chunkF-upoddhata-k1-7

IPVV · M00020
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ āvivṛtivimarśinyāmupoddhātavimarśaḥ prathamaḥ || 1 || atha dvitīyo vimarśaḥ | ānandamamṛtapūrṇaṃ sāmanase parapade paraṃ satyam | ghaṭitānuttaradṛḍhatamanirūḍhibhājaṃ śivaṃ vande || ātmana eva sadbhāve ye vipratipannāḥ, ta eva kathaṃ tasya aiśvaryamupagaccheyu- riti ta eva iha mūlavipakṣāḥ | tatra laukāyatikāḥ svapakṣasthāpanāvihīnāḥ parapakṣamapi kathaṃ dūṣayeyuḥ pramāṇādiprakriyāmaryādānupraveśena taddūṣaṇāt, tadanupraveśe tu cārvākatāhāniriti saugatā eva iha pūrvapakṣavādinaḥ | ye hi ātmānamupayanti anekamanīśvaraṃ ca ekaṃ vā channaiśvaryam, te tāvat na atyantāya iha dūraṃ sphuṭitāḥ | asādhāraṇena dharmeṇa dharmiṇo'ṅgīkaraṇe anaṅgīkṛtadharmābhyupagamanā hi sughaṭāḥ, natu sarvathānupagame iti saugatīyameva pūrvapakṣaṃ nanu svalakṣaṇābhāsaṃ-------| ityādinā ------------tena kartāpi kalpitaḥ || ityantena ślokaikādaśakena āha | tathāca vakṣyati taddarśanāpekṣayaiva ayamākṣepaḥ iti | (page 113) tatra ślokadvayena pratyakṣātmavādī dṛśyānupalabdhyā nirākriyate, anumeyātmavādī tu smṛtyanusandhānāderanyathāsiddhatāṃ vadatā trayeṇa, jñānādīnāṃ guṇatvāt guṇisiddhirityapi vadannekeneti iyatā ātmani dharmiṇi nirākṛte jñānakriyāsaṃbandhalakṣaṇamaiśvaryavyavahārasādhanaṃ hetuṃ nirākartuṃ jñānasvarūpaṃ paramate ślokadvayena anupapannamāvedyate, kriyāsaṃbandhastu sādhakābhāvāt bādhakayogācca na kvacidupapadyate, tat na ātmana aiśvaryamiti trayeṇeti saṃgatitātparyam | ātmanaḥ ityādinā dharmiṇaṃ hetuṃ vyavahāryatvena sādhyaṃ ca bruvatā padatrayeṇa siddhāntimataṃ pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya saṃkṣepeṇa anubhāṣate | ātmaiva tu ityādinā pūrvapakṣī svamataṃ sārdhaślokoktaṃ saṃkṣipya darśayati | tuśabdaḥ svapakṣasya viśeṣaṃ dyotayannupapannatāṃ dhvanayan siddhāntimatasya dūṣyamāṇatvaṃ sūcayati | siddhāntī khalu anupalabdherasiddhatāṃ brūyādityāśaṅkya yamardhaślokaṃ brūte, tasya arthaṃ saṃkṣepeṇa āha ahaṃpratyayenāpi ityādinā | ādiśabdena indriyaprāṇajñānādisaṃtānasya saṃgrahaḥ | ityāha iti etadvastu ślokadvayena āhetyarthaḥ | katham | ākṣipan ākṣepeṇa lakṣitā vacanakriyā iyamiti yāvat | anena nanuśabdasya ākṣepadyotakatā vyākhyātā | ākṣepeṇa ca pūrvapakṣī yuktividagdhaṃmanyatākrāntahṛdayo'tra vipratipanno yatnena svābhiniveśāt saujanyāṅgīkṛtaparopakāraprāvaṇyena siddhāntinā nivartyate iti sūcayannajñasasaṃśayau daṇḍāpūpikayaiva iha vyutpādyete iti darśayati nanu svalakṣaṇābhāsaṃ jñānamekaṃ paraṃ punaḥ | sābhilāpaṃ vikalpākhyaṃ bahudhā nāpi taddvayam || 1 || (page 114) nityasya kasyaciddraṣṭustasyātrānavabhāsataḥ | ahaṃpratītirapyeṣā śarīrādyavasāyinī || 2 || svamātmā ātmīyameva vā lakṣaṇaṃ yasyeti svarūpeṇa tadupādhibhyāṃ ca deśakālābhyāṃ yat sarvathaiva saṃkucitaṃ samānabhinnādyākārairna tadgrāhyaṃ kathaṃcana | bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ || tadūpaṃ sarvato bhinnaṃ--------------| iti -----------------------pratipādikā | na śrutiḥ kalpanā vāpi sāmānyenaiva vṛttitaḥ || iti svasāmarthyotthanirvikalpakajñānaikalakṣaṇīyamuktam, tadābhāsate pratibhāsate yasmin sati, tasya vā ābhāsaśchāyārūpa ākāro yasmin jñāne; tadekam | jātāvekavacanam | rāśyabhiprāyeṇa ca ekaśabdaḥ, tena svalakṣaṇapratibhāsāni nirākāravādimate, svalakṣaṇākārāṇi sākāravādi- mate jñānānīti ako'yamavikalpakarāśiḥ | ekaśabdena vā avikalpakajñānasya viṣayabhedakṛtaṃ bhedaṃ muktvā vikalpavat svarūpaniṣṭho'vāntarajātyutthā- pako bhedo nāstītyucyate | tatraiva hi viṣaye smṛtirūpo vikalpo'nyathā, utprekṣārūpaśca anyatheti adhyavasāyaviṣayābhede'pi svarūpagatameva vikalpasya vacitryam | anubhavastu nīle na kaścit prakārāntareṇa ṛte tatpratibhāsatvāt tadākāratvāt vā | ekaśabdo vā anyavācī, ekaṃ kiñciditi yāvat | madhyamapakṣastu ṭīkākṛtā sūtre yojitaḥ | paramiti anyat, anubhavottarakālabhāvi ca tadupajīvitvāt sarvavikalpānām | abhilapyate ābhimukhyena viṣayiviṣayaparavaśatātyāgena bodhasvātantrye śabdena ca viṣayasya (page 115) tādātmyāpādanena vyaktatayā pramātṛsātkāraparyantatayā ucyate parāmṛśyate yena, so'bhilāpaḥ āntaraśabdalakṣaṇaḥ saṃjalpaḥ | yadāhurbhartṛharipādāḥ so'yamityabhisaṃbandhādrūpamekīkṛtaṃ yadā | śabdasyārthena taṃ śabdamabhijalpaṃ pracakṣate || ( vā. 2 | 130) iti | tena saha vartate iti | anena so'yamitisaṃbandhātmakasaṃketavyutpattikāla- vyavahārakālānugāmitvaṃ viṣayasya vadatā sāmānyaviṣayatvaṃ darśitam | bahudhātve ca avāntarajātibhedakṛte yuktiḥ sūcitā | sa ityanusandhāne smṛtiḥ, so'yamityanuvedhe pratyabhijñā, sa ivāyamityanurodhe utprekṣā, sa evāyamityanuyoge vyavacchedaḥ,-ityādayo vikalpabhedā abhilāpabhedamūlā eva | smṛtyutprekṣādeśca avāntarajātibhedayoge'pi vikalpa- lakṣaṇamahāsāmānyayoga ityapi sābhilāpaśabdena sūcitam | tṛtīyaśca eṣa pakṣo vivṛtikṛtā sphuṭīkṛtaḥ | apiśabdo bhinnakramaḥ | dvayamapi tat na nityasya kasyacit draṣṭṛśabdavācyasya parairupagatasya saṃbandhitvena yuktam | tasya nityasya atra jñānadvaye bhāsamāne sati atra dvaye ādhāratayā ca pareṇa svaprakāśatābhyupagataprakāśabhāvayogyasyāpi aprakāśanāt, tasyeti vā jñānadvayasya atra ātmani ādhāre anavabhāsāt svatantratayaiva tat jñānadvayaṃ bhāti, natu kvacit nitye āśritaṃ sadityarthaḥ | nanu ahaṃ ghaṭaṃ jānāmīti ghaṭavat tajjñānavat taddharmā ātmā ahamiti bhātyeveti anupalambho'siddhaḥ | ucyate | eṣa tāvadvikalpo na avaśyaṃ viṣayatathātvamā- viṣkurute, bhavatu vā pramāṇaṃ, tathāpi atra kṛśādisāmānādhikaraṇyaṃ cet bhāti kṛśo'haṃ jānāmīti, taccharīrameva itthaṃ jñānena saha ekasāmagryadhīnatayā adhyavasīyamānatvena pratibhāsate | athāpi (page 116) śarīrātiriktaṃ, tadapi jñānasaṃtānamātramatra vane vṛkṣa iti yatheti apiśabdārthaḥ | ṭīkākāro vikalpamādau vyācaṣṭe | tadapekṣamavikalpasya pramāṇādirūpamiti parakīyamatamāgūrya ucitavikalpajananāt nīlāṃśe pramāṇamavikalpakaṃ tadabhāvāt pramāṇaṃ na bhavati, kṣaṇikatvāṃśe nīlāvyatirekiṇi gṛhīte'pi tadanucitavikalpasaṃpādanāt tu apramāṇaṃ sthiratvādyaṃśa iti hi paro manyate | grahaṇakavākye ca vivṛtigate yadavikalpakaṃ paṭhitam, tatra avaśyaṃ niṣedhyatvena pūrvaṃ vikalpo vyākhyeyaḥ | vikalpaka iti kartṛpratyayena vikalpajñānasyaiva svātantryeṇa kartṛtāropaṇāt vikalpakatvamiti vadan vikalpotthāpako'nyaḥ pramātāstīti saṃbhāvanāṃ parasya parāsyati | sakalaṃ kālaṃ tadavinābhāvāt kālopalakṣitaṃ ca deśadharmāntaraṃ ca yat gacchati, tato na vyāvartate, tādṛśaṃ yadapoharūpaṃ jñānākāramātramanan- tarbahīrūpaṃ vā āropitanīlarūpamabhimananamātropapāditaśarīraṃ vā tata eva niḥsvarūpeṇa avaṣṭambhāyoge kramākramāyoge deśasaṃkocābhāvāt vyāpakatvena kālasaṃkocābhāvāt nityatvena vyāvṛttyayogakṛtācca dharmasaṃkocavailyāt vyaktyanuyāyitvena adhyavasīyamānaṃ sāmānyam, tadeva svalakṣaṇaparāmarśavandhyatvāt tanmātram | tat pratibhāsate grāhyatvena yasmin, tat vikalpakamiti viṣayo'sya nirdiṣṭaḥ | yataśca asya evaṃvidho viṣayaḥ, tato'yaṃ vikalpaḥ śabdasaṃbandhinaṃ vyavahāraṃ śabdābhijalpyamānatāṃ sahate | sā hi na jñānasya vikalpātmano'pi svātmani svalakṣaṇasvabhāve svasaṃvedanagrāhye śabdyamānatvāyogāt, yadāha sukhādīnāṃ------svasaṃvedanamavikalpakam | aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk | (page 117) iti, apitu viṣayasyaiva; tasyāpi na svalakṣaṇasya deśakāla dharmasaṃkucite tatra saṃketasya kartumaśakyatvāt vyavahārakālaparyantamasaṃbhavena anupayogāccā | tat nīlacchāyāyā anīlavyāvṛtterapoharūpāyā eva vikalpanasahiṣṇutvena saṃketakaraṇayogyāyā vyavahārakālānugāminyāśca sā yuktā | tātkālikam iti tasminneva kāle bhavaṃ na kālāntaramanuvartate | ataḥ saṃketavyutpatteryaḥ kālo dṛṣṭvā vikalpanaṃ śabdasaṃketanamityevaṃrūpastaṃ na spṛśati | tameva yo na spṛśati, sa vyavahārakālaṃ spṛśatīti kā saṃbhāvanā | tadevamanupapadyamānasaṃketaṃ vacasā uktaṃ gamyamānatvena anupayujyamānasaṃketamupari sphuṭamiti deśaniyataṃ vyāvṛttiniyataṃ ceti deśāntaradharmāntarānugamanāyogyatvādapi anupayujyamānasaṃketaṃ yadi īdṛk svalakṣaṇaṃ tadābhāsaṃ tadākāratvena tadekasāmagryadhīnatayā tajjanyatvena tannirbhāsyatvena vā tadābhāsyate sākṣātkriyate yena tat tathā | svalakṣaṇaviṣayamityeva spaṣṭaṃ kasmāt noktamityāśaṅkya āha vikalpe'pi iti | tenāpi svalakṣaṇamadhyavasīyate pravṛttiprāptyādivyavahārāt | anubhavarūpastu asau svalakṣaṇena bhavati yo hi bhavanneva tat svalakṣaṇamanukaroti anukurvanneva ca bhavati | ------arthasya sāmarthyena samudbhavāt | iti nyāyena nirākāratāyāṃ tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ | bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate || iti nītyā sākāratāyāmasau bodho'nubhavatīti ucyate | tathāca viniścaye yo jñānapratibhāsamātmano'nvayavyatirekāvanukārayatīti anubhavasya anukartṛtvamuktam | naca evaṃ vikalpaḥ | ata eva (page 118) iti anubhavarūpatvena yadarthasāmarthyodbhavatvamākṣiptam, tata eva sphuṭo deśakālākāraniyato'tra artho bhāti | nanu evaṃ jñānamityukte nīlapītādijñānabhedo na kaściditi bodharūpa ātmaiva ayamukto bhavati sūtravṛttyorityāśaṅkāṃ śamayati tasya ca iti | bahudhā iti vyācaṣṭe, vikalpasya tu iti, natu viṣayabhedena iti tasya nirviṣayatvādadhyavaseya- viṣayābhede'pi smaraṇotprekṣādīnāṃ svarūpeṇaiva vaicitryādityāśayaḥ | tathāca iti pātañjalaṃ mataṃ saṃvādakatvena upanyasyati | vikalpāt iti vikalpaviśeṣāditi bhāvaḥ | bhede'pi abhedasya abhede'pi bhedasya yā vikalpanā, sā tatra vikalpa ityuktā | smṛtistu pūrvānubhūtāvabhāsarūpā buddhivṛttiḥ | tathāhi sūtre śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ | (yo. sū. 1 | 9) anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ | (yo. sū. 1 | 11) iti | nanu evaṃ bhavatā tarhi vikalpanaiva smṛteḥ kathamuktetyāśaṅkya āha vācaka iti | vācakena sāmānyātmanā āntareṇa śabdanena, natu svalakṣaṇarūpeṇa saṃketayitumaśakyena, saṃsargaḥ śavalīkaraṇena ekajñānāveśastatra yogyo'rtho'nugāmitvena avasturūpo'pi arthatvena adhyavasīyamānastasya atr pratibhāsa ityetadeva lakṣaṇaṃ vikalpasya, śabdajñānānupātīti tu vikalpaviśeṣasya kalpanāparaparyāyasya lakṣaṇamiti abhiprāyaśeṣaḥ | prāgeva iti lakṣyanirdeśāt pūrvamityarthaḥ | nanu yadi eṣa vikalpānubhavayorbhedaḥ, tarhi dvayasyāpi jñānatvamekaṃ rūpaṃ kuta iti | āha ubhayamapi evam iti anena prakāreṇa bodharūpamiti | etat vastu agre siddhāntinā madīyapakṣamanubhāṣamāṇena vakṣyate dṛk svabhāsaiva---------------------| (1 | 18) (page 119) ityatra | tat tasmādubhayamapi jñānamiti padayojanā | etaduktaṃ bhavati- avāntarabhede'pi anayoḥ svasyaiva prakāśaḥ svasya prakāśa eva sva eva asya prakāśo na paraḥ, svaśca asya prakāśa eveti yat bodhalakṣaṇaṃ siddhāntino'pi abhimataṃ, tadastyeveti dvayorapi jñānatvaṃ yuktam | tadeva tarhi ātmā bhaviṣyatīti | āha tat ca iti | ubhayaṃ nirvikalpakaṃ svaviṣayamātramiti, viṣayaśca ananuyāyīti pratikṣaṇaṃ vibhinnalakṣaṇa iti | tadapi asthiram, tathā vikalpakamapi adhyavaseyaṃ viṣayabhedāt | tathā sa ityayamityādyabhilāpabhedāt nīlapītādiviṣayaṃ bhinnam, ekasthiranīlādhyavasāyyapi pratikṣaṇaṃ bhedāt bhinnamiti ubhayathāpi parasaṃmataṃ nityādidharmayogitvamātmalakṣaṇaṃ nāsti | dvitīyasya ca iti | ubhayasyāpi bhinnabhinnasvabhāvatvaṃ tāvadekaṃ rūpaṃ tatastu dvitīyo bhavet yadi abhinnasvabhāvo bodho bhavedityāśayena tṛtīyasyeti vaktavye dvitīyasyeti uktam | bodhātiriktasya iti vṛttiṃ vyākhyātuṃ jñānaikajātīyatayā vā vikalpāvikalpasaṃcaya eko rāśirityabhipretya dvitīyasyeti | jñātuḥ iti jñānātiriktasya svānubhava ityanena dṛśyatvasaṃbhāvanamāha | tasya iti ātmano'nupalabdheḥ, tasyeti vā ubhayasya anyasaṃbandhitayā anupalabdhiriti vṛttiyojanā | jñeyarūpaḥ iti , natu pramāṇāviṣayatopanatajñātṛrūpo'rthaḥ kaściditi atra tātparyaṃ jñeyaśabdasya, natu jaḍaikarūpavācī jñeyaśabdo'tra jñānasaṃtānasya jaḍatvābhāvāt | ata eva uktaṃ vṛttau kaścit iti | tadeva atra ṭīkāyāṃ viparyayapradarśanadvāreṇa vyākhyātam | sūtre hi ahaṃpratītirapi iti vidhidvāreṇa asya anupalabdhiḥ sūcitā | sā svakaṇṭhena vṛttau vyākhyātā, taddvāreṇa tu yaḥ sūtrārtho vidhyātmā sūcitaḥ, sa ṭīkāyāṃ (page 120) svakaṇṭhena vyākhyāta iti | evaṃ iti tatra tatra sūtravṛttiṭikāsu avadhātavyam | nanu bhavatā yadi vyatirikto na avadhāryate, tāvatā prādeśiki anupalabdhirna abhāvaṃ sārvatrikaṃ gamayet | tasmādayamātmopalambhanivṛttimeva pramāṇayan paraṃ pratikṣipati, sā ca viprakṛṣṭeṣu api asti, naca te na santyevetyāśaṅkya yat lokaiḥ iti vṛttāvuktaṃ, tat sarvapramātṛbhiḥ ityanena vyākhyāya tatra hetumāha sajātīyaiḥ iti | tatrāpi hetuḥ sarvavyavahāra iti | anyathā hi nīlamapi hi kasyacidanīlatayā bhātītyapi hi bhavet | tataśca tādātmyābhāvavyavahāro'pi na sidhyediti ucchinnaiva bhāvābhāvavyavasthetyāśayaḥ | taduktaṃ pratyakṣanivṛttireva anupalabdhirabhāvasādhanī sakalakāraṇakasya asya arthasattāyā bhāvāsaṃbhavārthaṃ, tatra arvāgdarśanasya ātmapratyakṣani-vṛtīṃ pramāṇayatastadgrahaṇayogyapratiṣedho yuktaḥ iti | natu ātmeti sūtrasūcito'rthaḥ spaṣṭīkṛto yathoktalakṣaṇaḥ iti deśakālākārasaṃkocāsa- hiṣṇurādisiddhatvādanupayuktapramāṇavyāpāraḥ svatantrajñātṛkartṛtāpara- mārtha ityarthaḥ | nanu ahaṃpratyayaśabde sābhilāpagrahaṇaṃ viśeṣaṇaṃ vṛttau kimarthamiti | āha sābhilāpa iti | nīlānubhavo'yamityatra nirvikalpake'pi nīlaśabdo viṣayasvarūpamavadhārayituṃ yathā upāttaḥ, tathā tatrāpi ahaṃśabda iti kaścit saṃbhāvayeta, sa sūtre avasāyinī itipadena pratyāyitaḥ | tasyaiva artho vṛttau sābhilāpapadena vyākhyātaḥ | siddhāntinirūpyamāṇasya ca ātmaprasādhakasya pramāṇasya daurbalyanivedanena pūrvapakṣiṇā svapakṣe balavattvamāviṣkṛtam | avasyati tacchīleti pratyayabhāgena tācchīlyaṃ nimittānapekṣitvaparyavasitamabhidadhatā anubhavānusāryadhyavasāyarū- patvābhāvanirūpaṇāt ya eva ahaṃ hyaḥ, (page 121) sa eva ahaṃ prātaḥ, naca jñānādayaḥ ityevamādeḥ pratyayasya sthiraguṇirūpatāniścayanaṃ, na kalpanāmātrameveti uktam | vṛttāvapi sahaśabdena ahaṃpratīterabhilāpāvyabhicāro darśita iti vyākhyeyam | ata eva āha kalpanātvena iti | nirvikalpakānusaraṇavirahasyātantryāyogena ahaṃpratītervastuvyavasthāpanāyāmahetutvaṃ sūcitam | leśenāpi iti na kiñcidasādhāraṇena dharmeṇa nityatvādyanyatameneti yāvat | samayaśabdena upapattiviraha uktaḥ | yadyapi śāstrasamayapratiṣṭhānāmapi na laukikātirikto'vabhāsa ityuktaṃ pūrvaṃ śāstrasaṃskṛtānāmapi ityādinā, tathāpi śāstravāsanājanitagāḍhavikalpabalāt ya evaṃ brūyāt sthiro mamātmā anubhave bhātyeveti, sa laukikapramātrantarasādhāraṇapratibhāsā- bhyupagamanāyaiva pratyāyya iti ṭīkākārasya āśayaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-nā stīha ātmā nityatādilakṣaṇayogī upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdheriti || 1, 2 || ghaṭādiviṣayāḥ sarvenubhavā utpannāpavargiṇastāvat | anubhavaṃ ca anurudhyamānā smṛtirdṛṣṭā, anyathā yatraiva kutracit sā syāt | naca anubhavodbhavamātrātsā bhavati caitrasya dṛṣṭe bhaitrasya tadabhāvāt | tadayamanubhavo bahirmukhena vapuṣā dhvasto'pi antarmukhena adhvasta eva upagantavya iti parasya siddhāntino matam | athaśabdadyotitasaṃbhāvanārū- pāśaṃkopalakṣitaṃ kārikayā pūrvapakṣavādī āheti saṃgatiḥ | tadanubhava iti tasya dhvastasyānubhavasya yo viṣayastam | athānubhavavidhvaṃse smṛtistadanurodhinī | kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadyanubhāvakaḥ || 3 || (page 122) anubhavasya vidhvaṃse anubhavasvīkārādvārā parigṛhītaniyataviṣayā smṛtiḥ kena prakāreṇa bhavet yadi tadanubhavāntarmukharūpo'nubhavitā sthira ātmā na syāt | asti ca iyaṃ smṛtiḥ, tat tenāpi bhāvitavyamiti yadi paro brūyāditi kārikārthaḥ | smṛtikāle iti yaḥ saṃbhāvyate kālaḥ, udbubhūṣitāyāṃ smṛtāvityarthaḥ | na anubhave pūrvabhāvini paścādabhāvamātraṃ tadanurodhitvamiti darśayati vṛttikṛt | pūrvo yo'rthaviṣayo'nubhavastasya yo'vaṣṭambhastadrūpāparityāgaḥ, sa dharmo yasyāḥ | tadāpi iti smṛtikāle smṛtirūpatāyāmityarthaḥ | yadi kaścidācakṣīta-arthānubhava eva atītaviṣayo viśiṣṭaḥ smṛtirucyate, tat kimasyā anubhavavirodhitvena viṣayasya svamukhenaiva svīkārāditi | taṃ prati smṛteranubhavarūpatvaṃ tāvat nirākaroti anubhavavidhvaṃse iti ca sūtroktiṃ ghaṭayati artha iti | arthasya saṃnidhānaṃ ca iha sattāyāṃ janakatayā asattāyāmapi viṣayatayā upayogaḥ | saṃnihitaḥ iti sanneva sāṃkhyadarśane iva cchanno'pi viṣayatāṃ svātantryeṇa prāpta iti yāvat | sākṣātkāraḥ iti avikalpaka ityarthaḥ | vikalpastāvat na viṣayaṃ sākṣāt svīkaroti, adhyāruhyavādena tu ucyate iti | etadāha apivā iti | anubhūyamānatayā iti anubhavāyamāno vā svayamanubhavarūpo vā vikalpo'yamiti bhavet, natu anubhūtatvena pūrvānubhavollekhanena sa ityevaṃ bhavet | etadeva ca smṛteḥ prātisvikaṃ rūpam | tataśca yadi smṛtivyāpte kālakṣaṇe'nubhavaḥ, tarhi na smṛtistadvyāpakaḥ sa iti pratyayaviruddho'ya- mitipratyayopalabdheḥ | vorodhaśca svamukhaparamukha-viṣayasvīkārayorvirodhāt tadrūpatvācca idaṃbhāvatadbhāvapratītyoḥ | tasmādayaṃ prayogaḥ-smṛtikāle na pratīyamāno'sti (page 123) arthaḥ sa-itipratyayaviṣayatvāt | astitvaṃ hi arthasya pratīyamānasya ayamitipratyayaviṣayatvena vyāptaṃ, tadvirudhasya iyamupalabdhiriti | nanu naṣṭavastuviṣayāṃ smṛtiṃ muktvā anyatra idaṃ pratyakṣādipramāṇāntaraviruddhamanumānam | maivam | smaryamāṇo hi sarvaḥ pūrvānubhūta eva | saca naṣṭa eva kṣaṇikatvāditi kṣaṇāntarasadbhāvaḥ kutra upayogī | bhavatu sthiro'rtho ghaṭādiḥ sāṃkhya iva vānaṣṭo'pi sannupasthānakṣaṇabhaṅgopanyāsajanakatvena tu viṣayatāṃ nāsau svatantrāṃ pratilabdhumalamiti darśayati satyapivā iti nipātābhyām | naitat tattvam, apitu abhyupagamyavādo'yamityāha anubhavābhāvāt iti smṛteranubhavarūpatvā- bhāvādityarthaḥ | anubhavaviṣayatvena iti smṛtijñāne svātantryeṇa viṣayatayeti yāvat | atītasya arthasya kālāntarabhāvini svātantryeṇa viṣayatve trayī gatiḥ | sthira eva bodho viṣayopanipātakṛtaṃ tadākāratvaṃ tatpratibhāsatvaṃ vā viṣayāpagame'pi viṣayāntarāpāte'pi ca na tyajati | evaṃ bhūtavartamānaviṣayasākṣātkārastāvat, vartamānānāṃ ca bhāvānāṃ yāvatī arthakriyāntaraparaṃparākṣepiṇī arthakriyāviśeṣe yogyatā, sāpi atyantanairmalyāt sākṣātkṛtā bhavatīti anāgataviṣayamapītyevaṃ pūrvaṃ sarvajñasaṃvedanamiti ekā gatiḥ | astiro'pi nīlaviṣayo'nubhavo nīle dhvaste samanantarapratyayatvena nailasākṣātkāratāmatyajantameva bodhaṃ pītasaṃnidhānāt tu svārthakriyāsaṃtatiyogyatākrāntapītaviṣayamapi ārabhate, -ityevaṃ bodhāntareṣvapīti aparā | tadetadubhayamuktaṃ ṭīkāyāṃ prabandhapravṛttastadāpi pūrvānubhava eva iti | sthire saṃtānavṛttau ca prabandhaśabdaḥ | evaṃ sadā sarvajñe dve gatī | yastu jijñāsitasarvajñaḥ, sa yadeva yadaiva didṛkṣate, tadeva tadaiva apūrvatvena ānumānikā- (page 124) tītavṛttipratyayavat pratibhānanairmalyāt jānātīti tṛtīyā | tadāha tatkālodito vā ityādi | etāsu tisṛṣvapi gatiṣu svātantryeṇa viṣayasvīkāre'nubhavāt vailakṣaṇyakāri yat smṛteḥ svarūpamucyate-pūrvānubhavamukhena viṣayalābhādanubhūtasya viṣayasya yo'saṃpramoṣo'napahāro'nubhūtatayaiva prakāśa iti, tadeva vighaṭeta | evaṃ svātantryeṇa viṣayasvīkāro na yuktaḥ smṛteriti upasaṃhāreṇa anuvadannāha tat iti | arthasya tirodhānaṃ svātantryeṇa aviṣayatā | tato'sau smṛtiranubhavaviśeṣarūpā tāvat na bhavati | anubhavaṃ ca upajīvituṃ sā yatate | sa ca prācyo naṣṭaḥ kathamupajīvyaḥ iti kaścidaṃśo'sya nūnamanaṣṭaḥ | natu viṣayavyāpṛto bahirmukhatāṃśa eva na naṣṭa iti yuktaṃ smṛtitvābhāvaprasaṅgāditi anubhavasya yo'nubhavaḥ svasaṃvedanātmā antarmukhaḥ, sa na naṣṭa iti āyātam | sarveṇa hi prakāreṇa tadananvaye yadi smṛtirudiyāt caitradṛṣṭe'pi maitrasya udiyāt niyamanidānābhāvāt, tadvadvā svadṛṣṭe'pi na udiyāt sarveṇa prakāreṇa upajīvanīyasya dhvastatvāt | ucyate niyamaḥ | tadanuyāyinā kenacidapradhvastena rūpeṇa bhāvyameva | nanu anubhavasya anubhavarūpo bodhaḥ kiṃ naiyāyikabodhavat jñānāntarasvabhāvaḥ | netyāha svasaṃvidrūpo'ntarmukhaḥ iti | arthapratibhāsavattvameva arthasya vyāpṛtatā bahirmukhatvam | bahiriti svarūpavyatirikte'rthe mukhaṃ pradhānaṃ prakāśatālakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya, tat tathā | buddhernīlasaṃvitteḥ saiva grāhikā, tata ātmani jñānarūpe'ntarmu- khā | antariti avyatirikte rūpe mukhaṃ prakāśatvaṃ yasyāḥ | cakārau yaugapadyaṃ dharmadvayasya āhatuḥ | nanu astu tāvadantarmukhāṃśo'nuyāyī, siddhāntinastu kiṃ siddhyati iti | āha antarmukhaśca iti | vakṣyamāṇanītyā iti cetyadharmadeśakālānāveśe vyāpitvanityatvasiddheriti || 3 || (page 125) evaṃ siddhāntimataṃ saṃbhāvyaṃ darśitam, adhunā etannirākaraṇaprakāraṃ svameva ayaṃ vakṣyati,-ityāśayena siddhāntinaṃ pūrvapakṣavādī pṛcchati satyapyātmani ityādinā kena ityanena satyapyātmani dṛṅgāśāttaddvārā dṛṣṭavastuṣu | samṛtiḥ kena----------------------------- praśnasya ca ayamāśayaḥ-iha anubhavasya nīlaṃ prakāśatā ceti dharmadvayaṃ vyāvṛttyupakalpitaṃ vā vāstavaṃ veti tāvadāstām | kimasthāne'nena vikalpitena, idaṃ tu vikalpyam-smṛtau saviṣayatālābhāya nīlaprakāśatāṃśa upajīvitavyaḥ, na antarmukhasvaprakāśatāṃśastasya viṣayaviśeṣasamarpaṇāyogyatve pramātṛbhedābhedayornīlānīlayośca smṛtyaviśeṣaprasaṅgāt | saca upajīvanīyo'śo'rthasya abhāvādvā asaṃnikarṣādvā indriyavyāpārābhāvādvā ādipadāt vakṣyamāṇāt sarvajñatopayogyadṛṣṭinairmalyasamādhānādyabhāvādvā naṣṭa eva artha ābhāsate yāvatā sāmagryeṇa uktena tasya abhāve tāvat nīlānubhavarūpā darśanarūpatā naṣṭā | saiva ca kevalā avicchinnabodhamātropayogamanapekṣa- māṇā avalambanaṃ dvāramupāyo'nubhūtavastuviṣayatālābhe yasyāḥ smṛteḥ, sā satyapi ātmani nirviṣayaśuddhāntarmukhasaṃvedane'pi abhyupagate kena prakāreṇeti na kaścidasau prakāro'sti, yena sā syāt, tato naiva bhavediti sūtrāvataraṇikayorarthaḥ | antarmukhaḥ sidhyatu bodhaḥ, kiṃ smṛtyeti paśyannātmavādī tūṣṇīmāsītetyāśayena tamāgūrayati tataśca iti | vyavahāro laukikastāvadavaśyasamarthanīyaḥ | saca smṛtyā vinā katham | ātmavyavahāro'pi ca tvayā smṛtidvāreṇa kartumārabdhaḥ ------smṛtistadanurodhinī | kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadi------|| (3) iti || (page 126) atha siddhāntino vacanaṃ hṛdayasthaṃ saṃbhāvanayā upanyasyati ---------atha yatraivānubhavastatpadaiva sā || 4 || etat vṛttikṛt vyācaṣṭe asato'pi iti | yadiśabdena athaśabdasya saṃbhāvanāṃ dyotyatvena āha | kathaṃ sā naṣṭasya viṣayeṇa viṣayavatī iti || 4 || atra hetumāha- yato hi pūrvānubhavasaṃskārātsmṛtisaṃbhavaḥ | yataḥ pūrvānubhavasaṃskārāt smṛteḥ saṃbhavastasmāt tadviṣayeṇa tatpadaiva sā | hi yasmādevaṃ, tasmāt kena dṛṅnāśe smṛtiriti paryanuyogāsaṃbhava ityāśayaśeṣaṃ hi śabdena darśayati || paro labdhāvakāśa āha- yadyevamantargaḍunā ko'rthaḥ syātthāyinātmanā || 5 || evaṃ yadi ucyate, tarhi antargaḍunā kalpanāśalyadāyinā kvacidapi anupayoginā ko'rtha ātmanā sthireṇa, na kaściditi yāvat | tamanubhavamābhāsayati iti | nanu nīlavat kiṃ viṣayatayā | netyāha, kiṃtu pūrvānubhavānukaraṇena tatsadṛśatvena saṃsakārajatvena pratilabdhena hetunā | tatsadṛśī hi sā | saca nīlaṃ viṣayatvena avagāḍhavāniti sāpi tathā bhātīti | tenaiva ca iti saṃskāreṇa | ṭīkākāraḥ atha yatraiva ityādeḥ yadyevam ityantasya sūtrasya tātparyaṃ pūrvārtha ityādinā viṣayavattābhiṣṭau ityantena ākhyāya ko'rthaḥ ityāderāha ātmopagamo vyarthaḥ itiśabdena antargaḍuśabdasya vyarthaḥ ityanena ko'rthaḥ ityasya | arthāvabhāsakṛtā vāsanā saṃskārarūpā yasya ātmano'ntarmukhabodharūpasya, sa yadā tādṛśadarśanakṛtavāsanāprabodha-dvāreṇa prabodhito bhavati; tadā (page 127) tasminnupādāne'ntaraṅge kāraṇe svasaṃvedanāntarmukhabodhalakṣaṇe ātmani kāryarūpā smṛtirjāyate, anubhavasadṛśatvena ca bhātīti saviṣayatvamiyadeva yasyāḥ | anubhavāt paṭvabhyāsādarapratyayarūpādātmani vāsanātmā saṃskāraḥ, tasya sadṛśādṛṣṭādeḥ prabodhastataḥ smṛtiriti iyat siddhāntino matamuktvā dūṣayitumāha evaṃ ca iti | etaduktaṃ bhavati-bahirmukhatāṃ- śādeva jñānīyāt saviṣayatā smṛtyā pratilabdhavyā | naca sā naṣṭāt yujyate, nacāpi anaṣṭādantarmukhatāṃśāt | naca bahirmukhatāṃśasyāpi anāśe smṛtitvamupapannam, anubhava eva sa syāditi hi uktam | tadayaṃ bahirmukhatāṃśo naṣṭo'pi anaṣṭa iva tiṣṭhatīti upagamyam | naṣṭaśca kathamanaṣṭo bhavati yadi tadanukaraṇaṃ tatsadṛśaṃ jñānāntaraṃ janayituṃ yogyatā na bhavet | sa eva tasya naṣṭasyāpi anāśaḥ | jīvati droṇācāryo yasya aśvatthāmā putra iti hi vyavahāraḥ | smṛtirūpaṃ tadīyamanukaraṇamavaśiṣyate iti īdṛksadṛśatvaṃ mukhyaṃ saṃskārarūpatvam, upacārāttu tajjananayogyatāpi saṃskāro yā tāvadaprabuddhā, tajjananavyāpṛtatvaṃ tu prabuddhaḥ saṃskāraḥ; yadi vā prabubhutsamāno'sau, prabuddhastu saṃskāraḥ smaraṇameva tasyaiva anubhavānukaraṇarūpatvāditi | evaṃ bhūte bahirmukhatvasya anukaraṇamātreṇa avaśiṣyamāṇatārūpe saṃskāralakṣaṇe'rthe ātmavādināpi avaśyopagantavye śuddhasya bodhamātrasya antarmukhasya tadbahirmukhatārū- patārūpatādātmyavṛttitvena nyāyāyātavicchedasya avicchedaḥ kasya anupapattyā kalpyate iti | nanu tadabhāve kutra saṃskāraḥ | āha jñānakṣaṇe iti | nīlānubhavāt nīlaprakāśarūpāt samanantarapratyayāt pītācca viṣayādudbhavan jñānakṣaṇo nīlaprakāśarūpo'pi bhavati tāvat tatsadṛśatvāt pītaviṣayodrekāt tu na tathā bhāti avidyādṛṣṭādi- (page 128) māhātmyādvā | nahi svaprakāśe'pi saṃvedane yadasti tena bhātavyaṃ kṣaṇikatvādyaṃśasya anirbhāsanāt, avidyādinivṛttau tu nairmalyāducyate saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam | (yo. sū. 3 | 18) iti | tataḥ pītapratyayāt haritapratyayo nīlapītaharitaprakāśanaśaktimānapi haritaprakāśa eva | uktayuktestāvadeṣā paripāṭī-yāvat nīlasya tajjātīyatvatat- sādṛśyatadvirodhādinā kiṃcitsaṃbaddhaṃ dṛśyaṃ bhavati, tatastādṛśatopalakṣitaḥ saṃbaddhadarśanarūpāt tādṛśadarśanāt samanantarapratyayāt viṣayaṃ kaṃcidapi anapekṣamāṇāt tatpūrvavṛttinīla- pratyayānukārī pratyaya utpadyate | sa prabuddhaḥ saṃskāra ucyate smaraṇamiti | taduktam anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, tādṛśadarśanādasya prabodhaḥ iti | prabodhaśca asau smṛtireva | anukaraṇamātrāvaśeṣatā hi saṃskāraḥ iti uktamācāryapādaiḥ | tena yadāśaṅkante-tādṛśadarśanāt na kutrāpi asya saṃskārasya prabodhaḥ, na tāvat pūrvavijñānagatasya, tat vinaṣṭam; na uttaravijñānagatasya nīlatādṛśajñānānantaraṃ pītajñāne'ntarālāsaṃcetite nīlasaṃskāraprabodhābhāvāditi, samarthayante ca nīlatādṛśadarśanena nīlavikalpo'buddhasaṃskārajanitaḥ smṛtiṃ karotīti; tadasadeva anyonyāśrayādyāpatteḥ | nīlavikalpo'pi abhilāpasmaraṇāt, tadapi saṃketasmṛteḥ, sāpi nīlārthasmaraṇāditi bahirmukho mukhe voplavaḥ | dvitīyaṃ tādṛśadarśanaṃ yatra prabuddhasaṃskāratā tato nīlārthasmaraṇamityapi kalpane smaraṇasya vikalparūpatvena abhilāpasaṃketasmaraṇapūrvabhāvitā upagamyā, tatrāpyevamiti anavastheti āstāṃ tāvadiha | agre hi aṇuśaḥ etat vicārayiṣyate | sthire tāvadetadanukaraṇarūpā smṛtiḥ, sā ca vikalpa- (page 129) paryantaṃ pūrvadarśanamanukarotīti viṣayaprakāśarūpā sābhilāpā ca na anyadiyamupayācate iti paramagurupādānāṃ matam | nanu kutra asthire saṃtānavāhini tadanukaraṇatā dṛṣṭā | tilānāṃ hi sthirāṇāṃ mālatīkusuma- saurabhānukāritvaṃ dṛṣṭamiti | āha bhūrjapatramapi iti | pelavāvayavatvāt saṃbhāvyamānāvayavasphuṭanaṃ kriyāvibhāgasaṃyogavināśakrameṇa naśyati, anyadutpadyate bhūrjadalamiti apiśabdasya abhiprāyaḥ | saṃvartitaṃ cirakālaṃ tato'pi prasāritaṃ punaḥ pūrvasaṃniveśameti | naca tat kūṭasthaṃ sat nityam, apitu saṃtānanityam | kūṭe rāśirūpe tiṣṭhati, na kiṃcidasya calati; kūṭe kvacana anullaṅghanīye tiṣṭhati, na kenacidanyathā kartuṃ śakyam; kūṭe viśvato dāhe vināśakāraṇopanipāte'pi tiṣṭhati, kūṭe vyāje'pi apahnavātmani kriyamāṇe tiṣṭhati na anyathābhavatīti acalarūpatayā bhavat kūṭasthanityamucyate | etaduktaṃ bhavati-tileṣu tāvat na kaścit saṃskārārtho'bhyupagataḥ sthirapadārthavādibhiḥ | sūkṣmamakarandagandho hi tatra saṃyuktasamavāyādupalabhyate, nirgandhe'pi jale iveti | naca atra bhāvanā kalpyā | sā hi ātmanyeva, vegasthitasthāpakau tu sakriyaviṣayau kathaṃ syātāmiti na tileṣu saṃskāraḥ kaścit | tatsthāyini saṃskāro bhavati tilādāviti asadeva | vegaśca nadyāmasthirāyāṃ śarādau ca pavanajavakriyāsaṃbhavasaṃbhāvya- mānāvayavavibhāganāntarīyake nāśe dravyāntararūpe dṛśyate eva, sthitasthāpako'pi bhūrjapatre | tadvat jñānasaṃtāne'pi bhāvānātmako bhaviṣyati | anukaraṇameva hi vastutaḥ saṃskāraḥ | śarasyāpi prayatnakṛtasakriyatvānukaraṇam | ata eva sthitaṃ pūrvaṃ rūpaṃ sthāpayatīti sthitasthāpakataiva saṃskārasya paramārthaḥ | deśāntaragatatadrūpasthāpanaviśeṣāt tu 17 (page 130) vegaḥ pṛthagucyate | bhāvanā tu na sakriyatvānukārarūpā, sthitasthāpakastu saṃniveśānukāra iti vastuto'nukaraṇameva saṃskārārthaḥ | naca tatra nityatvasya leśenāpi upayogaḥ | yat yāvataiva siddhaṃ, na tat tadadhikaṃ kalpayati aṅkura iva bījādinā; tathāca smṛtiḥ saṃskāreṇeti | adhikakalpanasya hi kāraṇaṃ tāvataiva asiddhatvamanyathā adhikakalpanā na viramet | viratiśca asyā vyāpikā dṛṣṭaiva, tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate iti || 5 || nanu saṃskāro dharmarūpo guṇaḥ, na svatantraḥ iti dharmiṇā asya bhavitavyam | jñānasaṃtāna eva asya dharmī,-iti cet, na tāvat saṃtānaḥ kaścidanyo jñānebhyaḥ | tat yadi jñāneṣveva saṃskāra ityucyate, tadayuktam | nahi anyatra anubhavarūpatā, anyatra saṃskāraḥ, anyatra smṛtiriti yuktaṃ prasiddhe caitramaitrādipramātṛbhede evaṃvidhavṛttāntānava-lokanāt | tasmāt anubhavasaṃskārayorabhedaḥ samarthanīyaḥ | saca svarūpeṇa na upalabhyate ato vilakṣaṇatvāditi āśrayābhedādekārthasamavāyalakṣaṇādeva sa siddhyati | anubhavasaṃskārayośca āśrayadvāreṇa abhede siddhe sukhādīnāmapi pratisandhiḥ siddhyatyeva sarvasya pratisandherya eva ahaṃ sukhānubhavena sukhī samabhavam, sa eva icchāmi, duḥkhī dveṣmi, icchādveṣayuk ca ādātuṃ hātuṃ vā prayate ityādeḥ smaraṇasāratvāt | anenaiva āśayena saṃkṣepavyākhyārūpāyāmavatāriṇyāṃ saṃskārasya dharmatvaṃ vyākhyātaṃ na sukhādīnāṃ pṛthak | tasmāt saṃskārasya āśraya ekaḥ, ekatvādeva ca sthiro yaḥ; sa eva ātmeti pūrvapakṣavādino matamāśaṅkya kārikāṃ saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe pūrvakārikārthameva upajīvan tadevam iti | yato nitya ātmā ato yathā asāvanuditasaṃskāro'pi na smṛtau vyāpariṣṭa; tathā uditasaṃskāro'pi na vyāpriyeta (page 131) tatsvarūpasya aṃśenāpi availakṣaṇyāt | vailakṣaṇyaṃ hi saṃskāra eva, tatkṛte vā vyatirekarāhitye tasya pūrvarūpāpāyādanityatvam | vyatirikte tu tasya na tat kiṃcitsyāt | tataḥ saṃskārasya kimāśrayeṇa smṛtau janyāyāmanupayukteneti mātrapadam | ubhayamapīha kalpanārūpaṃ kevalaṃ pūrvasiddhatvādekaṃ sūtre upamānatvena uktamityāśayena āha draṣṭāyaṃ smartā ca iti | tato bhinneṣu dharmeṣu tatsvarūpāviśeṣataḥ | saṃskārātsmṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ || 6 || tata ātmano vyatirikteṣu dharmeṣu saṃskārādiṣu satsvapi vyatirikte ca samavāye satyapi tasya ātmanaḥ svasmin rūpe'nuditasaṃskārādidharmāt pūrvarūpāt na viśeṣaḥ | viśeṣe hi anityatvam | tasmāt saṃskārādeva pūrvoktanyāyena smṛtiḥ siddhāḥ | saṃskārabhāvābhāvābhyāṃ pramātrabhedabheda vyavahāraḥ, tāvapi upādāne upādeyabhāvatadabhāvakṛtau, | yat tu ahaṃ smarteti bhāsate, tatra tāvadasau ahaṃpratītireva; na ātmā kṣaṇikatvādasthiratvāt | tatpratyeyaṃ tu vastu svalakṣaṇaṃ yadi anubhavagocarīkṛtaṃ bhāti, tadasthirameva | atha vikalpyaṃ, tat śarīraṃ saṃtāno veti tathāpi vedyavedanātirikto na kaścit vedakaḥ smartṛdraṣṭṛrūpo bhāti | tato bhinneṣu iti pūrvapakṣasūcakatvena siddhāntopayogitvena ca sūtram | tatra ādyena rūpeṇa tāvat vṛttikṛt vyācaṣṭe sukhaduḥkha ityādi | sukhādayo hi dharmāḥ pratisandhīyamānā dṛṣṭāḥ, teṣāṃ ca bhinnānāṃ kathaṃ pratisandhiriti āśraya eko vācyaḥ | tata eva ṭīkākāro vyācaṣṭe parasparasamanvayo na syāt iti | atha siddhāntopayogitvena vyākaroti bhinnairdharmairasaṃbhinnasya iti alabdhatadāveśasyeti yāvat | etat ṭīkāyāṃ tairetaiḥ iti bahuvacanena vyākhyātam | (page 132) bhinnānāmekatādātmye kathaṃ bahutvam, anekatādātmye vā tasya abhinnasya kathamekatvamiti āśayaḥ | tatkṛto yaḥ sukhādīnāmupakāraviśeṣaḥ saṃskārajanmā pratisandhilakṣaṇaḥ, tatra asya ātmano'nupayogāt na asau tatra upayujyate iti yāvat | guṇakṛtādvā upayuṅkte svīkaroti | evaṃ sukhādipratisandhau tāvat na asya ko'pi upayogaḥ | na kevalaṃ sukhādibhiraveśeṣitatvāt saṃskāreṇa ca asau pratisaṃdhātā yāvat saṃskārasya yat mūlamanubhavātmakaṃ tenāpi asya na kaścit viśeṣaḥ kṛta iti kathamasau smṛtiṃ janayedityāha nirviśeṣasya ca iti | anena smṛtāvavyāpṛteḥ iti vṛttigranthaṃ ṣaṣṭhyantamātmano viśeṣaṇatvena hetutāsamuccayagarbhaṃ vyācaṣṭe | asaṃbhīnnatvena anupajātaviśeṣatvāt pratisandhāvātmano'nu- payogaḥ smṛtāvavyāpṛtatvāt ca | -------śarīrādyavasāyinī | (2 | 2) ityatratya eva iha artha ityāśayena tat draṣṭṭavat ityādivṛttiḥ ṭīkāyāṃ na vyākhyātā | tadayaṃ saṃkṣepaḥ-yat kalpitamapi yatsiddhaye na saṃbhavati, na tat tatsiddhaye prakalpyate khapuṣpamiva aṅkurasiddhaye; tathā ca nityaḥ kaścidātmā smaraṇapratisandhisiddhaye | iha hi kalpanāyā niyamavattvaṃ vyāpakam, anyathā sā na viramet | yadi ca tadaprabhaviṣṇu tatsiddhaye kalpyate, tat vyāpakamasyā hīyeteti tatsiddhaye prakalpanaṃ tatprabhaviṣṇuviṣayatvena vyāptaṃ; tacca vyāpakamiha na upalabhyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | tadāha varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam | carmopamaścetso'nityaḥ khatulyaścedasatsamaḥ || iti, (page 133)
vol M00020 · chunkF-upoddhata-k1-7 · lines via source.start/end