāmavadhātavyam | tathā ca vṛttiḥ ātmana iva
nityatādiprasaṅgaḥ iti | jaiminīyāḥ
(page 136)
puruṣaṃ saṃvidrūpameva sukhādyavasthābhinnaṃ manyante, sāṃkhyāstu
svasaṃvedanamātrarūpamapariṇāminam | tatra cidrūpāṃśe
acidrūpadharmāntarānupraveśaśūnyatvāt deśakālātmanāpi dharmeṇa na
anupraveṣṭuṃ yuktamiti | tata āha teṣāṃ hi iti | kāpilānāṃ tāvat nitya eva asau
| jaiminīyānāmapi cidrūpāṃśena nityaḥ, avasthāṃśena tu anityo'stviti | evaṃ
saṃkṣepeṇa ślokārdhaṃ vyākhyāya vitatya vikalpapūrvakatāgarbhaṃ
vyācaṣṭe cidacittvābhyām iti | abhyupagate'pi ātmani yat jñānamaṅgīkṛtaṃ,
tat svaprakāśaṃ na veti pakṣasya dvaitam, dvitaiva dvaitam | tatra iti dvayoḥ
pakṣayormadhye | sāṃkhyadarśane yathā ciduparāgeṇa puruṣapratibimbena
prakāśatā, tathā na iha, apitu taṃ vinā svata eveti | eṣa yadi prathamaḥ pakṣaḥ,
tarhi vyāpitvaṃ deśena anavacchedaḥ, nityatvaṃ kālena, ādigrahaṇādekatvaṃ
svarūpeṇetyādirya ātmanaḥ puruṣasya dharmaḥ; sa jñānasyāpi prasajyate co
hetau | yasmāt deśaviśeṣāyogena vyāpitvaṃ, kālaviśeṣāyogena ca nityatvam,
deśakālopalakṣitasvarūpaviśeṣāyogena ca abhinnatvamiti ādigrahaṇāt |
viśeṣaśabdo vā pṛthageva svarūpaviśeṣavācī | nanu saṃvidrūpasya deśakālau
tāvat vedyau bhāsanīyau, tāveva saṃkocakau bhaviṣyataḥ, tatsaṃkocācca
svarūpasaṃkoco'pi bhavedityāśaṅya āha naca bodharūpeṇa iti | etena jñātari
iva jñānaguṇe'pi na saṃkoca upapadyate nyāyasya tulyatvāditi darśayatā
cetyadharmetyādivṛttiṃ guṇiguṇaviṣayatayā vyācakṣāṇena | etaduktaṃ bhavati-
bodhe tāvat nirbhāsanaṃ yadi cidrūpe darpaṇe iva viśrāntaṃ prakāśate, tat
cidrūpasya kaḥ saṃkocaḥ | athāpi vedyatābahirbhūtaṃ tadanāliṅgadeva
sākṣimātrarūpaṃ saṃvedanaṃ bodhyasya bodha ityucyate, tathāpi kaḥ
saṃkocaḥ |
(page 137)
parasparasvarūpamelane hi yāvanyonyamanyathābhāvaṃ na sahete-yathā śuklo
guṇaḥ paṭasya na kṛṣṇāditāṃ, paṭo'pi na śuklasya anyāśrayatāṃ; tau
saṃkocakau parasparataḥ | ādyo rūpabhedo'parodeśabhedaḥ | tatrāpi siddhatve
guṇabhedaḥ śukla iti, sādhyatve karmabhedaścalatīti | siddhatve
vyatiriktatvāvyatiriktatvetantuṣu paṭa iti, sādhyatve vyatiriktatvāvyatiriktatve
gacchatīti, asaṃkocyatve asaṃkocakatvaṃ sāmānyam | tacca idaṃ vastu vā
vyāvṛttikalpitaṃ vā samavāyena tādātmyena veti kimiha avāntareṇa | tatrāpi
avyatiriktatayā bhāsamānaṃ yuduktaṃ siddhasādhyarūpaṃ, tadeva
atyantavyatiriktamāveśena bhāsamānam | bāhyau deśakālau gṛhe caitraḥ, udite
juhotīti | tasmādāveśakṛtaḥ saṃkocaḥ | ā samantāt praveśo hi āveśaḥ |
āveśo'pi tulyakakṣyatvena | yasya hi yena samānakakṣyāsthānaṃ, tat tena
āviśyate | bhinnakakṣyo hi anāveśāt na saṃkocyate saṃkocakavyāpakaniyama-
viruddhāniyamaprasaṅgāt | naca pātālagahanena dyauḥ saṃkocyate |
saṃvedanācca bhinnā kakṣyā deśakālayorbodhyayoḥ | kakṣyā hi
prakāśasthānam | deśakālau bahiḥ prakāśete ayaṃ ghaṭasya deśo vā kālo veti
idantayā prakāśe bahirbhāvavimarśātmatayā vyatiriktaprakāśapāratantrya-
rūpayā nirbhāsamānatvāt | prakāśastu svāvyatirekeṇa ahamiti svātantryeṇa
bhātīti | yat yena bhinnakakṣyaṃ, na tat tasya saṃkocaka pātālamiva divaḥ | tathā
bodhena deśakālādīti saṃkocakatvavyāpakābhinnakakṣyatvaviruddhopalabdhiḥ |
bodhādahantāprakāśamānāt bhinnā kakṣyā deśakālayoridantayā
prakāśamānatvāt | bodhāt yadi abhinnā tayoḥ kakṣyā syāt,
idantāprakāśamānatvaviruddhamahantāprakāśamānaṃ syāditi vyāptisiddhau
svabhāvahetuḥ | tadetadāha na ca iti | bodhasya yadabahiḥ
(page 138)
iti bodharūpādavyatiriktaṃ sukhapradhānaṃ rūpaṃ svasaṃvedanalakṣaṇaṃ
tatra deśakālayorna prakāśo vyatirekeṇa bodhāt bahistayoḥ prakāśanāt
bahirmukhena bodhena | nanu evaṃ deśakālau kasya saṃkocakau bhavatām | āha
iha ghaṭa iti | co hetau | yasmāt iheti vaiyadhikaraṇyena deśasaṃkocaḥ | sa iti
pūrvānubhūte smaryamāṇe bhāvaśarīrānupraveśena vyāmiśrībhūtadeśa-
kālāveśaḥ | tadeti vaiyadhikaraṇyena kālaviśeṣayogaḥ iti | evamatra sarvatra | tatra
idantātmikayā idantayā vyatiriktavimṛśyamānatayā niścīyamānau deśakālau
ghaṭa ityevaṃ vyatiriktaniścayasyaiva tulyakakṣyasya bhedāya svarūpasaṃkoca-
nāya paryāptau | tasmāt na svasaṃvedane tayoḥ prakāśaḥ | tena bodhasya na tau
tulyakakṣyāviti saṃgatiḥ | svabhāva eva svābhāvyam | yadi vā svabhāvasyāpi
bahirmukhatāyāṃ bahīrūpaviṣayagatadeśakālasaṃkocāpattirviṣayopādhikṛteti
kasyāpi śaṅkā syāt, yathā vakṣyate
kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ |
jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || (1 | 52)
iti, tāmāpahartuṃ svabhāvasya bhāva iti anyarūpāsahiṣṇutābhidhānāya
bhāvapratyayaḥ | nanu kimupacaritaṃ bodharupatvamasti yena
tacchaṅkāśamanāya cicchabdena anupacaritabodhe puṃsi
citiśaktirapariṇāminī | (yo. da.-1 | 2 bhā.)
ityādisthāneṣu prasiddhena jñānena vyavahāraḥ kṛta ityāśaṅkya āha
sāṃkhyānāṃ hi iti | pradhānasya yaḥ prathamo vikāro mahāniti, tasya
kāraṇaskandhādanyo yo buddhiśabdavācyaḥ karaṇaskandhaḥ, sa
pradhānavikāratvāt jaḍo'pi cidātmakapuruṣapratibimbayogāt cetanavat
bhāsamāna upacaritabodhasvabhāvo'styeva pāramarṣadarśane
(page 139)
yata eva, tasmādupacāraśaṅkāśamanaṃ kartavyameva | nanu upacaritabodharū-
pameva tarhi jñānaṃ bhaviṣyati, yatra nityatā syāt, sa dharmaprasaṅgadoṣo na
bhavatītyāśaṅkya āha tādṛśī ca iti samanantarasūtra eva | nanu
cittattvarūpasya ātmano'pi deśādiyogo bhātyeva, tat kathaṃ taddṛṣṭāntena
tadayogaprasaṅgāt jñānaguṇasya nityatādiprasañjanam | tathāhi yathā iha
ghaṭaḥ, idānīṃ ghaṭa iti pratītiḥ; tathā iha jānāmi, idānīṃ jānāmi; tatra
ajñānamatra jñātāsmīti asti pratipattiḥ | satyam, sā tu śarīrādiniṣṭhā
śarīrādāvekasāmagryadhīnatādinā jñānasaṃbandhādhyavasāyena
tadupādhivaśena jñātari pratibhāti | tena cittattvasya yat tattvamanupacaritaṃ
svasaṃvedanaprakāśarūpamantarmukham, tatra na diśā deśarūpayā kālena vā
avacchedaḥ saṃbhavati pūrvoktayuktyā tattve tattvataḥ | yuktyantaramapi āha
bodhaikātmanaḥ iti | dikkālau hi avyatiriktaviśeṣābhidhānena kiṃcitkarāveva
viśeṣaṇaṃ bhavataḥ, na akiṃcitkarāvatiprasaṅgāt | tathāhi deśavaśāt
lohavastrādīnāṃ viśeṣaḥ kālavaśācca bhujagaviṣādīnāṃ dṛṣṭa eva |
cidrūpe tu prakāśa eva ekaṃ rūpaṃ, tato'dhikaṃ tu aprakāśatvarūpatvena
cidrūpe kathaṃ miśrībhavet | tat hi vedyatvameva spṛśat tato bahirbhāvameva
avalambate | nanu nīle'pi viśeṣo nīlatvādhikatvena anīlarūpaḥ kathaṃ
samāviśet | ucyate | siddhāntidarśane tāvadananta ābhāsavargo niyatiśaktyā
miśrībhūtaḥ san padārthe'rthakriyākārī, tasya rucitena aṃśena vyapadeśo
bhavati | saugatamate'pi niraṃśasvabhāvo'pi tatastato vyāvṛttaḥ padārthātmā
kāraṇasāmagrījanyaṃ rūpabhedaṃ vyāvṛttibhedairadhyavasīyamānaṃ sahate
eva | jñānaṃ tu svaprakāśaṃ viṣayasya ca prakāśarūpam | tadasya vyāvṛtti-
(page 140)
svīkāriṇāpi vikalpena yaḥ kaścit taddeśatvatatkālatvādirūpo viśeṣo'dhyava-
sīyate, so'prakāśarūpedaṃbhāganiveśitvāt bodhabahirbhāvameva pratipadyate |
nanu yathā dhūsaranīlam, bhāsvaranīlam, atra nīlam, adhunā nīlam,-
ityevaṃsvarūpadeśakālaviśiṣṭāni bhinnāni nīlāni, tathā bodhā api
bhaviṣyanti; naca anyastebhyo'sti boddheti kathamātmana iveti vṛttāvuktam | na
tulyametat yato nīlaṃ nāma uktarūpaṃ viśeṣaparihāreṇa na kiñciduktacaramiti
tathābhūtānyeva tāni nīlāni nāmeti yuktam | tata āha
bodhyatvānekavaicitryasahatvāt iti | bodhaḥ punaḥ suptasamādhānādiṣu
vedyebhyo nīlasukhādibhyo deśakālebhyaśca tadanurañjakebhyo nirmukta eva
prakāśamātraparamārtho'ntarmukhātmanā bhāti, tadeva asya pāramārthikaṃ
rūpamiti adhikaṃ tato bahirbhūtameva | yat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva satataṃ
bhāti tarurivaśākhādimadviśeṣātmanā | na ca deśakālādiviśeṣaiḥ sadā
bodho bhātīti | sadā tathānābhāse'pi yadi nijaṃ rūpamiti syāt, kadācit
paṭasāhityena ghaṭo bhāta iti paṭo'pi asya rūpaṃ syāditi aniyama upaplaveta |
niyamaśca vyāpako dṛṣṭa iti vyāpakaviruddhopalabdhiprasaṅgāt
vipakṣamujjhitvā vartamānanijarūpatve satatatayā bhāsamānatvena vyāpyate iti
vyāpakānupalabdhiḥ | yo yadviśeṣarūpaḥ, sa tadanyatamanirmukto na bhavati
taruriva dhavādinirmuktaḥ | naca bhavati viśeṣanirmukto bodhaḥ
samādhānasuṣuptamūrcchādāviti na nīlabodhādiviśeṣarūpa ityapi
vyāpakānupalabdhireva | bhavati ca viśeṣanirmukto bodha iti tu prayoge
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prayogabhedakṛta eva hi āsāṃ bhedaḥ | vastutastu
ekameveti siddhaṃ nāsti bodhaviśeṣasparśa iti | tadetaduktaṃ bodhaikātmanaḥ
(page 141)
iti viśeṣānuparaktaśuddhabodhamātratvena bhātasyetyarthaḥ | tathā ca
nareśvaravivekaḥ
nahi yathā gotvaṃ śāvaleyādiviśeṣarūpameva, tathā
nīlapītādiviśeṣamayameva tat |
iti | upapattyantaramapi atra samuccinoti ābhāsasāratvena ca iti | ābhāsanamā
īṣat saṃkocena bhāsanaṃ prakāśanā sāraṃ tattvaṃ paramārtho deśakramasya
kālakramasya ca | etaduktaṃ bhavati-kramarūpeṇa deśakālau bhedakau bhavataḥ |
deśabhedo hi gantari sphuṭo bhavati gateḥ | ekadeśasaṃbandhastu ekadeśa iti
tadvāsanayā tiṣṭhatyapi deśabhedaḥ kramollekhaparamārtha eva | kālabhedastu
kramātmaiva bhāti | kramapratyayasāro hi asau | tathāhi paro'yamasmāt yūno
vṛddhaḥ, aparo'yamasmāt vṛddhāt yuvā,-iti janmanaḥ kramavattā tadvaśācca
astitvaprabhṛterbhāvavikārasya nirbhāsate | yaugapadye'pi krama eva paramārthaḥ
| anyāpekṣayā hi yaḥ kramastasya tulyatābhāsena yugapadimau jātāviti pratyayo
bhaviṣyatkramayogyatāvaśena yaugapadye kālapratyayo na paramārthataḥ
kālabhedo'sau tayorityanye | cirakṣiprapratyayāvapi kramasya bhūyaso'lpasya ca
anusandhibalāt bhavata iti kramaparamārthau dikkālau | ihāsti, iha na, tadānīṃ
nāsīt, idānīmastītyevaṃrūpaśca kramaḥ | astitvanāstitvayośca vyavahāre
bhātyayaṃ, na bhātyeva ayamiti nimittam | tadbhāsanamabhāsanena
sāntaravyantaraṃ sat kramasya utthāpakaṃ vicitrasya | ābhāsanaikaparamārthe tu
cidrūpe īṣadarthasya anābhāsanabhāgasya abhāvāt nirābhāse ābhāsanāt
niṣkrānte prakāśaikarūpe kathaṃ kramayogaḥ | ata eva kāṇādairapi kāraṇe
kālākhyeti (vai. da. 2 | 2 | 9) iti vadadbhiḥ kāryeṣveva kālabheda iti darśitaṃ
bhavati | paramāṇūnāṃ tu
(page 142)
kālena saṃyogamātraṃ vastubalāt, na kālabhedaḥ | kālena asaṃyoge'pi ca
ākāśāderghaṭādyapekṣayā yaḥ kālabhedaḥ kaviṃ purāṇam iti
vyavahārakāle, sa ghaṭādikāryaniṣṭha eva vastuta iti nirābhāse akāryarūpe
tāvadātmani na deśakālabhedaḥ | tato na cidrūpe deśakālakramaścideka-
rūpatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | deśakālakramasya kāraṇaṃ
prakāśanāprakāśanarūpatvaṃ, tadviruddhaṃ prakāśaikarūpatvamiti |
evāmātmano nityatvaṃ vibhutvaṃ ca upapāditaṃ kāladeśāyogāt |
deśakālabhedo'pi bhāvāpekṣayā cidrūpasya, na bhāvābhāse
cidanavabhāsābhāvāt | tadanavabhāso hi ghaṭapaṭayoriva deśakālabhedasya
vyāpaka iha na upalabhyate | cidrūpasya ca svarūpeṇa bhede tadapekṣayāpi nāsau
ghaṭasya iva svāpekṣayā | tata eva bhede'nyonyāśrayamiti svarūpābhedamapi
uktopapattyupajīvanena āha ata eva iti | yata eva deśakālābheda ukto
deśakālādheyaviśeṣāsparśāt nirābhāsatvāditi hetoḥ, tata eva ātmanāṃ
bahutvaṃ caitramaitrādiṣu svarūpeṇa bhedaḥ kathaṃ svābhāvikaḥ | svabhāve hi
bhinne svābhāvikaḥ syāt | cideva tu yatra rūpaṃ, tatra ko'nyaḥ
svabhāvāṃśo'sti, yo bhidyeta | tena deśataḥ kālataḥ svarūpataśca
ātmanastāvat na kaścidbhedaḥ | atra ca sarvatra cidrūpatvaṃ kāraṇam | tacca
avikalaṃ jñānaguṇe'pīti tenāpi nityena vyāpakena ekena ca bhavituṃ yuktamiti |
tatra nityatvavyāpitve pareṇa ātmano'ṅgīkṛte, ekatvamapi sarvatra
śrutyantavidbhiḥ; yenāpi nopagataṃ sāṃkhyādinā, so'pi upapattyā
upagamayitavyaḥ | etacca sarvaṃ jñāne'pi prasajyate iti prasaṅge eva
āpādayitavye granthakāreṇa dṛḍhopapattiḥ pūrvapakṣavādimukhenaiva
nirūpitā pṛthagbhūto jñānātmā guṇo hi na siddhānte aṅgīkariṣyate
tatkimasya prasaṅgaḥ
(page 143)
kariṣyatītyabhiprāyeṇa | tadīyo hi prasaṅgo'yaṃ sāṃkhyādīn dūṣayatu nāma,
asmatsiddhānte tu na kiṃcit duṣyatīti | pūrvapakṣavādī ca iyati dūre
prasaṅgaviparyayalābhāśayā adhirūḍhaḥ | tathāhi ayaṃ prasaṅgaviparyayaḥ-
naca cidrūpamapi jñānaṃ nityavyāpakādvaitarūpamupagataṃ bhavatā,
tadātmāpi cidrūpaḥ kathamevaṃ bhavet | tathā cidrūpatvena aviśiṣṭatve
deśakālabhedavat svabhāvabhedo'pi kathamātmanāṃ yena bahutvaṃ syāt | atha
cidrūpatve'pi bahutvamabhyupagamyate nānāvyavasthāta iti
jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (sā. kā. 18)
iti, tarhi deśakālabhedo'pi bhavediti | evaṃ prathamaślokārdhaṃ vyākhyātaṃ,
dvitīyaṃ vyācaṣṭe athaitat iti | eteṣāṃ nityatvavyāpitvādvaitānāṃ yaḥ
prasaṅgo balādeva āpatitaḥ, sa eva doṣaḥ svapakṣopamardanāt tato bhīruṇā
ātmavādinā jaḍaikarūpaṃ yadi jñānamaṅgīkriyate; tadā nīlaṃ yathā na
pītasya prakāśanarūpaṃ bhavati, tathā jñānamapi na syāt | nanu jaḍo'pi
prakāśo bhavati ādityāgnyādirityāśaṅkya āha prakāśaśca bodhaḥ iti | nanu
ālokaprāya eva nirmalasattvaprabhārūpo bodho bhaviṣyatītyāśaṅkya āha
tathātve iti ālokāditve dīpasūryaratnaprabhādimadhyapraveśa ityarthaḥ |
punarapi iti | satyapi āloke pramātari avidyamāne na artho bhāti, satyapitu
pramātari pradīpakalpe tajjñānena bhāsetaiva arthaḥ | pradīpaśataprajvālane'pi
na bhāta eva yo'rthaḥ, sa jñāne tādṛśyeva kasmāt bhāsate | yo yathājātī-
yasaṃnidhāne yathā na bhavati, sa tathā bhavan tadvilakṣaṇajātīyasaṃnidhima-
vadyotayati yathā śītalajalahimavāyusaṃnidhāvapi ghaṭo'raktatvena anubhūto
rakto bhavannuṣṇavahnisaṃnidhim | jaḍajātīyasaṃnidhau ca bhāvo dṛśyamā-
natvādhyavasīyamānatvavyavahāryatārūpaṃ viśeṣamapratilabdhaṃ
(page 144)
kadācana pratilabhamāno'jaḍajātīyasaṃnidhimavadyotayati |
viparyayenirnimittatvaprasaṅgāt bādhakāt vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | saṃvidi
anubhavaniścayarūpāyāṃ niṣṭhā anyānapekṣiṇī viśrāntiryāsāṃ tā
viṣayāṇā nīlādīnāṃ vyavasthitayo vividhena asaṃkīrṇena ātmanā
avasthānāni, tā vyavasthitīḥ kathamacetano'rtho nīlādiprāyaḥ prayuñjita
vyavasthāpayet vyavasthitīriti----pradhānaṃ vyavasthitīḥ saṃpādayedityarthaḥ |
sāmānyaviśeṣabhāvena vā nirdeśo hataśāyikāḥ śāyayati madyamada iti
yathā | yadivā vicitrāṇi yāni avasthānāni nīlaṃ pītamiti, tāni vyavasthāpayati
niyamayati-nīlamevedam, idameva nīlamiti | tadacetanasya aprakāśarūpasya
kathaṃ saṃbhāvyate eva | tadeva hi prakāśanasya rūpam | uttarakārikāyām iti
------jāḍye nārthaprakāśatā |
iti sāṃkhyaṃ cidacidrūpabuddhivādinamapi prati yat vakṣyate, tatra
dvayamatyantaviruddhamekasya na pāramārthikaṃ rūpam |
iti nayena yadi jaḍamasyā vāstavaṃ vapuḥ, tat kathamarthasya prakāśanarūpā
asāviti vyavasthā | abhāvadoṣo ya iha ukto vādyantarāṇi
abhyupagamitajaḍajñānarūpāṇi pratyāyayitum, sa tatrāpi yojanīyaḥ | etat
pūrvapakṣavādī sarvaṃ pūrvoktaṃ nigamayati tat iti yadetaduktaṃ tasmāt
hetukalāpāt | ubhayathāpi iti cidrūpatvena acidrūpatvena ca vyatiriktasya ātmano
vyatirikto dharmo jñānākhyo na yujyate | cidrūpatve nityavyāpakasvabhāvasya na
tādṛśena kaścit saṃyogo'pi pareṇa abhyupagataḥ, kimaṅga
dharmadharmibhāvaḥ | cidrūpasyaiva ca viṣayavyavasthāsthānatve kimanyena
cidrūpeṇa acidrūpeṇa vā dharmeṇa parikalpiteneti jñānakriyāyogāt ityatra
hetau
(page 145)
jñānayogādityayamaṃśo jñānasya svarūpeṇa asaṃbhavāt tatsaṃbandhasya ca
atyantāsiddherapi svarūpaviparītasādhanatvāt viruddhastaddvāreṇa ca
dharmisvarūpabādhanādāśrayāsiddha iti || 7 ||
cidrūpamacidrūpaṃ vā jñānaṃ mā bhūduktadoṣāt, cidacidrūpaṃ tu
bhaviṣyatītyāśaṅkyamānamātmavādipakṣaṃ pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya
sūtreṇa āha
athārthasya yathā rūpaṃ dhatte buddhistathātmanaḥ |
caitanyamajaḍā saivaṃ jāḍye nārthaprakāśatā || 8 ||
asya arthaṃ saṃkṣepeṇa ṭīkākāro vyācaṣṭe sāṃkhyo'yamapi iti | samyak
khyātiḥ prakṛtipuruṣayorvivekena, saṃkhyānaṃ ca parigaṇanaṃ
tattvabhedānāṃ saṃkhyā; tadadhikṛtya kṛto granthaḥ sāṃkhyaḥ | tatra
buddhitattvasya vṛttirjñānamuktam | vartanaṃ vṛttiḥ pariṇāmaviśeṣaḥ |
pūrvarūpaṃ hi tirodadhat kaścit pariṇāmaḥ kāṣṭhabhasmavat, sa
kāryapariṇāma ucyate; yastu atirodadhat, sa dharmapariṇāmo yaḥ siddhākāratayā
bhāti suvarṇasyeva kuṇḍalatā; yastu atirodadhat sādhyākāratvena gacchati
budhyate iti yathā, sa vṛttipariṇāmaḥ | tathāhi vartanaṃ tasyeva tatheti vṛttirūcyate
| pūrvavadeva iti cidbhāgadvāreṇa nityatādidūṣaṇam, jaḍabhāgadiśā
viṣayavyavasthānāyogaḥ iti | atha iti parasaṃbhāvanāṃ dyotayati | buddhiḥ
kartrī arthasya nīlādeḥ saṃbandhi rūpaṃ pratibimbātmakaṃ yena prakāreṇa
svacchatātmanā sattvātiśayakṛtena dhatte dhārayati, tenaiva svacchatāprakāreṇa
ātmanaḥ puruṣasya saṃbandhi caitanyaṃ pratibimbātmanā dhatte antarbahiśca
sarvataḥ svacchatvāditi sāṃkhyoktiḥ saṃbhāvyate | trāpi dūṣaṇamāha eva
caitanyapratibimbena saṃvidrūpā jātā prakāśapratibimbena iva jalaṃ
prakāśarūpam | evaṃ buddhivṛttiścidrūpajñānātmikā | tataśca pūrvokto
nityatvavyāpitvādidoṣaḥ,
(page 146)
sāṃkhyadarśanocitadoṣāntarayogaścetyāśayaśeṣaḥ sūtrāntarakaraṇe | atha
tatpratibimbe'pi na tadrūpāpattiragnipratibimbe'pi darpaṇasya dāhakatvādṛṣṭeḥ |
tarhi sā buddhirarthacitpratibimbadvayagrahaṇe'pi jaḍaiva, tat sa eva doṣaḥ-
viṣayavyavasthā tataḥ kathamiti sūtrārthaḥ | sūtre arthasya ityādinā caitanyam
ityantena yaduktam, tat jñānasya svarūpamiti | prakaraṇena ca arthabalena labdhaṃ
vṛttau spaṣṭayati jñānaṃ buddhiḥ iti | nanu vaiśeṣikādayo'pi
buddhirupalabdhirjñānam iti anarthāntaraṃ manyante, tat ko'sya vādasya
pūrvavādāt viśeṣaḥ, saṃvitsvabhāve eva ātmani upagate kimanyena jñānena
abhyupagatena, buddhidharme vā jñāne kimanyena ātmanā kṛtyamityāśaṅkya
āha sāṃkhyasya iti | vaiśeṣikādidṛśi tat jñānamātmano dharmaḥ, iha tu na
tatheti bhedaḥ iti ekā śaṅkā nirastā; śuddhasvabhāvasaṃvit na arthaprakāśa iti
dvitīyā; jaḍapradhānavikārabuddhisvabhāvatvāt jaḍaṃ jñānaṃ na
svataḥprakāśarūpamiti tṛtīyeti tātparyārthaḥ | ahaṃkāravaśādātmatvena
upacaryamāṇāyā buddhernirāsārthaṃ tattvapadam | mātragrahaṇena tasya
dharmāntarayogaṃ nirākaroti-tathāhi dharmā udyanto'payantaśca dharmiṇo'pi
kathaṃcit tādātmyāt pariṇāmānityatāmāyānti | tatastadabhāve paramārthato
nitya ātmā svasaṃvedanaśaktilakṣaṇaḥ | nanu saugate'pi saṃvedanalakṣaṇa
ātmetyāśaṅkya āha------tato'pi asya darśanasya bhedamāha antarmukham iti |
svaprakāśamātrarūpameva ātmatattvaṃ sāṃkhyānām, saugatānāṃ tu
svaprakāśatvena antarmukhaṃ, bāhyanīlādiprakāśatvena ca bahirmukham | naca
ekasya antarbahirmukhatā upapannā svaparayoraikyāpattiprasaṅgāt | naca sā
yujyate bāhyasya arthasya grāhakāt
(page 147)
vicchedena avabhāsāditi grāhako'ntarmukha eva | ata eva
bāhyatvagrāhyatvāyogāt na tena tulyakakṣyatayā paraṃ kiṃcana cakāsti |
tulyakakṣyatāpratibhāsakṛtaśca guṇabhāvapradhānabhāvābhyāṃ
dharmadharmibhāvaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvopadhānopadheyabhāvādivyavahāraḥ
| tathāca paṭo'yaṃ śukla iti paṭābhāsaśuklābhāsayorbahirbhūmau
tulyedantāgrāhyabhāvena sthitayoḥ paṭābhāsoparaktaḥ śuklābhāso viparyayo
vā bhavatīti yujyate | tena atra guṇabhūto viśeṣaṇamanyopadheyarūpatvādanyat
svarūpavyatiriktamupadheyaṃ svātmanā anurañjanīyaṃ rūpaṃ
viśiṣṭalakṣaṇaṃ yeneti, pradhānabhūtastu viśeṣyo'nyena upadheyaṃ
viśeṣaṇena uparañjanīyaṃ rūpamasyeti | evaṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāva-
mukhena yo vyavahāraḥ, sa ātmani na upapadyate iti na asau kasyacit dharmaḥ, nāpi
tasya kaścit dharma iti jñānaṃ nāma yadyapi buddhirūpaṃ; tathāpi na ātmano
dharma iti naiyāyikādito bhedaḥ | nanu evaṃ sa eva puruṣo'stu, kimanyena
jñāneneti śaṅkitvā āha jñānaṃ punar iti | sa hi śuddhaḥ prakāśastenaiva
vapuṣā yadi arthānāṃ prakāśaḥ syāt, tat tasya rūpasya tṛṇamātreṇāpi
anūnādhikarūpatvāt sadā sarvasya avabhāsanaṃ kasyacit vā kadācidapi
anavabhāsanaṃ bhavediti sarvajñamajñaṃ vā jagadbhavet | tasmāt
ghaṭasaṃvedanamiti ghaṭābhāsodaye, paṭasaṃvedanamiti tadābhāsaprakṣaye
paṭābhāsodaye ca bhavati | naca ghaṭapaṭābhāsasaṃbhedaṃ cinmātrarūpaṃ
puruṣaḥ sahate | naca saṃvedanaṃ viṣayasya svarūpaṃ jaḍājaḍayo
rūpayorvirodhāt pūrvavat sārvajñyājñatāprasaṅgācca | tadidaṃ viṣayaḥ
prakāśate iti yat prakāśanaṃ, na tat puruṣaḥ, nāpi tat nīlādīti puruṣasya
prakāśarūpasya cchāyeyamiti āyātam | naca saṃvedanaṃ sākṣādeva viṣaye
cchāyāmarpayati andhādyabhāvaprasaṅgāt, nāpi indriyeṣu jhaṭityeva
(page 148)
sarvatra niścayaprasaṅgena ālocanāsaṃbhavāpatterya eva paśyāmi, sa eva
śṛṇomītyādyanusandhānābhāvaprasaṅgāt bāhyendriyāvyāpārasvapnasaṃ-
kalpasmaraṇādyanudayaprasaṅgācca | tat kvacana vastvantare asya puruṣasya
cchāyā saṃkrāmati | naca asminnagṛhītaviṣayapratibimbe punarapi viṣayasya
aprakāśatvāpatteriti yadeva tat vastvantaraṃ caitanyaviṣayātmakobhayacchāyā-
grahaṇasamarthaṃ tata eva sattvapradhānaṃ buddhiśabdavācyamanusandhāna-
kāritvādekaṃ, tasya jānāmītyevaṃbhūtā jighṛkṣāprayatnopakramā
viṣayālocanaśarīrā niścinomītyavasānā pūrvāparībhūtā tāvadviṣayādhya-
vasāyaphalaikyena ekā taddharmiparāmarśamatirodadhatī kriyātmā viśiṣṭā
pariṇāmaparaṃparā jñānākhyā-vṛttirvartanaṃ tathāvasthānamucyate |
kāṣṭhasya hi bhasma na vṛttiḥ kāṣṭhaparāmarśasya tirodhānāt | nāpi eka eva
kṣaṇo vṛttiḥ, tatra hi ayamitthaṃ vartate iti ko vibhāgaḥ | tadaneka eva kṣaṇo
dharmiparāmarśamatirodadhat phalabalena kalpitavicitramaryādaḥ kriyātmā
pariṇāmo vṛttiścaitro gacchatītivat | sā ca vṛttirviṣayasya adhyavasāye paryavasi-
tarūpā puruṣacchāyābalena prakāśarūpatāmupagatā jñānamucyate iti
piṇḍārthaḥ | tadetadāha jñānaṃ punar ityādinā | punaḥ śabdaḥ puruṣāt
viśeṣadyotakaḥ | satatam iti pravahadrūpeṇa anavacchinnam | nidrādāvapi hi
pratyayarūpatvamicchanti guravaḥ patañjaliprabhṛtayaḥ prabodhe pratyavamarśāt
sukhamasvāpsamityādeḥ pratyayaviśeṣa eva nidretyādi nirūpayantaḥ |
pūrvadeśakālādiyogena smaryamāṇatayā vartamānadeśakālādiyogena
anubhūyamānatayā taddvayayogena pratyabhijñāyamānatayā
vartamānabhaviṣyadyogena saṃbhāvyamānatayā bhūtasya vartamānasya vā
bhaviṣyadyogena yadivā kevalabhaviṣyadyogena utprekṣyamāṇatayā tatrāpi
sphuṭāsphuṭāditayā ābhāsāntarasācivyena pramātrantarādi-
(page 149)
sāhityena cetyādinā vaicitryasahasrasaṃbhedanavicitrā ye ābhāsāḥ, ata eva
guṇavācinā tacchabdena prakārayogāt dvirūktena karmadhārayeṇa vā
tattacchabdena vyapadiṣṭā ghaṭapaṭādīnāṃ bāhyānāṃ saṃbandhina
ābhāsabhedāḥ pratibimbaviśeṣāḥ, teṣāmudayalayau vyaktivilayau nityaṃ
vidyete yasmin, ata eva anyaḥ iti buddhitattvāt vyatirikto bāhya iti cittattvādanyo yo
viṣayo nīlādiḥ tatra yā antarmukhatā tadanvayavyatirekānuvidhānam, tato
hetoryadāyattaṃ jñānaṃ, tacca na cito, nāpi arthasya, kiṃ tarhi buddhitattvasya
paśyāmi, jānāmi, niścinomītyevaṃbhūtaḥ pūrvāparībhūtāvayavo yo
vyāpāraḥ kriyā tatsvabhāvatvena hetunā vṛttirvartanamityanayā bhāṣayā
sāṃkhye darśitaṃ
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ | pramāṇaviparyaya | (yo. sū. 1 | 6)
iti,
svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya | (29 kā.)
ityādiṣu sthāneṣu | nanu tadanusāreṇa iha tenāpi vṛttigranthena bhāvyamiti
buddhirjñānam iti kathaṃ sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ | atra āha kevalam
iti | buddhervṛttirbodhanaṃ saṃvedanaṃ darśanamiti hi pratyāsattyā
samākṛṣṭāyāḥ śabdāntarasaṃnidhānācca durbalāyā api avayavaprasiddheḥ
śabdāntarlīnaiva kriyā bhāseta; tataśca ajaḍasaṃvedanātmakaṃ tat
jñānamityāśaṅketa | sāmānādhikaraṇye tu buddhiśabdasya
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī |
iti abādhitena nyāyena tyaktāvayavasya sāmānyaprasiddhau jaḍarūpārthābhi-
dhāyinaḥ samānādhikaraṇaṃ jñānaṃ jaḍarūpamuktaṃ bhavatīti |
vṛttivṛttimatośca kiṃ kāṇādavat samavāya ityapi śaṅkā sāmānādhi-
(page 150)
karaṇyena avyatirekaparyavasāyinā nirākṛtā bhavati | sāmānādhikaraṇyaṃ ca
samudāyaprasiddhimupodbalayat bodhatāśaṅkāṃ parākaroti yathā,
tadvadavyatirekamapi pratipādayedityāha ata eva ca iti | abhedo yaḥ pratipāditaḥ,
tato'vaśyamato bodhatāśaṅkā śāmyatīti evakāraḥ, samudāyaprasiddhyā
ceticakāraḥ | vṛttitadvatorabhedaṃ pratipādayatā sāmānādhikaraṇyena
bodhatāśaṅkā nirasteti tu vyākhyānamuttānadṛśāṃ matam | nanu
pūrvāparībhūtānāṃ kṣaṇānāṃ phalamekamavalokya vṛttyekatvamaryādā
kalpyate grāmaprāptiphalena gamanamaryādādṛṣṭeḥ, iha tu jñānarūpāyāḥ
kriyāyāḥ kiṃ phalam | āha tasyāśca iti | caḥ pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati |
tasyā yaḥ sattvākhyo bhārgo'śaḥ, so'dhigamakriyāyāḥ phalatvaṃ prāptaḥ
phalabhūtaḥ | nanu sattvaṃ bhāga iti tadā yuktaṃ, yadi bhāgāntarayogo'syāḥ
syāt | astītyāha triguṇāyāḥ iti | nanu sattvarajastamāṃsi trīṇi yadi asyā
rūpam, tat sattvabhāga eva kasmāt phalamityāśaṅkāsūcako'pi śabdaḥ | atra
uttaramāha-parasya ghaṭāderasau yataḥ prakāśasvabhāvaḥ |
sattvaṃ laghu prakāśakam | (13 kā.)
iti hi āhuḥ | nanu nīlāderapi traiguṇyātmatvāt tadīyo'pi sattvāṃśastathā
kasmāt na bhavati | ucyate śuddhatvāt iti | rajastamobhyāmanabhibhūtatvena
svacchatvāt | ata eva
prakhyārūpaṃ hi cittasattvam |
iti uktam | nanu paraprakāśātmā cet sattvabhāgaḥ, yugapadeva viśvaṃ kasmāt na
cakāsyāt, sattvasyaiva ca upayoge nirūpite guṇadvayamanyat kimarthaṃ syāt,-
ityāśaṅkādvayamapiśabdenaiva dyotitaṃ pariharati rajastamobhāgābhyām iti
| sattvaṃ prakāśarūpaṃ nirmalanabhaḥprakhyaṃ sarvato jaladapaṭalena iva
varaṇātmanā tamasā
(page 151)
samāvṛtamāste | tatra ca mārutasthānīyaṃ pravṛttisvabhāvaṃ rajaḥ
kriyātmakatayā krameṇa tamojaladamapasārayati nyagbhāvayati | ataśca sa
viśeṣeṇa paraprakāśātmapi bhavannasau sattvabhāgaḥ krameṇa
nīlāderbāhyasya sukhādeśca āntarasya prakāśarūpo jāyate iti yuktam |
yuktaśca traiguṇyopayogaḥ | nanu prakāśarūpo'pi asau sattvabhāgo
bāhyālokasthānīyo jaḍa eva, tadeṣa kathaṃkāraṃ nirākāṅkṣībhavet yena
pāryantikaphalatvamasya uktam | kiñca nīlaprakāśarūpaḥ sukhaprakāśātmā
vā yaḥ sattvabhāgaḥ sa nīlasukhapratibimboparaktaḥ, jñānātmikā ca vṛttiḥ
kriyā, sa eva kathaṃ phalaṃ syāt | ucyate-ātmanaḥ saṃvidrūpasya tasmin
svacche yataḥ samyak nidhānaṃ pratibimbena viśrāntistataḥ saṃvedyamānatāṃ
pratipadyate | nanu kena anyena tasya saṃvedyatā | na bahirbuddhitattvāntaramasti,
naca puruṣāpekṣayā saṃvedyamānatā upapannā tathātve nīlāderapi tathaiva sā
astvityalaṃ buddhitattvakalpanāyāsena | āha-prakāśamānataiva saṃvedyatā na
aparā kācit, apitu saṃvicchāyayā anugrahāt prakāśabruḍitaḥ svanirbhāsa iva sa
sattvabhāgo na prakāśāntaramapekṣate iti eṣaiva saṃvedyatā | etaduktaṃ bhavati
-sarvataḥ svacchātmani buddhisattve viṣayapratibimbabhāgo jñānakriyā,
saṃvicchāyābhāgastu phalam | yaduktaṃ
phalamaviśiṣṭaḥ pauruṣeyaścittavṛttibodhaḥ |
iti | nanu ātmacchāyāvaśāt viṣaye eva prakāśamānatā astu, kimantarālakalpi-
tena buddhitattvena | loke ca viṣaya eva prakaṭa iti vyavahāraḥ | tathāca jaiminīyā
arthadṛṣṭatāmeva phalaṃ manyante | atra āha-yadi viṣaye eva prakaṭatā
utpadyeta, tadā sa viṣayastādṛśo jātaḥ, sa kathaṃ kasyacidatādṛśaḥ syāt | nahi
kāraṇopa-
(page 152)
nataṃ rūpaṃ kāraṇameva prati tathā bhavati | evaṃ hi kumbhakārameva prati
kumbhaḥ kumbho bhavedanyān prati akumbhaḥ | nanu yathā dvitvaṃ kasyacit
pramāturapekṣayā buddhyā jātaṃ naca sarvān pramātṝn pratibhāti, apitu
tameva; tathā prakaṭatā yadātmagatabhāvanātmakakriyāsaṃnidhānāt jātā
tameva prati bhaviṣyatīti āśaṅkya āha prakāśasaṃjñaka iti | dvitvaṃ hi
jātaṃ na prakāśasvabhāvam, apitu tatsāmānyajñānapuraḥsaram |
dvitvaguṇajñānāt dve dravye iti jñānena bhavitavyam, tataśca tatra
dvitvotpattāviva tatsāmānyajñānotpattāvapi apekṣābuddhernimittatvam | naca
sā pramātrantare saṃbhavati ekārthasamavāyāt yato jñānayoḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ | iha tu prakaṭatā cet jātā, na atra anyadapekṣyamasti tatrāpi
jñeyāyāṃ prakaṭatāntarānavasthāprasaṅgāt | tasmāt viṣayaḥ prakaṭa iti
buddhitattvapratibimbitasya viṣayasya saṃvitpratibimbamelanameva idamucyate, natu
bāhyasya prakaṭatā kācit dharmaḥ | nanu mā bhūt viṣayaniṣṭhā prakaṭatā
ātmaniṣṭhaiva bhaviṣyati mama prakaṭo ghaṭa iti ātmani upasaṃhāradarśanāt, tat
kiṃ buddhitattvena | ucyate-ātmā saṃvinmātrasvabhāvaḥ sākṣāt draṣṭā
kevalaṃ, tasya viṣayaprakaṭatā nāma yat saṃvido'dhikaṃ tajjanakatvaṃ kathaṃ
svarūpaṃ syāt | kathaṃ tarhi asau viṣayabodheṣu draṣṭā sākṣī ceti | āha-
buddhāveva satyām | nanu mā bhūt tatra cidātmani puṃsi adhikaṃ kiñcana
vikārādhāyi prakaṭatātmakaṃ phalaṃ, sa eva tu bhaviṣyati | āha-nirvikāra eva
asau yadi nīlaprakāśaḥ, tarhi nīlasyaiva viśvasya asau tathā syāt | prakāśa eva hi
nīlaprakāśaḥ pītaprakāśa iti āyātam | ata eva iti | yasmāt na viṣaye
prakaṭatālakṣaṇo bhogo viśrāntaḥ, nāpi ātmani, asti ca
(page 153)
viṣayātmanorbhogayogavyavahāraḥ, tata ityarthaḥ | buddhirūpaṃ yat sattvaṃ tasya
yato nairmalyaṃ rajo'pasāraṇasahiṣṇutā tadīyatamobhāgasya, natu nīlādāviva
anapasāraṇīyatvaṃ tato hetorubhayīmapi ātmano viṣayasya ca saṃbandhinīṃ
rūpacchāyāṃ saṃvedananīlamayatāmanukaroti tadākāradhāritayā bhāsate
nīlaraktapaṭamadhyagatasitavastravat tato hetostatpratibimba ātmaviṣayapratibimbe
yato yujyate, tato viṣayabodhasvabhāvo bhogaḥ sidhyati | sa hi grāhyasya grāhakasya
ca yo melanātmā saṃbandhastadrūpatayaiva lakṣitaḥ, na anyadasya rūpamiti
āśayaḥ | nanu buddhau yadi dvayapratibimbayogaḥ, ātmano viṣayasya ca kathaṃ
bhoktṛbhogyarūpavyavahāra ityāśaṅkya āha sā ca iti | sā
bhogasiddhirbhoktṛbhogyabhāve | ātmā bhoktā viṣayo bhogya iti vyavahāre
heturhi yasmāt, tasmāt tayorātmaviṣayayorbhoktṛbhogyatāyogyayorbuddhitattve
saṃbandho yāvadgati paraspararūpamelanātmā vāsagṛha iva yūnoḥ yaḥ, sa eva
bhoktṛbhogyabhāvaḥ | nanu sattvaṃ tāvat prakāśātmakaṃ, tatra cet
viṣayapratibimbaṃ patitaṃ; jāto viṣayaprakāśatāvyavahāraḥ; kimanyena
ātmapratibimbakalpanenetyāśaṅkāṃ vārayati viṣayoparāgavat iti | sa hi
sattvaprakāśo bāhyālokakalpo jaḍa iti uktam | bodhāveśena iti bodhasaṃsargeṇa
| nanu yathā taṇḍulānāmayameva pāke karmabhāvo yo viklittilakṣaṇo viśeṣaḥ,
tathaiva viṣayasyāpi buddhyamānatāyāṃ kenacit viśeṣeṇa bhāvyam, saiva
prakaṭatā bhaviṣyati | bhavedevam, yadi nirvartyavikārye eva karmaṇī syātām, asti
tu anyadapi prāpyaṃ karma yatra tatkartṛkarmasaṃsargādhiko na kaścit viśeṣo
grāmaṃ gacchatīti yathā | tadāha nahi iti | bodhasaṃsargātmā ca
bodhāveśo'yameva
(page 154)
ucyate-yo boddhrā puruṣeṇa buddhau viṣayasya saṃsargaḥ | ata eva iti |
sāṃkhyasya yadetadityādi ārabhya pūrvoktamupayogi prameyaṃ
buddhitattvasadbhāve hetutvena upajīvati | yata ātmā nirvikāraḥ, naca tādṛgasau
viṣayaprakāśaḥ, viṣayasya ca na prakaṭatā naisargikī upapannā, naca
ātmasaṃnidhānataḥ, nāpi indriyasaṃnidhānamātrāt, tato buddhisaṃjñakaṃ
svatantrameva tattvaṃ vasturūpam, natu ātmano dharmo vaiśeṣikavat, nāpi
viṣayasya jaiminīyavat, na indriyāṇāṃ bārhaspatyavat,-iti iyatī sāṃkhyasya
mukhyā prameyagatiḥ | vṛttau cchāyāśabdena sūtre rūpaśabdaṃ tatparyāyaṃ
vyākhyat | ataḥ iti ubhayacchāyādhāraṇāt | asau buddhiḥ | arthasya
prakāśastatphalaparyanto'dhigama ityarthaḥ | nanu evaṃ buddhitattvaṃ nirmalaṃ
sadā sthitaṃ, tat tadubhayapratibimbadhāri sadaiveti tāvatā tāvat
paramārthabandho no kasyacit | nahi śiśiramārutaśilībhūtaśītalataramahāhi-
mānīśakalakapratibimbitaścaitraḥ śītavyathāmanubhavet, nāpi tat
tuṣāraśakalakamupacarito'pi bandhaḥ syāt yadi upacaritā anyo bhavet
pratibimbitaṃ caitraṃ paśyanniva maitraḥ | naca buddhipuruṣāvubhau yastathā
upacarati, tādṛk tṛtīyo'sti | astīti āha ahaṃkāratattvam iti | karotiḥ
kriyāsāmānye | ahaṃ karomīti jānāmi bhuñje vetyarthaḥ | tathāhi ātmā
budhyate iti apekṣāviṣaye bhuṅkte iti tu sukhaduḥkhasādhanaviṣaye yo vyavahā-
raḥ pratītiḥ pratyavamarśaśca, tadrūpā vṛttirvartanaṃ vyāpāro'sya | nanu
aboddhari abhoktari ca nirāgasi kathamahaṃkāra evaṃ vyavaharet | āha-
upakārakatvaṃ bodhoḥ bhoge ca buddhigate yata ātmanastenaivamadhyāropya
vyavaharati | nanu upakārakatvaṃ tatra asya katham | ucyate | tatsaṃnidhau yato bodho
jñānabhogobhayātmatāvibhakto
(page 155)
vol M00020 · chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam · lines via source.start/end