Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkD-memory-pramana

IPVV · M00020
rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ | āgamāt tatkālajñānamiti cet, āgamo'pi vakturanubhavituranubhavamākṣipati | tadanubhavitrā tāvadbhāvyamiti | nanu vālmīkistāvatā anubhavitā siddhaḥ, na asmādādiḥ | sthāne praśnaḥ, kintu saṃvedanātmano'haṃvimarśasya tāvadiyatā sadbhāvaḥ sadātanaḥ siddhaḥ | saca eka eva paramārthapramātā yadi paraprāṇabuddhipuryaṣṭakaśarīrādayo bhinnāḥ, tadbhedakṛtaśca pramātṛbhedavyavahāra iti tat śarīrādi adyatanaṃ tasmin kāle nābhūdityetadatra tattvam | pralayakāle sṛṣṭimukhārambhe ca na vayaṃ vabhūvimeti, anyathā kālaviśeṣollekho na syāt | vayaṃ na vabhūvimetyapi atra pratītau liṭpratyayāntarnītabhūtakālāvabhāsa unmiṣatyeva | nahi iyaṃ na pratītiḥ | pratītiśca na anubhavarūpā iyaṃ tathātve yogina iva idānīṃ pūrvakālaviṣayasphuṭatāpratyavabhāsaprasaṅgāt | tadiyaṃ smṛtireva bhavantī pūrvānubhavamākṣipatyeva | utprekṣāpi bhavantī smaraṇamanubhavaṃ vā mūlato'valambate, natu andhatamasānupraveśa iva utprekṣā saṃbhavet | kevalaṃ śuddhasaṃvedanamātrasya kāloparāgaśūnyatayā svarūpavyatirekivastvavabhāsāsaṃbhavena ca tadubhayānuprāṇitarūpā smṛtirna saṃbhavatīti śarīrādyuparāgata eva seti | prācyaśarīroparāgaśca (page 65) etaccharīroparāgavibhinna ityevamuparāgadvayasphuṭīkārāyogāt na sphuṭaṃ smṛtitvamatiśiśutāpadānabhūte iva yūnaḥ | anubhavitṛtvena hi yatra abhimāno gāḍhaḥ śarīre, tatraiva aikyasaṃskārābhraṃśādanuvartamānatvena abhimanyamāne sphuṭasmartṛtvābhimāna iti alaṃ bahunā | sthitametat-na ātmano'pūrvatayā prakāśa iti | apūrvatvam iti sattayā | apūrvaprakāśatvam iti adhigamena | atra ca cārtho mantavyaḥ | ata eva vibhajati- naca ātmanaḥ pūrvamasattā, naca sato'pi anubhavaḥ iti | vastutastu sattāpi prakāśaviśrāntaiveti sattāpūrvyaṃ prakāśāpūrvatāyāmeva viśrāmyati,- ityāśayena sāmānādhikaraṇyameva yuktam | pratipadyatām iti cakāro na prayuktaḥ | pramātṛgato'pūrvaprakāśatvavyavahāraḥ prāk pramāturasadbhāve na bhavati pramātṛpramāyattapūrvakālasmaraṇāpekṣatvāt | tadasadbhāve bhavanasya vyāpakaṃ tadāyattarūpānapekṣatvaṃ paṭasya iva mṛtpiṇḍābhāve | tadviruddhaṃ ca tadā yattarūpāpekṣatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tarhi ayaṃ pramātṛsadbhāva eva pramāturapūrvaprakāśatvavyavahāraḥ ityastu | etadapi katham | nahi sa eva pūrvaṃ prakāśate, adhunā ca apūrvaprakāśa iti saṃgacchate virodhāt | tadayaṃ bhinnaviṣayatayā virodhaḥ parihartavyaḥ | āropitaprakāśabhāvo dehādirapūrvaprakāśaḥ sati eva purāṇaprakāśe paramārthapramātari vyavahartuṃ śakyaḥ | paramārthapramātā tu parameśvaro na kathañcidapūrvaprakāśaḥ, tadavibhinnāśca sarve pramātāraḥ,-iti vastuto na apūrvaprakāśatā | yadgītaṃ nahyevāhaṃ jātu nāsaṃ---------| iti uktvā, -------------------neme narādhipāḥ | na caiva na bhaviṣyāmaḥ------------| (2 | 12) (page 66) iti | anena hi ātmani paramārthapramātari kālatrayāvicchinnaprakāśatvamuktvā tadabhedādanyeṣāmapi uktam | māyāpramātari apūrvaprakāśatā bhavantī api na prakāśāṃśamāśliṣyati, apitu vedyāṃśameva idaṃbhāvabhāginamiti hi asya granthasya tātparyārthaḥ | sa eva iti evakāreṇa paramārthapramāturabheda- māha | avāntaraprameyamupasaṃharati tasmāt iti | ātmanaḥ iti | bauddhanyāyena tu saṃvedanasya apūrvaprakāśatvāt bhavedaupacārikī prameyatā, yataḥ svasaṃvedanaṃ pramāṇamiti ucyate ityāśayaḥ | aupacārikamapi pramāṇaviṣayatvaṃ na upapadyate iti avāntaraprameyamupasaṃhṛtya, prakṛtaṃ prameyatvābhāvalakṣaṇaṃ mahāprameyamupasaṃharati tadevam iti | tasmāt yuktikalāpādevaṃbhūte sadāprakāśatvamātmanaḥ iti prameyavastuni sthite ityarthaḥ | nanu ātmagatanityatādivicāre'vaśyamātmā prameya evetyāśaṅkya āha vaikalpika iti | tatrāpi vicārayitā pūrvasiddha eva anyathā vicārāyogādityevamātmā vicārthamāṇo'pi svaśiraśchāyāṃ iva pramāṇa- padākramaṇāt dūramapakrāmati | kevalaṃ svātantryāmuktamātmānaṃ---------| (1 | 47) iti bhāvinayena tatra prameyabhūto'tyaktapramātṛrūpabhittitādātmyaḥ sṛjyate iti prameyatvaṃ tatra pramātṛtāyāṃ viśrāmyati tasyā eva tathā hṛdayaṃgamīkaraṇena vyavahāryatvāt | yasya prakāśitasya hṛdayaṅgamī- karaṇāya yat viruddhamupādīyate, tatra tat viruddhaṃ na pratiṣṭhāṃ labhate pratyakṣadṛṣṭe iva ghaṭe'numeyatvam | tathāca pramātṛtāhṛdayaṅgamīkara- ṇāya prameyatā vaikalpikī pratiṣṭhālābhe kāraṇam | taddīyamānāpūrva- prakāśatvaṃ parvata iva agnyanumeyatvasya, tadviruddhaṃ ca pūrvaprakāśatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | turapiśabdānantaramevaṃ (page 67) vicārakālo yadyapi asti, tathāpi śuddhāt prameyatvāt viśuddhācca pramātṛtvādeṣa viśeṣaḥ-iti dyotayati | viśuddhaṃ hi prameyatvaṃ ghaṭasyaiva anumeyatvamiva agneḥ | viśuddhaṃ tu pramātṛtvaṃ ghaṭe prameye ahaṃbhāvasya amūḍhaṃ prati pratyakṣatvamiva ghaṭasya | idaṃ tu miśraṃ pramātṛprameyarūpatvam | pramātṛtāpradhānaṃ tu mūḍhaṃ prati ghaṭasya pratyakṣatvānumeyatvaṃ pratyakṣatvapradhānamiva | sākṣātkārācca asākṣātkaraṇarūpamanumānaṃ viruddhamapi taṃ vyavahārayatyeva tanniṣṭhatvāt | ahaṃ gaura iti ahaṃbhāvāt viruddhamapi darpaṇe ayaṃ gaura iti idantājñānamiva tat | tanniṣṭhatvamapi yadi vyavahārayet, na kvacidapi vyavahārakatvaṃ syāt ; iṣṭaṃ ca taditi tāvanmātranimittatvasya vyāpakasya pratyakṣavirodhabhayena avaśyāṅgīkāryasya anupalabdhiprasaṅgāt tanniṣṭhatvamavyavahārakatvāt vipakṣādapasṛtaṃ sādhyena vyavahārakatvena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | evam ādisiddhe iti sautrapadaparyāyaṃ pūrvasiddhasya iti vyākhyāya, kroḍīkṛtasiddhikatvaṃ yaduktaṃ vṛttāvādisiddhatvasphuṭīkaraṇābhiprāyeṇa, tadadhunā sphuṭībhūtamiti vitatya vaktumupakramate evam iti | etāvati prameye sthite yāvattāvacchabdāvavaśyaṃbhāvadyotakau, ata eva karturanupādānam | tasya siddhikroḍīkāro hi avidhitsitaḥ | avaśyaṃ hi pramīyate tāvat kiñcit, iyatā ca sarvaṃ siddhamiti pramāṇaviṣayaṃ prameyaṃ bhūtā prāptā prameyocitā tasya pramāturyā siddhiḥ | taṃ prati iti pramātāraṃ prati | prameyavastu iti vastugrahaṇaṃ mātraparyāyaḥ | ata eva iti yatastṛṇamātramapi tatra viśrāntaṃ prameyaṃ bhavati, tato hetoḥ | tena pramātrā svātmano nijasya rūpatya siddhiḥ prakāśaḥ prameyasiddhyaiva kroḍīkṛtā kroḍopalakṣitahṛdayarūpatāṃ gatā kṛtā hṛdayaṅgamīkṛterthaḥ | (page 68) uktā iti vṛttau | prakāśarūpatā khalu anavacchinnā pramātṛgatā prameyatvaṃ kathaṃ sahatām, anavacchinnāpi hi sā na prameyatāsahiṣṇuriti darśayati āstāṃ tāvat iti | daṇḍāpūpīyanyāyena ayatnasādhyamidamiti yāvat | nanu cakṣurādi pramāṇam, tacca anumānādyapekṣamiti | āha pramitisādhakatamatām iti na tatpramāṇamityāśayaḥ | prakṛtasya pramātuṃ prārabdhasya prameyasya heyopādeyātmanaḥ siddhirna syāt | ata eva iti yataḥ pramāṇe pramāṇāntarāpekṣiṇi jaḍe'navasthā, tataḥ | kayācit iti viṣayoparāgadattena deśakālasaṃkocena | nīlaprakāśo hi mitaviṣayabahirmukhatāsaṃkucitataravṛttiḥ paramārthaprakāśaviśrānte buddhiprāṇādisaṃkocabhājane'pi antarmukhamātrasaṃkocayogādubhayatomukhasaṃkocanīlaprakāśāpekṣayā vitate ata eva sarvaviṣayāvabhāsanayogyatājuṣi pratyagātmani mameti sattvena avabhāsamānatayā viśrāntimatyajan nijasphuritaśabdanātmavimarśaphalo nīle bahiḥ sarvasādhāraṇābhāse prameye pramāṇamiti vakṣyate idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16) ityatra | nanu anirbhāsamānameva cakṣurādi pramāṇaṃ bhaviṣyati, tat kathamanavasthā yadbhayāt na jaḍasya pramāṇatvamityāśaṅkya āha nahi kāraṇamātram iti kāraṇaviśeṣaḥ karaṇamiti mātraśabdaḥ, yena iti kāraṇamātraṃ karaṇamityato hetorityarthaḥ, tathā iti karaṇam, apitu prakṛṣṭopakārakatvaṃ karaṇatā | tacca kartrā vyāpāryamāṇataiva, na anyat | tataḥ kimiti | āha kartā ca iti | vakṣyamāṇanītyā iti itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā | tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2 | 53) (page 69) iti hi vakṣyate | tato'pi prakṛte kimiti | āha saca iti cetano yāvat kriyāyāmupayogi saṃcetitaṃ, tāvat prayuṅkte; natu aprakāśamānamiti saṃbandhaḥ | jaḍaṃ na cetanaḥ prayuṅkte aprakāśamānatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | prakāśamānatā hi prayoge kāraṇaṃ tadabhāve prayogasya abhāvāt | tameva darśayati anyathā iti | tena atyantaparokṣāṇāṃ mano'kṣadikkālākāśādīnāṃ sāmagrīprāmāṇyavādadṛśi kartṛprayojyatvaṃ tāvat na upapannam | nanu sparśaviśeṣādinā netragolakamupalabhya unmeṣayati, saiva asya prayojyatā, tato nīladarśanamiti jaḍasya aprakāśamānatvamasiddhamityāśaṅkya tāmeva anavasthāṃ smārayitumāha tasyāpi iti | sparśaviśeṣo'pi sparśanena jñātavyaḥ, tadapi anyena jaḍeneti aniṣṭhā | nanu sa sparśaḥ sparśajñānena jñāpayiṣyate, tacca svasaṃvedanasiddhamiti kā anavastheti | āha paryantena iti prakāśalakṣaṇam iti | nīle nīlaprakāśa eva karaṇaṃ yuktaṃ sparśe iva sparśaprakāśaḥ | nanu paryantāvalambanaṃ prathamata eva kartavyamiti ko'yaṃ niyama iti | āha vāsyādi iti | tathāhi cchedane dātraṃ karaṇaṃ, tatpreraṇe hastaḥ, tatpreraṇe icchā, tasyāṃ svasaṃvedanaṃ paryantakaraṇam | naca iyatā cchedanameva icchākaraṇakaṃ daṇḍopāditsayā daṇḍamiti nītyā bhavitumarhati | satyam, bahirniṣṭhāyāṃ kriyāyāmevamupapadyate | chedanaṃ hi kāṣṭhaniṣṭhadvidhābhāvaphalaṃ, nīlavedanaṃ tu pramātṛviśrāntanīlavimarśaphalaṃ yathā hastapreraṇe icchā | tatra na bāhyaṃ karaṇaṃ dūravṛtti yujyate | nanu dūravṛttitā kutra aparādhyatītyāśaṅkya āha tadviniyogāt iti | indriyaviniyogāt pūrvameva ghaṭavimarśakriyā pramitirūpā niṣpanneti asyāmuttarakālabhāviprayojyatākamindriyaṃ kathaṃ karaṇam | nanu indriyaprayogānantaraṃ (page 70) sā udetītyāśaṅkya āha ghaṭapramiti iti | ghaṭavimarśo bhavatāditi hi gṛhītvā indriyaṃ vyāpārayet, anyathā niyatamindriyaṃ niyate deśe kāle ca kathaṃ vyāpārayediti | evaṃ ghaṭavimarśaścedabhisaṃhitaḥ, vispaṣṭo ghaṭaḥ prakāśitaśca ghaṭaḥ; anyathā paṭapramityabhisandhānaṃ kiṃ tat na bhavet | tena ghaṭavimarśastadabhisandhānabalāt cet sphuritaḥ, tadanyathānupapattyā pāraṃparyeṇa ghaṭo'pi sphuritaḥ | ghaṭasphuraṇameva ghaṭapramitiriti tātparyam | yat yadviniyogāt pūrvameva bhāti, na tat tatkāryaṃ bījamiva nāṅkurakāryam | indriyaviniyogācca pūrvameva ghaṭasphuraṇamiti | tatkāryatāvyāpakaṃ hi tatpaścādbhāvitvaṃ, tadvirūdhaṃ ca tatpūrvabhāvitvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu ghaṭamātrasphuraṇaṃ satyamādāvasti, natu tāvanmātrameva ghaṭapramā vivakṣitā, apitu sajātīyavijātīyavyāvṛttisvala- kṣaṇasphuraṇam | tacca indriyaviniyogasya paścādeva | etadeva āha atha ghaṭa iti | co hetau | yata indriyasya kartrā niyojanaṃ, tataḥ kartṛprayojyatālakṣaṇaṃ karaṇatvamupapannamiti | etatpariharati tat iti kartṛprayojyatvam | nahi parokṣamaprakāśamānaṃ cetanaprayuktamiti yuktam | nanu mā bhūt kartṛprayojyatvaṃ karaṇalakṣaṇam | tat hi na sarvatra nirvahati śubhena karmaṇā śubhaṃ bhuñje, mūlaistarustiṣṭhatītyādau tadasaṃbhavāt | kriyāyāṃ prakṛṣṭopakārakamiti tu karaṇalakṣaṇaṃ yuktamavyāptidoṣaśūnyatvādityā- śaṅkya āha nāpi iti | prakarṣo hi iyān saṃbhāvyate-tasmin sati sa eva bhāti, tasmin sati sa bhātyeva, tasminneva sati bhātīti | tatra ādyaṃ prakarṣaṃ nirākaroti nāpi iti | tasya indriyasya | natu mahattvānekadravyatvarūpavattvādidharma- padārthāpekṣayā prathamaḥ prakarṣo bhaviṣyatītyāśaṅkāpūrvakamapākaroti padārtha (page 71) iti | arthinām iti viśeṣyasādhyārthakriyayā | tvayāpi hi vayamidameva pūrvaṃ paryanuyuktāḥ atha ghaṭābhisandhāne'pi ityādineti atra āśayaśeṣaḥ | nanu padārthamātramapi astitvamātrasādhyahṛdbhaṅgaparihārādyarthakriyārthinā- mupayogi syāt | kiṃ nu khalu tāvatā | ghaṭāvabhāsane viśeṣyasādhyārtha- kriyārthinaṃ prati indriyasya sa ādyaḥ prakarṣaḥ samarthito bhavet | sārvatrikaṃ ca pratyakṣe indriyasya karaṇatvaṃ samarthanīyam | tacca na samarthitameva | tadetadāha athāpi ityādi | tathāpi ityatraiva cchedaṃ kṛtvā nārthināmiṣṭasiddhiḥ iti pūrveṇa saṃbandhanīyam | tathāpītyasya tu uttaragranthena saha yojane prathamaṃ prakarṣaṃ samarthayituṃ yat pūraṇaṃ, tadapratisamādhāya dvitīyaprakarṣanirākaraṇena uttaradānaṃ na atīva saṃgatiṃ pūrayatīti dvitīyaṃ prakarṣaṃ nirākartumāha prabhāsvarāt iti | prathamam iti kālāntare tu bhavatu nāma | pravṛtte'pitu indriye padārthavimarśo nodetīti bhavatyeveti prakarṣo na siddhyati | prakarṣasya viśeṣātmanaḥ sāmānyātmano vā | apirbhinnakramaḥ | tasya indriyasya | atra iti padārthāvamarśe phale kartavye | avyavahitopakāritā bhavatyeveti dvitīyaprakarṣarūpatā yā uktā, sāpi iha nāstīti saṃbandhaḥ | tasminneva sati bhātīti tu tṛtīyaprakarṣarūpaṃ na ciṃtitam | prasiddho hi atra darśane'yamarthaḥ-mantramaheśvarādiyogiparyantapramātra- pekṣayā vināpi indriyavyāpāreṇa dṛṣṭaḥ sākṣātkāraḥ iti | nanu prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya viśramya yat nīlajñānamudeti, tatra indriye sati bhavatyeva nīlavimarśarūpā prameti ayamasti atiśayaḥ | yattu prathamasamaye nāsti, tatra prāptaparipākamindriyaṃ samarthaṃ na jātam | viśiṣṭasyaiva ca indriyasya karaṇatvaṃ brūmaḥ, na indriyamātrasya | tena sahakārisaṃpāta (page 72) eva yo viśeṣastadabhāve yat karaṇatvadūṣaṇaṃ, na tadindriyasya karaṇatvaṃ dūṣayitumalam | kiṃca indriyasya na avyavahitopakāritetyukte kenacit vyavadhātrā bhāvyam | tadeva ca jaḍaṃ karaṇaṃ bhaviṣyatīti ubhayadūṣaṇamityāśaṅkya āha bodhāvabhāsasya ca iti | iha pramātmakaṃ phalamuddiśya karaṇasya atiśayo nirūpaṇīyaḥ | pramā ca vastuparicchittiḥ, vastu ca arthakriyāyogyam, arthakriyā arthino bhedaikarasasya pramātustādṛśenaiva pramātrantareṇa saha vyavajihīrṣoḥ, arthakriyāyogyatā ca bāhyatāyāṃ viśrāntā, arthakriyāyā api bāhyarūpataiva prārthanīyatvāditi | bāhyatā ca pramāturvyatiriktatā | naca sā paramārthapramātuḥ prakāśātmakādupapadyate aprakāśanaprasaṅgādapra- kāśamānasya ca arthakriyāyāmayogyatvāt | tadidamubhayaṃ samarthanīyam- prakāśamānatvaṃ ca bāhyatvaṃ ca | tatra ādyaṃ pāramārthikaśivasadā- śiveśvarātmakapramātṛrūpābhedena ghaṭate | bāhyatā tu kalpitapramātṛ- bhāvaṃ māyīyaṃ śarīraprāṇādimapekṣya saṃgacchate | evaṃ ca māyīyasya pramāturbāhyarūpatāvasāya eva nīlasya pramā | naca aprakāśamānasya avastubhūtāpi bāhyarūpatā avasāyenāpi vitarītuṃ śakyā bhittyabhāve dharmaparikalpanācitrāsaṃbhavāt | etacca bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 21) ityatra nirālambanābhimānikādhyavasāyadūṣaṇena vitaniṣyate | tasmāt nīlena tāvat prakāśitavyaṃ prathamam | prakāśanaṃ ca asya paramārthapramātari śive'hamiti, sadāśivabhūmāvidamaṃśāsphuṭatayā ahamidamiti, īśvarabhuvi sphuṭedamaṃśena ahamidamityetāvān jñānaśaktimātramavabhāsaḥ | iyatyāṃ bhūmāvidamaṃśasya pṛthaktaiva nāsti ahantāto darpaṇādiva nīlasya, tataḥ pṛthaktvollāse'pi (page 73) apṛthaktayā caitanyādiva dehasya | eṣā vidyābhūmirucyate | atrāpi ca mantramaheśvaramantrabhedena avāntaro bheda iti āgamādhikāre vitaniṣyate | tataḥ saṃkucitāt pramātuḥ śūnyarūpasya sarvamidaṃ yat, na tadahamityevaṃrūpasya vijñānakevalarūpatvasya udaye tadāviṣṭe prakāśe tādātmyaśūnyāpekṣayā tu bāhyatayā prakāśaḥ, paścāt tadbuddhirūpe asaṃkucite prakāśe savedyapralayakevale, tato'pi taddeharūpe sakale | itthameva tādātmyabāhyatvābhyāṃ prakāśaḥ | bāhyatvena ca prakāśe yo vimarśabhāgo'vyabhicārī, sa vikalpa iti vyavasthāpayiṣyate | prakāśasya ca vimarśa eva jīvitam | sa ca atra vikalparūpatāṃ bhajati yā prakāśamānarūpātirekadāyinīti, so'yadhyavasāya iti vyavahriyate | prakāśamānarūpādhikaṃ ca bāhyatvamiti bāhyatvasya na prakāśamātra- mucyate, apitu adhyavasāyaḥ | tādātmyena tu prakāśanaṃ prakāśāṃśa eva | naca tasya śivāt prabhṛti sakalānte'pi pramātari kaścit bhedo'sti | tatra ca vimarśo na prakāśātiriktaṃ kiṃcit karotīti nirvikalpakaṃ prakāśa iti anubhava iti ca ucyate | evaṃ sthite bāhyatādhyavasāyarūpāyāḥ pramāyā indriyavyāpārasya ca antarālavartinī yā śivasadāśiveśvaravidyārūpā nirvikalpānubhavadaśā, saiva asyāmavyavahitā pramāyām | prabhāsvarāda- pavarakapraveśe'pi parasyāpi nīlādhyavasāyaḥ pramā, nīlānubhavānantara- bhāvī ca asāviti iṣṭameva | tataśca na kvacidapi indriyavyāpārasya avyavahitopakāriteti sthitam | yā ca asau vyavadhātrī daśā, na sā jaḍarūpā, apitu saṃvinmayī eveti yuktamuktam-prakāśātmaiva hi kayācidapekṣayā bhedamānīya pramitikaraṇīkartuṃ yujyate, na jaḍavastviti | tadetadāha bodhāvabhāsasya ca (page 74) ityādinā | cakāra uttara samuccinvan pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | sā ca uktaiva | bodharūpasya vastuto'vabhāsasya avaratayā nikarṣeṇa apūrṇatayā bhāsamānasya nīlasya saṃkocarūpeṣadarthayogādābhāsādiśabdavācyasya bāhyo'yaṃ mattaḥ, saca artho vastubhūta ityevaṃ yo'dhyavasāyo nīlasya itthamadhyavasīyamānatā, tasyāṃ pramārūpāyāṃ pramāṇaṃ vicāryate laukikaiḥ | yaśca asau bāhyarūpatādhyavasāya indriyavyāpārasya anantara iti parasya saṃmataḥ, sa jñānaśaktyullāsamātrarūpāt nīlaprakāśarūpāt paramasadāśivādiniṣṭhādahamityevarūpādāgato yo mantreśvarādibhuvi vidyāmayaḥ | tena nirvikalpena abhedavimarśena prakāśamātrajīvitena anubhava- śabdavācyena madhyavartinā vyavahitā ityato hetoḥ | sa eva iti abhedavimarśamayaḥ prakāśaḥ pramāṇaṃ yuktaṃ bāhyārthāvasāyarūpāyāṃ pramāyāṃ nimittabhūtaḥ | nimittatvaṃ darśayati yata evam iti | mama avabhāsamānamiti pramātṛlagnaḥ prakāśaḥ karaṇam, tato hetoḥ | nīlametat bāhyamiti adhyavasāyaḥ pramā | nīlaṃ prameyam | etacca idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16) ityatra upapādayiṣyate | yadivā indriyavyāpārāpekṣayā idamucyate-na indriyavyāpāreṇa nīlamidamiti vyavasthāpyate, yena tadvyavasthāpanātmikāṃ pramāṃ kurvatastasya prāmāṇyaṃ śaṅkyeta, kiṃtu etat nirvikalpena vyavasthāpayiṣyate | evamupapattyā nirūpya yaduktaṃ pramāṇamapi yāvat na pṛthak siddhihetuṃ pramāṇamākṣipati iti, tat nigamayati tatastasya iti arthāvabhāsasya iti nīlaprakāśarūpasya anubhavasya | pramitikriyākaraṇasya iti pramāṇasya | punaḥ pramāṇaṃ dvitīyaṃ pramāṇamanavasthāpādakaṃ (page 75) prati na apekṣā | atra hetuḥ svaprakāśātmanaḥ iti | atrāpi hetuḥ-bodhāt svaprakāśādavibhinnasya avyatiriktasya | nanu ca saṃsāriṇaḥ kathamiyaṃ śivasadāśiveśvaradaśā, yayā vyavadhānaṃ bhavedityāśaṅkya āha tasyāṃ hi iti | yā iyamadhyavasāyasya pūrvabhāvinī uktā, tasyām | aiśvaraḥ iti īśvarasya ayam | bhāvaḥ iti na asaṃvedanam | śivadaśā tu ekarasāhaṃbhāvātmā, naca atra arthonmīlanamiti na sā arthacintāyāmupa- yuktā; tena aiśvaro bhāvaḥ iti uktam | uttarottaraṃ hi pūrvapūrveṇa aviyuktamiti | paśorapi māyādaśāpatitasya vidyeśvarādipūrvadaśayā na viyogo'nyathā aprakāśanaprasaṅgāt | yata īśvararūpatā, tena tasyāṃ kālakalāyāṃ tatkālavartini bodhe abhedaikarase svaprakāśe sāṃvyavahārikyāḥ saṃbhūya- vyavahāraḥ parasparavyavahāro bhedapradhānaḥ prayojanaṃ yasyāḥ, idaṃ pramāṇaṃ, idaṃ prameyamiti vyavasthayā vicitrasya avasthānasya bhedarūpasya tasyāṃ na avakāśo'bhedarūpeṇa bhedasya virodhāt | nirvikalpadaśāyāṃ na anyat pramāṇamabhedaikasāratvāt | pramāṇaṃ hi prameyamākṣipat bhedasaṃbhavena vyāptaṃ, tadvirūddhaṃ ca abhedaikasāratvamiti vyāpaka- viruddhopalabdhyā pramāṇāntarāpekṣā pramāṇe nivāritā bhavati | nanu evaṃbhūtā daśā ahamidamitirūpā, tasyāśca kathaṃ kāraṇatā, ahaṃbhāvo hi svatantraḥ pramātā, na pramāṇam | atha tat pramāṇaṃ, tarhi pramātṛrūpaṃ vaktavyamityāśaṅkya āha padārthāvabhāsarūpatvamātreṇaiva tu iti | tuśabdaḥ pramāṇāt pramāturviśeṣaṃ dyotayannaviśeṣāṃ śaṅkāṃ sūcayati | asmādīśvaradaśārūpāt bodhāvabhāsādahaṃbhāvasāmānā- dhikaraṇyamāpannādapi ahamidamityevaṃrūpāt pramāturapi bhavedviśeṣaḥ | kathaṃ viśeṣaḥ | āha padārtha iti | nīlasya yo'vabhāsaḥ, (page 76) tadrūpatvamātreṇa | nīlaṃ hi tatra adhikamasti, tena pramāṇatā | pramātā tu naivaṃvidha iti vaktuṃ hetutāgarbhamasya viśeṣaṇamāha-ahaṃbhāve ya eko raso viśrāntiḥ, tatsvabhāvo yataḥ pramātā; ata eva pūrṇaḥ | na pramāṇatayā saṃkocakalā atra kācidartharāśeḥ sarvasya atra ahaṃmayatvāt | apiśabdo bhedānavakḷptimāha | etadarthameva mātragrahaṇam | yata evaṃ pramātā ahamityetāvanmātrarūpaḥ, tato'dhikā ca īśvaradaśetyato hetostasyaiva īśvaradaśāpannasya bodhasya pramāṇatvaṃ sthitam, yatra na anavasthā | nanu śivarūpatāṃ pramātṛtayā, pramāṇatayā ca sadāśivādidaśāṃ na lokaḥ pratipadyate | ka evamāha-na pratipadyate | nirvikalpakamidamityapi kiṃ lokaḥ pratipadyate | yuktyā anubhavo vyavasthāpyate iti cet, ihāpi na samānam | tadāha tadetat iti | saṃsāravyavahāraṃ patito māyāmayatvaṃ bhedaikarasatvamā- hriyamāṇaḥ, ata eva abhedadaśāṃ bhavantīmapi tadupayogimāyādaśāni- hnutāmavajānan bhogyatvāt pāśyatvā paśustasyāpi vāstavaṃ pāramārthikaṃ rūpamuktam, yena pramātrādi vyavasthāpyate anavasthādidūṣaṇairnābhidrū- yate | yasmādanena vāstavena rūpeṇa vinā śūnyādeḥ pramātuḥ pramātṛtā na upapadyate ekāntato vedyarūpatvena jaḍatve pratyuta svasiddhau pramātrantarāpe- kṣaṇāt, indriyādeśca karaṇarūpasaṃmatasya karaṇatā na upapadyate | prakāśitasya kartṛprayojyatayā karaṇatvaṃ tadbhāne karaṇāntarāpekṣayā anavasthānāt | apiḥ samuccaye vā, śarīrasya pramātṛtāṃ prati dūratādyotane vā, tadgatavāstavapramātṛtānaucityasūcane vā | anavasthāmeva sūcayati prakāśānanupraveśaḥ ityādinā | anena prakṛtārthasiddhireva na upapadyate iti yaduktaṃ, tat nirvāhitam | tena paryante pramātrantarādyanapekṣaṇe viśrānti- sthāne (page 77) iyaṃ parīkṣā parito vicārarūpā heyaparivarjanāya ca upādeyasya īkṣā pramātṛpramāṇayoḥ saṃbhavamupapādayantī prameyasyāpi upapādayati | na punarhālikādayaḥ evaṃ jānanti bhedaikarase māyāpade viśrāntatvādeṣām | yathāsthita eva tu tadvyavahāraḥ | evam iti śivarūpe viśvapramātari sadāśivarūpe ca viśvapramāṇe sati upapadyate | evaṃ pramāṇatattve ca jñāte visaṃvādo bādhakayogo nāsti, yena apramāṇatā syāditi vitatya idametādṛk---------------------| (2 | 16) ityatra pramāṇalakṣaṇe | etaduktaṃ bhavati-bhedaikaraso bhedārthī tathāvidha- pramātṛsahasramadhyagato yato'yaṃ māyīyaḥ pramātā, tato dṛḍhanirūḍhi- sthānamapi ekāntavedyatayā atyantajaḍatāṃ śūnyaśarīraprāṇendriyavargasya ātmarūpajñatvādikiyanmātrāveśanena adhaspadīkurvadapi paramaśivasadā- śivādipadamavajānīte sukhaikarasa iva jano duḥkhasthānatāmarthakāmārja- nādeḥ | ata eva tatsaṃbhavopadeśa eva avadhānayoge'bhyupāyaḥ | yaduktaṃ grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām | yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106) iti, saṃpradāyamimaṃ bhadre śṛṇu samyagvadāmyaham | kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ || (vi. bhai. 113) ityādi ca | ityalaṃ rahasyāntaraprasaktyā | bahutaraprameyamagnaṃ prakṛtaṃ sūtrārthamunmajjayituṃ nigamayati tadevam iti | nanu yadi na pramāṇāpekṣā, tarhi kimanena śāstreṇa, tataḥ kathamuktaṃ pratyabhijñāmupapādayāmi iti | etadāśaṅkya āha vakṣyamāṇa iti | samanantarameva hi vakṣyate (page 78) kintu mohavaśādasmin-------| (1 | 3) ityādi, viśvavaicitryacitrasya------------| (2 | 30) ityupakramya apravartitapūrvo'tra---------------| (2 | 32) ityādi ca | nanu etāvatā svatantrarūpa ātmā siddhaḥ, natu īśvara iti | āha svātantryamātra iti | evaṃ svātantrye prakāśite jñānakriye api prakāśite eva | tadeva ca aiśvaryamiti kimanyadaprakāśitaṃ syāt | yat yāvadātma, tat tasmin prakāśite na aprakāśitaṃ bhavati aprakāśitatve atāvadātmakatvasya viruddhasya prasaṅgāt | jñānakriyaiśvaryalakṣaṇasvātantryamayaśca svātmeti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | niṣedho yathā sādhayituṃ na yogyaḥ, naca śakyaḥ, tathā siddhirapi | anena sūtre vidhiniṣedhau dṛṣṭāntadārṣṭāntikabhāvena anyonyaṃ vyākhyeyāviti darśayati | vāśabdo hi tadartha eva sūtre | ajaḍātmā iti vyācaṣṭe sacetasām iti pramāṇikānām | nirātmānaḥ iti niḥsvabhāvā ghaṭādayaḥ | jaḍaśabdena tāvadiyaduktam, idaṃ tu dhvanyate-jaḍānāṃ tāvadayamudyamo yukto'siddhasvātmanām | etadapi ca kathaṃ syāt | jaḍaśca svayamalabdhasiddhiranyasya ca vidhiniṣedhau kartumudyacchati | udyamayogāt cedasya ātmā siddhaḥ, kimīśvarasya asiddhaṃ yena siddhiṃ kuryāt | kiṃ vā tadabhāve siddhaṃ, yena tannirākaraṇaṃ kuryāt | tataśca īśvarasiddhirīśvara- nirākaraṇamityetat sarvaṃ svavacanaprasiddhipratyakṣānumānādibādhitameveti kharaviṣāṇaprakhyameveti yuktamādisūtraṃ tatpratyabhijñāmupapādayāmi iti || 2 || vakṣyamāṇaślokārthasaṃkṣepeṇa avatārayati evamapi iti (page 79) prāguktaṃ yatprayojanaṃ tatpratyabhijñāmiti, asmin ghaṭādike dṛṣṭe'pi mohavaśādanupalakṣite atyantopādeye vyavahārasādhanena svaśaktyāviṣkaraṇena niścayapradarśanamiti loke dṛṣṭam, tathāca ayamātmā īśvaro dṛṣṭo'pi tathānupalakṣitaḥ iti svabhāvahetuḥ, atyantopādeyasya dṛṣṭasyāpi avimṛṣṭasya kathamupādānaṃ syāditi upādānavyāpakasya anupalabdhiprasaṅgāt vipakṣato vyavahārasādhanāviṣayatvarūpāt vyāvṛtto hetuḥ prakṛtena sādhyena vyāpyate,-ityevaṃ sūtravṛttyoḥ tātparyaṃ neyam | praśnayogyatāṃ dyotayati kim iti, tuḥ viśeṣam | tena kintu iti asamāptavakta- vyatāṃ dyotayannanyaprameyābhidhānāvakāśamāha | nanu svaprakāśatva- mīśvarasya yatnena upapāditaṃ, tat kathamuktam asminnīśvare dṛṣṭe'pi iti | āha dṛṣṭaśabdo'yam iti | upacaritaṃ yat karma ātideśikaṃ, yagātmanepadādi hi tatra udāharaṇamātraṃ bhinnaḥ kusūlaḥ svayamityapi darśanāt | yadi vā upacaritaṃ dṛśaḥ kartṛsvabhāvakatāyāṃ gauṇyā vṛttyā āśritaṃ karma tat sādhanaṃ yasya sa tathā | tatra upacāre mukhyārthabādhaṃ bījamādarśayati asaṃbhavāt iti | nahi draṣṭrantaramasti anavasthānāditi uktamasakṛt, vakṣyate ca | nimittaṃ ca prakāśamānatvaṃ, prayojanaṃ ca sphuṭadṛṣṭābhimataghaṭādi- tulyatāpratipādanena anapahnavanīyatvaprakhyāpanam | yathā dṛṣṭo'rtho vimarśaṃ vinā na sukhaviśramādyarthakriyāsu, tathā ātmā apīti dṛṣṭāntadārṣṭāntikatākhyāpanamapi prayojanam | tena sūtraṃ vṛttiśca yadyapi prakṛtaviṣaye, tathāpi arthadvayasādhāraṇe yojye | tata eva ṭīkāyāṃ dṛṣṭasyāpi ityādi ahīyata ityantaṃ mukhyatayā dṛṣṭāntaviṣayam | tadāha vācoyukti iti | etadeva vācoyuktervaicitryaṃ yat parimitena yatnena pratipādyavastu- saṃgrahaḥ | svasaṃvedanasiddhasya ityapi (page 80) vṛttau gauṇaṃ draṣṭavyaṃ sukhādivadanapahnavanīyatāṃ nirūpayitum | pūrvaṃ hi svasaṃvedanasiddhatvaṃ nāpi svasaṃvedanasiddhatvamātmanaḥ ityādinā dūṣitam | sūtre nimittārthe saptamī | yato'yamīśvaro dṛṣṭo'pi anupalakṣitaḥ, tataḥ pratyabhijñā pradarśyate | sāmarthyāt tasyaiveti labhyate | sa eṣa sāmarthyalabhyo'rthaḥ ṣaṣṭhyā vṛttau vyākhyātaḥ; nimittasaptamyarthastu ahṛdayaṃgamatvāt iti hetupañcamyā vyākhyātaḥ | sūtre saptamyā dārśito vṛttāvapi ṣaṣṭhyā vyākhyātaḥ | māyākṛto vyāmoho māyāvyāmohaḥ | māyā ca parameśvarasyaiva śaktiḥ | etacca sūtre'pi uktaṃ mohavaśāt iti | mohayatīti mohaḥ īśvaraḥ, tasya vaśaḥ sāmarthyaṃ māyāśaktistataḥ; mohayatyanena śaktiviśeṣaṇeti vā moho māyāśaktistasyā vaśaḥ sāmarthyaṃ mohanakāryaṃ prati avirāmaḥ | yathoktaṃ māyā vimohinī nāma---------| (vi. bhai. 95) iti | muhirvā mohaḥ āvaraṇaṃ tasya vaśo'vicyutiriti kriyayā śaktiḥ, tayā ca śaktimānākṣipyate | tena paśupramātṝṇāmakhyātirūpo mohaḥ | kāraṇaṃ ca asya īśvaraśaktiriti svarūpataḥ kāraṇataśca nirvācyataiva | na khalu anirvācyākāraḥ kaścidavidyātmā moho'vastutvena asya iyadvaicitryaprathanasāmarthyāsaṃbhavāt, saṃbhave vā pūrṇameva vastutvam, na anirvācyatā | nāpi sāṅkhyadṛśi iva rajastamovṛttirmohaḥ | tasya jaḍatvena pravṛttinivṛttivaicitryānupapattiryataḥ | tasmāt parameśvarasvātantryameva māyākhyaṃ mohayatītyāśayena āha natu anyathā iti | nanu dṛṣṭaṃ ca anupalakṣitaṃ ceti kathamityāśaṅkya āha dṛṣṭasyāpi iti | hṛdayaṃ vimarśaḥ, tatprāptiparyantaṃ darśanamupalakṣitatvam | tasmin sati samucitavyavahāropayojanaṃ, na anyathā mārgadṛṣṭe tṛṇādāviva | tena hṛdayena saha (page 81) sātmatā ātmarūpatā sākalyāt ātmarūpatādhyavasāyo vā | sātmā iti sākalyādāvavyayībhāve--------nini vā | dārḍhyaṃ vyācaṣṭe pramātrāveśāt iti | hṛdayaviśrāntirhṛdayaṅgamatvaṃ ca nāma kimityāha prakāśamupārūḍhānāṃ pramātṛprakāśabalena prakāśamānānāṃ, natu svayam | etadarthameva uktaṃ pramātrāveśāt iti | nanu hṛdayaṃ gacchati prāpnotīti hṛdayaṅgamam, kathaṃ ca parāmarśo hṛdayamiti | āha parāmarśalakṣaṇo hi iti | citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā | (1 | 45) iti upakramya saiṣā--------------| (1 | 14) iti uktam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe nīlādi iti | yathā sattvaṃ laghu prakāśakam iti jñānaṃ kṣaṇikaṃ kāryaṃ kāraṇam ityādirekasyaiva niraṃśasya tattadvyāvṛttibalena dharmiṇo dharmāṇāṃ ca anyonyaṃ bhedaḥ kalpyate tattadaṃśavimatiśāntaye, tathā prakāśarūpe saṃvedane'vabhāsavimarśā- dīnāṃ pratyuta iha darśane yat yathā avabhāsyate, tat tathā saditi paropadeśakāle sṛṣṭo'yaṃ dharmadharmibhedaḥ pāramārthika eva | yathaiva ca sṛṣṭaḥ, tathaiva pāramārthikaḥ-ityabhedaviśrāntataiva tathaivasṛṣṭeḥ, anyathā ghaṭapaṭavat ko dharmadharmibhāvaḥ syāt | etadabhipretya āha avyatirikto'pi iti pṛthakkṛtyāvasāyyate iti ca | avasāyyate ityanena vikalparūpo māyīyo'yaṃ vyāpāra ityāha | upadeśāvasthāpi māyaiva | sā kevalaṃ paramārthamārgāvagāvahanasaukaryeṇa śuddhavidyeti vakṣyate | idaṃ nīlamavabhāsate iti bodhabahirbhūtaṃ śuddhaṃ yadidamiti saṃmataṃ, tatsāmānādhikaraṇyena avabhāsaḥ sphurati | mamedamavabhāsate ityatra hi mametyaṃśe viśrāntamahaṃbhāve nigīrṇamiva nīlaṃ prakāśasaṃbandhinā (page 82) avabhāsalakṣaṇena dharmeṇa spṛśyate iti na atīva dūram | bodhabahirbhūte tu śuddhe avabhāso yat prakāśate sāmānādhikaraṇyena yataḥ keṣāṃcidarthagatā prakaṭateti matam, tato bodhastamavabhāsaṃ bhṛtyamiva viruddhasaṃkramaṇaśīla- mubhayavetanatayā vyabhicāriṇaṃ śaṅkate | ahaṃ vimṛśāmīti tu vimarśabhūmiriyamasūryaṃpaśyeva na bahirmukhatāṃ spṛśati, ata eva nīlasya tatra karmataiva vimṛśyate iti pratīteriyaṃ mayā vimṛśyate ityasyāṃ ca daśāyāṃ dṛśo'ntarmukhatānirbhāsāt | idaṃ nīlaṃ bhātīti tu mametyapisaṃvedanasparśe bahirmukhatāprādhānyameva dṛśaḥ sphurati | tata eva ahantā guṇabhūtā yato mameti anuvadanasthānamidaṃ ṣaṣṭhyā nirdiśyate | etaduktaṃ bhavati-prakāśasvātantryamiha bodhasaṃvedanādiśabdavācyam | svātantryaṃ ca nāma yathecchaṃ tatra icchāprasarasya avighātaḥ, tena svayaṃ prakāśate parātmanā prakāśate iti anavacchedanayā prakāśamānatā, tadeva svātantryaṃ parātmanā prakāśate iti | etadeva ucyate paraṃ prakāśayatīti | etadeva hi rājñaḥ sutarāṃ yuddhe svātantrya-yat yuddhyate yodhayati ceti | tat svayaṃ nirbhāsate nirbhāsamānaṃ ghaṭādikaṃ nirbhāsayatīti iyati kriyāsamudāye-----------saṃvidādayo vartante iti tāvat samastāṃśasvīkāreṇa vimṛśāmīti vartamānaṃ dharmirūpasāram | ābhāsate iti tu bhāgamātram | dharmaḥ iti prakāśasvatantravapuṣo dharmiṇo yo'vabhāso dharmaḥ, tata utkṛṣyate vimarśa iti saṃbandhaḥ | nanu vimarśastāvat śabdanasaṃvalitā pratipattiḥ | naca saṃvedane śabdanamasti avikalpanīyatvena saṃketaviṣayatvābhāvāt | yatra ca saṃketo yujyate'rthe, tatra yo vimarśa idamiti; sa nīlenaiva sāmānādhikaraṇyamavikalamavalambate | yattu uktaṃ vimṛśāmīti, antarmukhatvena cakāstīti; (page 83) tadavabhāse'pi tulyamavabhāsayāmīti antareva viśrānteḥ | tat kathamuktaṃ- vimarśo na kadācididantābhūmimāskandatītyāśaṅkya āha svato'pi viśuddhasya iti | apiśabda uttarāpekṣayā samuccaye | svasminnapi yo vimarśaḥ, yo'pica idaṃ nīlamiti vibhinne nīle, sa ubhayo'pi pramātṛmātre pramātari eva viśrāmyati, natu prameye iti saṃbandhaḥ | śuddhasya iti kartari ṣaṣṭhī | śuddhatvena nīlādyuparaktāt pramāṇarūpāt prakāśāt tadanuparaktatayā pramāturviśeṣa ukto'hamityavicchedaprakāśaviśrāntilakṣaṇaḥ | ata eva camato bhuñjānasya karaṇaṃ saṃrambho'hamasau nīlāderbhokteti | nanu ahamiti śabdanaṃ sāṃketikaṃ saṃketābhāve saṃketāsmṛtau ca kathaṃ syāt | nedaṃ sāṃketikamityāha prāṇabhūtaḥ iti ātmabhūto'vyatiriktaḥ | atra hetuḥ jaḍaḥ iti | jaḍāt hi cetanasya vimarśakṛta eva viśeṣaḥ, anyathā prakāśādaprakāśasya kathaṃ bhedaḥ | tadākāratvaṃ tajjanyatvaṃ tadākṛṣṭatvaṃ tatsamānasāmagrī- katvaṃ jaḍasyāpi darpaṇadhūmāyorasāderasti | naca vācyaṃ vimarśasyāpi avimarśāt kathaṃ bheda iti vimarśasya pāryantikaviśrāntisthānatvena aparyanu- yojyatvāt | nīlaṃ hi kutastathā prakāśate yatastadapi kutastathā vimṛśyate yata etāvati paryavasitaṃ prameyasya prameyatvaṃ pramātuśca pramātṛtvamiti na adhikamupayācyate | apiśabdena prameyavṛttitvaṃ saṃbhāvyamānatvenāha | ahantāvimarśamayaḥ iti | yaduktaṃ idamityasya vicchinnavimarśasya---------| (a. pra. si. 15) ityādi | nimīlya hi nayane nīlamidamiti vimṛśati | tatra ca ayaṃ paramārthaḥ- ahaṃ nīlaprakāśatayā prakāśe iti | tāvatā iti adhikānapekṣāmāha | viśuddhe nīlādyuparāgaśūnye pramātari yā citsvarūpatā vimarśamayatvaṃ, tatra sātmatā ātmanā sādṛśyamātmarū- (page 84) patāsaṃpattirātmarūpatāsākalyamātmatāviśrāntirātmarūpatādhyavasānam | kiṃ bahunā | ātmani vimarśasya svarūpe sarvathā nimajjanamekībhāvo'rthasya | tasyāṃ satyāṃ me'rthasya asau pramātā bhavati yaḥ śuddhapramātā | evaṃ ca sati yogyatāmātreṇa yat nīlādi prameyamabhūt, tat vastutaḥ pramāviṣayatāpattyā prameyaṃ bhavati | anyathā iti yadi vimarśarūpatā na bhavet, tat vimarśasāmānyābhāve tadviśeṣo'dhyavasāyātmako niścayo na bhavet vyāpakasāmānyābhāve vyāpyaviśeṣāsattāprasaṅgāt | tataśca viṣayaḥ san na san, nīlo na nīlaḥ, iha na iha, idānīṃ na tadānīm, mayā dṛṣṭo'munā dṛṣṭaḥ ityevamanyatareṇāpi rūpeṇa na kaścidasau syāditi dvividhasvabhāvena ādhārasvarūpātmanā deśena kālena viṣayatayā ca na kiṃcidasya svarūpatattvamavatiṣṭhate | na kiṃcittvamapi na avatiṣṭhate, anaikāntikarūpatāpi na paryavasyet | tadāha dolāyamānataiva iti | śuddhasya pramātṛtvasya na dolāyamānatā śaṅkyā avirataprakāśatvāt | arthapramātṛtvasya ca iyameva avicalatā yā prameyasya, natu anyā kāciditi punaḥ sā pṛthak na upasaṃhṛtā | lokasya ca bāhyārthasādhyāmarthakriyāṃ prati bharaḥ | tena prameyasya upasaṃhāraḥ kṛtaḥ | upakrame ca pramātaiva prapatati, tataḥ pramātā pramātā bhavatītyuktam | anvācayena ca tatra prameyam | ahamityupakramā, nīlaṃ-jānāmītimadhyā, nīlametadarthakriyākārītyupasaṃhārā lokasya pratītiḥ | nanu mārgagatau tṛṇādi avabhātaṃ ca na vṛmṛṣṭamityāśaṅkya āha rathyāgamanādau ca iti, etadapi iti | apiśabdena idamāha-rathyāgamanena yata eva tṛṇādi bhātamapi abhātaṃ tṛṇādirūpeṇa avimṛṣṭatvāt, tata eva bhātaṃ vimarśe sati bhātaṃ bhavati idantāṃśamātreṇeti, ato vyatireko'nvayaśca (page 85) atraiva pradarśayituṃ śakyāveva prakāśavimarśayoriti | evaṃ mukhyatayā dṛṣṭāntapṛṣṭhe sūtravṛttyarthayojanaṃ ṭīkākṛtā kṛtam, tatprasaṅgena tu dṛṣṭāntatayaiva māyāpramātṛpṛṣṭhe | etadeva dārṣṭāntike yojayati evamasya iti | tathā prameyaṃ vimṛṣṭaṃ prameyam | tasya ca etadeva vimarśanaṃ-yat nīlaprakāśarūpo'hami ātmani pramātṛrūpavimarśanaṃ rūpam | evamasyāpi pramātṛrūpasya idameva vimarśanaṃ-yat viśuddheśvarasadāśivarūpatokrama- paramaśivātmakasvatantrasvasvabhāvavimarśanam | yathāca nīlamātreṇa arthinastatpramātṛtvaṃ vimṛśyamānamapi nīlavimarśaṃ prati upakaraṇīkriyamāṇatvena avimṛṣṭaṃ bhavati, evaṃ nīlena tatpramātṛtāmā- treṇa ca arthinaḥ parameśvarasvatantrasvasvabhāvāmarśanaṃ bhavadapi arthanīyabāhyārthakriyāṃ prati satatavāhidṛḍhāgrahagrastatayā asaṃcetyamānatvenāpi svarasavaivaśyena haṭhādeva māyāpramāturupakaraṇī- bhāvaṃ prāpayato'satkalpam | pūrṇa iti nīlādyasaṃkocito yo'haṃbhāvākhyo vimarśastatsvabhāve yaścamatkāra ānandātmā paramo bhogaḥ, tasya yā āpattiḥ prāptiḥ; pūrṇāhambhāvasya vā yā camatkārāpattiḥ pradhānatayā vimṛśyamānatāpattiḥ; tayā upalakṣito yaḥ svātmarūpa īśvarastasya upalakṣaṇaṃ-sarvaireva īśvarasya lakṣaṇairnityatva-vibhutva-sarvakartṛtva- sarvajñatva-sarvaśaktitvaprabhṛtibhiranīśvarāsādhāraṇairdharmaiḥ svasvabhāvīkṛtaiḥ iti aparāmṛṣṭatayā ye na svātmanaḥ svabhāvā abhūvan prakāśavimarśasāratvāt vastuvyavasthāyāḥ, ata eva hi nareśvaravivekaḥ pāramārthika eva, vidyodaye tu prādurbhūtaistaiḥ svasya ātmanaḥ svabhāvatāmāpāditaiḥ-bhavati | kiṃ tadupalakṣaṇamucyate ityāha tat iti bhairaveśvaralakṣaṇairyaḥ samyagāveśaḥ ā samantāt tatkartṛkaḥ svīkāraḥ, tasya yo rasaḥ pravāhastasya yat ā samantāt svādanaṃ parāmarśanaṃ (page 86) -ahamevaṃbhūto'pratiyogirūpa iti avikalpakam-natu śarīraprāṇabuddhyādinā nīlādinā ca vedyena apṛthaktayā vimṛśyamānatvena nyakkaraṇaṃ-tasya lābha iti | etadupalakṣaṇaṃ hṛdayasya āvarjanaṃ tadunmukhīkaraṇaṃ satyametadrūpamiti hṛdayaṅgamatvaṃ ca ucyate | nanu kathaṃ tadevaṃbhūtama- nāsvāditapūrvamaiśvaryamāsvādagocarībhavatītyāśaṅkya āha hṛdaya iti | bhavet iti saṃbhāvyameva asya bhavanamiti yāvat | asādhāraṇamanīśvare yadasaṃbhāvyaṃ jñatvakartṛtvādi, tadeva abhijñānamekadharmātmakasva- rūpamukhena anantadharmacitravastusvarūpapraveśābhyupāyaḥ, abhitaḥ svarūpasarvasvasvīkāreṇa vastu jñāyate yeneti; tasya khyāpanena prathanayā | anena śaktyāviṣkaraṇena iti vivṛtam, iyam iti dṛḍhaśabdena, pratyabhijñā iti bhāvasādhanaṃ niścayaśabdena | nanu ta--------nyeva svaprakāśatvāt tataśca avicchannakhyāpanasya kā khyāpanetyāśaṅkāṃ pradarśayan śamayati yadyapica iti vakṣyamāṇanayena iti | kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
vol M00020 · chunkD-memory-pramana · lines via source.start/end