Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkE-cit-acid-dvairasya

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam | acidrūpasya śūnyāderbhitaṃ guṇatayā sthitam || (3 | 22) iti vakṣyate | prathāṃ nīyate iti | atrāpi vakṣyamāṇanayena iti saṃbandhaḥ | vakṣyate hi mukhyatvaṃ kartṛtāyāstu bodhasya ca cidātmanaḥ | śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam || 3 | 23) iti | tacca idaṃ cidrūpasya anyatra anupakaraṇīkaraṇaṃ śarīrādau, kāyaprāṇādervā kāyādirūpatānimajjanena cidrūpatodrecanamiti | etadeva prabhāvaḥ-prakarṣeṇa yadvaśāt bhāvyate anyavilakṣaṇatayā ca kartavyaṃ bhāvayatīti | etacca parāparasiddhiprādhānyeneti (page 87) vakṣyāmaḥ | siddhasya iti svarūpato jñaptitaśca | nanu ca siddhe vastuni yat pramāṇaṃ, tat kila vyavahārasādhanamiti prasiddham | tataśca tadanusāreṇaiva vṛttau vācyaṃ pratyabhijñānamātraṃ sādhyate itītyāśaṅkya āha sarva iti | jaḍapadārthaviṣaye hi siddhe'pi yat pramāṇaṃ vyavahārasādhanaṃ, tadavaśyamasiddhasya kasyacidaṃśasya antatastathā prakhyopākhyārūpasya vyavahārasaṃpattimapūrvāṃ karoti | ātmani tu īśvare na kiṃcidasaṃpannaṃ sādhyamasti prakhyopākhyayorapi siddhatvāt, tadasiddhau prameyaleśasyāpi hi na kācit siddhiriti uktam | atastadvyavahāramātramapi neha sādhyate, apitu upāṃśu cchannaṃ sthitaṃ sat, upasamīpe iti hṛdayasaṃgamanena pradhānatayā darśyate | ātmani īśvararūpe ye prakhyopākhye te mā anyatra dehādau nīlādau ca upakaraṇīye bhavetām, apitu te eva pradhānatayā paśyateti | tena vṛttau sūtrānusāreṇaiva upadarśyate iti uktam | loke jaḍaviṣaye yat vyavahāramātrasya sādhanaṃ, tadapi iha ajaḍe kriyamāṇaṃ pradarśanena samamavikalaṃ pradarśanamātrāvaśeṣaṃ pradarśanena ca paśya-paśyeti avadhānadāpanārūpeṇa tulyam | tadatra sūtre dṛṣṭe iti karmaṇi dṛṣṭāntā- veśena akarmakatvāt kartari eva dārṣṭāntikābhiprāyeṇa vyākhyāne nirvivādasiddhatā nāma dṛṣṭatvamubhayatra tulyam || 3 || bhāvisūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa nirūpayati evaṃ ca iti | ātmaiva īśvaraḥ, sa ca siddhaḥ iti yaduktam, tadevaṃ; tasya yā pratyabhijñā karaṇabhāvasādhana- tvena āviṣkriyamāṇā śaktistatkṛtaśca dṛḍhaniścayaḥ, tadapi evamityetadvastu sopapattikaṃ kṛtvā niścayaparyantaṃ darśayitumāha | upoddhātānantaraṃ vakṣyamāṇasya śāstrasya sā pratyabhijñaiva jñānakriyāśaktirūpā artho'bhidheyo jñānakriyādhikā- (page 88) rābhyāmāgamasaṃvāditārthābhyāṃ tattvārthasaṃgrahanirūpitatāt- paryābhyāṃ jñānakriyāśaktyorvistarato nirūpaṇāt | dṛḍhaniścayaśca samastasya śāstrasya prayojanam | jaḍabhūtānāṃ jīvadāśrayaṃ pratiṣṭhānam, jīvatāṃ ca jīvanaṃ jñānakriye eva yasmāt, tasmāt tatheti ātmaiva īśvaraḥ sadā siddhaḥ iti hi śabdo hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | ātmanaḥ siddhatvam, aiśvaryaṃ ca yaduktaṃ kartari jñātari iti, tena prakāreṇa, yasmādidaṃ sakalalokasaṃmataṃ jaḍānāṃ jīvanmagnā siddhiḥ, jīvanasya jñānakriye tattvamiti upapadyate | nanu jaḍājaḍavargasyaiva ayaṃ vṛttānto nirūpito, natu anyasya | satyam | anyastu na ko'pyastītyāha vṛttikṛt vastūnām iti | nanu evaṃ sarvabhāvānāṃ yadi dvairāśyaṃ, tadā kriyāsaṃbandhasāmānyadravya------| (2 | 9) ityādau dvayātmā tadrajo duḥkhaṃ śleṣi sattvatamomayam | (4 | 6) ityādau ca yastṛtīyarāśisaṃbhavo vakṣyate, sa kathamityāśaṅkya āha ṭīkā- kāraḥ bhāvābhāvayoḥ iti, nīlaṃ bahirabahiratatpracyavaḥ, tatpracyavāvinā- bhūtāśca pītādaya iti na nīlaṃ te, nāpi te'nīlam, kintu ābhāsaparamārthā eva sarve'rthā iti ābhāsasthāne pramātari sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena vā nīlānīle tāvat viśrāmyataḥ | pramātṛviśrāntaṃ ca vastūnāṃ pāramārthikaṃ rūpam | tacca tatsamanvayaśabdena uktam | tasmin rūpe sati tathaiva yat bāhyatvena adhyavasīyate, tadapi pramātrā na tatkālasṛṣṭam; apitu adhyavasitamīśvarasṛṣṭavastupṛṣṭhe tathaiva arthakriyākaraṇāt vastveva | bhagavacchivaśaktisadāśiveśvaravidyāmāyāsṛṣṭiḥ pramātṛsṛṣṭiścetyādi hi satyāsatyataddvayādirūpeṇeti vakṣyāmaḥ (page 89) taddvayālambanā------------| (2 | 11) ityādau | tataśca yadā vaiyadhikaraṇyena sṛjyate sṛṣṭyā artharūpaṃ nīlasya anīlaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sahakāri virodhi vyavadhi vā ādhāra ityādi, tadā bahirasau saṃbandhaḥ | sāmānādhikaraṇyasṛṣṭāvapi pāratantryeṇa sṛṣṭau citraṃ rūpam, paṭasya rūpaṃ yadeva nīlaṃ tadeva anīlamiti; atra tādātmyasaṃbandhaḥ sṛṣṭa ekārthasamavāyo vā | ekānekacitravādena ca virodhastasya anābhāsanasārasya pramātṛkṛtatvāt, anābhāsanābhāve tadabhāvāt | svātantryeṇa nirmāṇe'vayavi dravyam, yo nīlaḥ paṭaḥ sa eva anīlaḥ iti | yadyapi paramāṇorapi citratā upagatā, ākāśāderapi ghaṭena saṃyogaḥ, paṭena vibhāgaḥ iti yugapadviruddhasaṃyogatadabhāvamayatā; tathāpi sakalapramātṛgocare vastuni vicāraḥ | yā ca paramāṇvākāśādiprati- pattirlaukikī, sāpica yogināṃ taddvārikaiveti avayavipadaṃ dravyaviśeṣaṇam | pṛthageva vā dravyagrahaṇaṃ tatsaṃgrahārthaṃ prasiddhatvena, prādhānyāt tu pṛthagavayavipadamupāttam | upalakṣaṇaṃ vā avayavidravyapadam | atra ca sarvatra pramātṛviśrāntirūpaḥ samanvaya eva prāṇitam | bahirapica tathaiva arthakriyākaraṇāt vastutaivātretyāha vastu saṃbhavet iti | nanu evaṃ tṛtīyarāśerūbhayātmano'nubhayātmano vā saṃbhave vipakṣāt vyāvṛtto'pi heturna sādhyena vyāpyeta gatyantarakṣayāyogāt | na | te--------nīlāt vyāvṛttaṃ hi nīlānīlādapi vyāvṛttam, nīlamapi hi tadanubhayarūpaṃ pāśavavikalpasṛṣṭameva bhavati na bāhyamiti tatrāpi na śaṅkitavyam | kiṃca anumānasya īśvaranīyatyupajīvanena prāmāṇyaṃ vakṣyate yoginirmāṇatābhāve------| (2 | 43) (page 90) ityādyuddeśeṣu | niyatiśca prācyaprasiddhyupajīvanī na vipakṣavyāvṛttiṃ pradhānatvena upajīvati | tadastu atra tṛtīyo rāśiḥ | cittattve tu bhāvānāṃ viśrāntiḥ, natu cittattvasya anyatra, yena cidacitoḥ sāmānādhikaraṇyena anyathā vā nīlānīlavat tṛtīyarāśirunmīlet | nanu bhagavatparamaśivavijambhārūpāt śaktitattvādeva ārabhya sadāśiveśvaravidyābhūmiṣu parāparadaśāyāṃ sāmānādhikaraṇyena ahamidamiti ca vakṣyate sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidhā---------| (3 | 3) ityādau | māyāpade ca śūnyadhīprāṇadehādeścidrūpatābhiṣekeṇa cidacidrūpatā vakṣyate | tathā ca nareśvaravivekaḥ aṇavaścidacidrūpāḥ------------------| iti | mahāpramātari ca māyāpramātṛprameyayoryugapat prakāśa iti nirūpayiṣyate 'grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari |' (1 | 31) iti | tat kathamuktaṃ natu cidacitoraparacittatvānupraveśaḥ iti | atrocyate-iha tāvat paradhāmni na kiñcit jaḍaṃ nāma, māyāpade tu nīlādayaḥ sṛjyante | teṣāṃ ca iyameva sṛṣṭiḥ-yadanyonyataścidrūpā acidrūpāśca nāneti bahuśākhena vaiviktayena ābhāsanam | iyaṃ hi sā pūrṇatvākhyātiriti vakṣyate | atrāpitu pade na cittattvasya sṛṣṭiḥ kācit tathātve jaḍatāpatteḥ | ahamidamiti ca prakāśe yo'hamaṃśaḥ, sa paramaśiva eva pūrṇaḥ | tatra paramidamaṃśaḥ unmīlan ahamaṃśe eva pratiṣṭhāṃ labhate | yat vakṣyate atrāparatvaṃ----------------| (3 | 5) iti upakramya paratāhantayācchādāt------------| (3 | 5) (page 91) iti | nahi cidacidrūpayostulyakakṣyatā | cidrūpasya deśakālasvarūpavaicitryaṃ hi na kadācit, acidrūpasya tu na tadvaicitryavirahaḥ kadācit | sāmānādhikaraṇyaṃ tu vaiyadhikaraṇyaniṣṭhitapṛthaktvaprakāśābhāvamātre upacaritam | natu ahantedantayostṛtīyamadhikaraṇaṃ kiñcit samānamasti | naca yathā nīlameva anīlam, anīlameva nīlamiti ekaprāṇīkaraṇe'pi tadvibhaktobhayarūpaprakāśaḥ; tadvat yo'haṃ, tat nīlam, yat nīlaṃ, tadahamiti prakāśe, apitu nīlametat svayaṃ niḥsāramahaṃprakāśaprāṇitameveti | ata eva aṇavaścidacidrūpā---------| ityatra ------cittvādeko maheśvaraḥ | te na kecidacittvāt------------|| iti uktam | māyāpramātuśca yaḥ prakāśaḥ parame prakāśe, na asau pṛthagbhūtasya cidrūpasya, apitu śarīraprāṇādervedyarūpasyaiva | tasya tu pramātṛtā paramaśivaprakāśa eva, māyākṛtāt tu abhimānamātrāt tasya cidrūpatākalpanaṃ na tāttvikam | tathāhi ajaḍapramātṛsiddhiḥ yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21) ityādi | etacca sarvaṃ cittattvasya svayaṃprakāśatvāt ityanena uktam | yat svayameva prakāśate na anyatra prakāśata eva ca, natu prakāśyate'nyeneti, tadeva tattvataścidrūpam | tasya kathamanyatra ābhāsanam, anyat tu atattvataściditi | māyīya iti (page 92) bhedavyavahāro hi ayaṃ grāhyagrāhakabhāvalakṣaṇaḥ sarvasya prasiddhaḥ, tadapekṣayā tadanuvādena tattvopadeśaḥ kartavyaḥ iti dvaividhyamuktam | nanu pañca bhūtānītyāhuḥ pañcānāṃ bhūtaśabdavācyatvam ityādau tat kathamuktaṃ sūtre bhūtānāṃ jīvatām iti | etadāśaṅkya āha jīvo'pica iti | siddhaṃ bhavatikriyākartṛrūpaṃ hi bhūtamucyate | tat paramārthato jīvata eva bhūtatvamucitam, tatprasādena tu aparasya | pārṣadasamayastu aniyataḥ | so'pica atra astyeva | bhagavadgītāsu ca yadyapi buddhirbuddhimatāmasmi---------| (7 | 10) ityādau saṃbandhaṣaṣṭhī, tathāpi bāhulyena nirdhāraṇaṣaṣṭhyaḥ ---------pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ | (10 | 37) ityādayaḥ śrūyante | samānajātīyānāmeva ca nirdhāraṇamiti cetanāpi bhūtarūpaiveti vastugrahaṇamiti vṛttau | tadapekṣayaiva iti | sā uktapūrvā yā apekṣā lokayātrāpekṣārūpā guṇabhūtāpivā lokayātrā buddhyā pṛthakkṛtya parāmṛśyate iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | lokayātrāyāṃ lokavyavahāre hi grāhyagrāhakavyatiriktaṃ na vastu bhāti | saṃsāriṇām iti tattvapratyabhijñānena anugrāhyāṇāmityarthaḥ | sākṣātkāre'nubhavātmani yat pratibhāsate, tadeva vāstviti dṛḍhasaṃbhāvitapṛthaktākatvena cidrūpe yatnena praveśanīyamiti yāvat | nanu smaryamāṇavikalpyamānāderapi arthasya citpraveśo nirūpya eva, natu kevalamanubhūyamānasyaivetyāśaṅkya āha na tadatiriktam iti | anubhavavāsanopajīvitvāt smṛtermanorājyotprekṣādivikalpānāṃ ca na tadvicāra iti | asphurato hi kathaṃ bhedābhedādi nirūpyate | nanu śāstritānāṃ yat bhāti, tat kimidānīṃ cidrūpāt bhinnameva astvityāśaṅkya āha śāstrasaṃskṛtānāmapi iti | (page 93) sāṃkhyasya yadyapi pañcaviṃśatistattvāni sphuranti, tathāpi pañcaiva bhūtāni cetanā cetyetāvanmātre tāvat sākṣātkārarūpo'nubhavaḥ, na adhike | tata eva tatrabhavato dhātuṣaṭkanirūpaṇe eva viśvaṃ nirūpitaṃ bhavatītyāśayena tatsamīkṣodyamaḥ | saṃbhāvanānumānāgamajaniteṣvapi jñāneṣu tadeva bhāsate, kevalaṃ yojanāmātramadhikam | yathā pṛthivī eva yā surabhyasurabhyādivicitragandhā tatraiva viśeṣatyāgena saukṣmyeṇa ca gandhatanmātrarūpateti | anubhūtameva iti adhyāruhyavādena evamuktam | sukhaduḥkhamohānāṃ hi guṇānāṃ sāmyavyāpakatvādi samāropya pradhānamupakalpitam | tatra ca sarvamanubhūtameva sukhādi tāvat dṛṣṭameva, sāmyaṃ ca madhurakaṭukāderdṛṣṭam, vyāpakatvaṃ ca paṭe rūpasyeti | tasmādidaṃ tātparyam-iha dvayī gatiḥ pradhānamidamiti | kiṃcit pṛthak sphurati cet, rūpādimayameva | atha na idantayā sphurati, athaca sphurati; tadahantayaiva vā pṛthaktayā vā gatyantarābhāvāt | atha na sphurati, tat na kiṃcit | nanu sphurati ca idantayā rūpadyatiriktaṃ ca tathaiva ca utprekṣitatvāt | satyaṃ, tathāpitu jānāti, mamāntare tat sphurati, pramātrantaḥsphurattaiva ca upadeśyā | pramātraikātmyamāntaryamiti hi vakṣyate | sā cet siddhā, kimanyena | ata eva āha sukara iti | sukaraṃ sarvajanavedyaṃ pramātari antarbhāvanamapṛthagbhāvanaṃ yasya tat tathā | yatastadavastunā khapuṣpādinā vāhyena tulyamiti tadanūdya yadi tasya pramātrapekṣayā dvayaṃ pramāturabhinnatvaṃ sādhayitumārabhyeta, tadanyebhyaḥ śāstrebhyaḥ pṛthaktvapradhānebhyo na asya vailakṣaṇyaṃ syāt | tathāhi khapuṣpaṃ pramāturna pṛthagiti ukte ghaṭādernirbhāsamānasya na advayarūpatvamupapāditaṃ bhavati | yasya ca khapuṣpasya upapāditaṃ, na tat pṛthagbuddhyā kaścana pratipadyate | kathaṃ sukarapramātrantarbhāvanam iti | (page 94) āha tathāhi iti | yeṣāṃ vikalpanamekaṃ prayojanaṃ, natu bāhyaṃ kiñcit; vikalpane eva ca ye bhāvāḥ, natu bahistatra asphuraṇāt, te vaikalpikāḥ | teṣāmātmarūpāṇāṃ jñānākāramayānāmavabhāsaṃ bhūyasā iti saugatavedāntādidṛśā pratipannāḥ ---------bhrāntiḥ sā vāsanāmayī | ityuktatvāt | nanu ātmā vā jñānaṃ tadvāsanāṃ vā tadākāro vā tattvena na bhāti, apitu idaṃ rajatamiti idaṃrūpabāhyākāreṇa | saca eṣāmasan, asataśca ko'ntarbhāva ityāśaṅkya āha satkhyātāvapi iti | iha antarbhāvena na kiṃcit kṛtyam, kevalamātmaiva asti, natu anyaditi pṛthaktvena dvaitaparivarjanamupa- deśyam | avastunaśca avastutvāt pṛthaktvaparivarjanaṃ svataḥsiddhameva | nanu yadyapi tadavastu vaikalpikaṃ, tathāpi bāhyarajatatayā tadadhyavasīyate sā ca astyeveti avastubhūtā kathamityāśaṅkya āha adhyavasāyāpekṣayāpica iti | adhyavasānaṃ na vastuspṛk, kathamasya tat vastutāṃ vitarediti tāvadāstāmiha | pradhānavikalpe tu idaṃ tat bāhyaṃ ghaṭādimadhyaniviṣṭaṃ pradhānamiti adhyavāsāyo nāsti | sahi avikalpakadarśanamūlaḥ | tacca iha nāsti, vikalpāntaramūlatāyāṃ tu anavastheti iyato'rthasya dyotanāya apiśabdaḥ | caśabdaḥ pūrvapakṣaśaṅkāṃ sūcayan prameyaṃ samuccinoti | na kiñcit iti | pradhānāderna tādṛśaṃ rūpaṃ kiñcit, yat kṛcchreṇa yatnanirūpaṇena parihriyate dvaitarūpeṇa pṛthaktvena parivarjyate | sāṃkhyaiśca amunaiva āśayena anumānāgamādivedyatve'pi pradhānāderasaṃvedyaparvatvaṃ pradarśitam | smaraṇavikalpanādau ityādeḥ na kiñcit duṣpariharaṃ syāt ityantasya granthasya itiśabdena (page 95) heturūpatāṃ dyotayan prakṛtopayogamāha | niḥsandehaprasiddhatvaṃ sākṣātkārajñeyatvaṃ na kiñcit prati asiddhatvaṃ ca upapādayitavyam iti upapādanārhaṃ yatnenetyāśayaḥ | uktaṃ bhavati iti sūtravṛttibhyāmiti śeṣaḥ | evaṃ dṛḍhanyāyaghaṭanā uktā tāvat-yat yatra lokasya siddhaṃ, na tat tatra yatnena upapādyaṃ nīlasya iva nīlatvam | tathāca pradhānamāyādāva- pṛthaktvamiti yatnena upapādyasya vyāpakamaprasiddhatvam | prasiddhatve'pi hi yadi syāt, tat sarvatra bhavediti na jātu tūṣṇīko janaḥ syāditi tadvyāpakakādā- citkatvaviruddhasārvatrikatvaprasaṅgādaprasiddhatvena yatnasādhyatā vyāpyate, tasya ca viruddhaṃ prasiddhatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha ye dṛḍhanyāyanibandhaṃ na sahante kṛpālośca na vyutpādyāḥ, tān prati sāvahelaṃ pakṣāntaraṃ parigṛhya sūtravṛttī vyācaṣṭe athavā iti | bhūta- śabdena sūtre bhavatītivyutpattibhājā, vastuśabdena vṛttau vasatīti vyutpannena kiṃ kiṃ na saṃgṛhītamiti yāvat | pratyakṣaṃ pṛthivyādi, parokṣaṃ tadgataṃ deśakālāvasthābhinnaṃ vaicitryamatyantātīndriyaṃ ca asmadādyapekṣayā, natu mantreśvarādyapekṣayā, pradhānādi | saṃvedyalakṣaṇam iti jaḍaśabdena viśeṣaṇāditi bhāvaḥ | tathā nirdeśaḥ iti sūtre jaḍabhūtānām iti vastūnāṃ jaḍa iti vṛttau | nanu bahūnāṃ tanukaraṇabhuvanādirūpāṇāṃ vedyānāṃ brahmādīnāṃ sthāvarāntānāṃ vedakānāṃ ca tenaiva rūpeṇa īśvaraikātmakatvaṃ kiṃ na-ucyate, kimavāntare jaḍājaḍatayā vargadvaya- siddhaye sūtre jaḍajīvadgrahaṇaṃ vṛttau ca jaḍājaḍabhedapadamityā-śaṅkya āha dvairāśyena ca iti | cakāraḥ prameyaṃ samuccinvānaḥ pūrvapakṣaṃ dyotayati | evamanyatrāpi yathāyogaṃ yojyam | ayaṃ bhāvaḥ-niḥsaṃkhyākā api amī bhāvāstāvat jaḍamajaḍamiti ityatā rūpeṇa vimṛśyante ca prakāśyante (page 96) ca tadvimarśaprakāśaparavaśatvācca bahutvamujjhitvā dvaidhe śiṣyante | tadekatāpi abhinnadurlabhā | prakāśavimarśarūpāṃśca īśvara eva svatantrastānātmabhūtān yathāruci racayati, naiṣāṃ kimapi prātisvikaṃ tattvamiti | jhaṭiti ca anantānāmaikyaṃ kathamaṅgīkurute hṛdayamityapi vargīkaraṇam | nanu ajaḍo vargaḥ pūrvaṃ vācyaḥ prādhānyāditi | nirākaroti jaḍasyaiva ca iti | jaḍaṃ hi pūrvasiddhamanūdya cidrūpe'ntarabhāvanīyaṃ yatnena, natu cidrūpasya cidrūpāntarbhāvanaṃ yatnasādhyam | vyāmohāttu yat tatra anaiśvaryaṃ bahutvaṃ ca abhimanyate, tat kevalamapasāraṇīyam | tena yatnasādhyacidantarbhāvanaṃ pūrvaṃ jaḍamuddiṣṭam | tatra iti vṛttipadaṃ paṭhitvāvyācaṣṭe tayorjaḍājaḍayoḥ iti | itthaṃ ca atra avataraṇikā-viśvasya tāvadīśvaramayatvaṃ vaktavyam | tatra jaḍasya īśvaramayatve puruṣa evedaṃ sarvam | ityādinyāyena vaktavye kimantarālanirūpitayā jīvallagnatayeti | tatra āha jaḍātmanaḥ iti | anirūpitasya aprakāśitasya ca jaḍasya kharaśṛṅgapratimādapi śocyasya kiṃ nirūpyatām | prakāśavimarśau ca na tasya nijau | mama prakāśate, mayā vimṛśyate iti hi vyavahāraḥ | nanu īśvarasadāśivaśaktibhuvi ahamidamiti prakāśavimarśatādātmyameva bhāvānāmityāśaṅkya āha tadāca iti | tatra ca kiṃ dvaitabhrānterapāsanena tasyā abhāvādeveti āśayaśeṣaḥ | adya tu iti māyāpade yatnopadeśyatādaśāyām | dvaitavādibhirapi yadaṅgīkṛtaṃ saṃvinniṣṭhatvaṃ viṣayavyavasthānāṃ, tat krameṇa saṃvittādātmyaṃ paryavasāyayati jīvatparatantrā jīvallagnā jīvadbhūtamagnā ityādinā | niṣṭhā hi tadāyattatvaṃ, tadapi tadviśrāntatā, sāpica tadantarlīnatvamiti jīvata evaṃbhūtatvaṃ (page 97 vastutvamavaśiṣyate ityantavyākhyānapade bhūtaśabdasya āśayaḥ | siddhaparatantrabhāvāḥ iti | parairapi tāvadeṣāṃ saṃvitpāratantryamaṅgī- kṛtam, yadbalācca saṃvittādātmyamāyāntītyarthaḥ | vakṣyamāṇanayena iti prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati | (1 | 34) iti | ajaḍapramātṛsiddhirapi evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī | jaḍāḥ-----------------|| (15) iti | anena iti jaḍānāmantarāle jīvanniṣṭhatānirūpaṇena | amumeva jīvatsopānā-rohaṇadvāreṇa jaḍānāmīśvarabhāvopadeśamabhipretya tattvārthasaṃgrahā-dhikāre ātmaiva sarvajantūnāmeka eva maheśvaraḥ | (1) iti jantugrahaṇam | ātmaiva sarvabhāveṣu------------------| (2) iti śivadṛṣṭau saptamyarthaṃ yatnasvīkṛtaṃ vyākhyātuṃ paṭhiṣyati bhūtatvāviśeṣe'pi iti | na anyadeṣāṃ jaḍāt vailakṣaṇyakāri rūpamiti abhiprāyaḥ | jīvanasaṃbandhaḥ ityanena kriyāsaṃbandho'tra pravṛttinimittamiti hṛdi nidhāya samāsakṛttaddhiteṣu saṃbandhābhidhānamiti manyamānaḥ śatrantaṃ jīvacchabdaṃ sādhyamānāvyuparatajīvanakriyāvadabhidhāyakaṃ sūcayati | jīvatāmityupakramya jīvanaṃ jñānakriye ityekavacanena saṃvidaikyaṃ pāramārthikamāha | nanu jīvanaṃ yadi jñānakriye, tadā tatsaṃbandhaḥ svātantryasya heturiti kiṃ kena saṃgatamityāśaṅkya āha te eva hi svātantryaṃ vakṣyate iti | citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā | svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || (1 | 45) (page 98) ityatra hi prakāśarūpaṃ jñānaṃ, vimarśarūpā ca kriyetyetadeva svātantryamiti nirṇāyiṣyate | nanu bhavatāṃ jñānakriye svātantryaṃ, jīvanaṃ tu te iti kutaḥ | tat hi prāṇadhāraṇamātramityāśaṅkya āha jīvanaṃ hi iti | hiśabdena asya granthasya prāguktajñānakriyātmakajīvanasamarthanāya hetutāṃ dyotayan pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | satyaṃ prasiddhaṃ prāṇadhāraṇatvena jīvanam, prāṇaśabdastu atra prāṇādipañcake vartate | tasya ca dhāraṇaṃ yathāsthānaṃ yathākriyaṃ ca avicaladrūpatākaraṇam | tacca cakṣurādīnāṃ ca buddhīndriyāṇāṃ vāgādīnāṃ ca karmendriyāṇāṃ mano'haṅkārabuddhyā-tmanā antaḥkaraṇatrayeṇa saha militānāṃ trayodaśānāṃ bāhyāt rūpadarśanādeḥ śabdoccāraṇādernīlādisaṃkalpādeśca vṛttiviśeṣāt yā anyā āntarī vṛttiraśaktiviśeṣāndhyādividhvaṃsitarūpadarśanādibāhya-vṛttitve'pi eṣāmapratihanyamānā vṛttiḥ saṃrambhodyamanaprayatnādiparyāyā, tayā hi paravaśīkṛto vāyurnaisargikīṃ tiryaggatimavadhūya prāgavāksamordhvavyāptinayanādanvarthaprāṇādipañcakātmatāṃ bhajati | saṃrambhodyamanaprayatnāśca jñānarūpāḥ parāmarśātmānaśceti | tatra jīvane jīvanavyavahāre jñānakriyayorantarlīnatā apṛthaktvena abhidhānāt vana iva dhavādīnām | nanu jāgratsvapnayoḥ stāṃ jñānakriye, suṣṭhusuptatāyāṃ tu gāḍhanidrārūpāyāṃ kathaṃ te, naca tadā na jīvatīti vyavahāra iti śaṅkitvā āha suṣuptāvasthāyāmapi iti | atra hetumāha- buddhikarmendriyāṇāṃ militānāṃ satāṃ trayodaśānāṃ yasmāt kāryaṃ suṣuptāvasthāyāmapi prāṇādipañcakapreraṇaṃ, tasmāt jñānakriyātmakam | buddhīndriyakāryaṃ hi jñānaṃ, karmendriyakāryā ca kriyā | nanu evaṃ jānāmi karomīti suṣupte'pi bhāseta, ajñāsiṣamakārṣamiti ca smaryate, naca evamityāśaṅkya āha antarlīne (page 99) iti anudbhinnaviśeṣe ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati-trayodaśānāmindriyāṇāṃ sattārūpāyāṃ prāṇanalakṣaṇāyāṃ vṛttau jāgrati iva guṇapradhānabhāvā- bhāvāt samānābhihārāt adhyavasyāmītyādi yāvadānandajananakriyāvān bhavāmītyantaṃ ye viśiṣṭā jñānakriyābhedāḥ, teṣāmanyatamo na udriktatayā bhātīti na viśeṣāṃśollekhanaṃ vinā sphuṭastatpratyavabhāsaḥ, sāmānyarūpatayā tu jñānakriye sta eva | nahi prabuddhasya pratyavamarśe ahamityetadrūpaṃ vicchinnaṃ punaruditamapūrvamiti bhāti | etacca vitatya uktaṃ tadātmaviviktapūrvakāladṛśvanā ityatra | jāgratsvapnayorapi sā tādṛśī sāmānyajñānakriyārūpā jīvanaśaktiranullikhitaviśeṣā āntarī sāmānyakaraṇavṛttirastyeva; kevalaṃ tatra guṇapradhānabhāvamahimnā bāhyā kasyacidindriyasya vṛttirullasati, tataḥ saiva sphuṭatvena bhāti; natu sāmānyarūpā śāvaleyapratītāviva gotvam | tena iha tatra ca suṣuptāvasthāyāmapi iti sāmānādhikaraṇyenāpi yojyam | tat jīvanaṃ jāgradādāvapi suṣuptāvasthaika- rūpaṃ yadyapi uktāt nyāyāt, tathāpi antarlīnajñānakriyākameva | nanu buddhiprāṇādāvahamaṃ śarasābhiṣeko bhagavanmāyāśaktyupakalpito jīvanam, ahamityeva ca jñānakriye, tat naisargikyāveva te, tatra buddhikarmendriyakāryatvaṃ katham | satyam, kintu saṃsārijano'ṅgīkṛtabheda- graha iti pratibodhyate | naca tasya bhagavacchaktyādi kiñcit viditamiti tena rūpeṇa kathaṃ pratibodhyatām, viditatve vā kimanyat pratibodhyatām | sarvatra ca aiśvare pāramārthike svātantrye sthite'pi tanniyatiśaktimahimnā avāntaro'pi ayaṃ kāryakāraṇabhāvo nirbhāsamānatvena satya iti so'pi aṅgīkriyata eva | tatra ca buddhikarmendriyāṇāṃ bahirvṛttiryathā ghaṭamadhyavasyāmītyādikā, tathā anullikhitaviśeṣā (page 100) antarapi jīvanarūpā astyeveti na kiñcit duḥstham | nanu evaṃ svātmavarttina eva jñānakriyātmano jīvanasya avabhāsanaṃ syāt | tataḥ kim | parajīvatāṃ na aiśvaryamuktaṃ syāt | tato'pi kim | tarhi dvaitaṃ bhāsate | bhoḥ prāmāṇikā yadi te pare jīvanto jīvattayā na bhānti, tadamī jaḍāḥ, teṣāṃ ca jīvallagnataiva ukteti kathaṃ tairdvaitam | atha bhānti, tathāpi jīvanaṃ jñānakriye eveti kathaṃ dvaitam | bhāntītyeva ca pakṣo yukto jīvati viparīte ca vyavahārabhedāt | nanu āntarī vṛttirjīvanarūpā, sā kathaṃ parasaṃvedyetyāśaṅkya āha bahirapi iti | antastāvat jīvanaṃ darśitam, bahirapitu yat viśeṣavṛttirūpaṃ vacanādānādi, tadapi viśeṣasya sāmānyāvinābhāvāt vā sāmānyapariṇā-matvāt vā jīvanarūpam, na kevalaṃ svasaṃvedyam, yāvat parairapi saṃvedyate | atra arthe tatrabhavadbhartṛharipaṭhitamāgamaṃ likhati tadutkrāntau iti | arthakriyāsu vāksarvānsamīhayati dehinaḥ | saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahirantaśca vartate || tadutkrāntau visaṃjño'yaṃ dṛśyate kāṣṭhakuḍyavat | (vā. pa. 1 | 128) tasyā utkramaṇe kāṭhakuḍyatulyo'yaṃ naṣṭasaṃjña iti pratyakṣeṇaiva dṛśyate | tacca naṣṭamiti bhāti yat saditi pratyakṣeṇaiva bhāti | tena vāgādidvāreṇa tat tādātmyāpannamāntaramapi jīvanaṃ pratyakṣatvenaiva abhimanyate, natu buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt | kalpyate yadi dhīḥ----------------|| (page 101) iti nītyā kevalānumānagocaratayaiveti | etaduktaṃ bhavati-paraśarīre'pi yāvat gauratvaśyāmatvakṣuttṛṣṇāsukhaduḥkhādi vedyabhūtaṃ, tāvadanyajaḍavat jīvati pratibimbitaṃ bhāti; jīvanaṃ tu jñānakriyārūpaṃ svātmatādātmyenaiva | tathābhāsanasya ca pramātṛbhedonmūlanaphalasya śuddhavidyārūpasya saṃsārarakṣaṇa------loko'tra buddhipūrvāṃ------------| --------------|| iti nayena anumāna eva sātiśayaṃ nibaddhādaro bhavati || 4 || nanu jñānakriyātmakaśaktyabhijñānahetunā ātmani aiśvaryavyavahāraḥ sādhyatāṃ nāma | sa eva tu hetuḥ kathaṃ siddhaḥ ityāśaṅkya tatra jñānaṃ iti yat sūtraṃ, tatsaṃkṣepābhidheyaṃ ṭīkākāro nirūpayati evaṃca iti | tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ kriyā kāyāśritā satī | parairapyupalakṣyeta tayānyajñānamūhyate || (5) tatreti tayormadhye svātmani jñānaṃ svaprakāśaṃ, kriyāpi āntarī saṃvedanādavyatiriktā vimarśarūpā svaprakāśā | saiva śarīraparyantībhūtā tu bāhyadarśanasparśanādigamyāpi parapramātari tu kāyaparyantībhūtā vyāpāravyāhārarūpā darśanādipramāṇagamyā tādātmyāt tatkāryatvāt tatparyantatvādāntarasaṃvedananirbhāsamapi karotīti svaparapramātṛgataṃ jīvanaṃ jñānakriyātma siddhaṃ heturūpaṃ, tata aiśvaryavyavahāra- sādhanamiti ślokasya tātparyārthaḥ | ūhyate iti na anumeyatāmātraṃ parasaṃvedanasyetyāha ūhanaṃ tarkaṇaṃ saṃbhāvanam iti | atrāṃśe indriyavyāpāraṇamapi asti, tataśca sākṣātkāramupalakṣayati ūhaḥ | so'pi hi paramārthataḥ parasaṃvedane'sti, paratvaṃ tu māyāmohakṛtamabhimānamātra- sāramiti hi uktamavataraṇikāyāṃ (page 102) svaparopakrame'pi svasaṃvedanasiddhamiti sāmānyābhidhānāt | nanu jñānaṃ viṣayaprakāśasamaye na ekāntena prakāśate, apitu viṣayaḥ prakāśate, na tatprakāśaḥ | sa tu yadā prakāśate, tadā jñānāntaragrāhyatayaiveti ākṣapādīyamāśaṅkya āha parapakṣe prakāśate iti | viṣayaḥ prakāśate iti hi yadi viṣayasya dharmaḥ, tanmameti niyamena pramātṛlagnatā na syāt | pramātṛkāryatvena tatheti cet, na kāraṇena kāryasya tallagnatāvabhāsaniyama- karaṇaṃ, na dṛṣṭaṃ yataḥ | evaṃ hi sati kuvindasyaiva paṭa iti syāt, pramātṛlagnatābhāve ca sa viṣayaprakāśaḥ sarvān prati, na kaṃcit vā pratīti sarvajñaṃ suptaṃ vā jagat syāt | atha prakāśate iti nāyaṃ viṣayasya dharmaḥ | tarhi kasya | ātmana iti cet, viṣayaḥ prakāśate iti ātmani rūpaṃ samavetamiti ātmā viṣayaprakāśamaya eveti āyātam | tathātvaṃ ca tasya yadi ātmano na bhāsate, tadatathābhūtarūpatvāt ko'sya viśeṣaḥ | śuklaguṇayogāt hi yaḥ śuklaḥ paṭaḥ, sa yathā jaḍastathāprakāśamānatve svātantryavirahāt; tathā ātmāpi bhavet | viṣayaprakāśayoga eva vāstavena vṛttena bhavan jaḍatvādātmānaṃ rakṣatīti cet, astvevaṃ tāvat; tathāpitu svātmapa- rātmaviveko na syāt | parātmāpi hi vāstavena viṣayaprakāśātmakajñānaguṇa- samavāyabalena jñātā cetano naca prakāśate, svātmāpyevamiti, ahaṃ jānāmīti yadātmani svātantryamanubhūyate parātmavivekena tat kathamupapadyate svātmani jñānāntareṇa jñātṛtārūpaṃ gṛhyate na parātmani, tatkathaṃ na svātmaparātmanorvivekaḥ | tadapi jñānāntaraṃ yadi anyat jñānamapekṣate, tadanavasthā | tathāpi ca svātmaparātmavivekasiddhiḥ | tata eva uktaṃ vijñātāramare kena vijānīyāt | (page 103) iti | kiṃca viṣayasya tāvat na prakāśo dharma iti sa tāvat na prakāśate, viṣayaprakāśarūpamapi jñānaṃ na prakāśate, tadgrāhakajñānāntaramālāpi kalpitā na ābhāti, tatsamavāyakāraṇabhūto'pi ātmā na prakāśate, tatprakāśarūpamapi jñānaṃ na svayaṃ bhāti, tajjñānāntaramālāpi evamiti anavasthānāt na kiṃcit bhātīti andhaṃ jagat syāt | tadetadāha paraprakāśatve ca anavasthādi iti | ādigrahaṇādanyonyāśrayacakrakāsaṃbhavānubhavaviro-dhāḥ | viṣayaprakāśātmanā hi jñānena ātmānumānarūpaṃ jñānam, ahaṃ ghaṭaṃ jānāmi ityevaṃbhūtaśca viṣayaprakāśaḥ | ghaṭo'yamityatrāpi hi mayā vedyate iti antaḥ praviṣṭam |------------------tyaṃvālasyādanuccā-raṇe'pi iyataḥ ahamiti ca idamātmajñānaminyonyāśrayam | sukhādijñānānu-mitena śabdādijñanāntareṇa ātmānumāne'dhikānupraveśakṛtaṃ cakrakam | hetuprakāśa eva na saṃbhavatīti asaṃbhavaḥ | naca ātmani nirbhāsamāne vyavadhānalavo'pi saṃvedyate iti anubhavavirodhaḥ | anyatra iti, athavā pratyakṣasādhana evendriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ iti | jitaṃ jaḍaiḥ ityādi | arthajñānaṃ ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, na buddhimiti ślāghanīyaprajñaḥ iti | apratyakṣopalambhasya na arthadṛṣṭiḥ | nahi viṣayasattayā viṣayopalambhaḥ, kiṃ hi tarhi, tadupalambhasattayā | sā ca apramāṇikā | sattānibandhanān vyavahārī uparuṇaddhi, tadaprasiddhau viṣayasya aprasiddhiḥ-ityastaṃgataṃ viśvaṃ syāt | upalabhate saṃvedanamanyena iti cet ityādi, tat na tāvadayaṃ puruṣaḥ kaṃcidarthaṃ pratyeti upalambhaniṣṭhāṃ pratīkṣamāṇaḥ, naca sā astītyādi viniścayavārtikādipradeśeṣu | nanu na kārikāyāṃ jīvadgrahaṇamasti, tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ jīvatāmiti | etadāśaṅkya āha jīvatvākṣipte iti | (page 104) jñānaṃ kriyā ca jīvatāṃ jīvanam iti pūrvasūtrārthaparyālocanādevaṃ labhyate | tacca vispaṣṭīkaraṇārthaṃ vṛttau vyākhyātamityarthaḥ | tat iti jīvatvavyavahārasya nibandhanaṃ nimittam | yato jñānakriyāsaṃbandhaḥ, ato jīvannayamityevaṃbhūtanirbhāsopakramo jānāti karotyayamiti vyavahāraḥ, so'pi jānāmi karomītyatra bhavan anyadehāṃśaṃ svadehamiva kurvannahantā- paramārtha eva | nanu jīvanaṃ jñānakriye eva iti pūrvamuktam, tacca anena ākṣepanibandhanabhāvavyavahāreṇa virudhyate tasya bhedamūlatvāt | satyaṃ, kintu jīvatīti prāṇān dhārayatītyarthe jñānakriye antarlīne; yadi vā jīvatva- śabdena jīvanavyavahāra eva ucyate | jīvatyayamiti hi vyavahāre kuta iti praśne jānāti karoti yata iti uttaramāhuḥ, tathā jānāti karotyayamiti vyavahāre kuta iti paryanuyoge yato jīvatīti āhuḥ | parasparāvinābhāvāttu pūrvamuktaṃ jīvanaṃ jñānakriye eveti | abhede'pi vā vikalpoparacitastāvadasti bhedaḥ, jīvatīti hi anyo vikalpaḥ, anyaśca jānāti karoti iti | tadvyāvṛttibhedopakalpitabhedatvāntar- nibandhanatā tādātmye'pi yuktā saugatamate iva ākārayogasya pramitinibandhanatā | yathoktaṃ tadvaśāttadvyavasthānāt------| iti | nanu jñānaṃ kriyā ca iti sūtraṃ, tadullaṅghya vṛttau kriyā kasmāt pūrvaṃ vyākhyāyate ityāha kriyā ca iti | caḥ pūrvapakṣaṃ sūcayati | kāyaspandarūpatvaṃ prāptā satī tasya kriyāvataḥ pramātuḥ svātmani prasiddhā, yat pramātṛvyatiriktasya ca pramātrantarasya dārśanaspārśanasphuṭa- pratyakṣāvaseyeti nirvivādasiddhā, ato'tra aiśvaryaprasādhakahetvabhidhāna- prasaṅge saiva pūrvamupādeyā hetoravivādasiddhasya upādānayogyatvā- danyathā sādhyasamatvānavasthādidūṣaṇayogāt | parapramātari (page 105) ca dharmiṇi yadaiśvaryaṃ sādhyaṃ, tatra svātmana iva parapramāturdharmiṇaḥ sarvātmagataiśvaryānumāpakapramātrapekṣayā ahamitisvaprakāśatvābhāve dharmyasiddhatārakṣaṇārthaṃ kriyayaiva siddhiḥ kartavyā | tadanena utkarṣadvayena vṛttau kriyā pūrvaṃ vyākhyātā | tarhi sūtre'pi evaṃ kasmāt noktamityāśaṅkya āha paravāgvṛttyādikā iti | sā hi kriyā mūlabhūmau saṃvedanameva avalambate vimarśarūpatvāt | vimarśasya ca saṃvedanāvalambitvāt śabdanarūpatāsvīkāreṇa vimarśarūpatābhidhānāya vākpadamupāttam | tathāhi avyatiriktaprakāśasya yā svātmani viśrāntirahamiti anullikhitapratiyogikalpanatadāropaṇatadapasāraṇādikā, sā parā pūrṇā sarvasya svarūpaparamārtharakṣaṇena pālanena sarvotkṛṣṭā ca vāgrūpā vṛttirvimarśakriyā | ullikhitamapi idaṃbhāgamahaṃbhāvagrastatayā praroha- rahitamāsūtrayantī paśyantī ahamidamiti | tameva ahaṃbhāvādākarṣantī madhyamā ahamidaṃ jānāmi karomīti | tathaiva paraṃ prati jijñāpayiṣuḥ prāṇe sphuṭībhūtā vaikharī, śarīre tu spandanarūpā kriyā | iyati ca sarvatra vimarśarūpataiva anugatā | calāmi śiraścālayāmītyevaṃ bhūtavimarśasā- raiva hi śarīre tadavyayave ca kriyā | aparispandarūpāpi tiṣṭhāmītyādikā kriyā kartari kramikatāparāmarśaparamārthaiva | tata eva sā jaḍajalaśilādigatacalana- sthānādikriyāto vilakṣaṇākārā | jaḍagatāpi tu kriyā jaḍasya svātmaniṣṭhatānupapatteryanniṣṭhā tatpramātṛsaṃvinniṣṭhaiva jñānaśaktirūpamūle ahamityātmani idaṃbhāvasyāpi calatītyātmano viśrāntatvāditi sarvā kriyā vimarśarūpeti | vṛttau ca ayamarthaḥ pūrvāvasthā- saṃbhavasūcakacvipratyayaprayogeṇa svīkṛtaḥ ṭīkākāreṇa vyākhyātaḥ, sautraśca kramo vyākhyātaḥ | yata eva jñānasyaiva kriyā pucchabhūtā, jñānaṃ ca pramāturapṛthagbhūtaṃ, saṃvedya- (page 106) bhedātkalpitabhedam, tata eva svabhāvaheturayaṃ vastutaḥ, na kāryahetuḥ | vitatasya srotasa iva aṃśamātrarūpaṃ hi vyāpārātmakaṃ spandanam | svabhāvahetuśca sarvo mohavaśāropitāpāramārthikarūpāntaraparākaraṇamātraparyavasita iti vyavahārasādhaka eva abhidhīyate, natu aprasiddhaprasādhanarūpa iti vāstavaṃ svaprakāśatvaṃ jñānasya pramātustadaiśvaryasya ca maulikaṃ na vighaṭate iti atra granthakārasya āśayaḥ | nanu kriyayā yadi dharmī cikīrṣitaḥ paraḥ pramātā anumīyate, hetubhāgaśca jñānātmā; tadā vedyarūpatvena pramāturjñānasya ca idantāparāmṛśyatvena jaḍatāprasaktirityāśaṅkya āha pramātṛtā ca iti | pramātṛtā saṃvidrūpatā, yayā caitraḥ pramātāḥ maitraḥ pramāteti vyavahāraḥ | sā ca yādṛśī svātmani prakāśitā ahamityananyāpekṣaprakāśa- jīvitocitavimarśā, tata eva idantāvimarśāsahiṣṇuḥ; tādṛśyeva anumānena anumātuṃ yuktā | nahi anyena vyāptiranyacca anumīyate, svaprakāśarūpeṇaiva ca vyāptiḥ | nanu ayaṃ caitraḥ pramātā, idamasya jñānam, ayamahaṃ pramātā, mamedaṃ jñānamiti idantāpratibhāso vikalpe tāvat dṛṣṭaḥ, vikalparūpaṃ vyāptivikalpamūlaṃ ca anumānam, tat kathaṃ na tatra anayoridantayā pratibhāsa ityāśaṅkya āha nahi vikalpaḥ iti, svayaṃ yatsvarūpaparikalpito yaḥ svabhāvaḥ pramāturahamityanavacchinnaprakāśasvātantryātmā, jñānasya ca vedyonmukhatvāvacchinnaprakāśasvācchandyalakṣaṇaḥ; sa yasmāt naiva vikalpe prakāśate, apitu śarīraprāṇādyupādhisaṃvṛta eva pramāturnīlādiprameyā- kārapracchanna eva ca jñānasya svabhāvo bhāti, tasmāt pramātṛtā na vedyatāmāpadyate iti saṃgatiḥ | nanu evaṃ tarhi pramātṛtā anumīyate, jñānaṃ ca anumīyate iti katham | yat kila anayoḥ prātisvikaṃ (page 107) vapuḥ, tadanumānavikalpe na bhātyeva yacca bhāti, tat pratyuta tadāvaraṇarūpaṃ śarīrādi nīlādi vā | naca tatra kiñcidanumānena kṛtya pratyakṣādināpi siddhatvāt | naca tatra animitatvaṃ saṃvedyate | api ca sarveṣāṃ pramātṝṇāmaiśvaryaṃ jñānakriyāyogādanumīyate iti prakṛtamiha | tatra kriyāviśeṣāṇāṃ bhedāt dharmiṇo'pi ātmāno bahava iti tanniṣṭhamai- śvaryamapi bhidyeteti kathamekeśvarasiddhiriti śaṅkāṃ parākartumāha tathāvidha evaca iti | na śarīrādi pramātṛrūpamanumīyate, nāpi jñānarūpaṃ nīlādi; apitu yādṛgeva pramāturjñānasya ca svabhāvaḥ svātmani ahamiti svaprakāśatayā vimṛṣṭaḥ, tathāvidha eva viṣayīkriyate'numānena idantāgrāhiṇāpi | nanu idantāhantayoḥ pāratantryasvātantryarūpayorvirodhāt kathametadityāha ahantā iti | ahamiti avyayamavyatirikte prakāśe vartate, tasya bhāvo'hamitivimarśasvarūpamahantā | sa eva prakāśasya svabhāvo nijaṃ lakṣaṇamaprakāśāt bhedakaṃ tena yadvyavadhānaṃ tenedaṃ saṃvedanamiti anumānasaṃvedanānantaramavaśyaṃbhāvitvena ahantāviśrāntaṃ vedanaṃ hi utpadyate | yato hi ayaṃ karoti jānāti ca, tataḥ saṃvedanamasya karomi jānāmyahamityetadrūpavimarśocitam | etacca sarvamahaṃ jānāmi, matprakāśaviśrāntaṃ matprakāśavimarśamātramayamiti paryante'pi anumātā ahaṃprakāśavimarśamayatvena bhāti,-ityevaṃ pāryantikaṃ yat pratiṣṭhitaṃ rūpaṃ, tat svaprakāśameva prakāśitaṃ bhavati | nanu madhye yatsaṃvedanasya idantayā saṃvedyatvaṃ, tasya pāryantikamahantāviśrāntitvaṃ viruddham | nahi madhye nīlaṃ pītatāyāṃ viśrāmyatītyucitam | etatpariharati svātmano'pi iti | etadeva svātantryaṃ yadatidurghaṭakāritvam | durghaṭaṃ ca tat niyatiśaktikṛtādeva māyādaśāyāṃ (page 108) virodhāt | svātantryapāratantrye ca ativiruddhe api anyonyamatirodadhatī api anuttarasvātantryāt parameśvaro yojayati īśvara ātmā ityādivikalpasṛṣṭau | tathāhi tatra idantatāṃśayogāt bhāvyatvapūjyatvopadeśyatvādyupapattiḥ; anācchāditāhantāṃśayogācca pāramārthikatadrūpaprāptiriti vakṣyate svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ | prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet || (1 | 47) iti | evaṃca iti | vakṣyamāṇāduktācca svātantryapāratantryasaṃghaṭanopapattilakṣaṇāt nyāyāt paraśarīre jñānaṃ pramātṛrūpaṃ ca anumīyamānaṃ prārambhe idantāviṣayīkṛtaṃ yadyapi, tathāpi paryante svaprakāśameva siddhaṃ bhavati; natu sādhyamiti saṃbhāvyate; yata ādisiddhaṃ pramāṇāntarairasādhyaṃ; kriyayā ca saha vyāptigrahaṇakāle anumānakālāt pūrvasiddhaṃ, caitanyasvabhāvaṃ yadanusandhānaṃ nīlādijaḍapratiṣṭhātmakamahamitirūpaṃ, tadeva prādhānyena rūpaṃ yasya pramātustatsvabhāvaṃ tat | etacca vṛttau siddha eva natu sādhyaḥ ityanena darśitam | sidhyati ityapi vṛttau svaprakāśatāṃśaprādhānyāya uktam | anumānaṃ hi atra vidyutprabhānyāyena madhye paramidantāṃ bhāsayati mūle vyāptigrahaṇāvasare paryante ca anumitapratipattipratiṣṭhākāle ahamityatraiva viśrāntatvāt | yathāhi nīlādyapi prameyaṃ pramātaryeva viśrāmyati, tathā anumānaprameyamapīti | tatra asāvidantāṃśo'numātṛgatāyāmahantāyāmeva līnaḥ | dharmibhedo'pi idantārūpatvāt saṃvinmātra eva viśrāmyati, ahantābhāgastu na ahantāntarāt bhidyate saṃvedanasya deśakālābhyāṃ vedyarūpatayā saṃvedana eva nimagnābhyāṃ bhettumaśakyatvāt saṃvedanasya ca saṃvedanāntarāt svarūpabhede sati asaṃvedanatāprasaṅgāt | nīlasyāpi nīlāntarāt (page 109) nīlābhāsena na bhedo nīlābhāsasya traikālyatrailokyayorekatvāt | tatra tu ābhāsāntareṇa deśakālādinā bhedaḥ, nirābhāse tu saṃvedane na ābhāsāntaravyāmiśraṇaṃ miśrīkāryatve saṃvidantarāpekṣāyāṃ saṃvedyatvasaṃvedanatvāyogāt | savedyatve'pi saṃvidviśrāntatvameveti abhinnameva saṃvittatvaṃ paramārthataḥ siddhyati | anyasyāpi anumāturevameva | dhūmādapi hi anagnivyāvṛttimātraṃ sidhyat pāramārthikaparvatakāntāra- mahānasaprabhṛtidharmibhedavaśāt bhidyatāṃ nāma, iha tu dharmiṇo'pi śarīrādeḥ svato na kiṃcit pāramārthikaṃ vapurasti saṃvedanamātraviśrānta- tvāt; kevalaṃ svaśaktyaiva tatsaṃvedanaṃ vicitravedyāvabhāsamullāsayat dharmyādikalpanāmapi na asatyāṃ darśayati aparasṛṣṭivaditi madhyavartībhavannapi ayamanumānavyavahāro na abhedaṃ bādhate | sarvo hi ayaṃ pramāṇakṛto bhedavyavahāraḥ paramārthasaṃvedane eva viśrāmyati | yathāca dikkālākāśasāmānyādi naiyāyikaistalliṅgānāṃ pūrvāparacirakṣi- praśabdābhidhānapratyayābhedāt iti------nāmaviśeṣāt ekamiti sādhitaṃ, tathā ātmaliṅgānāṃ jñānakriyādīnāmapi aviśeṣāt kiṃ na aikyam, vyavasthā ca digādiṣvapi dṛṣṭā, aupādhikatā ca ātmanyapi na na susamartheti siddhamīśvara eka eveti | saugatānāmapi anumitamapoharūpamavastu pūrva- dṛṣṭasvalakṣaṇarūpatāvyavasāyaviśrāntameva arthakriyārthināmarthanīyaṃ pravartakaṃ ca bhavati | teṣāṃ tu etat svalakṣaṇātmakaniraṃśavastuvādināṃ samarthayitumaśakyaṃ girivartino'dṛṣṭatvādanadhyavaseyatvāt mahānasavartinaśca tato'nyatvāt | asmākaṃ tu vahnyābhāsa eva vastu ca ekaśca sarvatreti na doṣaḥ | tadvat prakṛte'pi anumitamahamiti yadātma svalakṣaṇaṃ svatantraṃ, tadrūpādhyavasāyenaiva paraḥ pramātā anumito bhavati; vyavahārasādhaneṣu ca pramāṇeṣu maulikapramāṇasiddha- (page 110) mevarūpaṃ prapatati | tadihāpi maulikaṃ svaprakāśatvameva vijṛmbhate | parasya aikyopapādanādanumātṛrūpapramātṛvyatiriktāni pramātrantarāṇi paramārthata ekarūpāṇīti uktam | vivṛtau ca pramātṛjñānadvayopakrame'pi ekatarābhidhānaṃ vastuta ekarūpatāṃ pratipādayitum | jñānamiti hi jñātṛtaiva uktā | paratra anumeyamānā jñātṛtā pramātṛrūpatvamiti yāvat | athavā evaṃceti vākyena pramātṛdṛṣṭāntena jñānasyaiva etadrūpamuktamiti dvayasyaiva upakrāntasya abhidhānaṃ dharmimukhena dharmamukhena ca tadeva rūpaṃ nirūpayitum | nanu yadi ātmā īśvaraḥ, sarvaḥ sarvajño na kasmāt | sarva iti yadi pramātṛbhedāśayena uktiḥ, tadasat pramātṛbhedasya apāramārthikatvāt | kevalaṃ svātantryaśaktyaiva tadbhedāvabhāsanam, ekastu pramātā śivādisthāvarāntaḥ, saca sarvajña eveti | etadāha sarvapramātṝṇām iti vastutaḥ saṃvidabhedāt | taduktaṃ śrīparameṣṭhipādaiḥ śivadṛṣṭau ghaṭo madātmanā vetti vedmyahaṃ ca ghaṭātmanā | sadāśivātmanā vedmi sa vā vetti madātmanā || iti uktvā nānābhāvaiḥ svamātmānaṃ jānannāste svayaṃ śivaḥ | (5 | 109) iti | tata eva ca ādisiddhatāsamarthanāvasare yaduktaṃ rāmāvataraṇakāle nāhaṃ babhūvetyatrāpi pramātrantarasaṃvedanātmanā vaktaiva tatkālānubhaviteti, tadidānīmayatnaghaṭitamiti | yattu tatra sārvajñyasamarthanārthamuktaṃ sarva eva hi sarvajñamanaḥsaṃkalpanāvaśāt | sarvabhāvagrahaṇatāyogyatvādvā kramasthiteḥ || pratyakṣādyairupāyairvā nirupāyatayāpivā | (5 | 103) (page 111) iti, tat māyāpade'pi | iha tu paramārthavicāre śivaikātmakatvameveti tadupekṣitaṃ guruṇā | saṃkṣepeṇa vastvabhidhānaṃ na uktivaicitryapoṣaṇāmā- traphalam, apitu adhikāriviśeṣaṃ tīvraśaktipātaṃ śaradabhrabhaṅgībhraśyan- mohāvaraṇamanupayogipūrvapakṣopakṣepapratikṣepavistaramanugrahītumiti darśayati etāvataiva iti | īśvaratvapradarśanaṃ tadvyavahārasiddhinibandhanaṃ pramāṇaṃ, tato yā pratipattirīśvaratāvimarśarūpā pramātmikā, tasyā dārḍhyaṃ paravikalpairbādhakābhāsairunmūlayitumaśakyatvaṃ, tato hetorīśvarapratyabhijñākṛto'bhyudayo jīvanmuktivibhūtilābhalakṣaṇaḥ śrotṝṇāṃ bhavatīti granthakārasya tatpratyabhijñopapādanātmakamabhīṣṭaṃ saṃpannameva | nanu evaṃ samāptaṃ śāstramiti uttaragranthena kimityāśaṅya āha atimātra iti | ye mandaśaktipātāsteṣāṃ sātiśayaṃ prarūḍho māyākṛtastrividhaḥ svātmasaṃkocavedyabhedasukṛtaduṣkṛtāvabhāsalakṣaṇo malaḥ, tata eva pratipadamasāvunmūlanīyaḥ | anyathā hi ya eva aṃśaḥ śṛṅgagrāhikayā na nirmūlitaḥ, sa eva svayaṃ vā paraprabodhanayā vā prabudhya dūṣayedeva īśvaratāniścayamasya | yathoktaṃ śrībhaṭṭanārāya- ṇena namaste bhavasaṃbhrāntabhrāntimudbhāvya bhindate | (71) iti | tasya iti karmaṇi ca kartari śleṣeṇa ṣaṣṭhī | yaḥ svaparayorahaṃmātrapratye- yatayā nirbhāsanayogyo'ta eva sa māyāśaktitirohitairmūkhairvimanyate uktarūpavirūddhena rūpeṇa abhimanyate, sa evaca īśvaro vipratipadyate tasyaiva sarvatra kartṛtvāt | ubhayatra māyāśaktikṛtamāvaraṇāvabhāsanaṃ hetuḥ | yat śivadṛṣṭiḥ vāditvaprativāditve kasmāccettasya tatsthiteḥ | (3 | 76) iti | evam iti vakṣyamāṇapūrvapakṣarūpatayā | upāṃśu saṃkṣepeṇa (page 112) ūrdhvamādau hanyate gamyate ṭaṅkyate ca artho yeneti upoddhāta iti śivam || atriguptakulotpannaśarīrādhārasaṅgataḥ | īśvarapratyabhijñāyāmupoddhātaṃ vyapāvṛṇot || iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ
vol M00020 · chunkE-cit-acid-dvairasya · lines via source.start/end