chunkC-svatma-maya-upanishad
IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
saṃbandhinamākarṣati, sa niyatastāvat na bhavati anuktatvāt aprakaraṇāpannatvā-
cceti sarva eva pratīyate | anupādānāt iti śabdena prakaraṇena vā |
sarvāntarbhāvāt iti codyam | yadyasau iti siddhāntaḥ | tatra codye
tāvadayamāśayaḥ-aniyatatvāt saṃbandhino nikhila eva jaḍaśca ajaḍaśca
bhāvavargaḥ pratīyate | tatra ajaḍānāṃ sa ātmā caitanyalakṣaṇa ekaḥ kadācit
śakyo'bhidhātum, jaḍāstu amī pṛthakparicchinnasvarūpāḥ kathamekātmānaḥ
pṛthaksvabhāvānāmekasvabhāvatvavirodhāditi | uttarasya tu ayamāśayaḥ-iha
svātmeti sva ātmanaḥ svasāmānyalakṣaṇārthakriyākāritvāderanyāpekṣasya
saṃbandhī ātmīyo'nanyāpekṣo'naupādhiko bhavati | tatra ye jaḍāste yāvat
jaḍābhimatāḥ, tāvat sadasattvamapi etairdurlabhamātmani, kā tu kathā
nīlapītasukhaduḥkhāditvasya | tathāhi yaḥ svātmani san, sa yadi asan syāt,
kimasya duṣyet | tathaiva arthakriyāṃ kuryāditi cet, karoti ityevaṃ yadi syāt tatkiṃ
syāt | tathaiva prakāśeteti cet, prakāśamānatā kimasya svamahimā | omiti cet;
mama prakāśate, caitrasya prakāśate iti kathaṃ saṃgacchatām | prātipattrī sā
prakāśateti cet, pratipatturyadyasau, tat tasya sā kiṃ bhavatu | tadvaśāt sa
prakāśata iti tu apūrvā yuktiḥ | evaṃ hi śvetavaśāt pītaṃ śvetate ityapi syāt |
yadi asya ātmīyaṃ, tadvaśādanyatra na bhavati nīlateva pīte; tathā ca
prakāśarūpatā pramāturātmīyeti
(page 43)
kathaṃ sā nīle bhavet | tatra bhavanasya tādātmyaṃ vyāpakamanyathā nīle'pi
pītatetyādi sahasraśākhamāsamañjasyaṃ dṛśyamānatādrūpyavyāpakasya
niyamasya viruddhaṃ prasajyeta | tasya tādātmyasya viruddhamanyātmatvaṃ,
tadeva ca anyadīyatvam; athā anyasya tatsaṃbandhīti katham | naca idaṃ nīlādeḥ
prakāśamānatvaṃ vinā kiñcit nijajīvitamastītyanapahnavanīyaprakāśamāna-
tābalāt pramātṛprakāśatādātmyamasya aṅgīkāryamiti bodhātmāna eva
nīlādayo'pi, natu eṣāmanyat vapuriti teṣāmapi sa eva svātmā maheśvara iti
iṣṭameva | kaḥ prasaṅgārthaḥ | aniṣṭāpattirhi prasaṅgaḥ | tadetadāha āstāṃ
loṣṭādiḥ iti | tasya hi sphuṭaṃ prakāśamānasya ko bodhātmatāyāṃ vivādaḥ |
abhāvo'pi yastuccho na kiñcidityevaṃ kasyāpi saṃmataḥ, so'pi yāvadevamiti na
cakāsti; tāvat bhāvādanyat sa ityetadeva kuto bhavediti | budhyamānaścet,
tadasyāpi maheśvara eva svātmā | atha abudhyamāno'sāvabhāvaḥ, tarhi na
kaścidasāviti kasya asau tadānīṃ svātmā prasajyate | evaṃ nīlāderapi
abudhyamānasya kaḥ svātmeti budhyamānapadam | etaduktaṃ bhavati-yadā
codyaṃ kriyate nīlatadabhāvāderapi svātmā maheśvaraḥ prasajyate iti, tadā
budhyamānatvasya aṅgīkāra eva uttaramanyathā nirāśrayaṃ codyamiti | nanu
evaṃ maheśvaraścet nīlasya ātmā, pītasyāpi sa eveti nīlamidaṃ, pītamidamiti
kuto vibhāga iti | āha sarvameva iti | yasmāt cidrūpasya ātmanaḥ prakāśarū-
pasya svasvabhāvasya sarvameva vedyaṃ śarīramiva yathā śarīraṃ vedyamapi
ahamityavaṣṭambhādanupacaritāt cidrūpānuviddhaṃ, tathaiva viśvam | nahi
kambalādivat dehe upakaraṇatvādupacaritatā ahaṃbhāvasya loke bhāsate
pṛthagātmamānināmapi |
(page 44)
evaṃ ca cidrūpatānuvedhāt yathā saṃvit viśvarūpā vakṣyamāṇanayena, tathā
nīlapītādibhāvāvalī apīti anabhimata eva asmākaṃ vibhāgaḥ | etat
vedāntavādigranthavacasā saṃvādayati pradeśo'pi iti | yathā ghaṭākāśaṃ
paṭākāśamiti ākāśasya ghaṭādiyogena kalpitāḥ pradeśāḥ, ākāśasya
yāvadrūpaṃ vibhutvādi tena anūnādhikāḥ; evaṃ brahmaṇo vṛhattvena
vyāpakasya vṛṃhakatvena viśvasṛṣṭyāpyāyanavidhāyinaḥ prakāśarūpasya
svaśaktipratyavabhāsitanīlādyupādhikṛtā ye pradeśā nīlaprakāśaḥ
pītaprakāśaḥ ityādayaḥ; te brahmaṇi yat sārvarūpyaṃ,
sarvaśaktyavibhāgavṛttitvaṃ, yacca prakāśamānatāmātrarūpeṇa
pratiyogivaikalyādapohanīyābhāve vikalparūpatvāyogādapratiyogisaṃvedana-
rūpamavikalpatvam, tat pratyekamanatikrāntāḥ, tato manāgapi anadhikāśca |
dvayamanyonyaṃ hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | nanu evamavibhāgarūpatā astu
yuktyupanipatitā, yastu ayaṃ nīlaṃ pītamiti vedye, caitro'haṃ maitro'hamiti
vedake vibhāgapratibhāsaḥ, tatkathaṃ samarthayāmahe iti | āha kevalam iti jaḍaḥ
iti | jaḍatvena anyādhīnaprakāśatayā bhāsamāna ityarthaḥ | vakṣyamāṇā iti
heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyātkartṛtāguṇe | (3 | 29)
ityatra vakṣyate | parameśvaraprakāśa eva svamāyāśaktyā
atidurghaṭakāritvasvātantryarūpayā svarūpamanācchāditamapi ācchāditamiva
avabhāsayati | tatra anācchādanāṃ-śapradhānatāyāṃ
sadāśiveśvararūpatāsamāveśadaśā,
ācchādanabhāgāvabhāsapradhānatāyāṃ māyāvijṛmbhārūpā
saṃsāridaśā; tato nīlamityādivedyabhedaḥ, ābhāsamānakāyabhedopalakṣita-
buddhiprāṇapuryaṣṭakādyupādhibhedārūṣitacaitanyacchāyākṛto vedakabheda
iti bhedavijṛmbhāyāṃ māyāpramātṛtve
(page 45)
kāyo mūrdhābhiṣiktaḥ, tathā ca taducchedādeva prabhṛti mokṣavyavahārastatra
tatra vaikaraṇyaṃ mokṣaḥ ityādau | tatpradhānyamasya sūcayati kāyo'pivā iti |
ayam iti pūrvaṃ prakāśarūpatvāt cidrūpa eva svātantryāt vedyatāṃ nīta iti
loṣṭādivadeva vedya eva sannanātmabhāvādapahastanenaiva ahamiti
saṃvedanatādātmyamadhiśāyitaḥ | ātmani nimajjya iti | nīlādirnīlarūpatve
prakāśaṃ nimajjayati, yena prakāśabalāt nīlamidamiti prakāśaḥ
parimitībhavati; yena vedyadharmatvena prakaṭo'yamartho dṛṣṭaḥ prameya iti bhāti
| kāye ca nimagnaḥ so'hamiti prakāśaḥ parimita upapattideśabhedena
atītādikālakalanayā rudrakṣetrajñatadavāntaraprakārapramātṛrūpeṇa
svarūpabhedena anyadeśakālasvarūpaviviktatvena bhāti | yadā-tadā iti nipātau
vākyārthasvarūpaparāmarśe | yat parimitīkaraṇam, etatsaṃsārotthāpakaṃ
mohanaṃ māyāvyāpāraḥ | tadabhiprāyeṇa iti saṃsāramohamabhipretya
anusaṃdhatte viṣayatvena yastenoktaṃ guruṇā tatrabhavatā vāsudevena arjunaṃ
prati | tadanusandhānena tadvivakṣayeti hetutṛtīyā vā |
ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |
matta eveha tānviddhi------------------|| (7 | 12)
ityanena sarvamidaṃ vedyarūpaṃ vedakarūpaṃ ca prakāśatadabhāvatadubhaya-
saṃvalanāmayatayā vicitramahamitiśuddhasvabhāvādeva saṃvedanāt
prasṛtamiti abhidhāya prasarasya bhedāvabhāsaprādhānyāt ahaṃprakāśasya ca
bhinnasvarūpadeśakālottaratvāt tatra prasare rūḍho mayi na rūḍho bhavati |
prasarasya hi madrūpatvācchādanabhāga eva prāṇāḥ | mayi tu rūḍhiṃ vinā te
na kiṃcit syuraprakāśatvāpatteḥ, natu tairvinā svatantrāhaṃprakāśasya
khaṇḍanā kācit | saṃsāramohābhiprāyeṇaiva
(page 46)
ca sarvabrahmaṇoḥ kiṃ vidheyaṃ, kimanuvaditavyamiti vicārayitavyam | tatra
tadyapi pūrvasiddhaṃ brahma, tadanūdya apūrvatvena, sarvaṃ tu asya
vedyavedakarūpaṃ vidheyaṃ, brahmaiva sarvaṃ bhavati, nānyat kiṃcana sarvaṃ,
brahma kila sarvaśakti,-iti vidhyanuvādau; tathāpi parasya upadeśyasya brahma na
kiṃcit siddham, yena anūdyate | sarvaṃ tu asya vedyavedakarūpaṃ siddhamiti
tadanūdya asya brahmatādātmyamucyate | yat sarvamidaṃ dṛśyate, tasya
antastamāṃ svarūpamanupraviśyavicāryamāṇaṃ prakāśaparāmarśa-
rūpameva avaśiṣyate | tata uktaṃ
sarvaṃ khalvidaṃ brahma | (chā. 3 | 14 | 1)
iti | tata eva sarvabhāgasya yadidaṃ śaṅkyate nānārūpaṃ, tat niṣedhati
---------neha nānāsti kiṃcana | (chā. 3 | 14 | 1)
iti iha dṛśyamāne sarvaśabdasya vyapadeśye nānā yat prakāśena saha na bhavati,
prakāśatādātmyena na vartate, tat kimapi rūpaṃ nāsti aprakāśamānasya
śapathairapi apratyeyatvāt | śapatho'pi hi tatprakāśatākāryo bhavati | nanu yadi
bhedāṃśaprādhānyāvabhāsaḥ saṃsāraḥ, tarhi tadbhittibhūtasya prakāśā-
bhedabhāgasya prādhānye kimiti | āha kartṛtāyāḥ iti vaiśvarūpyam iti |
śuddhasvarūpasparśaprārambhāt sadāśiveśvararūpatayā vaiśvarūpaṃ yathā
iha granthakāra āha, tathā anyo'pi āha, taṃ prakāramanyo'pi āheti vā, tena vā
asmaduktena nyāyaprakāreṇa anyo'pi etadāha tadāha ityevaṃ tathā cāha iti
vacanāntareṇa saṃvādanaṃ vacanāntarasya vā sajīvatākaramananyathā-
rthatvaṃ bhūyobhirvacanairdarśyate | mām iti ahaṃrūpamananyāpekṣaprakā-
śamananyavimarśamayaṃ svaprakāśavimarśaṃ prakāśaṃ sarvatra
sarvopaśleṣeṇa yaḥ paśyati nīlamiti hi prakāśamāne
(page 47)
nīlaṃ prakāśate itīyadahaṃ prakāśe iti prakāśa eva prakāśito bhavati,
prakāśaṃ ca sarvatra yaḥ paśyati, na prakāśasya deśe kāle svarūpe vā
khaṇḍanātmā vyavacchedo'stīti, mayi iti ātmasaṃvedanaprakāśe ca
tadavinirbhaktaṃ sarvaṃ prakāśitaṃ bhavatīti, tathā nīlādikamātmaprakāśa-
bhittau rūḍhaṃ cakāstīti yaḥ paśyati | tasya ahamiti prakāśo na praṇaśyati na
khaṇḍanāvikārameti prakāśarūpāt na cyavate | ahaṃ ca tasya viśveśvararūpa
eva ātmā na praṇaśyāmi na ācchādito bhavāmi | tathā so'pi evaṃ draṣṭā
mameti śuddhaprakāśātmanaḥ parameśvarasya na praṇaśyati ācchādito na
bhavati, tatra parameśvara eva bhātīti | anena caitrātmanā āchāditasvasvabhāvā-
vabhāsane nirbhāse ityevaṃ sa pratyagātmatayāpi aviyukta īśvarameva
ātmānaṃ manyate | parameśvaraśca tatra pracchannatayaiva cakāsti, yena
parameśvaro'tra prasīdatīti vyavahriyate | sarveṣu bhūteṣu paramārtharūpeṣu
ātmā prakāśastiṣṭhati viśeṣeṣviva sāmānyaṃ, sarvāṇi bhūtāni ātmanyeva
tiṣṭhanti dharmā iva dharmiṇi,-ityevaṃ sarvamukhena brahmamukhena vā
samavyāptikakṛtakatvānityatvanyāyena vidhyanuvādayornāsti vaicittryam |
vaicitrye'pi vastu bhedaḥ praveśavaicittryādadhikaḥ | tena mayi iti sarvaṃ brahma
ityupakramaḥ, vāsudevaḥ sarvam itimadhyaḥ, sarvabhūtastham
ityanto'yamadvayopadeśo mantavyaḥ | evaṃ sarvabhāge prakāśabhāge ca sthite
guṇapradhānatākṛtaṃ saṃsārāsaṃsārarūpatvaṃ pratipāditam | galite tu
samaste bhedaleśe paramaśivadaśā na iha vitānitā tāvat
sarvātmarūpatāmukhena tatpratyabhijñānopakramāt | nanu ātmaśabda eva
ātmā vastu svabhāvaśca---------|
iti sthityā svabhāvavācī vyākhyāyiṣyate kiṃ svagrahaṇena iti |
(page 48)
āha svaśabdaḥ iti | śāstratastāvat kāṇādādidarśanaprasiddha eva ātmā
labhyate; loke'pi svabhāvo nīlādīnāṃ nīlādirūpataiva ātmeti prasiddhaḥ,
nīlamātmanā arthakriyākāriṇā sat, na pararūpeṇeti tadubhayamapi svaśabdena
avyabhicaraṇīyaṃ pratiṣṭhāsthānatvādaparyanu-yojyaṃ sva rūpamabhidadhatā
nirasyate | nanu kiṃ tat tathābhūtaṃ rūpam | tathāhi sarvabhāvānāṃ
paramāṇvādi vā pradhānaṃ vā sattā vā śūnyaṃ vā vadyantarairupagataṃ
jaḍameva svarūpam | tadviśeṣya vaktavyaṃ cidrūpe svātmanīti | āha tasya ca iti |
jñātari kartari iti hi ukte jñānakriyāsvātantryamananyavadanāvalokijānāmi-
karomītyevaṃrūpaṃ sphuratyeva, cidrūpe iti tu ucyamāne nīlarūpe ityetattulyaṃ
syāt | tataśca punarapi cidrūpatvaṃ jñātṛkartṛtvayoḥ saṃkrāmayitavyam |
iyameva iti idantāvyapadeśanikāramātratvāt tāvat rakṣaṇīyaḥ svātmā, tatra
jñātā kartetyapyukterbahirviśrāntidhāmatātmā vidheyatvena idantaiva unmīlet |
jānāti karotītyapi śvetate nīlatītivat tāṭasthyam | jānāmītyapi kalpitā ahantā |
naca sarvathā rakṣitumidantā śakyā anupadeśyatāprasaṅgāditi yāvadgati sā
rakṣaṇīyā | tatra bhūtavibhaktiyoge bahiḥ prādhānyanyakkāro'ntārūpa-
viśrānterahaṃbhāvasparśarūpo bhātīti saṃbandhavicāre vakṣyate iti
evakārārthaḥ | śreyasi iti anūdyamanāparamatopakrame'pītyarthaḥ | ata eva iti |
yato jñāne kṛtau ca svātantryameva cittvam, tataḥ kartṛśabdena avyutpannena
kriyāsāmānyābhidhāyikarotiprakṛtikena vā kriyāviśeṣopādhisaṃbandhakā-
luṣyānārūṣitaṃ svātantryamabhidadhatā tadbhittilagnaṃ jñānasvātantryaṃ
śleṣeṇa ca nirmātṛttvasya tadavinābhāvitāṃ darśayituṃ yatnaparigṛhītena
tatpūrvakaṃ nirmāṇe svātantryamuktam |
(page 49)
anyathā iti | yadi eṣa śuddhasvātantryapratipādanābhiprāyo na syāt | tat
jñānapūrvakaṃ nirmāṇaṃ dṛṣṭam | saṃvidrūpasya kāraṇatvaṃ
dūṣayiṣyate | naca tat nirmāṇamityevaṃ jñātari iti prāk nirdiśyeta | nanu evaṃ
jānāmi karomīti ucitapratibhāse svatantraikarūpe saṃvedanātmani tattve
kathamadhikaraṇabhāvaḥ | pāratantryaprāṇitaṃ hi kārakāntarāṇāṃ tattvam |
matto viśvaṃ mayi viśvamityādāvapi hi sṛṣṭa eva asmadarthaḥ,
pāramārthikamahantārūpaṃ tu matto mayi viśvamiti prakāśe vimṛśāmi
cetyevaṃrūpam | tat kathaṃ saptamītyāśaṅkya āha paramatena iti | paro hi
tadviṣayaṃ sādhakaṃ bādhakaṃ vā abhidadhat siddhim-astīti
prakāśavyavahārarūpāṃ, niṣedhaṃ vā-nāstīti tacchūnyavastvantaraprakā-
śavyavaharaṇarūpaṃ kartumudyuktaḥ | sa evaṃ kurvāṇaḥ pramāṇasya
tatkṛtayośca siddhiniṣedhayorviṣayatayā adhikaraṇamīśvaraṃ prameyaṃ
paratantrameva abhimanyate | sa evaṃ manvāno'nūditaḥ, jāḍyaṃ tu asya
vidhīyate | paramatena siddhiviṣayatvaṃ sūcitaṃ, nahi upapadyate tat
pramātrekarūpatvāditi akṣarasaṃgatiḥ | nanu vṛttigranthe kathaṃ na saptamī
śruteti | āha vṛtau tu iti sa eva iti | anupapadyamāna eva san viṣayabhāvo
vivarīṣyate ṣaṣṭhyā | tāmeva siddhiṃ saṃbandhitvena antaḥpraveśya ṣaṣṭhyā
sa eva viṣayabhāvaḥ kriyāvyavadhitirodhānataḥ svabhāvakalpatāṃ nīta iti
nikaṭībhāvyate siddhāntaḥ | kathaṃ svabhāvabhūtatā | āha |
pramātṛmātratāyā yadupapādanaṃ pūrvagranthena sarvārthasiddhi ityādinā
kṛtaṃ, tena | anupapadyamānatā kathaṃ vivṛtā | āha | dūṣaṇena
jaḍānāmevodyamaḥ ityanena | etaduktaṃ bhavati-siddherīśvaro viṣaya iti
vadannanuyojyaḥ kimasau siddhyan prakāśasvabhāvaḥ, na vā | uttarapakṣe naiva
siddhaḥ syāt | ādye pakṣe tatsvabhāvasya kiṃ sādhyate |
(page 50)
pūrvamatatheti cit, siddhau tarhi asya svarūpaṃ pratyuta lupyeta | nīlādayo'pi
pṛthak na kecana prakāśāditi | tadayaṃ saptamyarthaḥ idantāmantardhāpya
svayamapasṛto jñātṛkartṛrūpamahaṃprakāśaviśrāntameva karotīti |
sarveṣāṃ svātmanaḥ ityādivṛttīvākyaṃ yato vyākhyeyatayā upakrāntaṃ,
tataḥ tena ityādivākyāntare bhāvinī prasaṅgādiha vyākhyāyamāne ucito
bhaviṣyatprayogo viparīṣyate iti | nanu vyākhyārūḍhe'pi vākye ṣaṣṭhyeva asti,
tat bhaviṣyadvākyaṣaṣṭhyeva kathamevamuktetyāśaṅkya āha svātmana iti tu iti
| kartari eṣā ṣaṣṭhī | tatkartṛkaṃ hi jñānaṃ karaṇaṃ ca, natu
saṃbandhaṣaṣṭhī | evaṃ prasaṅgāt bhāvivākyaṣaṣṭhīṃ vicārya pūrvoktaṃ
tasya ca citsvabhāvatvam ityādi yuduktaṃ, tadupasaṃharati tadevam iti |
yadabhimataṃ prastutaṃ pratipādyaṃ jñātṛkartṛtābhyāṃ lakṣyate śuddhaṃ
svātantryamiti, tat vastu evamiti uktena iyameva śayyā ityupakrameṇa vivarīṣyate
ityantena vyākhyānanyāyakrameṇa nirvyūḍhamityarthaḥ | nanu pramātṛtayā
jñātṛtvamuktaṃ, natu kartṛtvam | tat pratyuta ekaśabdena parākṛtam | tat
kimetadityāśaṅya āha kriyā hi iti
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2 | 53)
ityatra apratihataṃ prakāśasvātantryameva karaṇamiti vakṣyate | nanu evaṃ
nirmātṛtāpi śleṣanirdeśāditi kimarthaṃ vṛthā vyākhyātam | evaṃ manyate-
kumbhakārādipravṛttirūpamapi yat bhedena nirmātṛtvaṃ cakāsti, tadapi
prakāśamānatāprāṇatayā parameśvaraśaktivijṛmbhitaṃ na asmākamatyanta-
mupekṣaṇīyamiti | ata eva ekaśabdo'tra na kartṛtāṃ nirākaroti, api tu
niyamastadvipakṣācca kalpyate na virodhinaḥ |
(page 51)
iti nyāyena pramātṛtātmakasvātantryaviruddhāṃ prameyatātmikāṃ
paratantratāmeva | tathāca āha ata eva iti | yataḥ svātantryaṃ cittatvam iti
pūrveṇa saṃbandhaḥ | prameyatvābhāve ca na tatra pramāṇamupayogi
upapattimadvā | yataḥ pramātṛtvameva kartṛtvaṃ, na anyat; ata eva prameyatā asya
nirasiṣyate, natu kāryatā | anyathā prameyatvavat tasya kāryatvamapi,
pramāṇavacca kāraṇamapi niṣidhyeteti tu vyākhyānaṃ na tathā hṛdayagrāhi |
nahi kāryatvaṃ paramate'pi asti bhagavata iti nanu yasya pramātṛtaiva rūpaṃ, tat
tāvat pramāṇasya na viṣayaḥ | yacca evaṃ, tat na vyavahārapadaṃ piśācavat | tat
varaṃ svasaṃvedanasiddhatvamasya vaktumucitam, natu sarvathaiva
pramāṇāviṣayateti | āha naca iti | nanu pūrvasiddhatāyāmapi pūrvamasya
pramāṇaviṣayatvaṃ syāt yathā agneḥ pūrvasiddhodhūma ityāśaṅkya brūte
etaduktam iti | yadā yadā upakramaḥ, tadā tadā pūrvasiddhatvamityeṣo'tra
paramārthaḥ | tat nīle iva na atra vyatiriktaṃ pramāṇaṃ, nāpi cittacaitanyavat
svayaṃprakāśatve'pi nūtanāpūrvaprakāśarūpatvena svasaṃvedanam |
idantādeśakālasvarūpaniyamārūḍhaṃ prathanaṃ yasya nīlasukhādikasya, tasya
bhāvastanniṣedhopalakṣitaḥ san pramātā prakāśate ca, prākāśiṣṭa ca,
prakāśiṣyate ceti yāvat | ata eva purāṇaḥ pūrvasiddhaśceti na paryāyau,
purāṇo'pi hi na pūrvasiddhaḥ piśāca iva , pūrvasiddho'pi na puraṇo dhūma
iveti ubhayoktiḥ | kaviṃ purāṇam iti,
purāṇaṃ tatparaṃ tejo yenābhinavatejasām |
hriyate cārpyate tejastajjyotirbhairavātmakam ||
iti itihāsarahasyādāvuktaṃ saṃvādayati samyak bhūtamabhimataṃ
pūrṇamarthaṃ jalpayati; athavā pūrvasiddhataiva āgameṣu purāṇatā, natu
(page 52)
ākāśādivat cirantanatāmātra prakāśāveśaśūnyaṃ, tena saṃvādayati
samaṃ tulyamarthamabhidhāpayatīti | etacca iti pūrvasiddhatvamasya
pramāturbhavati | sarve tasmāt pramāturanye ye'rthāḥ teṣāṃ yā siddhiḥ
prakāśamānatā, tasyā yataḥ sa pramātā nibandhanaṃ viśrāntisthānaṃ
vimarśarūpatayā samāśrayaḥ; tena vṛttau sarvārtha ityādi pūrvasiddhatve
hetutvena vyākhyeyamityāśayaḥ | nanu siddhiḥ saṃvedanarūpā, tasyāśca
kimāśrayeṇa anyeneti | āha yatkiñcit iti | tathātve sphuradrūpatve |
dārḍhyamacalatā | nīlamiti yat sphuritaṃ, tat na pītādi, naca na nīlaṃ, nāpi na
sphuritamiti siddhirvastunaḥ | kiṃcit iti pramātāram | evaṃsvabhāvatvāt iti
mama nīlaṃ sphurati, caitrasya nīlaṃ sphuratīti hi sphuraṇam, natu nīlaṃ
sphuratītyetāvat | ata eva saugataiḥ santānarūpo vikalpo vā avaśyamekaḥ
pramātā kalpyate anapahnavanīyatvādevaṃsphuritasya | ata eva iti yata evaṃ
sphurati dārḍhyamasya | vakṣyate iti
viśvavaicintryacitrasya samabhittitalopame || (30)
iti dvitīye'dhikāre | nanu etāvatā astu pramātā abhimato vikalpo vā,
vikalpakalpito vā; pūrvasiddhastu kuta ityanuyoge kathayati te te ca iti | nahi
sādhyatā nāma sādhye nirupākhye padamupanibadhnāti, apitu mamedaṃ
sādhyamiti sādhayitari | sādhayiteti ahamātmānaṃ nirākaromīti hi
svanirākaraṇe'pi pramātaiva prapatati, ātmarūpo nirākriyate paraṃ vikalpito vā
kalpitadharmā vā | ākṣiptā avaśyaṃbhāvinītvena aṅgīkṛtā siddhiḥ
prakāśamānatā yena | ahamātmānaṃ sādhayāmi nirākaromi vā nīlaṃ
vetyatra hi yadahamiti, na tat mūrcchāsvāpakalpam, apitu prakāśa
(page 53)
eva ayam | naca idantayā asau bhāti | tathātve hi pṛthaksiddhinibandhanārthānta-
rānveṣaṇe ahamityetadeva kathaṃ bhavet | nanu ahamiti vikalpamātraṃ, tatra
santāna eva kalpito'dhyavasīyate | saṃvedananiṣṭhaiva, natu jaḍaniṣṭhā,
prameyāṇāṃ, natu kāryāṇāṃ, siddhirvyavasthā | tat saṃvedanamātramastu
kiṃ pramātrā kalpitena | bhavatu vā asau | tathāpi saṃvidādhāramātrarūpo'sau
kāṇādavat saṃvidrūpo'pivā vimarśaśūnya eva sāṃkhyavadastviti
saṃkṣepeṇa bauddha kāṇāda-kāpila-vyāmohaṃ vihantumāha
saṃvinniṣṭhā hi iti | prameyāṇāṃ bhāvānāṃ saṃvinniṣṭhā yā
siddhirucyate, sā na saṃvidi | ākārārpaṇena ekasāmagrīkatayā janakatvena vā
yo'nupraveśo viṣayatāpattiḥ, tāvanmātratattvā hi yadi syāt, tat
padārthāstāvanmayā dṛṣṭāḥ, natu tṛṇādiviśeṣā iti bhedena pratiṣṭhā na
bhavet | nahi padārthamātraṃ kiñcidasti pṛthak viśeṣataḥ, yadākāramarpayet
samānasāmagrīkaṃ vā syāt janakaṃ vā bhavet viśeṣasyaiva paramārthasattvāt
| sadapi sāmānyaṃ tādātmyavṛtti vā samavāyavṛtti vā na viśeṣaniṣkṛṣṭaṃ
pratibhānayogyaṃ bhavati | goḥ pathyaṃ kṣīram gaurna padā spraṣṭavyā
ityādibuddhāvapi paridṛṣṭaviśeṣollekhanapramukhatayaiva sāmānyāvabhāsaḥ |
yadvakṣyate ṭīkākṛta ekatamamibhānataśṛṅgam ityādi | tat mārgeṇa
dhāvato'pratiṣṭhitameva padārthatattvam | nanu kā tarhi saṃvinniṣṭhā
siddhirabhimateti | āha | tṛṇamidamityādiryo vimarśaḥ, sa eva prakṛtaḥ
paramārthasvabhāvo yasya prakāśasya; tatra samyak bandhanaṃ viśramaṇaṃ
saṃvidi niścayena sthānamiti niṣṭhā ucyate | nanu evaṃ padārthamātratve'pi
tarhi saṃvidi niṣṭhā vyākhyeyeti | āha padārthamātratvena tu ityādi |
padārtho'yamityapi hi vimarśa-eva |
(page 54)
nanu etāvatā niścayārūḍhatā niṣṭhā, natu pramātṛsiddhiriti | āha ya eva ca iti
| vimarśaḥ prakṛtaḥ svabhāvabhūto yasya tādṛk yaḥ prakāśaḥ saṃbandhī,
yatra samyak badhyante'rthāḥ, sa eva pramātā | yasmādeva
saṃvedanamātrātiriktaḥ pramātā siddhyati, tata eva sa parokṣarūpastāvat
nopapadyate kāṇādavaditi prameyāntaraṃ hetau samuccinoti cakāraḥ | nanu iyatā
tṛṇagatau prakāśavimarśau stāṃ nāma, pramātuḥ punaḥ kathaṃ
prakāśavimarśarūpateti | āha tasya ca iti | tṛṇamiti yo vimarśamayaḥ prakāśaḥ,
sa eva yadi prameyaśarīraniṣṭhitaḥ; tat mameti pratyavabhāso na bhavedeva |
svātmanyeva hi tadā tṛṇaṃ sphuret | naca evaṃ, tatastṛṇamidamiti
prakāśavimarśau tṛṇāṃśāduttīrṇau saṃvidbhāgamavalambete | tayośca
tatragayoḥ prakāśavimarśanāyoge prakāśanavimarśanāparyavasāne vā
punarapi na kiñcidbhavet | tena tṛṇamidamityayaṃ vimarśaḥ svātantrye
viśrāmyati yat, tadahamityucyate | yathoktam
idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam ||
(a. pra. si. 15 kā.)
iti | etaduktaṃ bhavati-saṃvedanamavimarśarūpaṃ tāvat na kiñcit |
vimarśamayatāyāṃ svātantryaṃ pramātṛtā svaprakāśatvamiti kathaṃ
saṃvedanamātraṃ tadādhāramātraṃ nirvimarśasaṃvitpuruṣarūpaṃ vā
siddhyediti | yo hi aparyantaprakāśavimarśātmā ahamiti vedyāvabhāsabhitti-
bhūtaḥ, tasya vedyatārūpedantābhāvāt deśakālabhedābhāve svarūpabhedā-
bhāve ca ekatvaṃ vyāpitvaṃ nityatvaṃ na yatnāntaramavalambate |
nīlasukhādiprameyavyavahāraḥ prakāśavimarśātmakasiddhinibandhanabhūta-
pramātravinābhāvī prameyavyavahāratvāt | yaḥ kila
prakāśavimarśātmakasiddhyadhīno
(page 55)
na bhavati, na asau prameyatāvyavahāro bījāṅkurādīnāmiva kāryakāraṇa-
bhāvaḥ | tena uktarūpapramātṛviraheṇa bhavanāt vipakṣāt prameyavyavahāras-
tadvyāpakaniyamavattvaviruddhāniyamavattvaprasaṅgāt vyāvṛttaḥ pramātṛvira-
hābhavanena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | pūrvavat iti | yathā
vimarśamayaprakāśānanugrahāt pūrvamasau na siddhaḥ, tathā tadanugrahe'pi
na siddha eva bhavedviśeṣābhāvāt | tena hi tadānīmapi tasya bhāvasya prakaṭa-
tātmakaṃ rūpaṃ jātaṃ sarvānprati tathā prasaṅgāt; na kaṃcana prati vā | nanu
etāvatā svasaṃvedanaṃ tatra pramāṇaṃ siddhiṃ vitaratīti | āha naca iti |
prameyatve hi svātantryaṃ vighaṭate tadaiva tatraiva svātantryapāratantryayor-
virodhāt | evaṃ prameyaṃ paratantrarupaṃ vibhinne svatantre pramātari viśrāmyat
prameyaṃ bhavati | naca nīlaṃ svātmani prakāśavimarśamaye viśramayan
pramātā svātmānaṃ prakāśavimarśāntare viśramayedanavasthānāt | naca
prakāśavimarśāntaramapi asti svarūpadeśakālabhedāsaṃbhavāt | tadayaṃ
pramātā ananyādhīnasvābhāvika prakāśavimarśamayaḥ prameyatāṃ kathaṃ
yāyāt | prameye ca pramāṇacintā | tadayaṃ prayogaḥ-prameyapratiṣṭhānaṃ
yataḥ pramātā, tataḥ prameyo na bhavati | prameyatāyā vyāpakaṃ pāratantryaṃ,
tadviruddhena ca prameyapratiṣṭhānatvaṃ svātantryeṇa vyāptaṃ
pāratantrye'navasthānāt prameyapratiṣṭhānāyogāt | tadiyaṃ
vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ pramātari prameyatāṃ niṣedhati |
svaprakāśocita eva parāmarśo'hamiti ucyate | nanu dṛṣṭaḥ pramātari
prameyatāvyavahāra upadeśādau | na asau pramātari, apitu nīlādisthānīye sṛṣṭe
vastvantare eva | nanu ca deśakālarahitatvamavicchinnāvabhāsatvayogāt
vicchidyāvabhāsanakṛtapunararthaprāṇatvaniṣedhaparyavasitā sakṛdvibhātarū-
patā pramātṛtvaṃ ca
(page 56)
kathaṃ sṛṣṭe saṃbhavet | kathaṃ ca ato vākyāt pramātari ātmani pratipattirbhavet
| satyamevam, kintu svaprakāśasvabhāvo'nanyādhīnāhamitivimarśamayaśca
pramātā | tatsvātantryādudito yo meyaḥ, sa tameva mūlatvena avalambamāno
dṛśyavikalpyaikīkāranyāyena vikalparūpayā sṛṣṭyā tatsvaprakāśarūpaikī-
kāreṇaiva sṛjyate | tadetadāha apitu ahantāvyavadhānena iti natu na prakāśate |
ātmaśabdāt kiñcit nāpi vyatiriktameva prakāśate, apitu ātmaiva |
ahaṃparāmarśasopānavyavadhānena tu yathā guṇaḥ kriyā śṛṅgāra iti
śabdaiḥ guṇādyarthaḥ guṇo'yaṃ kriyeyamiti hi vikalpayet sṛṣṭam | śuklaḥ
paṭaḥ pacatītyetat vikalpārūḍhavastuparyavasānena sṛjyate | yo hi parāmarśo
yatparāmarśāntaraṃ niyamena madhye sopānīkṛtya parāmarśanīyasamāroha-
ṇena kṛtakṛtyatāmeti, sa tena vyavahita ucyate | nanu samayaśaraṇīkaraṇena
śabdo'rthaṃ brūte | sa ca samayaḥ sarvatra samānaḥ, śabdārūṣitaṃ ca
vikalpakaṃ vijñānamiti kiṃ kasya vyavadhāyakam | bhavedevam, yadi
samayamukhaprekṣyeva śabdārthavyavahāro bhavet | yāvatā saṃvidrūpe
prāṇitakalpaṃ yat vimarśarūpatvaṃ śabdanātmatvam, tat tāvadasāṅketikamiti
vitatya vakṣyate | tatsaṃketānapekṣasahajaparāmarśocitaṃ yadetat śabdanaṃ,
tadeva saṃketakṛtānāṃ ca śabdāntarāṇāṃ ca tadupajīvināṃ ca vikalpānta-
rāṇāṃ tadvikalpavikalpanīyatayā sṛṣṭānāṃ ca ābhāsāntarāṇāṃ
bhittikalpatvena nirbhāsamānaṃ vyavadhāyakamiti abhidhīyate | tathāhi ātmā
para iti saṃkete svāntaḥpraveśamiva bahirnirgamamiva dṛṣṭivaktrāṅgulīkriyā-
viśeṣābhirbhāvakaṃ parāmṛśan svabhāvo bhāti | tatra ca ahaṃ haṃ amhe hage
iti eṣaḥ eho eso iti ca sodarāḥ saṃketāḥ, ātmā para ityādayaśca
(page 57)
tadvyavahitā iti yuktam | saṃketavadanāvalokanaprāṇitamātra-śabdārthavyava-
hāravādino'pi lokadṛḍhanirūḍhavyavahārasiddhasaṃketakaireva śabdaistadvi-
kalpaiśca vyavahitā eva sāmayikaprāyāḥ saṃketā bhānti | pacati, śuklaḥ paṭa
iti lokanirūḍhaśabdavyavahāropari pākaḥ pacanaṃ kriyā, varṇo guṇo dharma iti
pārṣadaprāyasaṃketopajīvīni śabdāntarāṇi | tatrāpi parṣado'pi
saṃkocāsaṃkocādinā bhedāḥ | tathāca
kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya---------|
iti
vaktrendau tava sati------------------|
iti
yattvannetra---------------------|
iti abhilāṣasaṃbhogavipralambhabhinne kāvyarase vibhāvānubhāva ityādi
sāmānyalakṣaṇaṃ ratisthāyibhāvaprabhava ityādi viśeṣalakṣaṇam | tāvatā
śṛṅgāraśabdasya arthasaṃketanamiti laukikodāharaṇāpekṣiṇi
lakṣaṇavākyārthe lokanirūḍhe padavacanaṃ pārṣadaprāyamiti
sodāharaṇalakṣaṇavākyaśravaṇapratyaye kāvyarase śṛṅgārādiśabdo
niveśito'pi tādṛgvākyocitaparāmarśavyavahitāmiva pratītiṃ jijanayiṣurapi
niyataṃ kiṃcidvākyaṃ laukikamanusmārayituṃ sāmarthyamalabhamānaḥ
sarvāpaṇasvāyattatāprathananyāyena pradhānabrahmabhāvāpannabhāvanyāye-
na ca viśeṣollekhasādhyāsvādādyarthakriyāyogyaparāmarśasaṃpādanā-
samarthatvāt sākṣādavācaka eva | yatra tu parāmarśanīyaniṣṭhaviśiṣṭarūpa-
tāsthaganameva parāmarśaucityasya jīvitam, tatra samastabhāvanirbharātmaka-
saṃvinmayaparameśvaraparāmarśādau vākyārthe
(page 58)
padavacanaṃ varṇavacanaṃ tadaṃśāṃśavacanamiti vā nyāyena
praṇavādibījapiṇḍatadaṃśagatameva pratyuta mukhyaṃ vācakatvam | yathāha
guruḥ |
tasya vācakaḥ praṇavaḥ | (yo. sū. 1 | 27)
iti | tadalamavāntareṇa bahunā | sthitametat-guṇakriyājātiśabdebhyo
vyavadhānena arthapratyaya iti | smaraṇe'pi na arthasya apūrvaḥ prakāśaḥ, apitu
pūrvaprakāśasyaiva unmīlanamiva | pūrvaprakāśaśca asāvanubhava iti
smṛtāvapi arthaḥ anubhavavyavadhānena bhāti, na sākṣāt | tathaiva
idantāparāmṛśyo na sākṣāt pramāteti sākṣāt pramātari prameyarūpatā
niṣidhyate | idantānirdeśyo na pramātāprameyatvāditi pramātṛtvavyāpakasya
svātantryasya viruddhena pāratantryeṇa vyāptaṃ prameyatvamupalabhyamānaṃ
pramātṛniṣedhavyava-hāraṃ karotīti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tataśca
na svasaṃvedanaṃ pramāṇaṃ prameyaśūnyatvāt, prāmāṇyavyāpakasya
prameyavattvasya viruddhaṃ tacchūnyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu na
kartṛkarmabhāvo vāstavaḥ | tataḥ kim | tataḥ saṃvidaḥ prakāśataiva prameyatā
ghaṭavat | pramātṛtā ca saiva ghaṭasaṃvedanavaditi ko virodhaḥ | tatra āha
evamapi iti | rūpadvitayāsiddhau śabdadvayamātrametāvatā siddhyet, na vastu
kiñcit | nahi prakāśamanataiva prameyatvam, apitu anyādhīnasiddhikatvamiti
svādhīnasiddhikaṃ kathaṃ prameyaṃ syāt, upacārāt tu prameyatvaṃ bhavet |
apūrvaṃ hi prakāśamānaṃ prameyaṃ dṛṣṭamiti apūrvatātkālikaprakāśa-
mānatāsāmyāt prameyatvamāropitaṃ bhavet | prameyatvāropaṇe ca
pramāṇatāpi āropitaiva, na mukhyā | yadyapi upacarito'pi ayaṃ prakāraḥ
upacārabījasya dharmabhedasya nimittaprayojanarūpasya abhāvena nirākariṣyate
nāpi prakāśātmatvāt iti, tathāpi iyat tāvat
(page 59)
paraḥ pratipadyatāmiti vivekāvataraṇāya mukhyatvaniṣedhaṃ tāvat karoti |
tathāhi ekasāmagryadhīnatayā vā janakatvena vā ākārārpakabhāvena vā yato
mukhyaṃ prameyatvam | atra ca kramādanena asya asminniti avaśyamanyāpekṣā |
vijñānadarśane'pi
yadābhāsaṃ prameyaṃ tat------------|
iti sthityā vyāvṛttibhedo'pekṣaṇīyaḥ | saca nīlabodhe nīlabhāgaṃ bahīrūpa-
miva bodhāṃśamantarmukhaṃ ca svīkurvāṇayā kalpanayā ullikhyate |
sukhabodhe'pi sātatāsaṃvedanatābhyāṃ syādapi vyāvṛttibhedaḥ, natu
saṃvedanāṃśe kathañcidapi ayaṃ panthāḥ samarthanārha iti aupacārikaṃ
prameyatvam | evaṃ saṃvedanasya pramāmaṅgīkṛtya prameyatā mukhyā na
yuktetyapi upapāditam | adhunā tu pramaiva asya siddhyaparaparyāyā na yukteti
upapādyate-sā hi iti siddhiḥ | nīlasukhāderhi vāstavī vā vyāvṛttisamullikhitā
vā vidūratānavadhānādidaśāyāṃ tasyaiva asiddhasya anyathāsiddhiḥ
pramārūpā rūpāntaramucyatām | sā ca na svātmani viśrāntā yuktā |
pūrvamapi svātmanastathātve'dhunaiva siddhiriti hi na syāt | tataśca
svātmāvyatirikte prakāśarūpe saṃvidātmatvena ajaḍatvādananyonmukhe
svacchatayā anyākāradhāriṇi vāsanāvāsitatvena anyākāranirbhāsavati vā
bhavantī siddhiḥ anyāpekṣaiva prameyatvavadeva | sā hi iti siddhiḥ | param iti
svātmavyatiriktam | ābhāsaśabdo vaibhāṣikavaiśeṣikapāramarṣasautrāntikayo-
gācāravijñānanayeṣu sādhāraṇaṣṭīkākṛtā yathāyogaṃ
tadaunmukhyatatprakāśatatpratibimbatadullekheṣu prayuktaḥ | svātmā iti
saṃvedanam | asiddhasya iti nīlāderhi asiddhatvamapi astīti nīlādirūpādhikā
siddhirucyatāṃ kāmam, saṃvedanasya tu tadrūpātiriktaṃ
(page 60)
na kiñcit siddhatvaṃ labhyate iti saṃvedanaṃ svasaṃvedanasiddhamiti paraṃ
śabdasubhikṣaṃ na arthasaṃpadaṃ vyatirecayati | astu tarhi nīlavadeva
aprakāśamāntā bodhasyeti labdhāntaraṃ vaiśeṣikaṃ prabodhayati tasyāpi iti |
bodho yatra bodhāntare viśrāntyā siddhyati, tat cet na siddham; tarhi
vedyaviśrāntasya dharmasya prakāśamānatvābhidhānasya abhāve tadapi
bodhāntaraṃ yadi na prakāśate, tadā na viṣayaḥ, nendriyam, na manaḥ, na ātmā,
na bodhaḥ prakāśate iti mahān moho hanta jagadvyavasthāyāḥ |
bodhāntarakalpanāyāṃ ca aniṣṭhāta iyameva vārtā | nanu asti arthendriyādi cet,
jāyate jñānamātmani; tato'pīcchā; tataḥ prayatnaḥ; tato'pi dehakriyā; tataḥ
saṃyogaḥ; tataḥ sukhamiti iyatī jagadyātrā | kimasyāḥ truṭyati
svātmaprakāśatvābhāve saṃvedanasya | na na bodhyate
naiyāyikagrāmaṇimmanyaḥ | bījam, aṅkuraḥ, kāṇḍaḥ, palāśaḥ, puṣpaṃ,
phalānīti yaḥ kāryakramaḥ, yaśca ayaṃ bhavaduktaḥ, etayorapi viśeṣe ekatra
jāḍyamaparatra ca ajāḍyamiti kutaḥ | jñānameva ajāḍyamiti cet, bījameva
ajāḍyamityapi kiṃ na bhavet paraniṣṭhatvābhāve prakāśamānatābhāve ca
yasya kasyacit viśeṣasya asatsamatvāditi | nanu evaṃ kim |
saṃvedanamapramāṇakameva astu | prameyasya prameyāntaraṃ vinā kiṃ duṣyati,
saṃvedanasyāpi pramāṇena vinā kiṃ vyasanamāsīdati vyasanamātramatra
pramāṇasamarthanam | prakāśamānataikātmakaṃ hi taditi tāvataiva
sarvamiṣṭaṃ labdham | saṃvedanaṃ na pramā
prameyatvavyavahārapadamitarānapekṣatvāt | tadvyavahārapadatvaṃ hi
itarāpekṣayā vināpi yadi bhavet, tat bhūmyantargate'pi ghaṭe syāt | na ca evamiti
dṛśyānupalambhāt tattathā kṛtamiti niścite kāraṇaviruddhopalabdhireṣā | nanu
svātmanā siddhā bhāvā iti
(page 61)
kathameṣa vyavahāraḥ syāditi parāśaṅkāṃ śamayati kevalam iti | yathā bījaṃ
bījātmanā siddhaṃ niṣpannaṃ svātmani, tathā pramātā svasaṃvedanātmanā
niṣpannaḥ svātmanītyapi syāt yadi anityo bhavet | nityaśca asau
deśakālasvarūpabhedābhāvasya uktatvāt vakṣyamāṇatvācca | nanu tvatpakṣe
nityaḥ pramātā, saugatasya tu na tatheti tasya tāvat saṃvedaneṣu
asaṃvedanasiddhatāvyavahāro na ayuktaḥ | netyāha na ca tathā iti | tatheti tena
utpattiprakāreṇa siddhiḥ svātmani saṃvedanātmanā niṣpattirityevaṃ yā
svasaṃvedanasiddhiḥ, sā tasya saṃvedanasya svarūpamuktaṃ bhavet; natu
prameyatāpremeya iti vyavahāraḥ, pramāsaṃbandhaśca tayā sidhyati | prameyatā
hi na kāryatā, api tu jñāpyatā | sā ca nāsti | tataśca svasaṃvedanena pramāṇena
saṃvedanaṃ bhātīti yat pareṇa uktaṃ, tadapasāritameva bhavati | yadi vā tathā
siddhiryā sā svasaṃvedanasiddhireva nocyate yā prameyatāyāḥ prayojikā | nanu
bauddhasya mate mā bhūt saṃvidātmani prameyatvam, tadavinābhūtaṃ ca mā
bhūt mukhyaṃ pramāṇatvaṃ vastvantarasya tatpratiṣṭhāpadasya asaṃbhave
pramāṇatvaprameyatvadharmadvayakalpanābījasya vyāvṛttidvayasya prakāśaika-
rūpe kalpayitumaśaktyatvāt | īśvarātmavādinastu māyāpramātṛn paramārtha-
pramātāraṃ ca bhedena aṅgīkurvataḥ saṃvedanamapi śūnye yadidaṃ bhāti
tadvyatiriktaṃ yat tadahamiti prasaṃkhyānavatāṃ pramātṛbhāvena nirbhāsa-
māne vā prāṇe kṣudhito'hamiti ātmatayā saṃmate vā ādigrahaṇāt buddhau
sukhyahamityādau gṛhītṛtvena nirbhāsiṣyate ityāśaṅkāṃ parāsyati | yathāhi
śarīraṃ jaḍarūpaṃ vedyapratiṣṭhāsthānatayā na āśaṅkanīyam, tathā
śūnyādikamapi yat vedyaṃ, tat na prameyapratiṣṭhāsthānam | yathā śarīraṃ,
tathā ca śūnyādi | pratiṣṭhāsthānatvaṃ hi
(page 62)
jaḍebhyo vyāpakasya kacideva upalambha ityevaṃrūpasya niyamasya anupalambhāt
prasajyamānāt hetorvyāvartate iti ajaḍatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca
vedyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tena saṃvideva sarvatra
pratiṣṭhāsthānam | sā paraṃ śūnyādau māyāśaktyā samāropyate iti
saṃkucitā ucyate | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ
yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21)
iti, tathā
nārthavyavasthā prāṇādāvahaṃbhāvanirodhataḥ |
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ || (22)
iti | tasyaiva iti śūnyādeḥ | tam iti prakāśam | pramāṇaviṣayatā iti
pramāṇatā, viṣayatā ca | prakāśātmatvāt iti aupacārikatvasya
pūrvamabhyupagatasya niṣedhahetuḥ | dharmāntarābhāve hi yadekameva
bhūyobhiḥ svabhāvairupacaryate, tatra nimittabhede prayojanabhede ca asaṃbhavati
śabdagaḍumātramupacāro jāyate | svātmani ahaṃ cakravartī dāsaścetyapi hi
viruddharūpopacaraṇe'parāyattatvopakaraṇatvadharmadvayayogo nimittamadī-
natvapūrṇatvaprabhṛtyabhimānābhāvānanyonmukhatvābhāvaprabhṛti ca
prayojanaṃ bhinnamastyeva, natu evaṃ prakāśaikarūpe saṃvedane
dharmāntaramasti | uktanītyā ca pramātṛpramāṇaprameyatānāmupacāre
vikīrṣite'ntato dharmaṣaṭkamupayogi | atha svātmapratiṣṭhaṃ nabhaḥ iti nyāyena
svasaṃvedanasiddhimiti bhaṅgyā saṃvedanamanupayujyamānānupapadyamāna-
pramāṇamiti ucyate | tadiyamasmaddṛṣṭiḥ | tathā ca
(page 63)
caturvidhaṃ pratyakṣamiti svasaṃvedanasya pramāṇabhedagaṇanānupapattiḥ |
pramāṇāviṣayatvam iti | viṣayatvābhāvopasaṃhāre pramātṛtvapramāṇatvā-
bhāvo'pi upasaṃhṛto mantavyaḥ | saugatasya tu syādapi upacārabījaṃ
prameyatāyāṃ pūrvānadhigatatvamapūrvatvaṃ ca tatkālocitasya saṃvedanasya |
sati ca prameyatopacārabīje prakāśātmatvāt pramāṇatvamapi upacaryate
anyānapekṣatāṃ pratipādayitum | etadapitu na kathañcidapi asmanmate iti
darśayati apūrvarūpatvābhāvāt iti | pramāṇāviṣayatvamiti vā pāṭhe nāpi
pramāṇaviṣayatvamiti saṃbandhaḥ | kathaṃ tat pramāṇaviṣayatvaṃ śaṅkyate iti
| āha prakāśātmatvāt nimittādekasyāpi tritvam iti | viṣayatvamapūrva-
tāyāṃ ghaṭeta viṣayatve ca pramāṇatvamiti | etadvitanoti anadhigata iti anadhi-
gataviṣayamiti viṣayamukhena, ajñāta iti viṣayaniṣṭhaprakāśātmakasvarūpa-
mukhena diṅgāgīyaṃ lakṣaṇadvayam | prāthamyedantābhyāṃ viṣayapuraḥ-
sarīkāreṇa svarūpaṃ, saṃśayaviparyayatvābhāvau, tatra nidānaṃ
svataḥpramāṇateti krameṇa viśeṣaṇapañcakasya tātparyaṃ
mīmāṃsakalakṣaṇe | nanu ātmano yadyapi nityatvādapūrvatvaṃ nāsti prameya-
tvopacāranidānaṃ, tathāpi pūrvānadhigatatvaṃ bhaviṣyatīti | āha ātmanaśca
iti | svagrahaṇaṃ parapramātari astu pūrvānadhigatatvaṃ tāvaditikartavyamapi na
kṛtaṃ svaparavibhāgasya iha darśane'tāttvikatvāt | saṃvedanaṃ hi ekameva
paramārthataḥ | kalpitaśūnyaprāṇaśarīrādimāyāpramātṛviṣayatayā tu
svaparavyavahāra iti hi purastādabidhāsyate | tata ātmana iti sāmānyoktireva
yuktā | apūrvaprakāśo'yamiti niścayasya kāraṇabhūtaḥ pūrvaṃ nāyaṃ
ghaṭaḥ prakāśitaḥ iti niścayaḥ | tasya vyāpakaṃ taddhaṭaprakāśarahitayā-
dṛśatādṛśaprāya-
(page 64)
vasturūpasya pūrvakālasya smaraṇam | tadabhāve pūrvamiti, na prakāśita iti ca
bhūtakālapratītyabhāvādanupapadameva syāt | ghaṭaprakāśaśūnyakālānu-
bhavaśca tatsmaraṇasya kāraṇamiti tāvaduttaro'yaṃ prabandho na bhavet |
tatsadbhāve'pi apūrvaprakāśo'yamanubhava iti katham | tataśca
apūrvaprakāśo'hamanubhavitā, adhunā prakāśe, pūrvaṃ na prākāśiṣīti
saṃvedanākṣiptena pūrvakālasmaraṇena tatkālānubhava
ākṣipyamāṇo'nubhaviturapūrvasattāmapūrvaprakāśatāṃ ca apabādhate |
rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ |
vol M00020 · chunkC-svatma-maya-upanishad · lines via source.start/end