chunkD-memory-pramana
IPVV · M00020
rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ |
āgamāt tatkālajñānamiti cet, āgamo'pi vakturanubhavituranubhavamākṣipati |
tadanubhavitrā tāvadbhāvyamiti | nanu vālmīkistāvatā anubhavitā siddhaḥ, na
asmādādiḥ | sthāne praśnaḥ, kintu saṃvedanātmano'haṃvimarśasya
tāvadiyatā sadbhāvaḥ sadātanaḥ siddhaḥ | saca eka eva paramārthapramātā yadi
paraprāṇabuddhipuryaṣṭakaśarīrādayo bhinnāḥ, tadbhedakṛtaśca
pramātṛbhedavyavahāra iti tat śarīrādi adyatanaṃ tasmin kāle nābhūdityetadatra
tattvam | pralayakāle sṛṣṭimukhārambhe ca na vayaṃ vabhūvimeti, anyathā
kālaviśeṣollekho na syāt | vayaṃ na vabhūvimetyapi atra pratītau
liṭpratyayāntarnītabhūtakālāvabhāsa unmiṣatyeva | nahi iyaṃ na pratītiḥ |
pratītiśca na anubhavarūpā iyaṃ tathātve yogina iva idānīṃ
pūrvakālaviṣayasphuṭatāpratyavabhāsaprasaṅgāt | tadiyaṃ smṛtireva bhavantī
pūrvānubhavamākṣipatyeva | utprekṣāpi bhavantī smaraṇamanubhavaṃ vā
mūlato'valambate, natu andhatamasānupraveśa iva utprekṣā saṃbhavet | kevalaṃ
śuddhasaṃvedanamātrasya kāloparāgaśūnyatayā
svarūpavyatirekivastvavabhāsāsaṃbhavena ca tadubhayānuprāṇitarūpā smṛtirna
saṃbhavatīti śarīrādyuparāgata eva seti | prācyaśarīroparāgaśca
(page 65)
etaccharīroparāgavibhinna ityevamuparāgadvayasphuṭīkārāyogāt na sphuṭaṃ
smṛtitvamatiśiśutāpadānabhūte iva yūnaḥ | anubhavitṛtvena hi yatra abhimāno
gāḍhaḥ śarīre, tatraiva aikyasaṃskārābhraṃśādanuvartamānatvena
abhimanyamāne sphuṭasmartṛtvābhimāna iti alaṃ bahunā | sthitametat-na
ātmano'pūrvatayā prakāśa iti | apūrvatvam iti sattayā |
apūrvaprakāśatvam iti adhigamena | atra ca cārtho mantavyaḥ | ata eva vibhajati-
naca ātmanaḥ pūrvamasattā, naca sato'pi anubhavaḥ iti | vastutastu sattāpi
prakāśaviśrāntaiveti sattāpūrvyaṃ prakāśāpūrvatāyāmeva viśrāmyati,-
ityāśayena sāmānādhikaraṇyameva yuktam | pratipadyatām iti cakāro na
prayuktaḥ | pramātṛgato'pūrvaprakāśatvavyavahāraḥ prāk pramāturasadbhāve
na bhavati pramātṛpramāyattapūrvakālasmaraṇāpekṣatvāt | tadasadbhāve
bhavanasya vyāpakaṃ tadāyattarūpānapekṣatvaṃ paṭasya iva mṛtpiṇḍābhāve |
tadviruddhaṃ ca tadā yattarūpāpekṣatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tarhi
ayaṃ pramātṛsadbhāva eva pramāturapūrvaprakāśatvavyavahāraḥ ityastu |
etadapi katham | nahi sa eva pūrvaṃ prakāśate, adhunā ca apūrvaprakāśa iti
saṃgacchate virodhāt | tadayaṃ bhinnaviṣayatayā virodhaḥ parihartavyaḥ |
āropitaprakāśabhāvo dehādirapūrvaprakāśaḥ sati eva purāṇaprakāśe
paramārthapramātari vyavahartuṃ śakyaḥ | paramārthapramātā tu parameśvaro
na kathañcidapūrvaprakāśaḥ, tadavibhinnāśca sarve pramātāraḥ,-iti vastuto na
apūrvaprakāśatā | yadgītaṃ
nahyevāhaṃ jātu nāsaṃ---------|
iti uktvā,
-------------------neme narādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ------------| (2 | 12)
(page 66)
iti | anena hi ātmani paramārthapramātari kālatrayāvicchinnaprakāśatvamuktvā
tadabhedādanyeṣāmapi uktam | māyāpramātari apūrvaprakāśatā bhavantī api
na prakāśāṃśamāśliṣyati, apitu vedyāṃśameva idaṃbhāvabhāginamiti hi
asya granthasya tātparyārthaḥ | sa eva iti evakāreṇa paramārthapramāturabheda-
māha | avāntaraprameyamupasaṃharati tasmāt iti | ātmanaḥ iti | bauddhanyāyena
tu saṃvedanasya apūrvaprakāśatvāt bhavedaupacārikī prameyatā, yataḥ
svasaṃvedanaṃ pramāṇamiti ucyate ityāśayaḥ | aupacārikamapi
pramāṇaviṣayatvaṃ na upapadyate iti avāntaraprameyamupasaṃhṛtya, prakṛtaṃ
prameyatvābhāvalakṣaṇaṃ mahāprameyamupasaṃharati tadevam iti | tasmāt
yuktikalāpādevaṃbhūte sadāprakāśatvamātmanaḥ iti prameyavastuni sthite
ityarthaḥ | nanu ātmagatanityatādivicāre'vaśyamātmā prameya evetyāśaṅkya
āha vaikalpika iti | tatrāpi vicārayitā pūrvasiddha eva anyathā
vicārāyogādityevamātmā vicārthamāṇo'pi svaśiraśchāyāṃ iva pramāṇa-
padākramaṇāt dūramapakrāmati | kevalaṃ
svātantryāmuktamātmānaṃ---------| (1 | 47)
iti bhāvinayena tatra prameyabhūto'tyaktapramātṛrūpabhittitādātmyaḥ sṛjyate iti
prameyatvaṃ tatra pramātṛtāyāṃ viśrāmyati tasyā eva tathā
hṛdayaṃgamīkaraṇena vyavahāryatvāt | yasya prakāśitasya hṛdayaṅgamī-
karaṇāya yat viruddhamupādīyate, tatra tat viruddhaṃ na pratiṣṭhāṃ labhate
pratyakṣadṛṣṭe iva ghaṭe'numeyatvam | tathāca pramātṛtāhṛdayaṅgamīkara-
ṇāya prameyatā vaikalpikī pratiṣṭhālābhe kāraṇam | taddīyamānāpūrva-
prakāśatvaṃ parvata iva agnyanumeyatvasya, tadviruddhaṃ ca
pūrvaprakāśatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | turapiśabdānantaramevaṃ
(page 67)
vicārakālo yadyapi asti, tathāpi śuddhāt prameyatvāt viśuddhācca
pramātṛtvādeṣa viśeṣaḥ-iti dyotayati | viśuddhaṃ hi prameyatvaṃ ghaṭasyaiva
anumeyatvamiva agneḥ | viśuddhaṃ tu pramātṛtvaṃ ghaṭe prameye ahaṃbhāvasya
amūḍhaṃ prati pratyakṣatvamiva ghaṭasya | idaṃ tu miśraṃ
pramātṛprameyarūpatvam | pramātṛtāpradhānaṃ tu mūḍhaṃ prati ghaṭasya
pratyakṣatvānumeyatvaṃ pratyakṣatvapradhānamiva | sākṣātkārācca
asākṣātkaraṇarūpamanumānaṃ viruddhamapi taṃ vyavahārayatyeva
tanniṣṭhatvāt | ahaṃ gaura iti ahaṃbhāvāt viruddhamapi darpaṇe ayaṃ gaura iti
idantājñānamiva tat | tanniṣṭhatvamapi yadi vyavahārayet, na kvacidapi
vyavahārakatvaṃ syāt ; iṣṭaṃ ca taditi tāvanmātranimittatvasya vyāpakasya
pratyakṣavirodhabhayena avaśyāṅgīkāryasya anupalabdhiprasaṅgāt
tanniṣṭhatvamavyavahārakatvāt vipakṣādapasṛtaṃ sādhyena vyavahārakatvena
vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | evam ādisiddhe iti
sautrapadaparyāyaṃ pūrvasiddhasya iti vyākhyāya, kroḍīkṛtasiddhikatvaṃ
yaduktaṃ vṛttāvādisiddhatvasphuṭīkaraṇābhiprāyeṇa, tadadhunā
sphuṭībhūtamiti vitatya vaktumupakramate evam iti | etāvati prameye sthite
yāvattāvacchabdāvavaśyaṃbhāvadyotakau, ata eva karturanupādānam | tasya
siddhikroḍīkāro hi avidhitsitaḥ | avaśyaṃ hi pramīyate tāvat kiñcit, iyatā ca
sarvaṃ siddhamiti pramāṇaviṣayaṃ prameyaṃ bhūtā prāptā prameyocitā tasya
pramāturyā siddhiḥ | taṃ prati iti pramātāraṃ prati | prameyavastu iti
vastugrahaṇaṃ mātraparyāyaḥ | ata eva iti yatastṛṇamātramapi tatra viśrāntaṃ
prameyaṃ bhavati, tato hetoḥ | tena pramātrā svātmano nijasya rūpatya siddhiḥ
prakāśaḥ prameyasiddhyaiva kroḍīkṛtā kroḍopalakṣitahṛdayarūpatāṃ gatā
kṛtā hṛdayaṅgamīkṛterthaḥ |
(page 68)
uktā iti vṛttau | prakāśarūpatā khalu anavacchinnā pramātṛgatā prameyatvaṃ
kathaṃ sahatām, anavacchinnāpi hi sā na prameyatāsahiṣṇuriti darśayati āstāṃ
tāvat iti | daṇḍāpūpīyanyāyena ayatnasādhyamidamiti yāvat | nanu cakṣurādi
pramāṇam, tacca anumānādyapekṣamiti | āha pramitisādhakatamatām iti na
tatpramāṇamityāśayaḥ | prakṛtasya pramātuṃ prārabdhasya prameyasya
heyopādeyātmanaḥ siddhirna syāt | ata eva iti yataḥ pramāṇe
pramāṇāntarāpekṣiṇi jaḍe'navasthā, tataḥ | kayācit iti viṣayoparāgadattena
deśakālasaṃkocena | nīlaprakāśo hi mitaviṣayabahirmukhatāsaṃkucitataravṛttiḥ
paramārthaprakāśaviśrānte buddhiprāṇādisaṃkocabhājane'pi
antarmukhamātrasaṃkocayogādubhayatomukhasaṃkocanīlaprakāśāpekṣayā
vitate ata eva sarvaviṣayāvabhāsanayogyatājuṣi pratyagātmani mameti sattvena
avabhāsamānatayā viśrāntimatyajan nijasphuritaśabdanātmavimarśaphalo nīle
bahiḥ sarvasādhāraṇābhāse prameye pramāṇamiti vakṣyate
idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16)
ityatra | nanu anirbhāsamānameva cakṣurādi pramāṇaṃ bhaviṣyati, tat
kathamanavasthā yadbhayāt na jaḍasya pramāṇatvamityāśaṅkya āha nahi
kāraṇamātram iti kāraṇaviśeṣaḥ karaṇamiti mātraśabdaḥ, yena iti
kāraṇamātraṃ karaṇamityato hetorityarthaḥ, tathā iti karaṇam, apitu
prakṛṣṭopakārakatvaṃ karaṇatā | tacca kartrā vyāpāryamāṇataiva, na anyat |
tataḥ kimiti | āha kartā ca iti | vakṣyamāṇanītyā iti
itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2 | 53)
(page 69)
iti hi vakṣyate | tato'pi prakṛte kimiti | āha saca iti cetano yāvat kriyāyāmupayogi
saṃcetitaṃ, tāvat prayuṅkte; natu aprakāśamānamiti saṃbandhaḥ | jaḍaṃ na
cetanaḥ prayuṅkte aprakāśamānatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ |
prakāśamānatā hi prayoge kāraṇaṃ tadabhāve prayogasya abhāvāt | tameva
darśayati anyathā iti | tena atyantaparokṣāṇāṃ
mano'kṣadikkālākāśādīnāṃ sāmagrīprāmāṇyavādadṛśi
kartṛprayojyatvaṃ tāvat na upapannam | nanu sparśaviśeṣādinā
netragolakamupalabhya unmeṣayati, saiva asya prayojyatā, tato nīladarśanamiti
jaḍasya aprakāśamānatvamasiddhamityāśaṅkya tāmeva anavasthāṃ
smārayitumāha tasyāpi iti | sparśaviśeṣo'pi sparśanena jñātavyaḥ, tadapi
anyena jaḍeneti aniṣṭhā | nanu sa sparśaḥ sparśajñānena jñāpayiṣyate, tacca
svasaṃvedanasiddhamiti kā anavastheti | āha paryantena iti prakāśalakṣaṇam iti
| nīle nīlaprakāśa eva karaṇaṃ yuktaṃ sparśe iva sparśaprakāśaḥ | nanu
paryantāvalambanaṃ prathamata eva kartavyamiti ko'yaṃ niyama iti | āha
vāsyādi iti | tathāhi cchedane dātraṃ karaṇaṃ, tatpreraṇe hastaḥ, tatpreraṇe
icchā, tasyāṃ svasaṃvedanaṃ paryantakaraṇam | naca iyatā cchedanameva
icchākaraṇakaṃ daṇḍopāditsayā daṇḍamiti nītyā bhavitumarhati | satyam,
bahirniṣṭhāyāṃ kriyāyāmevamupapadyate | chedanaṃ hi
kāṣṭhaniṣṭhadvidhābhāvaphalaṃ, nīlavedanaṃ tu
pramātṛviśrāntanīlavimarśaphalaṃ yathā hastapreraṇe icchā | tatra na bāhyaṃ
karaṇaṃ dūravṛtti yujyate | nanu dūravṛttitā kutra aparādhyatītyāśaṅkya āha
tadviniyogāt iti | indriyaviniyogāt pūrvameva ghaṭavimarśakriyā pramitirūpā
niṣpanneti asyāmuttarakālabhāviprayojyatākamindriyaṃ kathaṃ karaṇam | nanu
indriyaprayogānantaraṃ
(page 70)
sā udetītyāśaṅkya āha ghaṭapramiti iti | ghaṭavimarśo bhavatāditi hi gṛhītvā
indriyaṃ vyāpārayet, anyathā niyatamindriyaṃ niyate deśe kāle ca kathaṃ
vyāpārayediti | evaṃ ghaṭavimarśaścedabhisaṃhitaḥ, vispaṣṭo ghaṭaḥ
prakāśitaśca ghaṭaḥ; anyathā paṭapramityabhisandhānaṃ kiṃ tat na bhavet | tena
ghaṭavimarśastadabhisandhānabalāt cet sphuritaḥ, tadanyathānupapattyā
pāraṃparyeṇa ghaṭo'pi sphuritaḥ | ghaṭasphuraṇameva ghaṭapramitiriti tātparyam
| yat yadviniyogāt pūrvameva bhāti, na tat tatkāryaṃ bījamiva nāṅkurakāryam |
indriyaviniyogācca pūrvameva ghaṭasphuraṇamiti | tatkāryatāvyāpakaṃ hi
tatpaścādbhāvitvaṃ, tadvirūdhaṃ ca tatpūrvabhāvitvamiti
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu ghaṭamātrasphuraṇaṃ satyamādāvasti, natu
tāvanmātrameva ghaṭapramā vivakṣitā, apitu sajātīyavijātīyavyāvṛttisvala-
kṣaṇasphuraṇam | tacca indriyaviniyogasya paścādeva | etadeva āha atha ghaṭa iti |
co hetau | yata indriyasya kartrā niyojanaṃ, tataḥ kartṛprayojyatālakṣaṇaṃ
karaṇatvamupapannamiti | etatpariharati tat iti kartṛprayojyatvam | nahi
parokṣamaprakāśamānaṃ cetanaprayuktamiti yuktam | nanu mā bhūt
kartṛprayojyatvaṃ karaṇalakṣaṇam | tat hi na sarvatra nirvahati śubhena karmaṇā
śubhaṃ bhuñje, mūlaistarustiṣṭhatītyādau tadasaṃbhavāt | kriyāyāṃ
prakṛṣṭopakārakamiti tu karaṇalakṣaṇaṃ yuktamavyāptidoṣaśūnyatvādityā-
śaṅkya āha nāpi iti | prakarṣo hi iyān saṃbhāvyate-tasmin sati sa eva bhāti,
tasmin sati sa bhātyeva, tasminneva sati bhātīti | tatra ādyaṃ prakarṣaṃ nirākaroti
nāpi iti | tasya indriyasya | natu mahattvānekadravyatvarūpavattvādidharma-
padārthāpekṣayā prathamaḥ prakarṣo bhaviṣyatītyāśaṅkāpūrvakamapākaroti
padārtha
(page 71)
iti | arthinām iti viśeṣyasādhyārthakriyayā | tvayāpi hi vayamidameva pūrvaṃ
paryanuyuktāḥ atha ghaṭābhisandhāne'pi ityādineti atra āśayaśeṣaḥ | nanu
padārthamātramapi astitvamātrasādhyahṛdbhaṅgaparihārādyarthakriyārthinā-
mupayogi syāt | kiṃ nu khalu tāvatā | ghaṭāvabhāsane viśeṣyasādhyārtha-
kriyārthinaṃ prati indriyasya sa ādyaḥ prakarṣaḥ samarthito bhavet | sārvatrikaṃ
ca pratyakṣe indriyasya karaṇatvaṃ samarthanīyam | tacca na samarthitameva |
tadetadāha athāpi ityādi | tathāpi ityatraiva cchedaṃ kṛtvā
nārthināmiṣṭasiddhiḥ iti pūrveṇa saṃbandhanīyam | tathāpītyasya tu
uttaragranthena saha yojane prathamaṃ prakarṣaṃ samarthayituṃ yat pūraṇaṃ,
tadapratisamādhāya dvitīyaprakarṣanirākaraṇena uttaradānaṃ na atīva saṃgatiṃ
pūrayatīti dvitīyaṃ prakarṣaṃ nirākartumāha prabhāsvarāt iti | prathamam iti
kālāntare tu bhavatu nāma | pravṛtte'pitu indriye padārthavimarśo nodetīti
bhavatyeveti prakarṣo na siddhyati | prakarṣasya viśeṣātmanaḥ sāmānyātmano
vā | apirbhinnakramaḥ | tasya indriyasya | atra iti padārthāvamarśe phale kartavye |
avyavahitopakāritā bhavatyeveti dvitīyaprakarṣarūpatā yā uktā, sāpi iha nāstīti
saṃbandhaḥ | tasminneva sati bhātīti tu tṛtīyaprakarṣarūpaṃ na ciṃtitam |
prasiddho hi atra darśane'yamarthaḥ-mantramaheśvarādiyogiparyantapramātra-
pekṣayā vināpi indriyavyāpāreṇa dṛṣṭaḥ sākṣātkāraḥ iti | nanu
prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya viśramya yat nīlajñānamudeti, tatra indriye
sati bhavatyeva nīlavimarśarūpā prameti ayamasti atiśayaḥ | yattu prathamasamaye
nāsti, tatra prāptaparipākamindriyaṃ samarthaṃ na jātam | viśiṣṭasyaiva ca
indriyasya karaṇatvaṃ brūmaḥ, na indriyamātrasya | tena sahakārisaṃpāta
(page 72)
eva yo viśeṣastadabhāve yat karaṇatvadūṣaṇaṃ, na tadindriyasya karaṇatvaṃ
dūṣayitumalam | kiṃca indriyasya na avyavahitopakāritetyukte kenacit vyavadhātrā
bhāvyam | tadeva ca jaḍaṃ karaṇaṃ bhaviṣyatīti ubhayadūṣaṇamityāśaṅkya
āha bodhāvabhāsasya ca iti | iha pramātmakaṃ phalamuddiśya karaṇasya
atiśayo nirūpaṇīyaḥ | pramā ca vastuparicchittiḥ, vastu ca arthakriyāyogyam,
arthakriyā arthino bhedaikarasasya pramātustādṛśenaiva pramātrantareṇa saha
vyavajihīrṣoḥ, arthakriyāyogyatā ca bāhyatāyāṃ viśrāntā, arthakriyāyā api
bāhyarūpataiva prārthanīyatvāditi | bāhyatā ca pramāturvyatiriktatā | naca sā
paramārthapramātuḥ prakāśātmakādupapadyate aprakāśanaprasaṅgādapra-
kāśamānasya ca arthakriyāyāmayogyatvāt | tadidamubhayaṃ samarthanīyam-
prakāśamānatvaṃ ca bāhyatvaṃ ca | tatra ādyaṃ pāramārthikaśivasadā-
śiveśvarātmakapramātṛrūpābhedena ghaṭate | bāhyatā tu kalpitapramātṛ-
bhāvaṃ māyīyaṃ śarīraprāṇādimapekṣya saṃgacchate | evaṃ ca māyīyasya
pramāturbāhyarūpatāvasāya eva nīlasya pramā | naca aprakāśamānasya
avastubhūtāpi bāhyarūpatā avasāyenāpi vitarītuṃ śakyā bhittyabhāve
dharmaparikalpanācitrāsaṃbhavāt | etacca
bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 21)
ityatra nirālambanābhimānikādhyavasāyadūṣaṇena vitaniṣyate | tasmāt nīlena
tāvat prakāśitavyaṃ prathamam | prakāśanaṃ ca asya paramārthapramātari
śive'hamiti, sadāśivabhūmāvidamaṃśāsphuṭatayā ahamidamiti, īśvarabhuvi
sphuṭedamaṃśena ahamidamityetāvān jñānaśaktimātramavabhāsaḥ | iyatyāṃ
bhūmāvidamaṃśasya pṛthaktaiva nāsti ahantāto darpaṇādiva nīlasya, tataḥ
pṛthaktvollāse'pi
(page 73)
apṛthaktayā caitanyādiva dehasya | eṣā vidyābhūmirucyate | atrāpi ca
mantramaheśvaramantrabhedena avāntaro bheda iti āgamādhikāre vitaniṣyate |
tataḥ saṃkucitāt pramātuḥ śūnyarūpasya sarvamidaṃ yat, na
tadahamityevaṃrūpasya vijñānakevalarūpatvasya udaye tadāviṣṭe prakāśe
tādātmyaśūnyāpekṣayā tu bāhyatayā prakāśaḥ, paścāt tadbuddhirūpe
asaṃkucite prakāśe savedyapralayakevale, tato'pi taddeharūpe sakale | itthameva
tādātmyabāhyatvābhyāṃ prakāśaḥ | bāhyatvena ca prakāśe yo
vimarśabhāgo'vyabhicārī, sa vikalpa iti vyavasthāpayiṣyate | prakāśasya ca
vimarśa eva jīvitam | sa ca atra vikalparūpatāṃ bhajati yā
prakāśamānarūpātirekadāyinīti, so'yadhyavasāya iti vyavahriyate |
prakāśamānarūpādhikaṃ ca bāhyatvamiti bāhyatvasya na prakāśamātra-
mucyate, apitu adhyavasāyaḥ | tādātmyena tu prakāśanaṃ prakāśāṃśa eva |
naca tasya śivāt prabhṛti sakalānte'pi pramātari kaścit bhedo'sti | tatra ca
vimarśo na prakāśātiriktaṃ kiṃcit karotīti nirvikalpakaṃ prakāśa iti anubhava iti
ca ucyate | evaṃ sthite bāhyatādhyavasāyarūpāyāḥ pramāyā
indriyavyāpārasya ca antarālavartinī yā śivasadāśiveśvaravidyārūpā
nirvikalpānubhavadaśā, saiva asyāmavyavahitā pramāyām | prabhāsvarāda-
pavarakapraveśe'pi parasyāpi nīlādhyavasāyaḥ pramā, nīlānubhavānantara-
bhāvī ca asāviti iṣṭameva | tataśca na kvacidapi indriyavyāpārasya
avyavahitopakāriteti sthitam | yā ca asau vyavadhātrī daśā, na sā jaḍarūpā, apitu
saṃvinmayī eveti yuktamuktam-prakāśātmaiva hi kayācidapekṣayā
bhedamānīya pramitikaraṇīkartuṃ yujyate, na jaḍavastviti | tadetadāha
bodhāvabhāsasya ca
(page 74)
ityādinā | cakāra uttara samuccinvan pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | sā ca
uktaiva | bodharūpasya vastuto'vabhāsasya avaratayā nikarṣeṇa apūrṇatayā
bhāsamānasya nīlasya saṃkocarūpeṣadarthayogādābhāsādiśabdavācyasya
bāhyo'yaṃ mattaḥ, saca artho vastubhūta ityevaṃ yo'dhyavasāyo nīlasya
itthamadhyavasīyamānatā, tasyāṃ pramārūpāyāṃ pramāṇaṃ vicāryate
laukikaiḥ | yaśca asau bāhyarūpatādhyavasāya indriyavyāpārasya anantara iti
parasya saṃmataḥ, sa jñānaśaktyullāsamātrarūpāt nīlaprakāśarūpāt
paramasadāśivādiniṣṭhādahamityevarūpādāgato yo mantreśvarādibhuvi
vidyāmayaḥ | tena nirvikalpena abhedavimarśena prakāśamātrajīvitena anubhava-
śabdavācyena madhyavartinā vyavahitā ityato hetoḥ | sa eva iti
abhedavimarśamayaḥ prakāśaḥ pramāṇaṃ yuktaṃ
bāhyārthāvasāyarūpāyāṃ pramāyāṃ nimittabhūtaḥ | nimittatvaṃ darśayati
yata evam iti | mama avabhāsamānamiti pramātṛlagnaḥ prakāśaḥ karaṇam, tato
hetoḥ | nīlametat bāhyamiti adhyavasāyaḥ pramā | nīlaṃ prameyam | etacca
idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16)
ityatra upapādayiṣyate | yadivā indriyavyāpārāpekṣayā idamucyate-na
indriyavyāpāreṇa nīlamidamiti vyavasthāpyate, yena tadvyavasthāpanātmikāṃ
pramāṃ kurvatastasya prāmāṇyaṃ śaṅkyeta, kiṃtu etat nirvikalpena
vyavasthāpayiṣyate | evamupapattyā nirūpya yaduktaṃ pramāṇamapi yāvat na
pṛthak siddhihetuṃ pramāṇamākṣipati iti, tat nigamayati tatastasya iti
arthāvabhāsasya iti nīlaprakāśarūpasya anubhavasya | pramitikriyākaraṇasya
iti pramāṇasya | punaḥ pramāṇaṃ dvitīyaṃ pramāṇamanavasthāpādakaṃ
(page 75)
prati na apekṣā | atra hetuḥ svaprakāśātmanaḥ iti | atrāpi hetuḥ-bodhāt
svaprakāśādavibhinnasya avyatiriktasya | nanu ca saṃsāriṇaḥ kathamiyaṃ
śivasadāśiveśvaradaśā, yayā vyavadhānaṃ bhavedityāśaṅkya āha tasyāṃ
hi iti | yā iyamadhyavasāyasya pūrvabhāvinī uktā, tasyām | aiśvaraḥ iti
īśvarasya ayam | bhāvaḥ iti na asaṃvedanam | śivadaśā tu
ekarasāhaṃbhāvātmā, naca atra arthonmīlanamiti na sā arthacintāyāmupa-
yuktā; tena aiśvaro bhāvaḥ iti uktam | uttarottaraṃ hi pūrvapūrveṇa aviyuktamiti
| paśorapi māyādaśāpatitasya vidyeśvarādipūrvadaśayā na viyogo'nyathā
aprakāśanaprasaṅgāt | yata īśvararūpatā, tena tasyāṃ kālakalāyāṃ
tatkālavartini bodhe abhedaikarase svaprakāśe sāṃvyavahārikyāḥ saṃbhūya-
vyavahāraḥ parasparavyavahāro bhedapradhānaḥ prayojanaṃ yasyāḥ, idaṃ
pramāṇaṃ, idaṃ prameyamiti vyavasthayā vicitrasya avasthānasya bhedarūpasya
tasyāṃ na avakāśo'bhedarūpeṇa bhedasya virodhāt | nirvikalpadaśāyāṃ na
anyat pramāṇamabhedaikasāratvāt | pramāṇaṃ hi prameyamākṣipat
bhedasaṃbhavena vyāptaṃ, tadvirūddhaṃ ca abhedaikasāratvamiti vyāpaka-
viruddhopalabdhyā pramāṇāntarāpekṣā pramāṇe nivāritā bhavati | nanu
evaṃbhūtā daśā ahamidamitirūpā, tasyāśca kathaṃ kāraṇatā, ahaṃbhāvo
hi svatantraḥ pramātā, na pramāṇam | atha tat pramāṇaṃ, tarhi pramātṛrūpaṃ
vaktavyamityāśaṅkya āha padārthāvabhāsarūpatvamātreṇaiva tu iti |
tuśabdaḥ pramāṇāt pramāturviśeṣaṃ dyotayannaviśeṣāṃ śaṅkāṃ
sūcayati | asmādīśvaradaśārūpāt bodhāvabhāsādahaṃbhāvasāmānā-
dhikaraṇyamāpannādapi ahamidamityevaṃrūpāt pramāturapi bhavedviśeṣaḥ |
kathaṃ viśeṣaḥ | āha padārtha iti | nīlasya yo'vabhāsaḥ,
(page 76)
tadrūpatvamātreṇa | nīlaṃ hi tatra adhikamasti, tena pramāṇatā | pramātā tu
naivaṃvidha iti vaktuṃ hetutāgarbhamasya viśeṣaṇamāha-ahaṃbhāve ya eko
raso viśrāntiḥ, tatsvabhāvo yataḥ pramātā; ata eva pūrṇaḥ | na pramāṇatayā
saṃkocakalā atra kācidartharāśeḥ sarvasya atra ahaṃmayatvāt | apiśabdo
bhedānavakḷptimāha | etadarthameva mātragrahaṇam | yata evaṃ pramātā
ahamityetāvanmātrarūpaḥ, tato'dhikā ca īśvaradaśetyato hetostasyaiva
īśvaradaśāpannasya bodhasya pramāṇatvaṃ sthitam, yatra na anavasthā | nanu
śivarūpatāṃ pramātṛtayā, pramāṇatayā ca sadāśivādidaśāṃ na lokaḥ
pratipadyate | ka evamāha-na pratipadyate | nirvikalpakamidamityapi kiṃ lokaḥ
pratipadyate | yuktyā anubhavo vyavasthāpyate iti cet, ihāpi na samānam | tadāha
tadetat iti | saṃsāravyavahāraṃ patito māyāmayatvaṃ bhedaikarasatvamā-
hriyamāṇaḥ, ata eva abhedadaśāṃ bhavantīmapi tadupayogimāyādaśāni-
hnutāmavajānan bhogyatvāt pāśyatvā paśustasyāpi vāstavaṃ pāramārthikaṃ
rūpamuktam, yena pramātrādi vyavasthāpyate anavasthādidūṣaṇairnābhidrū-
yate | yasmādanena vāstavena rūpeṇa vinā śūnyādeḥ pramātuḥ pramātṛtā na
upapadyate ekāntato vedyarūpatvena jaḍatve pratyuta svasiddhau pramātrantarāpe-
kṣaṇāt, indriyādeśca karaṇarūpasaṃmatasya karaṇatā na upapadyate |
prakāśitasya kartṛprayojyatayā karaṇatvaṃ tadbhāne karaṇāntarāpekṣayā
anavasthānāt | apiḥ samuccaye vā, śarīrasya pramātṛtāṃ prati dūratādyotane
vā, tadgatavāstavapramātṛtānaucityasūcane vā | anavasthāmeva sūcayati
prakāśānanupraveśaḥ ityādinā | anena prakṛtārthasiddhireva na upapadyate iti
yaduktaṃ, tat nirvāhitam | tena paryante pramātrantarādyanapekṣaṇe viśrānti-
sthāne
(page 77)
iyaṃ parīkṣā parito vicārarūpā heyaparivarjanāya ca upādeyasya īkṣā
pramātṛpramāṇayoḥ saṃbhavamupapādayantī prameyasyāpi upapādayati | na
punarhālikādayaḥ evaṃ jānanti bhedaikarase māyāpade viśrāntatvādeṣām |
yathāsthita eva tu tadvyavahāraḥ | evam iti śivarūpe viśvapramātari
sadāśivarūpe ca viśvapramāṇe sati upapadyate | evaṃ pramāṇatattve ca jñāte
visaṃvādo bādhakayogo nāsti, yena apramāṇatā syāditi vitatya
idametādṛk---------------------| (2 | 16)
ityatra pramāṇalakṣaṇe | etaduktaṃ bhavati-bhedaikaraso bhedārthī tathāvidha-
pramātṛsahasramadhyagato yato'yaṃ māyīyaḥ pramātā, tato dṛḍhanirūḍhi-
sthānamapi ekāntavedyatayā atyantajaḍatāṃ śūnyaśarīraprāṇendriyavargasya
ātmarūpajñatvādikiyanmātrāveśanena adhaspadīkurvadapi paramaśivasadā-
śivādipadamavajānīte sukhaikarasa iva jano duḥkhasthānatāmarthakāmārja-
nādeḥ | ata eva tatsaṃbhavopadeśa eva avadhānayoge'bhyupāyaḥ | yaduktaṃ
grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106) iti,
saṃpradāyamimaṃ bhadre śṛṇu samyagvadāmyaham |
kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ || (vi. bhai. 113)
ityādi ca | ityalaṃ rahasyāntaraprasaktyā | bahutaraprameyamagnaṃ prakṛtaṃ
sūtrārthamunmajjayituṃ nigamayati tadevam iti | nanu yadi na pramāṇāpekṣā,
tarhi kimanena śāstreṇa, tataḥ kathamuktaṃ pratyabhijñāmupapādayāmi iti |
etadāśaṅkya āha vakṣyamāṇa iti | samanantarameva hi vakṣyate
(page 78)
kintu mohavaśādasmin-------| (1 | 3)
ityādi,
viśvavaicitryacitrasya------------| (2 | 30)
ityupakramya
apravartitapūrvo'tra---------------| (2 | 32)
ityādi ca | nanu etāvatā svatantrarūpa ātmā siddhaḥ, natu īśvara iti | āha
svātantryamātra iti | evaṃ svātantrye prakāśite jñānakriye api prakāśite eva |
tadeva ca aiśvaryamiti kimanyadaprakāśitaṃ syāt | yat yāvadātma, tat tasmin
prakāśite na aprakāśitaṃ bhavati aprakāśitatve atāvadātmakatvasya viruddhasya
prasaṅgāt | jñānakriyaiśvaryalakṣaṇasvātantryamayaśca svātmeti
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | niṣedho yathā sādhayituṃ na yogyaḥ, naca śakyaḥ,
tathā siddhirapi | anena sūtre vidhiniṣedhau dṛṣṭāntadārṣṭāntikabhāvena
anyonyaṃ vyākhyeyāviti darśayati | vāśabdo hi tadartha eva sūtre | ajaḍātmā
iti vyācaṣṭe sacetasām iti pramāṇikānām | nirātmānaḥ iti niḥsvabhāvā
ghaṭādayaḥ | jaḍaśabdena tāvadiyaduktam, idaṃ tu dhvanyate-jaḍānāṃ
tāvadayamudyamo yukto'siddhasvātmanām | etadapi ca kathaṃ syāt | jaḍaśca
svayamalabdhasiddhiranyasya ca vidhiniṣedhau kartumudyacchati | udyamayogāt
cedasya ātmā siddhaḥ, kimīśvarasya asiddhaṃ yena siddhiṃ kuryāt | kiṃ vā
tadabhāve siddhaṃ, yena tannirākaraṇaṃ kuryāt | tataśca īśvarasiddhirīśvara-
nirākaraṇamityetat sarvaṃ svavacanaprasiddhipratyakṣānumānādibādhitameveti
kharaviṣāṇaprakhyameveti yuktamādisūtraṃ tatpratyabhijñāmupapādayāmi
iti || 2 ||
vakṣyamāṇaślokārthasaṃkṣepeṇa avatārayati evamapi iti
(page 79)
prāguktaṃ yatprayojanaṃ tatpratyabhijñāmiti, asmin ghaṭādike dṛṣṭe'pi
mohavaśādanupalakṣite atyantopādeye vyavahārasādhanena
svaśaktyāviṣkaraṇena niścayapradarśanamiti loke dṛṣṭam, tathāca ayamātmā
īśvaro dṛṣṭo'pi tathānupalakṣitaḥ iti svabhāvahetuḥ, atyantopādeyasya
dṛṣṭasyāpi avimṛṣṭasya kathamupādānaṃ syāditi upādānavyāpakasya
anupalabdhiprasaṅgāt vipakṣato vyavahārasādhanāviṣayatvarūpāt vyāvṛtto
hetuḥ prakṛtena sādhyena vyāpyate,-ityevaṃ sūtravṛttyoḥ tātparyaṃ neyam |
praśnayogyatāṃ dyotayati kim iti, tuḥ viśeṣam | tena kintu iti asamāptavakta-
vyatāṃ dyotayannanyaprameyābhidhānāvakāśamāha | nanu svaprakāśatva-
mīśvarasya yatnena upapāditaṃ, tat kathamuktam asminnīśvare dṛṣṭe'pi iti |
āha dṛṣṭaśabdo'yam iti | upacaritaṃ yat karma ātideśikaṃ, yagātmanepadādi
hi tatra udāharaṇamātraṃ bhinnaḥ kusūlaḥ svayamityapi darśanāt | yadi vā
upacaritaṃ dṛśaḥ kartṛsvabhāvakatāyāṃ gauṇyā vṛttyā āśritaṃ karma tat
sādhanaṃ yasya sa tathā | tatra upacāre mukhyārthabādhaṃ bījamādarśayati
asaṃbhavāt iti | nahi draṣṭrantaramasti anavasthānāditi uktamasakṛt, vakṣyate ca |
nimittaṃ ca prakāśamānatvaṃ, prayojanaṃ ca sphuṭadṛṣṭābhimataghaṭādi-
tulyatāpratipādanena anapahnavanīyatvaprakhyāpanam | yathā dṛṣṭo'rtho
vimarśaṃ vinā na sukhaviśramādyarthakriyāsu, tathā ātmā apīti
dṛṣṭāntadārṣṭāntikatākhyāpanamapi prayojanam | tena sūtraṃ vṛttiśca yadyapi
prakṛtaviṣaye, tathāpi arthadvayasādhāraṇe yojye | tata eva ṭīkāyāṃ
dṛṣṭasyāpi ityādi ahīyata ityantaṃ mukhyatayā dṛṣṭāntaviṣayam | tadāha
vācoyukti iti | etadeva vācoyuktervaicitryaṃ yat parimitena yatnena pratipādyavastu-
saṃgrahaḥ | svasaṃvedanasiddhasya ityapi
(page 80)
vṛttau gauṇaṃ draṣṭavyaṃ sukhādivadanapahnavanīyatāṃ nirūpayitum |
pūrvaṃ hi svasaṃvedanasiddhatvaṃ nāpi svasaṃvedanasiddhatvamātmanaḥ
ityādinā dūṣitam | sūtre nimittārthe saptamī | yato'yamīśvaro dṛṣṭo'pi
anupalakṣitaḥ, tataḥ pratyabhijñā pradarśyate | sāmarthyāt tasyaiveti labhyate | sa
eṣa sāmarthyalabhyo'rthaḥ ṣaṣṭhyā vṛttau vyākhyātaḥ; nimittasaptamyarthastu
ahṛdayaṃgamatvāt iti hetupañcamyā vyākhyātaḥ | sūtre saptamyā dārśito
vṛttāvapi ṣaṣṭhyā vyākhyātaḥ | māyākṛto vyāmoho māyāvyāmohaḥ |
māyā ca parameśvarasyaiva śaktiḥ | etacca sūtre'pi uktaṃ mohavaśāt iti |
mohayatīti mohaḥ īśvaraḥ, tasya vaśaḥ sāmarthyaṃ māyāśaktistataḥ;
mohayatyanena śaktiviśeṣaṇeti vā moho māyāśaktistasyā vaśaḥ sāmarthyaṃ
mohanakāryaṃ prati avirāmaḥ | yathoktaṃ
māyā vimohinī nāma---------| (vi. bhai. 95)
iti | muhirvā mohaḥ āvaraṇaṃ tasya vaśo'vicyutiriti kriyayā śaktiḥ, tayā ca
śaktimānākṣipyate | tena paśupramātṝṇāmakhyātirūpo mohaḥ | kāraṇaṃ ca
asya īśvaraśaktiriti svarūpataḥ kāraṇataśca nirvācyataiva | na khalu
anirvācyākāraḥ kaścidavidyātmā moho'vastutvena asya
iyadvaicitryaprathanasāmarthyāsaṃbhavāt, saṃbhave vā pūrṇameva vastutvam,
na anirvācyatā | nāpi sāṅkhyadṛśi iva rajastamovṛttirmohaḥ | tasya jaḍatvena
pravṛttinivṛttivaicitryānupapattiryataḥ | tasmāt parameśvarasvātantryameva
māyākhyaṃ mohayatītyāśayena āha natu anyathā iti | nanu dṛṣṭaṃ ca
anupalakṣitaṃ ceti kathamityāśaṅkya āha dṛṣṭasyāpi iti | hṛdayaṃ vimarśaḥ,
tatprāptiparyantaṃ darśanamupalakṣitatvam | tasmin sati
samucitavyavahāropayojanaṃ, na anyathā mārgadṛṣṭe tṛṇādāviva | tena
hṛdayena saha
(page 81)
sātmatā ātmarūpatā sākalyāt ātmarūpatādhyavasāyo vā | sātmā iti
sākalyādāvavyayībhāve--------nini vā | dārḍhyaṃ vyācaṣṭe
pramātrāveśāt iti | hṛdayaviśrāntirhṛdayaṅgamatvaṃ ca nāma kimityāha
prakāśamupārūḍhānāṃ pramātṛprakāśabalena prakāśamānānāṃ,
natu svayam | etadarthameva uktaṃ pramātrāveśāt iti | nanu hṛdayaṃ gacchati
prāpnotīti hṛdayaṅgamam, kathaṃ ca parāmarśo hṛdayamiti | āha
parāmarśalakṣaṇo hi iti |
citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā | (1 | 45)
iti upakramya
saiṣā--------------| (1 | 14)
iti uktam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe nīlādi iti | yathā sattvaṃ laghu prakāśakam
iti jñānaṃ kṣaṇikaṃ kāryaṃ kāraṇam ityādirekasyaiva niraṃśasya
tattadvyāvṛttibalena dharmiṇo dharmāṇāṃ ca anyonyaṃ bhedaḥ kalpyate
tattadaṃśavimatiśāntaye, tathā prakāśarūpe saṃvedane'vabhāsavimarśā-
dīnāṃ pratyuta iha darśane yat yathā avabhāsyate, tat tathā saditi paropadeśakāle
sṛṣṭo'yaṃ dharmadharmibhedaḥ pāramārthika eva | yathaiva ca sṛṣṭaḥ, tathaiva
pāramārthikaḥ-ityabhedaviśrāntataiva tathaivasṛṣṭeḥ, anyathā ghaṭapaṭavat ko
dharmadharmibhāvaḥ syāt | etadabhipretya āha avyatirikto'pi iti
pṛthakkṛtyāvasāyyate iti ca | avasāyyate ityanena vikalparūpo māyīyo'yaṃ
vyāpāra ityāha | upadeśāvasthāpi māyaiva | sā kevalaṃ
paramārthamārgāvagāvahanasaukaryeṇa śuddhavidyeti vakṣyate | idaṃ
nīlamavabhāsate iti bodhabahirbhūtaṃ śuddhaṃ yadidamiti saṃmataṃ,
tatsāmānādhikaraṇyena avabhāsaḥ sphurati | mamedamavabhāsate ityatra hi
mametyaṃśe viśrāntamahaṃbhāve nigīrṇamiva nīlaṃ prakāśasaṃbandhinā
(page 82)
avabhāsalakṣaṇena dharmeṇa spṛśyate iti na atīva dūram | bodhabahirbhūte tu
śuddhe avabhāso yat prakāśate sāmānādhikaraṇyena yataḥ keṣāṃcidarthagatā
prakaṭateti matam, tato bodhastamavabhāsaṃ bhṛtyamiva viruddhasaṃkramaṇaśīla-
mubhayavetanatayā vyabhicāriṇaṃ śaṅkate | ahaṃ vimṛśāmīti tu
vimarśabhūmiriyamasūryaṃpaśyeva na bahirmukhatāṃ spṛśati, ata eva nīlasya
tatra karmataiva vimṛśyate iti pratīteriyaṃ mayā vimṛśyate ityasyāṃ ca
daśāyāṃ dṛśo'ntarmukhatānirbhāsāt | idaṃ nīlaṃ bhātīti tu
mametyapisaṃvedanasparśe bahirmukhatāprādhānyameva dṛśaḥ sphurati | tata
eva ahantā guṇabhūtā yato mameti anuvadanasthānamidaṃ ṣaṣṭhyā nirdiśyate |
etaduktaṃ bhavati-prakāśasvātantryamiha bodhasaṃvedanādiśabdavācyam |
svātantryaṃ ca nāma yathecchaṃ tatra icchāprasarasya avighātaḥ, tena svayaṃ
prakāśate parātmanā prakāśate iti anavacchedanayā prakāśamānatā, tadeva
svātantryaṃ parātmanā prakāśate iti | etadeva ucyate paraṃ prakāśayatīti |
etadeva hi rājñaḥ sutarāṃ yuddhe svātantrya-yat yuddhyate yodhayati ceti | tat
svayaṃ nirbhāsate nirbhāsamānaṃ ghaṭādikaṃ nirbhāsayatīti iyati
kriyāsamudāye-----------saṃvidādayo vartante iti tāvat samastāṃśasvīkāreṇa
vimṛśāmīti vartamānaṃ dharmirūpasāram | ābhāsate iti tu bhāgamātram |
dharmaḥ iti prakāśasvatantravapuṣo dharmiṇo yo'vabhāso dharmaḥ, tata
utkṛṣyate vimarśa iti saṃbandhaḥ | nanu vimarśastāvat śabdanasaṃvalitā
pratipattiḥ | naca saṃvedane śabdanamasti avikalpanīyatvena
saṃketaviṣayatvābhāvāt | yatra ca saṃketo yujyate'rthe, tatra yo vimarśa idamiti;
sa nīlenaiva sāmānādhikaraṇyamavikalamavalambate | yattu uktaṃ vimṛśāmīti,
antarmukhatvena cakāstīti;
(page 83)
tadavabhāse'pi tulyamavabhāsayāmīti antareva viśrānteḥ | tat kathamuktaṃ-
vimarśo na kadācididantābhūmimāskandatītyāśaṅkya āha svato'pi
viśuddhasya iti | apiśabda uttarāpekṣayā samuccaye | svasminnapi yo vimarśaḥ,
yo'pica idaṃ nīlamiti vibhinne nīle, sa ubhayo'pi pramātṛmātre pramātari eva
viśrāmyati, natu prameye iti saṃbandhaḥ | śuddhasya iti kartari ṣaṣṭhī |
śuddhatvena nīlādyuparaktāt pramāṇarūpāt prakāśāt tadanuparaktatayā
pramāturviśeṣa ukto'hamityavicchedaprakāśaviśrāntilakṣaṇaḥ | ata eva camato
bhuñjānasya karaṇaṃ saṃrambho'hamasau nīlāderbhokteti | nanu ahamiti
śabdanaṃ sāṃketikaṃ saṃketābhāve saṃketāsmṛtau ca kathaṃ syāt | nedaṃ
sāṃketikamityāha prāṇabhūtaḥ iti ātmabhūto'vyatiriktaḥ | atra hetuḥ jaḍaḥ
iti | jaḍāt hi cetanasya vimarśakṛta eva viśeṣaḥ, anyathā prakāśādaprakāśasya
kathaṃ bhedaḥ | tadākāratvaṃ tajjanyatvaṃ tadākṛṣṭatvaṃ tatsamānasāmagrī-
katvaṃ jaḍasyāpi darpaṇadhūmāyorasāderasti | naca vācyaṃ vimarśasyāpi
avimarśāt kathaṃ bheda iti vimarśasya pāryantikaviśrāntisthānatvena aparyanu-
yojyatvāt | nīlaṃ hi kutastathā prakāśate yatastadapi kutastathā vimṛśyate yata
etāvati paryavasitaṃ prameyasya prameyatvaṃ pramātuśca pramātṛtvamiti na
adhikamupayācyate | apiśabdena prameyavṛttitvaṃ saṃbhāvyamānatvenāha |
ahantāvimarśamayaḥ iti | yaduktaṃ
idamityasya vicchinnavimarśasya---------| (a. pra. si. 15)
ityādi | nimīlya hi nayane nīlamidamiti vimṛśati | tatra ca ayaṃ paramārthaḥ-
ahaṃ nīlaprakāśatayā prakāśe iti | tāvatā iti adhikānapekṣāmāha | viśuddhe
nīlādyuparāgaśūnye pramātari yā citsvarūpatā vimarśamayatvaṃ, tatra
sātmatā ātmanā sādṛśyamātmarū-
(page 84)
patāsaṃpattirātmarūpatāsākalyamātmatāviśrāntirātmarūpatādhyavasānam
| kiṃ bahunā | ātmani vimarśasya svarūpe sarvathā nimajjanamekībhāvo'rthasya
| tasyāṃ satyāṃ me'rthasya asau pramātā bhavati yaḥ śuddhapramātā | evaṃ
ca sati yogyatāmātreṇa yat nīlādi prameyamabhūt, tat vastutaḥ
pramāviṣayatāpattyā prameyaṃ bhavati | anyathā iti yadi vimarśarūpatā na
bhavet, tat vimarśasāmānyābhāve tadviśeṣo'dhyavasāyātmako niścayo na
bhavet vyāpakasāmānyābhāve vyāpyaviśeṣāsattāprasaṅgāt | tataśca
viṣayaḥ san na san, nīlo na nīlaḥ, iha na iha, idānīṃ na tadānīm, mayā
dṛṣṭo'munā dṛṣṭaḥ ityevamanyatareṇāpi rūpeṇa na kaścidasau syāditi
dvividhasvabhāvena ādhārasvarūpātmanā deśena kālena viṣayatayā ca na
kiṃcidasya svarūpatattvamavatiṣṭhate | na kiṃcittvamapi na avatiṣṭhate,
anaikāntikarūpatāpi na paryavasyet | tadāha dolāyamānataiva iti | śuddhasya
pramātṛtvasya na dolāyamānatā śaṅkyā avirataprakāśatvāt |
arthapramātṛtvasya ca iyameva avicalatā yā prameyasya, natu anyā kāciditi punaḥ
sā pṛthak na upasaṃhṛtā | lokasya ca bāhyārthasādhyāmarthakriyāṃ prati
bharaḥ | tena prameyasya upasaṃhāraḥ kṛtaḥ | upakrame ca pramātaiva prapatati,
tataḥ pramātā pramātā bhavatītyuktam | anvācayena ca tatra prameyam |
ahamityupakramā, nīlaṃ-jānāmītimadhyā,
nīlametadarthakriyākārītyupasaṃhārā lokasya pratītiḥ | nanu mārgagatau
tṛṇādi avabhātaṃ ca na vṛmṛṣṭamityāśaṅkya āha rathyāgamanādau ca iti,
etadapi iti | apiśabdena idamāha-rathyāgamanena yata eva tṛṇādi bhātamapi
abhātaṃ tṛṇādirūpeṇa avimṛṣṭatvāt, tata eva bhātaṃ vimarśe sati bhātaṃ
bhavati idantāṃśamātreṇeti, ato vyatireko'nvayaśca
(page 85)
atraiva pradarśayituṃ śakyāveva prakāśavimarśayoriti | evaṃ mukhyatayā
dṛṣṭāntapṛṣṭhe sūtravṛttyarthayojanaṃ ṭīkākṛtā kṛtam, tatprasaṅgena tu
dṛṣṭāntatayaiva māyāpramātṛpṛṣṭhe | etadeva dārṣṭāntike yojayati evamasya
iti | tathā prameyaṃ vimṛṣṭaṃ prameyam | tasya ca etadeva vimarśanaṃ-yat
nīlaprakāśarūpo'hami ātmani pramātṛrūpavimarśanaṃ rūpam | evamasyāpi
pramātṛrūpasya idameva vimarśanaṃ-yat viśuddheśvarasadāśivarūpatokrama-
paramaśivātmakasvatantrasvasvabhāvavimarśanam | yathāca nīlamātreṇa
arthinastatpramātṛtvaṃ vimṛśyamānamapi nīlavimarśaṃ prati
upakaraṇīkriyamāṇatvena avimṛṣṭaṃ bhavati, evaṃ nīlena tatpramātṛtāmā-
treṇa ca arthinaḥ parameśvarasvatantrasvasvabhāvāmarśanaṃ bhavadapi
arthanīyabāhyārthakriyāṃ prati satatavāhidṛḍhāgrahagrastatayā
asaṃcetyamānatvenāpi svarasavaivaśyena haṭhādeva māyāpramāturupakaraṇī-
bhāvaṃ prāpayato'satkalpam | pūrṇa iti nīlādyasaṃkocito yo'haṃbhāvākhyo
vimarśastatsvabhāve yaścamatkāra ānandātmā paramo bhogaḥ, tasya yā
āpattiḥ prāptiḥ; pūrṇāhambhāvasya vā yā camatkārāpattiḥ pradhānatayā
vimṛśyamānatāpattiḥ; tayā upalakṣito yaḥ svātmarūpa īśvarastasya
upalakṣaṇaṃ-sarvaireva īśvarasya lakṣaṇairnityatva-vibhutva-sarvakartṛtva-
sarvajñatva-sarvaśaktitvaprabhṛtibhiranīśvarāsādhāraṇairdharmaiḥ
svasvabhāvīkṛtaiḥ iti aparāmṛṣṭatayā ye na svātmanaḥ svabhāvā abhūvan
prakāśavimarśasāratvāt vastuvyavasthāyāḥ, ata eva hi nareśvaravivekaḥ
pāramārthika eva, vidyodaye tu prādurbhūtaistaiḥ svasya ātmanaḥ
svabhāvatāmāpāditaiḥ-bhavati | kiṃ tadupalakṣaṇamucyate ityāha tat iti
bhairaveśvaralakṣaṇairyaḥ samyagāveśaḥ ā samantāt tatkartṛkaḥ svīkāraḥ,
tasya yo rasaḥ pravāhastasya yat ā samantāt svādanaṃ parāmarśanaṃ
(page 86)
-ahamevaṃbhūto'pratiyogirūpa iti avikalpakam-natu śarīraprāṇabuddhyādinā
nīlādinā ca vedyena apṛthaktayā vimṛśyamānatvena nyakkaraṇaṃ-tasya lābha
iti | etadupalakṣaṇaṃ hṛdayasya āvarjanaṃ tadunmukhīkaraṇaṃ
satyametadrūpamiti hṛdayaṅgamatvaṃ ca ucyate | nanu kathaṃ tadevaṃbhūtama-
nāsvāditapūrvamaiśvaryamāsvādagocarībhavatītyāśaṅkya āha hṛdaya iti |
bhavet iti saṃbhāvyameva asya bhavanamiti yāvat | asādhāraṇamanīśvare
yadasaṃbhāvyaṃ jñatvakartṛtvādi, tadeva abhijñānamekadharmātmakasva-
rūpamukhena anantadharmacitravastusvarūpapraveśābhyupāyaḥ, abhitaḥ
svarūpasarvasvasvīkāreṇa vastu jñāyate yeneti; tasya khyāpanena prathanayā |
anena śaktyāviṣkaraṇena iti vivṛtam, iyam iti dṛḍhaśabdena, pratyabhijñā iti
bhāvasādhanaṃ niścayaśabdena | nanu ta--------nyeva svaprakāśatvāt tataśca
avicchannakhyāpanasya kā khyāpanetyāśaṅkāṃ pradarśayan śamayati
yadyapica iti vakṣyamāṇanayena iti |
kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
vol M00020 · chunkD-memory-pramana · lines via source.start/end