śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ
āvivṛtivimarśinyāmupoddhātavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
atha dvitīyo vimarśaḥ |
ānandamamṛtapūrṇaṃ sāmanase parapade paraṃ satyam |
ghaṭitānuttaradṛḍhatamanirūḍhibhājaṃ śivaṃ vande ||
ātmana eva sadbhāve ye vipratipannāḥ, ta eva kathaṃ tasya aiśvaryamupagaccheyu-
riti ta eva iha mūlavipakṣāḥ | tatra laukāyatikāḥ svapakṣasthāpanāvihīnāḥ
parapakṣamapi kathaṃ dūṣayeyuḥ pramāṇādiprakriyāmaryādānupraveśena
taddūṣaṇāt, tadanupraveśe tu cārvākatāhāniriti saugatā eva iha
pūrvapakṣavādinaḥ | ye hi ātmānamupayanti anekamanīśvaraṃ ca ekaṃ vā
channaiśvaryam, te tāvat na atyantāya iha dūraṃ sphuṭitāḥ | asādhāraṇena
dharmeṇa dharmiṇo'ṅgīkaraṇe anaṅgīkṛtadharmābhyupagamanā hi sughaṭāḥ,
natu sarvathānupagame iti saugatīyameva pūrvapakṣaṃ
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ-------|
ityādinā
------------tena kartāpi kalpitaḥ ||
ityantena ślokaikādaśakena āha | tathāca vakṣyati taddarśanāpekṣayaiva
ayamākṣepaḥ iti |
(page 113)
tatra ślokadvayena pratyakṣātmavādī dṛśyānupalabdhyā nirākriyate,
anumeyātmavādī tu smṛtyanusandhānāderanyathāsiddhatāṃ vadatā trayeṇa,
jñānādīnāṃ guṇatvāt guṇisiddhirityapi vadannekeneti iyatā ātmani dharmiṇi
nirākṛte jñānakriyāsaṃbandhalakṣaṇamaiśvaryavyavahārasādhanaṃ hetuṃ
nirākartuṃ jñānasvarūpaṃ paramate ślokadvayena anupapannamāvedyate,
kriyāsaṃbandhastu sādhakābhāvāt bādhakayogācca na kvacidupapadyate, tat na
ātmana aiśvaryamiti trayeṇeti saṃgatitātparyam | ātmanaḥ ityādinā dharmiṇaṃ
hetuṃ vyavahāryatvena sādhyaṃ ca bruvatā padatrayeṇa siddhāntimataṃ
pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya saṃkṣepeṇa anubhāṣate | ātmaiva tu ityādinā
pūrvapakṣī svamataṃ sārdhaślokoktaṃ saṃkṣipya darśayati | tuśabdaḥ
svapakṣasya viśeṣaṃ dyotayannupapannatāṃ dhvanayan siddhāntimatasya
dūṣyamāṇatvaṃ sūcayati | siddhāntī khalu anupalabdherasiddhatāṃ
brūyādityāśaṅkya yamardhaślokaṃ brūte, tasya arthaṃ saṃkṣepeṇa āha
ahaṃpratyayenāpi ityādinā | ādiśabdena indriyaprāṇajñānādisaṃtānasya
saṃgrahaḥ | ityāha iti etadvastu ślokadvayena āhetyarthaḥ | katham | ākṣipan
ākṣepeṇa lakṣitā vacanakriyā iyamiti yāvat | anena nanuśabdasya
ākṣepadyotakatā vyākhyātā | ākṣepeṇa ca pūrvapakṣī
yuktividagdhaṃmanyatākrāntahṛdayo'tra vipratipanno yatnena svābhiniveśāt
saujanyāṅgīkṛtaparopakāraprāvaṇyena siddhāntinā nivartyate iti
sūcayannajñasasaṃśayau daṇḍāpūpikayaiva iha vyutpādyete iti darśayati
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ jñānamekaṃ paraṃ punaḥ |
sābhilāpaṃ vikalpākhyaṃ bahudhā nāpi taddvayam || 1 ||
(page 114)
nityasya kasyaciddraṣṭustasyātrānavabhāsataḥ |
ahaṃpratītirapyeṣā śarīrādyavasāyinī || 2 ||
svamātmā ātmīyameva vā lakṣaṇaṃ yasyeti svarūpeṇa
tadupādhibhyāṃ ca deśakālābhyāṃ yat sarvathaiva saṃkucitaṃ
samānabhinnādyākārairna tadgrāhyaṃ kathaṃcana |
bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ ||
tadūpaṃ sarvato bhinnaṃ--------------|
iti
-----------------------pratipādikā |
na śrutiḥ kalpanā vāpi sāmānyenaiva vṛttitaḥ ||
iti svasāmarthyotthanirvikalpakajñānaikalakṣaṇīyamuktam, tadābhāsate
pratibhāsate yasmin sati, tasya vā ābhāsaśchāyārūpa ākāro yasmin jñāne;
tadekam | jātāvekavacanam | rāśyabhiprāyeṇa ca ekaśabdaḥ, tena
svalakṣaṇapratibhāsāni nirākāravādimate, svalakṣaṇākārāṇi sākāravādi-
mate jñānānīti ako'yamavikalpakarāśiḥ | ekaśabdena vā avikalpakajñānasya
viṣayabhedakṛtaṃ bhedaṃ muktvā vikalpavat svarūpaniṣṭho'vāntarajātyutthā-
pako bhedo nāstītyucyate | tatraiva hi viṣaye smṛtirūpo vikalpo'nyathā,
utprekṣārūpaśca anyatheti adhyavasāyaviṣayābhede'pi svarūpagatameva
vikalpasya vacitryam | anubhavastu nīle na kaścit prakārāntareṇa ṛte
tatpratibhāsatvāt tadākāratvāt vā | ekaśabdo vā anyavācī, ekaṃ kiñciditi
yāvat | madhyamapakṣastu ṭīkākṛtā sūtre yojitaḥ | paramiti anyat,
anubhavottarakālabhāvi ca tadupajīvitvāt sarvavikalpānām | abhilapyate
ābhimukhyena viṣayiviṣayaparavaśatātyāgena bodhasvātantrye śabdena ca
viṣayasya
(page 115)
tādātmyāpādanena vyaktatayā pramātṛsātkāraparyantatayā ucyate
parāmṛśyate yena, so'bhilāpaḥ āntaraśabdalakṣaṇaḥ saṃjalpaḥ |
yadāhurbhartṛharipādāḥ
so'yamityabhisaṃbandhādrūpamekīkṛtaṃ yadā |
śabdasyārthena taṃ śabdamabhijalpaṃ pracakṣate || ( vā. 2 | 130)
iti | tena saha vartate iti | anena so'yamitisaṃbandhātmakasaṃketavyutpattikāla-
vyavahārakālānugāmitvaṃ viṣayasya vadatā sāmānyaviṣayatvaṃ darśitam |
bahudhātve ca avāntarajātibhedakṛte yuktiḥ sūcitā | sa ityanusandhāne smṛtiḥ,
so'yamityanuvedhe pratyabhijñā, sa ivāyamityanurodhe utprekṣā, sa
evāyamityanuyoge vyavacchedaḥ,-ityādayo vikalpabhedā abhilāpabhedamūlā
eva | smṛtyutprekṣādeśca avāntarajātibhedayoge'pi vikalpa-
lakṣaṇamahāsāmānyayoga ityapi sābhilāpaśabdena sūcitam | tṛtīyaśca eṣa
pakṣo vivṛtikṛtā sphuṭīkṛtaḥ | apiśabdo bhinnakramaḥ | dvayamapi tat na nityasya
kasyacit draṣṭṛśabdavācyasya parairupagatasya saṃbandhitvena yuktam | tasya
nityasya atra jñānadvaye bhāsamāne sati atra dvaye ādhāratayā ca pareṇa
svaprakāśatābhyupagataprakāśabhāvayogyasyāpi aprakāśanāt, tasyeti vā
jñānadvayasya atra ātmani ādhāre anavabhāsāt svatantratayaiva tat
jñānadvayaṃ bhāti, natu kvacit nitye āśritaṃ sadityarthaḥ | nanu ahaṃ ghaṭaṃ
jānāmīti ghaṭavat tajjñānavat taddharmā ātmā ahamiti bhātyeveti
anupalambho'siddhaḥ | ucyate | eṣa tāvadvikalpo na avaśyaṃ viṣayatathātvamā-
viṣkurute, bhavatu vā pramāṇaṃ, tathāpi atra kṛśādisāmānādhikaraṇyaṃ cet
bhāti kṛśo'haṃ jānāmīti, taccharīrameva itthaṃ jñānena saha
ekasāmagryadhīnatayā adhyavasīyamānatvena pratibhāsate | athāpi
(page 116)
śarīrātiriktaṃ, tadapi jñānasaṃtānamātramatra vane vṛkṣa iti yatheti
apiśabdārthaḥ | ṭīkākāro vikalpamādau vyācaṣṭe | tadapekṣamavikalpasya
pramāṇādirūpamiti parakīyamatamāgūrya ucitavikalpajananāt nīlāṃśe
pramāṇamavikalpakaṃ tadabhāvāt pramāṇaṃ na bhavati, kṣaṇikatvāṃśe
nīlāvyatirekiṇi gṛhīte'pi tadanucitavikalpasaṃpādanāt tu apramāṇaṃ
sthiratvādyaṃśa iti hi paro manyate | grahaṇakavākye ca vivṛtigate yadavikalpakaṃ
paṭhitam, tatra avaśyaṃ niṣedhyatvena pūrvaṃ vikalpo vyākhyeyaḥ | vikalpaka iti
kartṛpratyayena vikalpajñānasyaiva svātantryeṇa kartṛtāropaṇāt vikalpakatvamiti
vadan vikalpotthāpako'nyaḥ pramātāstīti saṃbhāvanāṃ parasya parāsyati |
sakalaṃ kālaṃ tadavinābhāvāt kālopalakṣitaṃ ca deśadharmāntaraṃ ca yat
gacchati, tato na vyāvartate, tādṛśaṃ yadapoharūpaṃ jñānākāramātramanan-
tarbahīrūpaṃ vā āropitanīlarūpamabhimananamātropapāditaśarīraṃ vā tata
eva niḥsvarūpeṇa avaṣṭambhāyoge kramākramāyoge deśasaṃkocābhāvāt
vyāpakatvena kālasaṃkocābhāvāt nityatvena vyāvṛttyayogakṛtācca
dharmasaṃkocavailyāt vyaktyanuyāyitvena adhyavasīyamānaṃ sāmānyam,
tadeva svalakṣaṇaparāmarśavandhyatvāt tanmātram | tat pratibhāsate grāhyatvena
yasmin, tat vikalpakamiti viṣayo'sya nirdiṣṭaḥ | yataśca asya evaṃvidho viṣayaḥ,
tato'yaṃ vikalpaḥ śabdasaṃbandhinaṃ vyavahāraṃ śabdābhijalpyamānatāṃ
sahate | sā hi na jñānasya vikalpātmano'pi svātmani svalakṣaṇasvabhāve
svasaṃvedanagrāhye śabdyamānatvāyogāt, yadāha
sukhādīnāṃ------svasaṃvedanamavikalpakam |
aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
(page 117)
iti, apitu viṣayasyaiva; tasyāpi na svalakṣaṇasya deśakāla dharmasaṃkucite tatra
saṃketasya kartumaśakyatvāt vyavahārakālaparyantamasaṃbhavena
anupayogāccā | tat nīlacchāyāyā anīlavyāvṛtterapoharūpāyā eva
vikalpanasahiṣṇutvena saṃketakaraṇayogyāyā vyavahārakālānugāminyāśca
sā yuktā | tātkālikam iti tasminneva kāle bhavaṃ na kālāntaramanuvartate |
ataḥ saṃketavyutpatteryaḥ kālo dṛṣṭvā vikalpanaṃ
śabdasaṃketanamityevaṃrūpastaṃ na spṛśati | tameva yo na spṛśati, sa
vyavahārakālaṃ spṛśatīti kā saṃbhāvanā |
tadevamanupapadyamānasaṃketaṃ vacasā uktaṃ gamyamānatvena
anupayujyamānasaṃketamupari sphuṭamiti deśaniyataṃ vyāvṛttiniyataṃ ceti
deśāntaradharmāntarānugamanāyogyatvādapi anupayujyamānasaṃketaṃ yadi
īdṛk svalakṣaṇaṃ tadābhāsaṃ tadākāratvena tadekasāmagryadhīnatayā
tajjanyatvena tannirbhāsyatvena vā tadābhāsyate sākṣātkriyate yena tat tathā |
svalakṣaṇaviṣayamityeva spaṣṭaṃ kasmāt noktamityāśaṅkya āha vikalpe'pi iti |
tenāpi svalakṣaṇamadhyavasīyate pravṛttiprāptyādivyavahārāt |
anubhavarūpastu asau svalakṣaṇena bhavati yo hi bhavanneva tat
svalakṣaṇamanukaroti anukurvanneva ca bhavati |
------arthasya sāmarthyena samudbhavāt |
iti nyāyena nirākāratāyāṃ
tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ |
bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||
iti nītyā sākāratāyāmasau bodho'nubhavatīti ucyate | tathāca viniścaye yo
jñānapratibhāsamātmano'nvayavyatirekāvanukārayatīti anubhavasya
anukartṛtvamuktam | naca evaṃ vikalpaḥ | ata eva
(page 118)
iti anubhavarūpatvena yadarthasāmarthyodbhavatvamākṣiptam, tata eva sphuṭo
deśakālākāraniyato'tra artho bhāti | nanu evaṃ jñānamityukte
nīlapītādijñānabhedo na kaściditi bodharūpa ātmaiva ayamukto bhavati
sūtravṛttyorityāśaṅkāṃ śamayati tasya ca iti | bahudhā iti vyācaṣṭe,
vikalpasya tu iti, natu viṣayabhedena iti tasya nirviṣayatvādadhyavaseya-
viṣayābhede'pi smaraṇotprekṣādīnāṃ svarūpeṇaiva vaicitryādityāśayaḥ |
tathāca iti pātañjalaṃ mataṃ saṃvādakatvena upanyasyati | vikalpāt iti
vikalpaviśeṣāditi bhāvaḥ | bhede'pi abhedasya abhede'pi bhedasya yā vikalpanā,
sā tatra vikalpa ityuktā | smṛtistu pūrvānubhūtāvabhāsarūpā buddhivṛttiḥ |
tathāhi sūtre
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ | (yo. sū. 1 | 9)
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ | (yo. sū. 1 | 11)
iti | nanu evaṃ bhavatā tarhi vikalpanaiva smṛteḥ kathamuktetyāśaṅkya āha
vācaka iti | vācakena sāmānyātmanā āntareṇa śabdanena, natu
svalakṣaṇarūpeṇa saṃketayitumaśakyena, saṃsargaḥ śavalīkaraṇena
ekajñānāveśastatra yogyo'rtho'nugāmitvena avasturūpo'pi arthatvena
adhyavasīyamānastasya atr pratibhāsa ityetadeva lakṣaṇaṃ vikalpasya,
śabdajñānānupātīti tu vikalpaviśeṣasya kalpanāparaparyāyasya lakṣaṇamiti
abhiprāyaśeṣaḥ | prāgeva iti lakṣyanirdeśāt pūrvamityarthaḥ | nanu yadi eṣa
vikalpānubhavayorbhedaḥ, tarhi dvayasyāpi jñānatvamekaṃ rūpaṃ kuta iti | āha
ubhayamapi evam iti anena prakāreṇa bodharūpamiti | etat vastu agre siddhāntinā
madīyapakṣamanubhāṣamāṇena vakṣyate
dṛk svabhāsaiva---------------------| (1 | 18)
(page 119)
ityatra | tat tasmādubhayamapi jñānamiti padayojanā | etaduktaṃ bhavati-
avāntarabhede'pi anayoḥ svasyaiva prakāśaḥ svasya prakāśa eva sva eva asya
prakāśo na paraḥ, svaśca asya prakāśa eveti yat bodhalakṣaṇaṃ siddhāntino'pi
abhimataṃ, tadastyeveti dvayorapi jñānatvaṃ yuktam | tadeva tarhi ātmā
bhaviṣyatīti | āha tat ca iti | ubhayaṃ nirvikalpakaṃ svaviṣayamātramiti,
viṣayaśca ananuyāyīti pratikṣaṇaṃ vibhinnalakṣaṇa iti | tadapi asthiram, tathā
vikalpakamapi adhyavaseyaṃ viṣayabhedāt | tathā sa ityayamityādyabhilāpabhedāt
nīlapītādiviṣayaṃ bhinnam, ekasthiranīlādhyavasāyyapi pratikṣaṇaṃ bhedāt
bhinnamiti ubhayathāpi parasaṃmataṃ nityādidharmayogitvamātmalakṣaṇaṃ
nāsti | dvitīyasya ca iti | ubhayasyāpi bhinnabhinnasvabhāvatvaṃ tāvadekaṃ
rūpaṃ tatastu dvitīyo bhavet yadi abhinnasvabhāvo bodho bhavedityāśayena
tṛtīyasyeti vaktavye dvitīyasyeti uktam | bodhātiriktasya iti vṛttiṃ vyākhyātuṃ
jñānaikajātīyatayā vā vikalpāvikalpasaṃcaya eko rāśirityabhipretya
dvitīyasyeti | jñātuḥ iti jñānātiriktasya svānubhava ityanena
dṛśyatvasaṃbhāvanamāha | tasya iti ātmano'nupalabdheḥ, tasyeti vā ubhayasya
anyasaṃbandhitayā anupalabdhiriti vṛttiyojanā | jñeyarūpaḥ iti , natu
pramāṇāviṣayatopanatajñātṛrūpo'rthaḥ kaściditi atra tātparyaṃ
jñeyaśabdasya, natu jaḍaikarūpavācī jñeyaśabdo'tra jñānasaṃtānasya
jaḍatvābhāvāt | ata eva uktaṃ vṛttau kaścit iti | tadeva atra ṭīkāyāṃ
viparyayapradarśanadvāreṇa vyākhyātam | sūtre hi ahaṃpratītirapi iti
vidhidvāreṇa asya anupalabdhiḥ sūcitā | sā svakaṇṭhena vṛttau vyākhyātā,
taddvāreṇa tu yaḥ sūtrārtho vidhyātmā sūcitaḥ, sa ṭīkāyāṃ
(page 120)
svakaṇṭhena vyākhyāta iti | evaṃ iti tatra tatra sūtravṛttiṭikāsu avadhātavyam |
nanu bhavatā yadi vyatirikto na avadhāryate, tāvatā prādeśiki anupalabdhirna
abhāvaṃ sārvatrikaṃ gamayet | tasmādayamātmopalambhanivṛttimeva
pramāṇayan paraṃ pratikṣipati, sā ca viprakṛṣṭeṣu api asti, naca te na
santyevetyāśaṅkya yat lokaiḥ iti vṛttāvuktaṃ, tat sarvapramātṛbhiḥ ityanena
vyākhyāya tatra hetumāha sajātīyaiḥ iti | tatrāpi hetuḥ sarvavyavahāra iti |
anyathā hi nīlamapi hi kasyacidanīlatayā bhātītyapi hi bhavet | tataśca
tādātmyābhāvavyavahāro'pi na sidhyediti ucchinnaiva
bhāvābhāvavyavasthetyāśayaḥ | taduktaṃ pratyakṣanivṛttireva
anupalabdhirabhāvasādhanī sakalakāraṇakasya asya arthasattāyā
bhāvāsaṃbhavārthaṃ, tatra arvāgdarśanasya ātmapratyakṣani-vṛtīṃ
pramāṇayatastadgrahaṇayogyapratiṣedho yuktaḥ iti | natu ātmeti
sūtrasūcito'rthaḥ spaṣṭīkṛto yathoktalakṣaṇaḥ iti deśakālākārasaṃkocāsa-
hiṣṇurādisiddhatvādanupayuktapramāṇavyāpāraḥ svatantrajñātṛkartṛtāpara-
mārtha ityarthaḥ | nanu ahaṃpratyayaśabde sābhilāpagrahaṇaṃ viśeṣaṇaṃ
vṛttau kimarthamiti | āha sābhilāpa iti | nīlānubhavo'yamityatra nirvikalpake'pi
nīlaśabdo viṣayasvarūpamavadhārayituṃ yathā upāttaḥ, tathā tatrāpi
ahaṃśabda iti kaścit saṃbhāvayeta, sa sūtre avasāyinī itipadena pratyāyitaḥ |
tasyaiva artho vṛttau sābhilāpapadena vyākhyātaḥ | siddhāntinirūpyamāṇasya ca
ātmaprasādhakasya pramāṇasya daurbalyanivedanena pūrvapakṣiṇā svapakṣe
balavattvamāviṣkṛtam | avasyati tacchīleti pratyayabhāgena tācchīlyaṃ
nimittānapekṣitvaparyavasitamabhidadhatā anubhavānusāryadhyavasāyarū-
patvābhāvanirūpaṇāt ya eva ahaṃ hyaḥ,
(page 121)
sa eva ahaṃ prātaḥ, naca jñānādayaḥ ityevamādeḥ pratyayasya
sthiraguṇirūpatāniścayanaṃ, na kalpanāmātrameveti uktam | vṛttāvapi
sahaśabdena ahaṃpratīterabhilāpāvyabhicāro darśita iti vyākhyeyam | ata eva
āha kalpanātvena iti | nirvikalpakānusaraṇavirahasyātantryāyogena
ahaṃpratītervastuvyavasthāpanāyāmahetutvaṃ sūcitam | leśenāpi iti na
kiñcidasādhāraṇena dharmeṇa nityatvādyanyatameneti yāvat | samayaśabdena
upapattiviraha uktaḥ | yadyapi śāstrasamayapratiṣṭhānāmapi na
laukikātirikto'vabhāsa ityuktaṃ pūrvaṃ śāstrasaṃskṛtānāmapi ityādinā,
tathāpi śāstravāsanājanitagāḍhavikalpabalāt ya evaṃ brūyāt sthiro
mamātmā anubhave bhātyeveti, sa laukikapramātrantarasādhāraṇapratibhāsā-
bhyupagamanāyaiva pratyāyya iti ṭīkākārasya āśayaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-nā
stīha ātmā nityatādilakṣaṇayogī upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdheriti || 1, 2
||
ghaṭādiviṣayāḥ sarvenubhavā utpannāpavargiṇastāvat | anubhavaṃ ca
anurudhyamānā smṛtirdṛṣṭā, anyathā yatraiva kutracit sā syāt | naca
anubhavodbhavamātrātsā bhavati caitrasya dṛṣṭe bhaitrasya tadabhāvāt |
tadayamanubhavo bahirmukhena vapuṣā dhvasto'pi antarmukhena adhvasta eva
upagantavya iti parasya siddhāntino matam | athaśabdadyotitasaṃbhāvanārū-
pāśaṃkopalakṣitaṃ kārikayā pūrvapakṣavādī āheti saṃgatiḥ | tadanubhava
iti tasya dhvastasyānubhavasya yo viṣayastam |
athānubhavavidhvaṃse smṛtistadanurodhinī |
kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadyanubhāvakaḥ || 3 ||
(page 122)
anubhavasya vidhvaṃse anubhavasvīkārādvārā parigṛhītaniyataviṣayā smṛtiḥ
kena prakāreṇa bhavet yadi tadanubhavāntarmukharūpo'nubhavitā sthira ātmā na
syāt | asti ca iyaṃ smṛtiḥ, tat tenāpi bhāvitavyamiti yadi paro brūyāditi
kārikārthaḥ | smṛtikāle iti yaḥ saṃbhāvyate kālaḥ, udbubhūṣitāyāṃ
smṛtāvityarthaḥ | na anubhave pūrvabhāvini paścādabhāvamātraṃ
tadanurodhitvamiti darśayati vṛttikṛt | pūrvo yo'rthaviṣayo'nubhavastasya
yo'vaṣṭambhastadrūpāparityāgaḥ, sa dharmo yasyāḥ | tadāpi iti smṛtikāle
smṛtirūpatāyāmityarthaḥ | yadi kaścidācakṣīta-arthānubhava eva atītaviṣayo
viśiṣṭaḥ smṛtirucyate, tat kimasyā anubhavavirodhitvena viṣayasya svamukhenaiva
svīkārāditi | taṃ prati smṛteranubhavarūpatvaṃ tāvat nirākaroti
anubhavavidhvaṃse iti ca sūtroktiṃ ghaṭayati artha iti | arthasya saṃnidhānaṃ ca
iha sattāyāṃ janakatayā asattāyāmapi viṣayatayā upayogaḥ | saṃnihitaḥ iti
sanneva sāṃkhyadarśane iva cchanno'pi viṣayatāṃ svātantryeṇa prāpta iti
yāvat | sākṣātkāraḥ iti avikalpaka ityarthaḥ | vikalpastāvat na viṣayaṃ sākṣāt
svīkaroti, adhyāruhyavādena tu ucyate iti | etadāha apivā iti |
anubhūyamānatayā iti anubhavāyamāno vā svayamanubhavarūpo vā
vikalpo'yamiti bhavet, natu anubhūtatvena pūrvānubhavollekhanena sa ityevaṃ
bhavet | etadeva ca smṛteḥ prātisvikaṃ rūpam | tataśca yadi smṛtivyāpte
kālakṣaṇe'nubhavaḥ, tarhi na smṛtistadvyāpakaḥ sa iti pratyayaviruddho'ya-
mitipratyayopalabdheḥ | vorodhaśca svamukhaparamukha-viṣayasvīkārayorvirodhāt
tadrūpatvācca idaṃbhāvatadbhāvapratītyoḥ | tasmādayaṃ prayogaḥ-smṛtikāle
na pratīyamāno'sti
(page 123)
arthaḥ sa-itipratyayaviṣayatvāt | astitvaṃ hi arthasya pratīyamānasya
ayamitipratyayaviṣayatvena vyāptaṃ, tadvirudhasya iyamupalabdhiriti | nanu
naṣṭavastuviṣayāṃ smṛtiṃ muktvā anyatra idaṃ
pratyakṣādipramāṇāntaraviruddhamanumānam | maivam | smaryamāṇo hi sarvaḥ
pūrvānubhūta eva | saca naṣṭa eva kṣaṇikatvāditi kṣaṇāntarasadbhāvaḥ kutra
upayogī | bhavatu sthiro'rtho ghaṭādiḥ sāṃkhya iva vānaṣṭo'pi
sannupasthānakṣaṇabhaṅgopanyāsajanakatvena tu viṣayatāṃ nāsau svatantrāṃ
pratilabdhumalamiti darśayati satyapivā iti nipātābhyām | naitat tattvam, apitu
abhyupagamyavādo'yamityāha anubhavābhāvāt iti smṛteranubhavarūpatvā-
bhāvādityarthaḥ | anubhavaviṣayatvena iti smṛtijñāne svātantryeṇa viṣayatayeti
yāvat | atītasya arthasya kālāntarabhāvini svātantryeṇa viṣayatve trayī gatiḥ |
sthira eva bodho viṣayopanipātakṛtaṃ tadākāratvaṃ tatpratibhāsatvaṃ vā
viṣayāpagame'pi viṣayāntarāpāte'pi ca na tyajati | evaṃ
bhūtavartamānaviṣayasākṣātkārastāvat, vartamānānāṃ ca bhāvānāṃ
yāvatī arthakriyāntaraparaṃparākṣepiṇī arthakriyāviśeṣe yogyatā, sāpi
atyantanairmalyāt sākṣātkṛtā bhavatīti anāgataviṣayamapītyevaṃ pūrvaṃ
sarvajñasaṃvedanamiti ekā gatiḥ | astiro'pi nīlaviṣayo'nubhavo nīle dhvaste
samanantarapratyayatvena nailasākṣātkāratāmatyajantameva bodhaṃ
pītasaṃnidhānāt tu svārthakriyāsaṃtatiyogyatākrāntapītaviṣayamapi ārabhate,
-ityevaṃ bodhāntareṣvapīti aparā | tadetadubhayamuktaṃ ṭīkāyāṃ
prabandhapravṛttastadāpi pūrvānubhava eva iti | sthire saṃtānavṛttau ca
prabandhaśabdaḥ | evaṃ sadā sarvajñe dve gatī | yastu jijñāsitasarvajñaḥ, sa
yadeva yadaiva didṛkṣate, tadeva tadaiva apūrvatvena ānumānikā-
(page 124)
tītavṛttipratyayavat pratibhānanairmalyāt jānātīti tṛtīyā | tadāha tatkālodito
vā ityādi | etāsu tisṛṣvapi gatiṣu svātantryeṇa viṣayasvīkāre'nubhavāt
vailakṣaṇyakāri yat smṛteḥ svarūpamucyate-pūrvānubhavamukhena
viṣayalābhādanubhūtasya viṣayasya yo'saṃpramoṣo'napahāro'nubhūtatayaiva
prakāśa iti, tadeva vighaṭeta | evaṃ svātantryeṇa viṣayasvīkāro na yuktaḥ
smṛteriti upasaṃhāreṇa anuvadannāha tat iti | arthasya tirodhānaṃ svātantryeṇa
aviṣayatā | tato'sau smṛtiranubhavaviśeṣarūpā tāvat na bhavati | anubhavaṃ ca
upajīvituṃ sā yatate | sa ca prācyo naṣṭaḥ kathamupajīvyaḥ iti kaścidaṃśo'sya
nūnamanaṣṭaḥ | natu viṣayavyāpṛto bahirmukhatāṃśa eva na naṣṭa iti yuktaṃ
smṛtitvābhāvaprasaṅgāditi anubhavasya yo'nubhavaḥ svasaṃvedanātmā
antarmukhaḥ, sa na naṣṭa iti āyātam | sarveṇa hi prakāreṇa tadananvaye yadi
smṛtirudiyāt caitradṛṣṭe'pi maitrasya udiyāt niyamanidānābhāvāt, tadvadvā
svadṛṣṭe'pi na udiyāt sarveṇa prakāreṇa upajīvanīyasya dhvastatvāt | ucyate
niyamaḥ | tadanuyāyinā kenacidapradhvastena rūpeṇa bhāvyameva | nanu
anubhavasya anubhavarūpo bodhaḥ kiṃ naiyāyikabodhavat
jñānāntarasvabhāvaḥ | netyāha svasaṃvidrūpo'ntarmukhaḥ iti |
arthapratibhāsavattvameva arthasya vyāpṛtatā bahirmukhatvam | bahiriti
svarūpavyatirikte'rthe mukhaṃ pradhānaṃ prakāśatālakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya,
tat tathā | buddhernīlasaṃvitteḥ saiva grāhikā, tata ātmani jñānarūpe'ntarmu-
khā | antariti avyatirikte rūpe mukhaṃ prakāśatvaṃ yasyāḥ | cakārau
yaugapadyaṃ dharmadvayasya āhatuḥ | nanu astu tāvadantarmukhāṃśo'nuyāyī,
siddhāntinastu kiṃ siddhyati iti | āha antarmukhaśca iti | vakṣyamāṇanītyā iti
cetyadharmadeśakālānāveśe vyāpitvanityatvasiddheriti || 3 ||
(page 125)
evaṃ siddhāntimataṃ saṃbhāvyaṃ darśitam, adhunā etannirākaraṇaprakāraṃ
svameva ayaṃ vakṣyati,-ityāśayena siddhāntinaṃ pūrvapakṣavādī pṛcchati
satyapyātmani ityādinā kena ityanena
satyapyātmani dṛṅgāśāttaddvārā dṛṣṭavastuṣu |
samṛtiḥ kena-----------------------------
praśnasya ca ayamāśayaḥ-iha anubhavasya nīlaṃ prakāśatā ceti
dharmadvayaṃ vyāvṛttyupakalpitaṃ vā vāstavaṃ veti tāvadāstām |
kimasthāne'nena vikalpitena, idaṃ tu vikalpyam-smṛtau saviṣayatālābhāya
nīlaprakāśatāṃśa upajīvitavyaḥ, na antarmukhasvaprakāśatāṃśastasya
viṣayaviśeṣasamarpaṇāyogyatve pramātṛbhedābhedayornīlānīlayośca
smṛtyaviśeṣaprasaṅgāt | saca upajīvanīyo'śo'rthasya abhāvādvā
asaṃnikarṣādvā indriyavyāpārābhāvādvā ādipadāt vakṣyamāṇāt
sarvajñatopayogyadṛṣṭinairmalyasamādhānādyabhāvādvā naṣṭa eva artha
ābhāsate yāvatā sāmagryeṇa uktena tasya abhāve tāvat nīlānubhavarūpā
darśanarūpatā naṣṭā | saiva ca kevalā avicchinnabodhamātropayogamanapekṣa-
māṇā avalambanaṃ dvāramupāyo'nubhūtavastuviṣayatālābhe yasyāḥ
smṛteḥ, sā satyapi ātmani nirviṣayaśuddhāntarmukhasaṃvedane'pi abhyupagate
kena prakāreṇeti na kaścidasau prakāro'sti, yena sā syāt, tato naiva bhavediti
sūtrāvataraṇikayorarthaḥ | antarmukhaḥ sidhyatu bodhaḥ, kiṃ smṛtyeti
paśyannātmavādī tūṣṇīmāsītetyāśayena tamāgūrayati tataśca iti |
vyavahāro laukikastāvadavaśyasamarthanīyaḥ | saca smṛtyā vinā katham |
ātmavyavahāro'pi ca tvayā smṛtidvāreṇa kartumārabdhaḥ
------smṛtistadanurodhinī |
kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadi------|| (3)
iti ||
(page 126)
atha siddhāntino vacanaṃ hṛdayasthaṃ saṃbhāvanayā upanyasyati
---------atha yatraivānubhavastatpadaiva sā || 4 ||
etat vṛttikṛt vyācaṣṭe asato'pi iti | yadiśabdena athaśabdasya
saṃbhāvanāṃ dyotyatvena āha | kathaṃ sā naṣṭasya viṣayeṇa viṣayavatī iti ||
4 ||
atra hetumāha-
yato hi pūrvānubhavasaṃskārātsmṛtisaṃbhavaḥ |
yataḥ pūrvānubhavasaṃskārāt smṛteḥ saṃbhavastasmāt tadviṣayeṇa tatpadaiva
sā | hi yasmādevaṃ, tasmāt kena dṛṅnāśe smṛtiriti paryanuyogāsaṃbhava
ityāśayaśeṣaṃ hi śabdena darśayati ||
paro labdhāvakāśa āha-
yadyevamantargaḍunā ko'rthaḥ syātthāyinātmanā || 5 ||
evaṃ yadi ucyate, tarhi antargaḍunā kalpanāśalyadāyinā kvacidapi
anupayoginā ko'rtha ātmanā sthireṇa, na kaściditi yāvat |
tamanubhavamābhāsayati iti | nanu nīlavat kiṃ viṣayatayā | netyāha, kiṃtu
pūrvānubhavānukaraṇena tatsadṛśatvena saṃsakārajatvena pratilabdhena hetunā |
tatsadṛśī hi sā | saca nīlaṃ viṣayatvena avagāḍhavāniti sāpi tathā bhātīti |
tenaiva ca iti saṃskāreṇa | ṭīkākāraḥ atha yatraiva ityādeḥ yadyevam
ityantasya sūtrasya tātparyaṃ pūrvārtha ityādinā viṣayavattābhiṣṭau
ityantena ākhyāya ko'rthaḥ ityāderāha ātmopagamo vyarthaḥ itiśabdena
antargaḍuśabdasya vyarthaḥ ityanena ko'rthaḥ ityasya | arthāvabhāsakṛtā
vāsanā saṃskārarūpā yasya ātmano'ntarmukhabodharūpasya, sa yadā
tādṛśadarśanakṛtavāsanāprabodha-dvāreṇa prabodhito bhavati; tadā
(page 127)
tasminnupādāne'ntaraṅge kāraṇe svasaṃvedanāntarmukhabodhalakṣaṇe ātmani
kāryarūpā smṛtirjāyate, anubhavasadṛśatvena ca bhātīti saviṣayatvamiyadeva
yasyāḥ | anubhavāt paṭvabhyāsādarapratyayarūpādātmani vāsanātmā
saṃskāraḥ, tasya sadṛśādṛṣṭādeḥ prabodhastataḥ smṛtiriti iyat siddhāntino
matamuktvā dūṣayitumāha evaṃ ca iti | etaduktaṃ bhavati-bahirmukhatāṃ-
śādeva jñānīyāt saviṣayatā smṛtyā pratilabdhavyā | naca sā naṣṭāt yujyate,
nacāpi anaṣṭādantarmukhatāṃśāt | naca bahirmukhatāṃśasyāpi anāśe
smṛtitvamupapannam, anubhava eva sa syāditi hi uktam | tadayaṃ bahirmukhatāṃśo
naṣṭo'pi anaṣṭa iva tiṣṭhatīti upagamyam | naṣṭaśca kathamanaṣṭo bhavati yadi
tadanukaraṇaṃ tatsadṛśaṃ jñānāntaraṃ janayituṃ yogyatā na bhavet | sa eva
tasya naṣṭasyāpi anāśaḥ | jīvati droṇācāryo yasya aśvatthāmā putra iti hi
vyavahāraḥ | smṛtirūpaṃ tadīyamanukaraṇamavaśiṣyate iti īdṛksadṛśatvaṃ
mukhyaṃ saṃskārarūpatvam, upacārāttu tajjananayogyatāpi saṃskāro yā
tāvadaprabuddhā, tajjananavyāpṛtatvaṃ tu prabuddhaḥ saṃskāraḥ; yadi vā
prabubhutsamāno'sau, prabuddhastu saṃskāraḥ smaraṇameva tasyaiva
anubhavānukaraṇarūpatvāditi | evaṃ bhūte bahirmukhatvasya anukaraṇamātreṇa
avaśiṣyamāṇatārūpe saṃskāralakṣaṇe'rthe ātmavādināpi avaśyopagantavye
śuddhasya bodhamātrasya antarmukhasya tadbahirmukhatārū-
patārūpatādātmyavṛttitvena nyāyāyātavicchedasya avicchedaḥ kasya
anupapattyā kalpyate iti | nanu tadabhāve kutra saṃskāraḥ | āha jñānakṣaṇe iti |
nīlānubhavāt nīlaprakāśarūpāt samanantarapratyayāt pītācca
viṣayādudbhavan jñānakṣaṇo nīlaprakāśarūpo'pi bhavati tāvat tatsadṛśatvāt
pītaviṣayodrekāt tu na tathā bhāti avidyādṛṣṭādi-
(page 128)
māhātmyādvā | nahi svaprakāśe'pi saṃvedane yadasti tena bhātavyaṃ
kṣaṇikatvādyaṃśasya anirbhāsanāt, avidyādinivṛttau tu nairmalyāducyate
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam | (yo. sū. 3 | 18)
iti | tataḥ pītapratyayāt haritapratyayo nīlapītaharitaprakāśanaśaktimānapi
haritaprakāśa eva | uktayuktestāvadeṣā paripāṭī-yāvat nīlasya tajjātīyatvatat-
sādṛśyatadvirodhādinā kiṃcitsaṃbaddhaṃ dṛśyaṃ bhavati,
tatastādṛśatopalakṣitaḥ saṃbaddhadarśanarūpāt tādṛśadarśanāt
samanantarapratyayāt viṣayaṃ kaṃcidapi anapekṣamāṇāt tatpūrvavṛttinīla-
pratyayānukārī pratyaya utpadyate | sa prabuddhaḥ saṃskāra ucyate smaraṇamiti |
taduktam anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, tādṛśadarśanādasya
prabodhaḥ iti | prabodhaśca asau smṛtireva | anukaraṇamātrāvaśeṣatā hi
saṃskāraḥ iti uktamācāryapādaiḥ | tena yadāśaṅkante-tādṛśadarśanāt na
kutrāpi asya saṃskārasya prabodhaḥ, na tāvat pūrvavijñānagatasya, tat
vinaṣṭam; na uttaravijñānagatasya nīlatādṛśajñānānantaraṃ
pītajñāne'ntarālāsaṃcetite nīlasaṃskāraprabodhābhāvāditi, samarthayante ca
nīlatādṛśadarśanena nīlavikalpo'buddhasaṃskārajanitaḥ smṛtiṃ karotīti;
tadasadeva anyonyāśrayādyāpatteḥ | nīlavikalpo'pi abhilāpasmaraṇāt, tadapi
saṃketasmṛteḥ, sāpi nīlārthasmaraṇāditi bahirmukho mukhe voplavaḥ | dvitīyaṃ
tādṛśadarśanaṃ yatra prabuddhasaṃskāratā tato nīlārthasmaraṇamityapi
kalpane smaraṇasya vikalparūpatvena abhilāpasaṃketasmaraṇapūrvabhāvitā
upagamyā, tatrāpyevamiti anavastheti āstāṃ tāvadiha | agre hi aṇuśaḥ etat
vicārayiṣyate | sthire tāvadetadanukaraṇarūpā smṛtiḥ, sā ca vikalpa-
(page 129)
paryantaṃ pūrvadarśanamanukarotīti viṣayaprakāśarūpā sābhilāpā ca na
anyadiyamupayācate iti paramagurupādānāṃ matam | nanu kutra asthire
saṃtānavāhini tadanukaraṇatā dṛṣṭā | tilānāṃ hi sthirāṇāṃ mālatīkusuma-
saurabhānukāritvaṃ dṛṣṭamiti | āha bhūrjapatramapi iti | pelavāvayavatvāt
saṃbhāvyamānāvayavasphuṭanaṃ kriyāvibhāgasaṃyogavināśakrameṇa
naśyati, anyadutpadyate bhūrjadalamiti apiśabdasya abhiprāyaḥ | saṃvartitaṃ
cirakālaṃ tato'pi prasāritaṃ punaḥ pūrvasaṃniveśameti | naca tat kūṭasthaṃ
sat nityam, apitu saṃtānanityam | kūṭe rāśirūpe tiṣṭhati, na kiṃcidasya calati;
kūṭe kvacana anullaṅghanīye tiṣṭhati, na kenacidanyathā kartuṃ śakyam; kūṭe
viśvato dāhe vināśakāraṇopanipāte'pi tiṣṭhati, kūṭe vyāje'pi apahnavātmani
kriyamāṇe tiṣṭhati na anyathābhavatīti acalarūpatayā bhavat
kūṭasthanityamucyate | etaduktaṃ bhavati-tileṣu tāvat na kaścit
saṃskārārtho'bhyupagataḥ sthirapadārthavādibhiḥ | sūkṣmamakarandagandho hi
tatra saṃyuktasamavāyādupalabhyate, nirgandhe'pi jale iveti | naca atra bhāvanā
kalpyā | sā hi ātmanyeva, vegasthitasthāpakau tu sakriyaviṣayau kathaṃ syātāmiti
na tileṣu saṃskāraḥ kaścit | tatsthāyini saṃskāro bhavati tilādāviti asadeva |
vegaśca nadyāmasthirāyāṃ śarādau ca pavanajavakriyāsaṃbhavasaṃbhāvya-
mānāvayavavibhāganāntarīyake nāśe dravyāntararūpe dṛśyate eva,
sthitasthāpako'pi bhūrjapatre | tadvat jñānasaṃtāne'pi bhāvānātmako
bhaviṣyati | anukaraṇameva hi vastutaḥ saṃskāraḥ | śarasyāpi
prayatnakṛtasakriyatvānukaraṇam | ata eva sthitaṃ pūrvaṃ rūpaṃ sthāpayatīti
sthitasthāpakataiva saṃskārasya paramārthaḥ |
deśāntaragatatadrūpasthāpanaviśeṣāt tu 17
(page 130)
vegaḥ pṛthagucyate | bhāvanā tu na sakriyatvānukārarūpā, sthitasthāpakastu
saṃniveśānukāra iti vastuto'nukaraṇameva saṃskārārthaḥ | naca tatra
nityatvasya leśenāpi upayogaḥ | yat yāvataiva siddhaṃ, na tat tadadhikaṃ kalpayati
aṅkura iva bījādinā; tathāca smṛtiḥ saṃskāreṇeti | adhikakalpanasya hi
kāraṇaṃ tāvataiva asiddhatvamanyathā adhikakalpanā na viramet | viratiśca asyā
vyāpikā dṛṣṭaiva, tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate iti || 5 ||
nanu saṃskāro dharmarūpo guṇaḥ, na svatantraḥ iti dharmiṇā asya
bhavitavyam | jñānasaṃtāna eva asya dharmī,-iti cet, na tāvat saṃtānaḥ
kaścidanyo jñānebhyaḥ | tat yadi jñāneṣveva saṃskāra ityucyate, tadayuktam |
nahi anyatra anubhavarūpatā, anyatra saṃskāraḥ, anyatra smṛtiriti yuktaṃ
prasiddhe caitramaitrādipramātṛbhede evaṃvidhavṛttāntānava-lokanāt | tasmāt
anubhavasaṃskārayorabhedaḥ samarthanīyaḥ | saca svarūpeṇa na upalabhyate ato
vilakṣaṇatvāditi āśrayābhedādekārthasamavāyalakṣaṇādeva sa siddhyati |
anubhavasaṃskārayośca āśrayadvāreṇa abhede siddhe sukhādīnāmapi
pratisandhiḥ siddhyatyeva sarvasya pratisandherya eva ahaṃ sukhānubhavena sukhī
samabhavam, sa eva icchāmi, duḥkhī dveṣmi, icchādveṣayuk ca ādātuṃ hātuṃ
vā prayate ityādeḥ smaraṇasāratvāt | anenaiva āśayena
saṃkṣepavyākhyārūpāyāmavatāriṇyāṃ saṃskārasya dharmatvaṃ
vyākhyātaṃ na sukhādīnāṃ pṛthak | tasmāt saṃskārasya āśraya ekaḥ,
ekatvādeva ca sthiro yaḥ; sa eva ātmeti pūrvapakṣavādino matamāśaṅkya
kārikāṃ saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe pūrvakārikārthameva upajīvan tadevam iti |
yato nitya ātmā ato yathā asāvanuditasaṃskāro'pi na smṛtau vyāpariṣṭa; tathā
uditasaṃskāro'pi na vyāpriyeta
(page 131)
tatsvarūpasya aṃśenāpi availakṣaṇyāt | vailakṣaṇyaṃ hi saṃskāra eva, tatkṛte
vā vyatirekarāhitye tasya pūrvarūpāpāyādanityatvam | vyatirikte tu tasya na tat
kiṃcitsyāt | tataḥ saṃskārasya kimāśrayeṇa smṛtau janyāyāmanupayukteneti
mātrapadam | ubhayamapīha kalpanārūpaṃ kevalaṃ pūrvasiddhatvādekaṃ
sūtre upamānatvena uktamityāśayena āha draṣṭāyaṃ smartā ca iti |
tato bhinneṣu dharmeṣu tatsvarūpāviśeṣataḥ |
saṃskārātsmṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ || 6 ||
tata ātmano vyatirikteṣu dharmeṣu saṃskārādiṣu satsvapi vyatirikte ca
samavāye satyapi tasya ātmanaḥ svasmin rūpe'nuditasaṃskārādidharmāt
pūrvarūpāt na viśeṣaḥ | viśeṣe hi anityatvam | tasmāt saṃskārādeva
pūrvoktanyāyena smṛtiḥ siddhāḥ | saṃskārabhāvābhāvābhyāṃ
pramātrabhedabheda vyavahāraḥ, tāvapi upādāne
upādeyabhāvatadabhāvakṛtau, | yat tu ahaṃ smarteti bhāsate, tatra tāvadasau
ahaṃpratītireva; na ātmā kṣaṇikatvādasthiratvāt | tatpratyeyaṃ tu vastu
svalakṣaṇaṃ yadi anubhavagocarīkṛtaṃ bhāti, tadasthirameva | atha vikalpyaṃ, tat
śarīraṃ saṃtāno veti tathāpi vedyavedanātirikto na kaścit vedakaḥ
smartṛdraṣṭṛrūpo bhāti | tato bhinneṣu iti pūrvapakṣasūcakatvena
siddhāntopayogitvena ca sūtram | tatra ādyena rūpeṇa tāvat vṛttikṛt vyācaṣṭe
sukhaduḥkha ityādi | sukhādayo hi dharmāḥ pratisandhīyamānā dṛṣṭāḥ,
teṣāṃ ca bhinnānāṃ kathaṃ pratisandhiriti āśraya eko vācyaḥ | tata eva
ṭīkākāro vyācaṣṭe parasparasamanvayo na syāt iti | atha siddhāntopayogitvena
vyākaroti bhinnairdharmairasaṃbhinnasya iti alabdhatadāveśasyeti yāvat | etat
ṭīkāyāṃ tairetaiḥ iti bahuvacanena vyākhyātam |
(page 132)
bhinnānāmekatādātmye kathaṃ bahutvam, anekatādātmye vā tasya abhinnasya
kathamekatvamiti āśayaḥ | tatkṛto yaḥ sukhādīnāmupakāraviśeṣaḥ
saṃskārajanmā pratisandhilakṣaṇaḥ, tatra asya ātmano'nupayogāt na asau tatra
upayujyate iti yāvat | guṇakṛtādvā upayuṅkte svīkaroti | evaṃ
sukhādipratisandhau tāvat na asya ko'pi upayogaḥ | na kevalaṃ
sukhādibhiraveśeṣitatvāt saṃskāreṇa ca asau pratisaṃdhātā yāvat
saṃskārasya yat mūlamanubhavātmakaṃ tenāpi asya na kaścit viśeṣaḥ kṛta iti
kathamasau smṛtiṃ janayedityāha nirviśeṣasya ca iti | anena smṛtāvavyāpṛteḥ
iti vṛttigranthaṃ ṣaṣṭhyantamātmano viśeṣaṇatvena hetutāsamuccayagarbhaṃ
vyācaṣṭe | asaṃbhīnnatvena anupajātaviśeṣatvāt pratisandhāvātmano'nu-
payogaḥ smṛtāvavyāpṛtatvāt ca |
-------śarīrādyavasāyinī | (2 | 2)
ityatratya eva iha artha ityāśayena tat draṣṭṭavat ityādivṛttiḥ ṭīkāyāṃ na
vyākhyātā | tadayaṃ saṃkṣepaḥ-yat kalpitamapi yatsiddhaye na saṃbhavati, na
tat tatsiddhaye prakalpyate khapuṣpamiva aṅkurasiddhaye; tathā ca nityaḥ
kaścidātmā smaraṇapratisandhisiddhaye | iha hi kalpanāyā niyamavattvaṃ
vyāpakam, anyathā sā na viramet | yadi ca tadaprabhaviṣṇu tatsiddhaye kalpyate, tat
vyāpakamasyā hīyeteti tatsiddhaye prakalpanaṃ tatprabhaviṣṇuviṣayatvena
vyāptaṃ; tacca vyāpakamiha na upalabhyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | tadāha
varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam |
carmopamaścetso'nityaḥ khatulyaścedasatsamaḥ ||
iti,
(page 133)
vol M00020 · chunkF-upoddhata-k1-7 · lines via source.start/end
**The self is the Lord: against the Buddhist no-self**
The upoddhāta, the preliminary of the whole work, must first clear the ground — by showing who denies
the self's lordship and why their denial fails. Not everyone is a real opponent. The materialist, the
Cārvāka, cannot even argue: having no means of proof of their own, they cannot refute the other side
without first adopting the very conventions of proof they reject. The Sāṃkhya, with its many selves or
its one self with hidden lordship, is not wholly far from us. The real opponent — the one who must be
met head-on — is the **Buddhist**, the Sautrāntika, who denies the self outright. It is his no-self that
the eleven verses of this vimarśa set out and answer.
The Buddhist's attack is twofold. First, he denies the self that we claim to perceive: "the self is
not seen," he says, "only the momentary cognitions flash by, with their own-mark appearances." Second,
he denies the self that we might infer: memory and the synthesis, he holds, are otherwise established —
they are only the work of the impressions in the stream, with no abiding owner behind them. So the
self, whether taken as perceived or as inferred, is rejected; and with it, he concludes, the whole
apparatus of the knowledge-action relation — the very lordship we ascribe to the self — collapses, for
there is no one to be the knower and the doer.
Abhinavagupta meets him on both fronts. To the denial of the perceived self, he answers with the
"I"-cognition itself (ahaṃpratyaya): the self is not some object hidden behind the perceptions — it is
present, unmistakably, in the very act of saying "I." The "I" is not a thing seen among others; it is
the seeing itself, that which is present in every cognition, never itself absent. The ādi — the stream
of the senses, the breath, the knowledge — all presuppose this "I" that runs through them. The Buddhist's
"the self is not seen" fails: the self is the seer, and the seer is never not seen, for he is the
seeing.
And the memory and the synthesis, far from being otherwise established, themselves require the abiding
self. A memory reaches across the break of experience and says "I saw this before" — and only an
abiding self could hold the before and the after together in the single "I." The stream of moments
cannot do this; moments have no thread by which to re-collect. So memory and the synthesis, which the
Buddhist thought freed him from the self, in truth demand the self. And the knowledge-action relation —
the knowing and the doing — is precisely this self's lordship: the one who knows and the one who acts
is the self, and that is what it is to be the Lord.
So the upoddhāta's defense is complete in outline. The Cārvāka cannot argue, the Sāṃkhya is near; the
real opponent, the Buddhist no-self, is met and answered. The self is established even by the
"I"-cognition; memory and the synthesis require the abiding self; and the knowledge-action relation —
the knowing and the doing of the one who says "I" — is the self's lordship. The self is real, and the
self is the Lord.
---