chunkE-cit-acid-dvairasya
IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
acidrūpasya śūnyāderbhitaṃ guṇatayā sthitam || (3 | 22)
iti vakṣyate | prathāṃ nīyate iti | atrāpi vakṣyamāṇanayena iti saṃbandhaḥ |
vakṣyate hi
mukhyatvaṃ kartṛtāyāstu bodhasya ca cidātmanaḥ |
śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam || 3 | 23)
iti | tacca idaṃ cidrūpasya anyatra anupakaraṇīkaraṇaṃ śarīrādau,
kāyaprāṇādervā kāyādirūpatānimajjanena cidrūpatodrecanamiti | etadeva
prabhāvaḥ-prakarṣeṇa yadvaśāt bhāvyate anyavilakṣaṇatayā ca kartavyaṃ
bhāvayatīti | etacca parāparasiddhiprādhānyeneti
(page 87)
vakṣyāmaḥ | siddhasya iti svarūpato jñaptitaśca | nanu ca siddhe vastuni yat
pramāṇaṃ, tat kila vyavahārasādhanamiti prasiddham | tataśca tadanusāreṇaiva
vṛttau vācyaṃ pratyabhijñānamātraṃ sādhyate itītyāśaṅkya āha sarva iti |
jaḍapadārthaviṣaye hi siddhe'pi yat pramāṇaṃ vyavahārasādhanaṃ,
tadavaśyamasiddhasya kasyacidaṃśasya antatastathā prakhyopākhyārūpasya
vyavahārasaṃpattimapūrvāṃ karoti | ātmani tu īśvare na kiṃcidasaṃpannaṃ
sādhyamasti prakhyopākhyayorapi siddhatvāt, tadasiddhau prameyaleśasyāpi hi na
kācit siddhiriti uktam | atastadvyavahāramātramapi neha sādhyate, apitu upāṃśu
cchannaṃ sthitaṃ sat, upasamīpe iti hṛdayasaṃgamanena pradhānatayā darśyate |
ātmani īśvararūpe ye prakhyopākhye te mā anyatra dehādau nīlādau ca
upakaraṇīye bhavetām, apitu te eva pradhānatayā paśyateti | tena vṛttau
sūtrānusāreṇaiva upadarśyate iti uktam | loke jaḍaviṣaye yat vyavahāramātrasya
sādhanaṃ, tadapi iha ajaḍe kriyamāṇaṃ pradarśanena samamavikalaṃ
pradarśanamātrāvaśeṣaṃ pradarśanena ca paśya-paśyeti
avadhānadāpanārūpeṇa tulyam | tadatra sūtre dṛṣṭe iti karmaṇi dṛṣṭāntā-
veśena akarmakatvāt kartari eva dārṣṭāntikābhiprāyeṇa vyākhyāne
nirvivādasiddhatā nāma dṛṣṭatvamubhayatra tulyam || 3 ||
bhāvisūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa nirūpayati evaṃ ca iti | ātmaiva īśvaraḥ,
sa ca siddhaḥ iti yaduktam, tadevaṃ; tasya yā pratyabhijñā karaṇabhāvasādhana-
tvena āviṣkriyamāṇā śaktistatkṛtaśca dṛḍhaniścayaḥ, tadapi evamityetadvastu
sopapattikaṃ kṛtvā niścayaparyantaṃ darśayitumāha | upoddhātānantaraṃ
vakṣyamāṇasya śāstrasya sā pratyabhijñaiva jñānakriyāśaktirūpā
artho'bhidheyo jñānakriyādhikā-
(page 88)
rābhyāmāgamasaṃvāditārthābhyāṃ tattvārthasaṃgrahanirūpitatāt-
paryābhyāṃ jñānakriyāśaktyorvistarato nirūpaṇāt | dṛḍhaniścayaśca
samastasya śāstrasya prayojanam | jaḍabhūtānāṃ jīvadāśrayaṃ pratiṣṭhānam,
jīvatāṃ ca jīvanaṃ jñānakriye eva yasmāt, tasmāt tatheti ātmaiva īśvaraḥ
sadā siddhaḥ iti hi śabdo hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | ātmanaḥ siddhatvam,
aiśvaryaṃ ca yaduktaṃ kartari jñātari iti, tena prakāreṇa, yasmādidaṃ
sakalalokasaṃmataṃ jaḍānāṃ jīvanmagnā siddhiḥ, jīvanasya jñānakriye
tattvamiti upapadyate | nanu jaḍājaḍavargasyaiva ayaṃ vṛttānto nirūpito, natu
anyasya | satyam | anyastu na ko'pyastītyāha vṛttikṛt vastūnām iti | nanu evaṃ
sarvabhāvānāṃ yadi dvairāśyaṃ, tadā
kriyāsaṃbandhasāmānyadravya------| (2 | 9)
ityādau
dvayātmā tadrajo duḥkhaṃ śleṣi sattvatamomayam | (4 | 6)
ityādau ca yastṛtīyarāśisaṃbhavo vakṣyate, sa kathamityāśaṅkya āha ṭīkā-
kāraḥ bhāvābhāvayoḥ iti, nīlaṃ bahirabahiratatpracyavaḥ, tatpracyavāvinā-
bhūtāśca pītādaya iti na nīlaṃ te, nāpi te'nīlam, kintu ābhāsaparamārthā eva
sarve'rthā iti ābhāsasthāne pramātari sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena
vā nīlānīle tāvat viśrāmyataḥ | pramātṛviśrāntaṃ ca vastūnāṃ
pāramārthikaṃ rūpam | tacca tatsamanvayaśabdena uktam | tasmin rūpe sati
tathaiva yat bāhyatvena adhyavasīyate, tadapi pramātrā na tatkālasṛṣṭam; apitu
adhyavasitamīśvarasṛṣṭavastupṛṣṭhe tathaiva arthakriyākaraṇāt vastveva |
bhagavacchivaśaktisadāśiveśvaravidyāmāyāsṛṣṭiḥ pramātṛsṛṣṭiścetyādi hi
satyāsatyataddvayādirūpeṇeti vakṣyāmaḥ
(page 89)
taddvayālambanā------------| (2 | 11)
ityādau | tataśca yadā vaiyadhikaraṇyena sṛjyate sṛṣṭyā artharūpaṃ nīlasya
anīlaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sahakāri virodhi vyavadhi vā ādhāra ityādi, tadā
bahirasau saṃbandhaḥ | sāmānādhikaraṇyasṛṣṭāvapi pāratantryeṇa sṛṣṭau
citraṃ rūpam, paṭasya rūpaṃ yadeva nīlaṃ tadeva anīlamiti; atra
tādātmyasaṃbandhaḥ sṛṣṭa ekārthasamavāyo vā | ekānekacitravādena ca
virodhastasya anābhāsanasārasya pramātṛkṛtatvāt, anābhāsanābhāve
tadabhāvāt | svātantryeṇa nirmāṇe'vayavi dravyam, yo nīlaḥ paṭaḥ sa eva
anīlaḥ iti | yadyapi paramāṇorapi citratā upagatā, ākāśāderapi ghaṭena
saṃyogaḥ, paṭena vibhāgaḥ iti yugapadviruddhasaṃyogatadabhāvamayatā;
tathāpi sakalapramātṛgocare vastuni vicāraḥ | yā ca paramāṇvākāśādiprati-
pattirlaukikī, sāpica yogināṃ taddvārikaiveti avayavipadaṃ dravyaviśeṣaṇam |
pṛthageva vā dravyagrahaṇaṃ tatsaṃgrahārthaṃ prasiddhatvena, prādhānyāt tu
pṛthagavayavipadamupāttam | upalakṣaṇaṃ vā avayavidravyapadam | atra ca
sarvatra pramātṛviśrāntirūpaḥ samanvaya eva prāṇitam | bahirapica tathaiva
arthakriyākaraṇāt vastutaivātretyāha vastu saṃbhavet iti | nanu evaṃ
tṛtīyarāśerūbhayātmano'nubhayātmano vā saṃbhave vipakṣāt vyāvṛtto'pi
heturna sādhyena vyāpyeta gatyantarakṣayāyogāt | na | te--------nīlāt vyāvṛttaṃ
hi nīlānīlādapi vyāvṛttam, nīlamapi hi tadanubhayarūpaṃ
pāśavavikalpasṛṣṭameva bhavati na bāhyamiti tatrāpi na śaṅkitavyam | kiṃca
anumānasya īśvaranīyatyupajīvanena prāmāṇyaṃ vakṣyate
yoginirmāṇatābhāve------| (2 | 43)
(page 90)
ityādyuddeśeṣu | niyatiśca prācyaprasiddhyupajīvanī na vipakṣavyāvṛttiṃ
pradhānatvena upajīvati | tadastu atra tṛtīyo rāśiḥ | cittattve tu bhāvānāṃ
viśrāntiḥ, natu cittattvasya anyatra, yena cidacitoḥ sāmānādhikaraṇyena anyathā
vā nīlānīlavat tṛtīyarāśirunmīlet | nanu bhagavatparamaśivavijambhārūpāt
śaktitattvādeva ārabhya sadāśiveśvaravidyābhūmiṣu parāparadaśāyāṃ
sāmānādhikaraṇyena ahamidamiti ca vakṣyate
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidhā---------| (3 | 3)
ityādau | māyāpade ca śūnyadhīprāṇadehādeścidrūpatābhiṣekeṇa
cidacidrūpatā vakṣyate | tathā ca nareśvaravivekaḥ
aṇavaścidacidrūpāḥ------------------|
iti | mahāpramātari ca māyāpramātṛprameyayoryugapat prakāśa iti
nirūpayiṣyate
'grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari |' (1 | 31)
iti | tat kathamuktaṃ natu cidacitoraparacittatvānupraveśaḥ iti | atrocyate-iha tāvat
paradhāmni na kiñcit jaḍaṃ nāma, māyāpade tu nīlādayaḥ sṛjyante | teṣāṃ ca
iyameva sṛṣṭiḥ-yadanyonyataścidrūpā acidrūpāśca nāneti bahuśākhena
vaiviktayena ābhāsanam | iyaṃ hi sā pūrṇatvākhyātiriti vakṣyate | atrāpitu pade
na cittattvasya sṛṣṭiḥ kācit tathātve jaḍatāpatteḥ | ahamidamiti ca prakāśe
yo'hamaṃśaḥ, sa paramaśiva eva pūrṇaḥ | tatra paramidamaṃśaḥ unmīlan
ahamaṃśe eva pratiṣṭhāṃ labhate | yat vakṣyate
atrāparatvaṃ----------------| (3 | 5)
iti upakramya
paratāhantayācchādāt------------| (3 | 5)
(page 91)
iti | nahi cidacidrūpayostulyakakṣyatā | cidrūpasya deśakālasvarūpavaicitryaṃ hi
na kadācit, acidrūpasya tu na tadvaicitryavirahaḥ kadācit | sāmānādhikaraṇyaṃ
tu vaiyadhikaraṇyaniṣṭhitapṛthaktvaprakāśābhāvamātre upacaritam | natu
ahantedantayostṛtīyamadhikaraṇaṃ kiñcit samānamasti | naca yathā nīlameva
anīlam, anīlameva nīlamiti ekaprāṇīkaraṇe'pi tadvibhaktobhayarūpaprakāśaḥ;
tadvat yo'haṃ, tat nīlam, yat nīlaṃ, tadahamiti prakāśe, apitu nīlametat svayaṃ
niḥsāramahaṃprakāśaprāṇitameveti | ata eva
aṇavaścidacidrūpā---------|
ityatra
------cittvādeko maheśvaraḥ |
te na kecidacittvāt------------||
iti uktam | māyāpramātuśca yaḥ prakāśaḥ parame prakāśe, na asau
pṛthagbhūtasya cidrūpasya, apitu śarīraprāṇādervedyarūpasyaiva | tasya tu
pramātṛtā paramaśivaprakāśa eva, māyākṛtāt tu abhimānamātrāt tasya
cidrūpatākalpanaṃ na tāttvikam | tathāhi ajaḍapramātṛsiddhiḥ
yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21)
ityādi | etacca sarvaṃ cittattvasya svayaṃprakāśatvāt ityanena uktam | yat
svayameva prakāśate na anyatra prakāśata eva ca, natu prakāśyate'nyeneti, tadeva
tattvataścidrūpam | tasya kathamanyatra ābhāsanam, anyat tu atattvataściditi |
māyīya iti
(page 92)
bhedavyavahāro hi ayaṃ grāhyagrāhakabhāvalakṣaṇaḥ sarvasya prasiddhaḥ,
tadapekṣayā tadanuvādena tattvopadeśaḥ kartavyaḥ iti dvaividhyamuktam | nanu
pañca bhūtānītyāhuḥ pañcānāṃ bhūtaśabdavācyatvam ityādau tat
kathamuktaṃ sūtre bhūtānāṃ jīvatām iti | etadāśaṅkya āha jīvo'pica iti |
siddhaṃ bhavatikriyākartṛrūpaṃ hi bhūtamucyate | tat paramārthato jīvata eva
bhūtatvamucitam, tatprasādena tu aparasya | pārṣadasamayastu aniyataḥ | so'pica
atra astyeva | bhagavadgītāsu ca yadyapi
buddhirbuddhimatāmasmi---------| (7 | 10)
ityādau saṃbandhaṣaṣṭhī, tathāpi bāhulyena nirdhāraṇaṣaṣṭhyaḥ
---------pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ | (10 | 37)
ityādayaḥ śrūyante | samānajātīyānāmeva ca nirdhāraṇamiti cetanāpi
bhūtarūpaiveti vastugrahaṇamiti vṛttau | tadapekṣayaiva iti | sā uktapūrvā yā
apekṣā lokayātrāpekṣārūpā guṇabhūtāpivā lokayātrā buddhyā
pṛthakkṛtya parāmṛśyate iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | lokayātrāyāṃ lokavyavahāre hi
grāhyagrāhakavyatiriktaṃ na vastu bhāti | saṃsāriṇām iti
tattvapratyabhijñānena anugrāhyāṇāmityarthaḥ | sākṣātkāre'nubhavātmani
yat pratibhāsate, tadeva vāstviti dṛḍhasaṃbhāvitapṛthaktākatvena cidrūpe yatnena
praveśanīyamiti yāvat | nanu smaryamāṇavikalpyamānāderapi arthasya citpraveśo
nirūpya eva, natu kevalamanubhūyamānasyaivetyāśaṅkya āha na tadatiriktam
iti | anubhavavāsanopajīvitvāt smṛtermanorājyotprekṣādivikalpānāṃ ca na
tadvicāra iti | asphurato hi kathaṃ bhedābhedādi nirūpyate | nanu śāstritānāṃ
yat bhāti, tat kimidānīṃ cidrūpāt bhinnameva astvityāśaṅkya āha
śāstrasaṃskṛtānāmapi iti |
(page 93)
sāṃkhyasya yadyapi pañcaviṃśatistattvāni sphuranti, tathāpi pañcaiva bhūtāni
cetanā cetyetāvanmātre tāvat sākṣātkārarūpo'nubhavaḥ, na adhike | tata eva
tatrabhavato dhātuṣaṭkanirūpaṇe eva viśvaṃ nirūpitaṃ bhavatītyāśayena
tatsamīkṣodyamaḥ | saṃbhāvanānumānāgamajaniteṣvapi jñāneṣu tadeva
bhāsate, kevalaṃ yojanāmātramadhikam | yathā pṛthivī eva yā
surabhyasurabhyādivicitragandhā tatraiva viśeṣatyāgena saukṣmyeṇa ca
gandhatanmātrarūpateti | anubhūtameva iti adhyāruhyavādena evamuktam |
sukhaduḥkhamohānāṃ hi guṇānāṃ sāmyavyāpakatvādi samāropya
pradhānamupakalpitam | tatra ca sarvamanubhūtameva sukhādi tāvat dṛṣṭameva,
sāmyaṃ ca madhurakaṭukāderdṛṣṭam, vyāpakatvaṃ ca paṭe rūpasyeti |
tasmādidaṃ tātparyam-iha dvayī gatiḥ pradhānamidamiti | kiṃcit pṛthak sphurati
cet, rūpādimayameva | atha na idantayā sphurati, athaca sphurati; tadahantayaiva vā
pṛthaktayā vā gatyantarābhāvāt | atha na sphurati, tat na kiṃcit | nanu sphurati ca
idantayā rūpadyatiriktaṃ ca tathaiva ca utprekṣitatvāt | satyaṃ, tathāpitu jānāti,
mamāntare tat sphurati, pramātrantaḥsphurattaiva ca upadeśyā |
pramātraikātmyamāntaryamiti hi vakṣyate | sā cet siddhā, kimanyena | ata eva āha
sukara iti | sukaraṃ sarvajanavedyaṃ pramātari antarbhāvanamapṛthagbhāvanaṃ
yasya tat tathā | yatastadavastunā khapuṣpādinā vāhyena tulyamiti tadanūdya yadi
tasya pramātrapekṣayā dvayaṃ pramāturabhinnatvaṃ sādhayitumārabhyeta,
tadanyebhyaḥ śāstrebhyaḥ pṛthaktvapradhānebhyo na asya vailakṣaṇyaṃ syāt |
tathāhi khapuṣpaṃ pramāturna pṛthagiti ukte ghaṭādernirbhāsamānasya na
advayarūpatvamupapāditaṃ bhavati | yasya ca khapuṣpasya upapāditaṃ, na tat
pṛthagbuddhyā kaścana pratipadyate | kathaṃ sukarapramātrantarbhāvanam iti |
(page 94)
āha tathāhi iti | yeṣāṃ vikalpanamekaṃ prayojanaṃ, natu bāhyaṃ kiñcit;
vikalpane eva ca ye bhāvāḥ, natu bahistatra asphuraṇāt, te vaikalpikāḥ |
teṣāmātmarūpāṇāṃ jñānākāramayānāmavabhāsaṃ bhūyasā iti
saugatavedāntādidṛśā pratipannāḥ
---------bhrāntiḥ sā vāsanāmayī |
ityuktatvāt | nanu ātmā vā jñānaṃ tadvāsanāṃ vā tadākāro vā tattvena na
bhāti, apitu idaṃ rajatamiti idaṃrūpabāhyākāreṇa | saca eṣāmasan, asataśca
ko'ntarbhāva ityāśaṅkya āha satkhyātāvapi iti | iha antarbhāvena na kiṃcit
kṛtyam, kevalamātmaiva asti, natu anyaditi pṛthaktvena dvaitaparivarjanamupa-
deśyam | avastunaśca avastutvāt pṛthaktvaparivarjanaṃ svataḥsiddhameva | nanu
yadyapi tadavastu vaikalpikaṃ, tathāpi bāhyarajatatayā tadadhyavasīyate sā ca
astyeveti avastubhūtā kathamityāśaṅkya āha adhyavasāyāpekṣayāpica iti |
adhyavasānaṃ na vastuspṛk, kathamasya tat vastutāṃ vitarediti tāvadāstāmiha |
pradhānavikalpe tu idaṃ tat bāhyaṃ ghaṭādimadhyaniviṣṭaṃ pradhānamiti
adhyavāsāyo nāsti | sahi avikalpakadarśanamūlaḥ | tacca iha nāsti,
vikalpāntaramūlatāyāṃ tu anavastheti iyato'rthasya dyotanāya apiśabdaḥ |
caśabdaḥ pūrvapakṣaśaṅkāṃ sūcayan prameyaṃ samuccinoti | na kiñcit iti |
pradhānāderna tādṛśaṃ rūpaṃ kiñcit, yat kṛcchreṇa yatnanirūpaṇena
parihriyate dvaitarūpeṇa pṛthaktvena parivarjyate | sāṃkhyaiśca amunaiva
āśayena anumānāgamādivedyatve'pi pradhānāderasaṃvedyaparvatvaṃ
pradarśitam | smaraṇavikalpanādau ityādeḥ na kiñcit duṣpariharaṃ syāt
ityantasya granthasya itiśabdena
(page 95)
heturūpatāṃ dyotayan prakṛtopayogamāha | niḥsandehaprasiddhatvaṃ
sākṣātkārajñeyatvaṃ na kiñcit prati asiddhatvaṃ ca upapādayitavyam iti
upapādanārhaṃ yatnenetyāśayaḥ | uktaṃ bhavati iti sūtravṛttibhyāmiti śeṣaḥ
| evaṃ dṛḍhanyāyaghaṭanā uktā tāvat-yat yatra lokasya siddhaṃ, na tat tatra
yatnena upapādyaṃ nīlasya iva nīlatvam | tathāca pradhānamāyādāva-
pṛthaktvamiti yatnena upapādyasya vyāpakamaprasiddhatvam | prasiddhatve'pi hi
yadi syāt, tat sarvatra bhavediti na jātu tūṣṇīko janaḥ syāditi tadvyāpakakādā-
citkatvaviruddhasārvatrikatvaprasaṅgādaprasiddhatvena yatnasādhyatā vyāpyate,
tasya ca viruddhaṃ prasiddhatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha ye
dṛḍhanyāyanibandhaṃ na sahante kṛpālośca na vyutpādyāḥ, tān prati
sāvahelaṃ pakṣāntaraṃ parigṛhya sūtravṛttī vyācaṣṭe athavā iti | bhūta-
śabdena sūtre bhavatītivyutpattibhājā, vastuśabdena vṛttau vasatīti vyutpannena
kiṃ kiṃ na saṃgṛhītamiti yāvat | pratyakṣaṃ pṛthivyādi, parokṣaṃ tadgataṃ
deśakālāvasthābhinnaṃ vaicitryamatyantātīndriyaṃ ca asmadādyapekṣayā,
natu mantreśvarādyapekṣayā, pradhānādi | saṃvedyalakṣaṇam iti jaḍaśabdena
viśeṣaṇāditi bhāvaḥ | tathā nirdeśaḥ iti sūtre jaḍabhūtānām iti
vastūnāṃ jaḍa iti vṛttau | nanu bahūnāṃ tanukaraṇabhuvanādirūpāṇāṃ
vedyānāṃ brahmādīnāṃ sthāvarāntānāṃ vedakānāṃ ca tenaiva rūpeṇa
īśvaraikātmakatvaṃ kiṃ na-ucyate, kimavāntare jaḍājaḍatayā vargadvaya-
siddhaye sūtre jaḍajīvadgrahaṇaṃ vṛttau ca jaḍājaḍabhedapadamityā-śaṅkya
āha dvairāśyena ca iti | cakāraḥ prameyaṃ samuccinvānaḥ pūrvapakṣaṃ
dyotayati | evamanyatrāpi yathāyogaṃ yojyam | ayaṃ bhāvaḥ-niḥsaṃkhyākā
api amī bhāvāstāvat jaḍamajaḍamiti ityatā rūpeṇa vimṛśyante ca prakāśyante
(page 96)
ca tadvimarśaprakāśaparavaśatvācca bahutvamujjhitvā dvaidhe śiṣyante |
tadekatāpi abhinnadurlabhā | prakāśavimarśarūpāṃśca īśvara eva
svatantrastānātmabhūtān yathāruci racayati, naiṣāṃ kimapi prātisvikaṃ
tattvamiti | jhaṭiti ca anantānāmaikyaṃ kathamaṅgīkurute hṛdayamityapi
vargīkaraṇam | nanu ajaḍo vargaḥ pūrvaṃ vācyaḥ prādhānyāditi | nirākaroti
jaḍasyaiva ca iti | jaḍaṃ hi pūrvasiddhamanūdya cidrūpe'ntarabhāvanīyaṃ
yatnena, natu cidrūpasya cidrūpāntarbhāvanaṃ yatnasādhyam | vyāmohāttu yat
tatra anaiśvaryaṃ bahutvaṃ ca abhimanyate, tat kevalamapasāraṇīyam | tena
yatnasādhyacidantarbhāvanaṃ pūrvaṃ jaḍamuddiṣṭam | tatra iti vṛttipadaṃ
paṭhitvāvyācaṣṭe tayorjaḍājaḍayoḥ iti | itthaṃ ca atra avataraṇikā-viśvasya
tāvadīśvaramayatvaṃ vaktavyam | tatra jaḍasya īśvaramayatve
puruṣa evedaṃ sarvam |
ityādinyāyena vaktavye kimantarālanirūpitayā jīvallagnatayeti | tatra āha
jaḍātmanaḥ iti | anirūpitasya aprakāśitasya ca jaḍasya kharaśṛṅgapratimādapi
śocyasya kiṃ nirūpyatām | prakāśavimarśau ca na tasya nijau | mama prakāśate,
mayā vimṛśyate iti hi vyavahāraḥ | nanu īśvarasadāśivaśaktibhuvi ahamidamiti
prakāśavimarśatādātmyameva bhāvānāmityāśaṅkya āha tadāca iti | tatra ca
kiṃ dvaitabhrānterapāsanena tasyā abhāvādeveti āśayaśeṣaḥ | adya tu iti
māyāpade yatnopadeśyatādaśāyām | dvaitavādibhirapi yadaṅgīkṛtaṃ
saṃvinniṣṭhatvaṃ viṣayavyavasthānāṃ, tat krameṇa saṃvittādātmyaṃ
paryavasāyayati jīvatparatantrā jīvallagnā jīvadbhūtamagnā ityādinā |
niṣṭhā hi tadāyattatvaṃ, tadapi tadviśrāntatā, sāpica tadantarlīnatvamiti jīvata
evaṃbhūtatvaṃ
(page 97
vastutvamavaśiṣyate ityantavyākhyānapade bhūtaśabdasya āśayaḥ |
siddhaparatantrabhāvāḥ iti | parairapi tāvadeṣāṃ saṃvitpāratantryamaṅgī-
kṛtam, yadbalācca saṃvittādātmyamāyāntītyarthaḥ | vakṣyamāṇanayena iti
prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati | (1 | 34)
iti | ajaḍapramātṛsiddhirapi
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
jaḍāḥ-----------------|| (15)
iti | anena iti jaḍānāmantarāle jīvanniṣṭhatānirūpaṇena | amumeva
jīvatsopānā-rohaṇadvāreṇa jaḍānāmīśvarabhāvopadeśamabhipretya
tattvārthasaṃgrahā-dhikāre
ātmaiva sarvajantūnāmeka eva maheśvaraḥ | (1)
iti jantugrahaṇam |
ātmaiva sarvabhāveṣu------------------| (2)
iti śivadṛṣṭau saptamyarthaṃ yatnasvīkṛtaṃ vyākhyātuṃ paṭhiṣyati
bhūtatvāviśeṣe'pi iti | na anyadeṣāṃ jaḍāt vailakṣaṇyakāri rūpamiti
abhiprāyaḥ | jīvanasaṃbandhaḥ ityanena kriyāsaṃbandho'tra pravṛttinimittamiti
hṛdi nidhāya samāsakṛttaddhiteṣu saṃbandhābhidhānamiti manyamānaḥ
śatrantaṃ jīvacchabdaṃ sādhyamānāvyuparatajīvanakriyāvadabhidhāyakaṃ
sūcayati | jīvatāmityupakramya jīvanaṃ jñānakriye ityekavacanena
saṃvidaikyaṃ pāramārthikamāha | nanu jīvanaṃ yadi jñānakriye, tadā
tatsaṃbandhaḥ svātantryasya heturiti kiṃ kena saṃgatamityāśaṅkya āha te eva hi
svātantryaṃ vakṣyate iti |
citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā |
svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || (1 | 45)
(page 98)
ityatra hi prakāśarūpaṃ jñānaṃ, vimarśarūpā ca kriyetyetadeva svātantryamiti
nirṇāyiṣyate | nanu bhavatāṃ jñānakriye svātantryaṃ, jīvanaṃ tu te iti kutaḥ |
tat hi prāṇadhāraṇamātramityāśaṅkya āha jīvanaṃ hi iti | hiśabdena asya
granthasya prāguktajñānakriyātmakajīvanasamarthanāya hetutāṃ dyotayan
pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | satyaṃ prasiddhaṃ prāṇadhāraṇatvena
jīvanam, prāṇaśabdastu atra prāṇādipañcake vartate | tasya ca dhāraṇaṃ
yathāsthānaṃ yathākriyaṃ ca avicaladrūpatākaraṇam | tacca cakṣurādīnāṃ ca
buddhīndriyāṇāṃ vāgādīnāṃ ca karmendriyāṇāṃ
mano'haṅkārabuddhyā-tmanā antaḥkaraṇatrayeṇa saha militānāṃ
trayodaśānāṃ bāhyāt rūpadarśanādeḥ
śabdoccāraṇādernīlādisaṃkalpādeśca vṛttiviśeṣāt yā anyā āntarī
vṛttiraśaktiviśeṣāndhyādividhvaṃsitarūpadarśanādibāhya-vṛttitve'pi
eṣāmapratihanyamānā vṛttiḥ saṃrambhodyamanaprayatnādiparyāyā, tayā hi
paravaśīkṛto vāyurnaisargikīṃ tiryaggatimavadhūya
prāgavāksamordhvavyāptinayanādanvarthaprāṇādipañcakātmatāṃ bhajati |
saṃrambhodyamanaprayatnāśca jñānarūpāḥ parāmarśātmānaśceti | tatra
jīvane jīvanavyavahāre jñānakriyayorantarlīnatā apṛthaktvena abhidhānāt vana
iva dhavādīnām | nanu jāgratsvapnayoḥ stāṃ jñānakriye, suṣṭhusuptatāyāṃ
tu gāḍhanidrārūpāyāṃ kathaṃ te, naca tadā na jīvatīti vyavahāra iti
śaṅkitvā āha suṣuptāvasthāyāmapi iti | atra hetumāha-
buddhikarmendriyāṇāṃ militānāṃ satāṃ trayodaśānāṃ yasmāt kāryaṃ
suṣuptāvasthāyāmapi prāṇādipañcakapreraṇaṃ, tasmāt jñānakriyātmakam |
buddhīndriyakāryaṃ hi jñānaṃ, karmendriyakāryā ca kriyā | nanu evaṃ
jānāmi karomīti suṣupte'pi bhāseta, ajñāsiṣamakārṣamiti ca smaryate, naca
evamityāśaṅkya āha antarlīne
(page 99)
iti anudbhinnaviśeṣe ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati-trayodaśānāmindriyāṇāṃ
sattārūpāyāṃ prāṇanalakṣaṇāyāṃ vṛttau jāgrati iva guṇapradhānabhāvā-
bhāvāt samānābhihārāt adhyavasyāmītyādi yāvadānandajananakriyāvān
bhavāmītyantaṃ ye viśiṣṭā jñānakriyābhedāḥ, teṣāmanyatamo na
udriktatayā bhātīti na viśeṣāṃśollekhanaṃ vinā sphuṭastatpratyavabhāsaḥ,
sāmānyarūpatayā tu jñānakriye sta eva | nahi prabuddhasya pratyavamarśe
ahamityetadrūpaṃ vicchinnaṃ punaruditamapūrvamiti bhāti | etacca vitatya uktaṃ
tadātmaviviktapūrvakāladṛśvanā ityatra | jāgratsvapnayorapi sā tādṛśī
sāmānyajñānakriyārūpā jīvanaśaktiranullikhitaviśeṣā āntarī
sāmānyakaraṇavṛttirastyeva; kevalaṃ tatra guṇapradhānabhāvamahimnā bāhyā
kasyacidindriyasya vṛttirullasati, tataḥ saiva sphuṭatvena bhāti; natu sāmānyarūpā
śāvaleyapratītāviva gotvam | tena iha tatra ca suṣuptāvasthāyāmapi iti
sāmānādhikaraṇyenāpi yojyam | tat jīvanaṃ jāgradādāvapi suṣuptāvasthaika-
rūpaṃ yadyapi uktāt nyāyāt, tathāpi antarlīnajñānakriyākameva | nanu
buddhiprāṇādāvahamaṃ śarasābhiṣeko bhagavanmāyāśaktyupakalpito
jīvanam, ahamityeva ca jñānakriye, tat naisargikyāveva te, tatra
buddhikarmendriyakāryatvaṃ katham | satyam, kintu saṃsārijano'ṅgīkṛtabheda-
graha iti pratibodhyate | naca tasya bhagavacchaktyādi kiñcit viditamiti tena rūpeṇa
kathaṃ pratibodhyatām, viditatve vā kimanyat pratibodhyatām | sarvatra ca aiśvare
pāramārthike svātantrye sthite'pi tanniyatiśaktimahimnā avāntaro'pi ayaṃ
kāryakāraṇabhāvo nirbhāsamānatvena satya iti so'pi aṅgīkriyata eva | tatra ca
buddhikarmendriyāṇāṃ bahirvṛttiryathā ghaṭamadhyavasyāmītyādikā, tathā
anullikhitaviśeṣā
(page 100)
antarapi jīvanarūpā astyeveti na kiñcit duḥstham | nanu evaṃ svātmavarttina eva
jñānakriyātmano jīvanasya avabhāsanaṃ syāt | tataḥ kim | parajīvatāṃ na
aiśvaryamuktaṃ syāt | tato'pi kim | tarhi dvaitaṃ bhāsate | bhoḥ prāmāṇikā yadi
te pare jīvanto jīvattayā na bhānti, tadamī jaḍāḥ, teṣāṃ ca jīvallagnataiva ukteti
kathaṃ tairdvaitam | atha bhānti, tathāpi jīvanaṃ jñānakriye eveti kathaṃ
dvaitam | bhāntītyeva ca pakṣo yukto jīvati viparīte ca vyavahārabhedāt | nanu
āntarī vṛttirjīvanarūpā, sā kathaṃ parasaṃvedyetyāśaṅkya āha bahirapi iti |
antastāvat jīvanaṃ darśitam, bahirapitu yat viśeṣavṛttirūpaṃ vacanādānādi,
tadapi viśeṣasya sāmānyāvinābhāvāt vā sāmānyapariṇā-matvāt vā
jīvanarūpam, na kevalaṃ svasaṃvedyam, yāvat parairapi saṃvedyate | atra arthe
tatrabhavadbhartṛharipaṭhitamāgamaṃ likhati tadutkrāntau iti |
arthakriyāsu vāksarvānsamīhayati dehinaḥ |
saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahirantaśca vartate ||
tadutkrāntau visaṃjño'yaṃ dṛśyate kāṣṭhakuḍyavat | (vā. pa. 1 | 128)
tasyā utkramaṇe kāṭhakuḍyatulyo'yaṃ naṣṭasaṃjña iti pratyakṣeṇaiva dṛśyate
| tacca naṣṭamiti bhāti yat saditi pratyakṣeṇaiva bhāti | tena vāgādidvāreṇa tat
tādātmyāpannamāntaramapi jīvanaṃ pratyakṣatvenaiva abhimanyate, natu
buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt |
kalpyate yadi dhīḥ----------------||
(page 101)
iti nītyā kevalānumānagocaratayaiveti | etaduktaṃ bhavati-paraśarīre'pi yāvat
gauratvaśyāmatvakṣuttṛṣṇāsukhaduḥkhādi vedyabhūtaṃ, tāvadanyajaḍavat
jīvati pratibimbitaṃ bhāti; jīvanaṃ tu jñānakriyārūpaṃ svātmatādātmyenaiva
| tathābhāsanasya ca pramātṛbhedonmūlanaphalasya śuddhavidyārūpasya
saṃsārarakṣaṇa------loko'tra
buddhipūrvāṃ------------|
--------------||
iti nayena anumāna eva sātiśayaṃ nibaddhādaro bhavati || 4 ||
nanu jñānakriyātmakaśaktyabhijñānahetunā ātmani
aiśvaryavyavahāraḥ sādhyatāṃ nāma | sa eva tu hetuḥ kathaṃ siddhaḥ
ityāśaṅkya tatra jñānaṃ iti yat sūtraṃ, tatsaṃkṣepābhidheyaṃ ṭīkākāro
nirūpayati evaṃca iti |
tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ kriyā kāyāśritā satī |
parairapyupalakṣyeta tayānyajñānamūhyate || (5)
tatreti tayormadhye svātmani jñānaṃ svaprakāśaṃ, kriyāpi āntarī
saṃvedanādavyatiriktā vimarśarūpā svaprakāśā | saiva śarīraparyantībhūtā
tu bāhyadarśanasparśanādigamyāpi parapramātari tu kāyaparyantībhūtā
vyāpāravyāhārarūpā darśanādipramāṇagamyā tādātmyāt tatkāryatvāt
tatparyantatvādāntarasaṃvedananirbhāsamapi karotīti svaparapramātṛgataṃ
jīvanaṃ jñānakriyātma siddhaṃ heturūpaṃ, tata aiśvaryavyavahāra-
sādhanamiti ślokasya tātparyārthaḥ | ūhyate iti na anumeyatāmātraṃ
parasaṃvedanasyetyāha ūhanaṃ tarkaṇaṃ saṃbhāvanam iti | atrāṃśe
indriyavyāpāraṇamapi asti, tataśca sākṣātkāramupalakṣayati ūhaḥ | so'pi hi
paramārthataḥ parasaṃvedane'sti, paratvaṃ tu māyāmohakṛtamabhimānamātra-
sāramiti hi uktamavataraṇikāyāṃ
(page 102)
svaparopakrame'pi svasaṃvedanasiddhamiti sāmānyābhidhānāt | nanu jñānaṃ
viṣayaprakāśasamaye na ekāntena prakāśate, apitu viṣayaḥ prakāśate, na
tatprakāśaḥ | sa tu yadā prakāśate, tadā jñānāntaragrāhyatayaiveti
ākṣapādīyamāśaṅkya āha parapakṣe prakāśate iti | viṣayaḥ prakāśate iti
hi yadi viṣayasya dharmaḥ, tanmameti niyamena pramātṛlagnatā na syāt |
pramātṛkāryatvena tatheti cet, na kāraṇena kāryasya tallagnatāvabhāsaniyama-
karaṇaṃ, na dṛṣṭaṃ yataḥ | evaṃ hi sati kuvindasyaiva paṭa iti syāt,
pramātṛlagnatābhāve ca sa viṣayaprakāśaḥ sarvān prati, na kaṃcit vā pratīti
sarvajñaṃ suptaṃ vā jagat syāt | atha prakāśate iti nāyaṃ viṣayasya dharmaḥ |
tarhi kasya | ātmana iti cet, viṣayaḥ prakāśate iti ātmani rūpaṃ samavetamiti
ātmā viṣayaprakāśamaya eveti āyātam | tathātvaṃ ca tasya yadi ātmano na
bhāsate, tadatathābhūtarūpatvāt ko'sya viśeṣaḥ | śuklaguṇayogāt hi yaḥ
śuklaḥ paṭaḥ, sa yathā jaḍastathāprakāśamānatve svātantryavirahāt; tathā
ātmāpi bhavet | viṣayaprakāśayoga eva vāstavena vṛttena bhavan
jaḍatvādātmānaṃ rakṣatīti cet, astvevaṃ tāvat; tathāpitu svātmapa-
rātmaviveko na syāt | parātmāpi hi vāstavena viṣayaprakāśātmakajñānaguṇa-
samavāyabalena jñātā cetano naca prakāśate, svātmāpyevamiti, ahaṃ
jānāmīti yadātmani svātantryamanubhūyate parātmavivekena tat
kathamupapadyate svātmani jñānāntareṇa jñātṛtārūpaṃ gṛhyate na
parātmani, tatkathaṃ na svātmaparātmanorvivekaḥ | tadapi jñānāntaraṃ yadi
anyat jñānamapekṣate, tadanavasthā | tathāpi ca svātmaparātmavivekasiddhiḥ |
tata eva uktaṃ
vijñātāramare kena vijānīyāt |
(page 103)
iti | kiṃca viṣayasya tāvat na prakāśo dharma iti sa tāvat na prakāśate,
viṣayaprakāśarūpamapi jñānaṃ na prakāśate,
tadgrāhakajñānāntaramālāpi kalpitā na ābhāti, tatsamavāyakāraṇabhūto'pi
ātmā na prakāśate, tatprakāśarūpamapi jñānaṃ na svayaṃ bhāti,
tajjñānāntaramālāpi evamiti anavasthānāt na kiṃcit bhātīti andhaṃ jagat syāt
| tadetadāha paraprakāśatve ca anavasthādi iti |
ādigrahaṇādanyonyāśrayacakrakāsaṃbhavānubhavaviro-dhāḥ |
viṣayaprakāśātmanā hi jñānena ātmānumānarūpaṃ jñānam, ahaṃ
ghaṭaṃ jānāmi ityevaṃbhūtaśca viṣayaprakāśaḥ | ghaṭo'yamityatrāpi hi
mayā vedyate iti antaḥ praviṣṭam |------------------tyaṃvālasyādanuccā-raṇe'pi
iyataḥ ahamiti ca idamātmajñānaminyonyāśrayam | sukhādijñānānu-mitena
śabdādijñanāntareṇa ātmānumāne'dhikānupraveśakṛtaṃ cakrakam |
hetuprakāśa eva na saṃbhavatīti asaṃbhavaḥ | naca ātmani nirbhāsamāne
vyavadhānalavo'pi saṃvedyate iti anubhavavirodhaḥ | anyatra iti, athavā
pratyakṣasādhana evendriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ iti | jitaṃ jaḍaiḥ ityādi |
arthajñānaṃ ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, na buddhimiti
ślāghanīyaprajñaḥ iti | apratyakṣopalambhasya na arthadṛṣṭiḥ | nahi
viṣayasattayā viṣayopalambhaḥ, kiṃ hi tarhi, tadupalambhasattayā | sā ca
apramāṇikā | sattānibandhanān vyavahārī uparuṇaddhi, tadaprasiddhau viṣayasya
aprasiddhiḥ-ityastaṃgataṃ viśvaṃ syāt | upalabhate saṃvedanamanyena iti cet
ityādi, tat na tāvadayaṃ puruṣaḥ kaṃcidarthaṃ pratyeti upalambhaniṣṭhāṃ
pratīkṣamāṇaḥ, naca sā astītyādi viniścayavārtikādipradeśeṣu | nanu na
kārikāyāṃ jīvadgrahaṇamasti, tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ jīvatāmiti |
etadāśaṅkya āha jīvatvākṣipte iti |
(page 104)
jñānaṃ kriyā ca jīvatāṃ jīvanam iti pūrvasūtrārthaparyālocanādevaṃ
labhyate | tacca vispaṣṭīkaraṇārthaṃ vṛttau vyākhyātamityarthaḥ | tat iti
jīvatvavyavahārasya nibandhanaṃ nimittam | yato jñānakriyāsaṃbandhaḥ, ato
jīvannayamityevaṃbhūtanirbhāsopakramo jānāti karotyayamiti vyavahāraḥ,
so'pi jānāmi karomītyatra bhavan anyadehāṃśaṃ svadehamiva kurvannahantā-
paramārtha eva | nanu jīvanaṃ jñānakriye eva iti pūrvamuktam, tacca anena
ākṣepanibandhanabhāvavyavahāreṇa virudhyate tasya bhedamūlatvāt | satyaṃ,
kintu jīvatīti prāṇān dhārayatītyarthe jñānakriye antarlīne; yadi vā jīvatva-
śabdena jīvanavyavahāra eva ucyate | jīvatyayamiti hi vyavahāre kuta iti praśne
jānāti karoti yata iti uttaramāhuḥ, tathā jānāti karotyayamiti vyavahāre kuta iti
paryanuyoge yato jīvatīti āhuḥ | parasparāvinābhāvāttu pūrvamuktaṃ jīvanaṃ
jñānakriye eveti | abhede'pi vā vikalpoparacitastāvadasti bhedaḥ, jīvatīti hi anyo
vikalpaḥ, anyaśca jānāti karoti iti | tadvyāvṛttibhedopakalpitabhedatvāntar-
nibandhanatā tādātmye'pi yuktā saugatamate iva ākārayogasya
pramitinibandhanatā | yathoktaṃ
tadvaśāttadvyavasthānāt------|
iti | nanu jñānaṃ kriyā ca iti sūtraṃ, tadullaṅghya vṛttau kriyā kasmāt
pūrvaṃ vyākhyāyate ityāha kriyā ca iti | caḥ pūrvapakṣaṃ sūcayati |
kāyaspandarūpatvaṃ prāptā satī tasya kriyāvataḥ pramātuḥ svātmani
prasiddhā, yat pramātṛvyatiriktasya ca pramātrantarasya dārśanaspārśanasphuṭa-
pratyakṣāvaseyeti nirvivādasiddhā, ato'tra aiśvaryaprasādhakahetvabhidhāna-
prasaṅge saiva pūrvamupādeyā hetoravivādasiddhasya upādānayogyatvā-
danyathā sādhyasamatvānavasthādidūṣaṇayogāt | parapramātari
(page 105)
ca dharmiṇi yadaiśvaryaṃ sādhyaṃ, tatra svātmana iva parapramāturdharmiṇaḥ
sarvātmagataiśvaryānumāpakapramātrapekṣayā ahamitisvaprakāśatvābhāve
dharmyasiddhatārakṣaṇārthaṃ kriyayaiva siddhiḥ kartavyā | tadanena
utkarṣadvayena vṛttau kriyā pūrvaṃ vyākhyātā | tarhi sūtre'pi evaṃ kasmāt
noktamityāśaṅkya āha paravāgvṛttyādikā iti | sā hi kriyā mūlabhūmau
saṃvedanameva avalambate vimarśarūpatvāt | vimarśasya ca
saṃvedanāvalambitvāt śabdanarūpatāsvīkāreṇa vimarśarūpatābhidhānāya
vākpadamupāttam | tathāhi avyatiriktaprakāśasya yā svātmani viśrāntirahamiti
anullikhitapratiyogikalpanatadāropaṇatadapasāraṇādikā, sā parā pūrṇā
sarvasya svarūpaparamārtharakṣaṇena pālanena sarvotkṛṣṭā ca vāgrūpā
vṛttirvimarśakriyā | ullikhitamapi idaṃbhāgamahaṃbhāvagrastatayā praroha-
rahitamāsūtrayantī paśyantī ahamidamiti | tameva ahaṃbhāvādākarṣantī
madhyamā ahamidaṃ jānāmi karomīti | tathaiva paraṃ prati jijñāpayiṣuḥ
prāṇe sphuṭībhūtā vaikharī, śarīre tu spandanarūpā kriyā | iyati ca sarvatra
vimarśarūpataiva anugatā | calāmi śiraścālayāmītyevaṃ bhūtavimarśasā-
raiva hi śarīre tadavyayave ca kriyā | aparispandarūpāpi tiṣṭhāmītyādikā kriyā
kartari kramikatāparāmarśaparamārthaiva | tata eva sā jaḍajalaśilādigatacalana-
sthānādikriyāto vilakṣaṇākārā | jaḍagatāpi tu kriyā jaḍasya
svātmaniṣṭhatānupapatteryanniṣṭhā tatpramātṛsaṃvinniṣṭhaiva
jñānaśaktirūpamūle ahamityātmani idaṃbhāvasyāpi calatītyātmano
viśrāntatvāditi sarvā kriyā vimarśarūpeti | vṛttau ca ayamarthaḥ pūrvāvasthā-
saṃbhavasūcakacvipratyayaprayogeṇa svīkṛtaḥ ṭīkākāreṇa vyākhyātaḥ,
sautraśca kramo vyākhyātaḥ | yata eva jñānasyaiva kriyā pucchabhūtā,
jñānaṃ ca pramāturapṛthagbhūtaṃ, saṃvedya-
(page 106)
bhedātkalpitabhedam, tata eva svabhāvaheturayaṃ vastutaḥ, na kāryahetuḥ |
vitatasya srotasa iva aṃśamātrarūpaṃ hi vyāpārātmakaṃ spandanam |
svabhāvahetuśca sarvo
mohavaśāropitāpāramārthikarūpāntaraparākaraṇamātraparyavasita iti
vyavahārasādhaka eva abhidhīyate, natu aprasiddhaprasādhanarūpa iti vāstavaṃ
svaprakāśatvaṃ jñānasya pramātustadaiśvaryasya ca maulikaṃ na vighaṭate iti
atra granthakārasya āśayaḥ | nanu kriyayā yadi dharmī cikīrṣitaḥ paraḥ pramātā
anumīyate, hetubhāgaśca jñānātmā; tadā vedyarūpatvena pramāturjñānasya
ca idantāparāmṛśyatvena jaḍatāprasaktirityāśaṅkya āha pramātṛtā ca iti |
pramātṛtā saṃvidrūpatā, yayā caitraḥ pramātāḥ maitraḥ pramāteti
vyavahāraḥ | sā ca yādṛśī svātmani prakāśitā ahamityananyāpekṣaprakāśa-
jīvitocitavimarśā, tata eva idantāvimarśāsahiṣṇuḥ; tādṛśyeva anumānena
anumātuṃ yuktā | nahi anyena vyāptiranyacca anumīyate, svaprakāśarūpeṇaiva
ca vyāptiḥ | nanu ayaṃ caitraḥ pramātā, idamasya jñānam, ayamahaṃ pramātā,
mamedaṃ jñānamiti idantāpratibhāso vikalpe tāvat dṛṣṭaḥ, vikalparūpaṃ
vyāptivikalpamūlaṃ ca anumānam, tat kathaṃ na tatra anayoridantayā pratibhāsa
ityāśaṅkya āha nahi vikalpaḥ iti, svayaṃ yatsvarūpaparikalpito yaḥ svabhāvaḥ
pramāturahamityanavacchinnaprakāśasvātantryātmā, jñānasya ca
vedyonmukhatvāvacchinnaprakāśasvācchandyalakṣaṇaḥ; sa yasmāt naiva vikalpe
prakāśate, apitu śarīraprāṇādyupādhisaṃvṛta eva pramāturnīlādiprameyā-
kārapracchanna eva ca jñānasya svabhāvo bhāti, tasmāt pramātṛtā na
vedyatāmāpadyate iti saṃgatiḥ | nanu evaṃ tarhi pramātṛtā anumīyate, jñānaṃ
ca anumīyate iti katham | yat kila anayoḥ prātisvikaṃ
(page 107)
vapuḥ, tadanumānavikalpe na bhātyeva yacca bhāti, tat pratyuta tadāvaraṇarūpaṃ
śarīrādi nīlādi vā | naca tatra kiñcidanumānena kṛtya pratyakṣādināpi
siddhatvāt | naca tatra animitatvaṃ saṃvedyate | api ca sarveṣāṃ
pramātṝṇāmaiśvaryaṃ jñānakriyāyogādanumīyate iti prakṛtamiha | tatra
kriyāviśeṣāṇāṃ bhedāt dharmiṇo'pi ātmāno bahava iti tanniṣṭhamai-
śvaryamapi bhidyeteti kathamekeśvarasiddhiriti śaṅkāṃ parākartumāha
tathāvidha evaca iti | na śarīrādi pramātṛrūpamanumīyate, nāpi jñānarūpaṃ
nīlādi; apitu yādṛgeva pramāturjñānasya ca svabhāvaḥ svātmani ahamiti
svaprakāśatayā vimṛṣṭaḥ, tathāvidha eva viṣayīkriyate'numānena
idantāgrāhiṇāpi | nanu idantāhantayoḥ pāratantryasvātantryarūpayorvirodhāt
kathametadityāha ahantā iti | ahamiti avyayamavyatirikte prakāśe vartate, tasya
bhāvo'hamitivimarśasvarūpamahantā | sa eva prakāśasya svabhāvo nijaṃ
lakṣaṇamaprakāśāt bhedakaṃ tena yadvyavadhānaṃ tenedaṃ saṃvedanamiti
anumānasaṃvedanānantaramavaśyaṃbhāvitvena ahantāviśrāntaṃ vedanaṃ hi
utpadyate | yato hi ayaṃ karoti jānāti ca, tataḥ saṃvedanamasya karomi
jānāmyahamityetadrūpavimarśocitam | etacca sarvamahaṃ jānāmi,
matprakāśaviśrāntaṃ matprakāśavimarśamātramayamiti paryante'pi anumātā
ahaṃprakāśavimarśamayatvena bhāti,-ityevaṃ pāryantikaṃ yat pratiṣṭhitaṃ
rūpaṃ, tat svaprakāśameva prakāśitaṃ bhavati | nanu madhye yatsaṃvedanasya
idantayā saṃvedyatvaṃ, tasya pāryantikamahantāviśrāntitvaṃ viruddham | nahi
madhye nīlaṃ pītatāyāṃ viśrāmyatītyucitam | etatpariharati svātmano'pi iti |
etadeva svātantryaṃ yadatidurghaṭakāritvam | durghaṭaṃ ca tat
niyatiśaktikṛtādeva māyādaśāyāṃ
(page 108)
virodhāt | svātantryapāratantrye ca ativiruddhe api anyonyamatirodadhatī api
anuttarasvātantryāt parameśvaro yojayati īśvara ātmā ityādivikalpasṛṣṭau |
tathāhi tatra idantatāṃśayogāt bhāvyatvapūjyatvopadeśyatvādyupapattiḥ;
anācchāditāhantāṃśayogācca pāramārthikatadrūpaprāptiriti vakṣyate
svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ |
prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet || (1 | 47)
iti | evaṃca iti | vakṣyamāṇāduktācca
svātantryapāratantryasaṃghaṭanopapattilakṣaṇāt nyāyāt paraśarīre jñānaṃ
pramātṛrūpaṃ ca anumīyamānaṃ prārambhe idantāviṣayīkṛtaṃ yadyapi,
tathāpi paryante svaprakāśameva siddhaṃ bhavati; natu sādhyamiti saṃbhāvyate;
yata ādisiddhaṃ pramāṇāntarairasādhyaṃ; kriyayā ca saha vyāptigrahaṇakāle
anumānakālāt pūrvasiddhaṃ, caitanyasvabhāvaṃ yadanusandhānaṃ
nīlādijaḍapratiṣṭhātmakamahamitirūpaṃ, tadeva prādhānyena rūpaṃ yasya
pramātustatsvabhāvaṃ tat | etacca vṛttau siddha eva natu sādhyaḥ ityanena
darśitam | sidhyati ityapi vṛttau svaprakāśatāṃśaprādhānyāya uktam |
anumānaṃ hi atra vidyutprabhānyāyena madhye paramidantāṃ bhāsayati mūle
vyāptigrahaṇāvasare paryante ca anumitapratipattipratiṣṭhākāle ahamityatraiva
viśrāntatvāt | yathāhi nīlādyapi prameyaṃ pramātaryeva viśrāmyati, tathā
anumānaprameyamapīti | tatra asāvidantāṃśo'numātṛgatāyāmahantāyāmeva
līnaḥ | dharmibhedo'pi idantārūpatvāt saṃvinmātra eva viśrāmyati,
ahantābhāgastu na ahantāntarāt bhidyate saṃvedanasya deśakālābhyāṃ
vedyarūpatayā saṃvedana eva nimagnābhyāṃ bhettumaśakyatvāt saṃvedanasya
ca saṃvedanāntarāt svarūpabhede sati asaṃvedanatāprasaṅgāt | nīlasyāpi
nīlāntarāt
(page 109)
nīlābhāsena na bhedo nīlābhāsasya traikālyatrailokyayorekatvāt | tatra tu
ābhāsāntareṇa deśakālādinā bhedaḥ, nirābhāse tu saṃvedane na
ābhāsāntaravyāmiśraṇaṃ miśrīkāryatve saṃvidantarāpekṣāyāṃ
saṃvedyatvasaṃvedanatvāyogāt | savedyatve'pi saṃvidviśrāntatvameveti
abhinnameva saṃvittatvaṃ paramārthataḥ siddhyati | anyasyāpi anumāturevameva |
dhūmādapi hi anagnivyāvṛttimātraṃ sidhyat pāramārthikaparvatakāntāra-
mahānasaprabhṛtidharmibhedavaśāt bhidyatāṃ nāma, iha tu dharmiṇo'pi
śarīrādeḥ svato na kiṃcit pāramārthikaṃ vapurasti saṃvedanamātraviśrānta-
tvāt; kevalaṃ svaśaktyaiva tatsaṃvedanaṃ vicitravedyāvabhāsamullāsayat
dharmyādikalpanāmapi na asatyāṃ darśayati aparasṛṣṭivaditi
madhyavartībhavannapi ayamanumānavyavahāro na abhedaṃ bādhate | sarvo hi
ayaṃ pramāṇakṛto bhedavyavahāraḥ paramārthasaṃvedane eva viśrāmyati |
yathāca dikkālākāśasāmānyādi naiyāyikaistalliṅgānāṃ pūrvāparacirakṣi-
praśabdābhidhānapratyayābhedāt iti------nāmaviśeṣāt ekamiti sādhitaṃ, tathā
ātmaliṅgānāṃ jñānakriyādīnāmapi aviśeṣāt kiṃ na aikyam, vyavasthā ca
digādiṣvapi dṛṣṭā, aupādhikatā ca ātmanyapi na na susamartheti siddhamīśvara
eka eveti | saugatānāmapi anumitamapoharūpamavastu pūrva-
dṛṣṭasvalakṣaṇarūpatāvyavasāyaviśrāntameva arthakriyārthināmarthanīyaṃ
pravartakaṃ ca bhavati | teṣāṃ tu etat svalakṣaṇātmakaniraṃśavastuvādināṃ
samarthayitumaśakyaṃ girivartino'dṛṣṭatvādanadhyavaseyatvāt
mahānasavartinaśca tato'nyatvāt | asmākaṃ tu vahnyābhāsa eva vastu ca ekaśca
sarvatreti na doṣaḥ | tadvat prakṛte'pi anumitamahamiti yadātma svalakṣaṇaṃ
svatantraṃ, tadrūpādhyavasāyenaiva paraḥ pramātā anumito bhavati;
vyavahārasādhaneṣu ca pramāṇeṣu maulikapramāṇasiddha-
(page 110)
mevarūpaṃ prapatati | tadihāpi maulikaṃ svaprakāśatvameva vijṛmbhate | parasya
aikyopapādanādanumātṛrūpapramātṛvyatiriktāni pramātrantarāṇi
paramārthata ekarūpāṇīti uktam | vivṛtau ca pramātṛjñānadvayopakrame'pi
ekatarābhidhānaṃ vastuta ekarūpatāṃ pratipādayitum | jñānamiti hi
jñātṛtaiva uktā | paratra anumeyamānā jñātṛtā pramātṛrūpatvamiti yāvat |
athavā evaṃceti vākyena pramātṛdṛṣṭāntena jñānasyaiva etadrūpamuktamiti
dvayasyaiva upakrāntasya abhidhānaṃ dharmimukhena dharmamukhena ca tadeva
rūpaṃ nirūpayitum | nanu yadi ātmā īśvaraḥ, sarvaḥ sarvajño na kasmāt | sarva
iti yadi pramātṛbhedāśayena uktiḥ, tadasat pramātṛbhedasya apāramārthikatvāt |
kevalaṃ svātantryaśaktyaiva tadbhedāvabhāsanam, ekastu pramātā
śivādisthāvarāntaḥ, saca sarvajña eveti | etadāha sarvapramātṝṇām iti
vastutaḥ saṃvidabhedāt | taduktaṃ śrīparameṣṭhipādaiḥ śivadṛṣṭau
ghaṭo madātmanā vetti vedmyahaṃ ca ghaṭātmanā |
sadāśivātmanā vedmi sa vā vetti madātmanā ||
iti uktvā
nānābhāvaiḥ svamātmānaṃ jānannāste svayaṃ śivaḥ | (5 | 109)
iti | tata eva ca ādisiddhatāsamarthanāvasare yaduktaṃ rāmāvataraṇakāle nāhaṃ
babhūvetyatrāpi pramātrantarasaṃvedanātmanā vaktaiva tatkālānubhaviteti,
tadidānīmayatnaghaṭitamiti | yattu tatra sārvajñyasamarthanārthamuktaṃ
sarva eva hi sarvajñamanaḥsaṃkalpanāvaśāt |
sarvabhāvagrahaṇatāyogyatvādvā kramasthiteḥ ||
pratyakṣādyairupāyairvā nirupāyatayāpivā | (5 | 103)
(page 111)
iti, tat māyāpade'pi | iha tu paramārthavicāre śivaikātmakatvameveti
tadupekṣitaṃ guruṇā | saṃkṣepeṇa vastvabhidhānaṃ na uktivaicitryapoṣaṇāmā-
traphalam, apitu adhikāriviśeṣaṃ tīvraśaktipātaṃ śaradabhrabhaṅgībhraśyan-
mohāvaraṇamanupayogipūrvapakṣopakṣepapratikṣepavistaramanugrahītumiti
darśayati etāvataiva iti | īśvaratvapradarśanaṃ tadvyavahārasiddhinibandhanaṃ
pramāṇaṃ, tato yā pratipattirīśvaratāvimarśarūpā pramātmikā, tasyā
dārḍhyaṃ paravikalpairbādhakābhāsairunmūlayitumaśakyatvaṃ, tato
hetorīśvarapratyabhijñākṛto'bhyudayo jīvanmuktivibhūtilābhalakṣaṇaḥ
śrotṝṇāṃ bhavatīti granthakārasya tatpratyabhijñopapādanātmakamabhīṣṭaṃ
saṃpannameva | nanu evaṃ samāptaṃ śāstramiti uttaragranthena kimityāśaṅya
āha atimātra iti | ye mandaśaktipātāsteṣāṃ sātiśayaṃ prarūḍho
māyākṛtastrividhaḥ svātmasaṃkocavedyabhedasukṛtaduṣkṛtāvabhāsalakṣaṇo
malaḥ, tata eva pratipadamasāvunmūlanīyaḥ | anyathā hi ya eva aṃśaḥ
śṛṅgagrāhikayā na nirmūlitaḥ, sa eva svayaṃ vā paraprabodhanayā vā
prabudhya dūṣayedeva īśvaratāniścayamasya | yathoktaṃ śrībhaṭṭanārāya-
ṇena
namaste bhavasaṃbhrāntabhrāntimudbhāvya bhindate | (71)
iti | tasya iti karmaṇi ca kartari śleṣeṇa ṣaṣṭhī | yaḥ svaparayorahaṃmātrapratye-
yatayā nirbhāsanayogyo'ta eva sa māyāśaktitirohitairmūkhairvimanyate
uktarūpavirūddhena rūpeṇa abhimanyate, sa evaca īśvaro vipratipadyate tasyaiva
sarvatra kartṛtvāt | ubhayatra māyāśaktikṛtamāvaraṇāvabhāsanaṃ hetuḥ | yat
śivadṛṣṭiḥ
vāditvaprativāditve kasmāccettasya tatsthiteḥ | (3 | 76)
iti | evam iti vakṣyamāṇapūrvapakṣarūpatayā | upāṃśu saṃkṣepeṇa
(page 112)
ūrdhvamādau hanyate gamyate ṭaṅkyate ca artho yeneti upoddhāta iti śivam ||
atriguptakulotpannaśarīrādhārasaṅgataḥ |
īśvarapratyabhijñāyāmupoddhātaṃ vyapāvṛṇot ||
iti
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ
vol M00020 · chunkE-cit-acid-dvairasya · lines via source.start/end