Trika Librarysanskrit · translation · proof

chunkC-svatma-maya-upanishad

IPVV · M00020
browser-voice readout · four modes in the player bar
saṃbandhinamākarṣati, sa niyatastāvat na bhavati anuktatvāt aprakaraṇāpannatvā- cceti sarva eva pratīyate | anupādānāt iti śabdena prakaraṇena vā | sarvāntarbhāvāt iti codyam | yadyasau iti siddhāntaḥ | tatra codye tāvadayamāśayaḥ-aniyatatvāt saṃbandhino nikhila eva jaḍaśca ajaḍaśca bhāvavargaḥ pratīyate | tatra ajaḍānāṃ sa ātmā caitanyalakṣaṇa ekaḥ kadācit śakyo'bhidhātum, jaḍāstu amī pṛthakparicchinnasvarūpāḥ kathamekātmānaḥ pṛthaksvabhāvānāmekasvabhāvatvavirodhāditi | uttarasya tu ayamāśayaḥ-iha svātmeti sva ātmanaḥ svasāmānyalakṣaṇārthakriyākāritvāderanyāpekṣasya saṃbandhī ātmīyo'nanyāpekṣo'naupādhiko bhavati | tatra ye jaḍāste yāvat jaḍābhimatāḥ, tāvat sadasattvamapi etairdurlabhamātmani, kā tu kathā nīlapītasukhaduḥkhāditvasya | tathāhi yaḥ svātmani san, sa yadi asan syāt, kimasya duṣyet | tathaiva arthakriyāṃ kuryāditi cet, karoti ityevaṃ yadi syāt tatkiṃ syāt | tathaiva prakāśeteti cet, prakāśamānatā kimasya svamahimā | omiti cet; mama prakāśate, caitrasya prakāśate iti kathaṃ saṃgacchatām | prātipattrī sā prakāśateti cet, pratipatturyadyasau, tat tasya sā kiṃ bhavatu | tadvaśāt sa prakāśata iti tu apūrvā yuktiḥ | evaṃ hi śvetavaśāt pītaṃ śvetate ityapi syāt | yadi asya ātmīyaṃ, tadvaśādanyatra na bhavati nīlateva pīte; tathā ca prakāśarūpatā pramāturātmīyeti (page 43) kathaṃ sā nīle bhavet | tatra bhavanasya tādātmyaṃ vyāpakamanyathā nīle'pi pītatetyādi sahasraśākhamāsamañjasyaṃ dṛśyamānatādrūpyavyāpakasya niyamasya viruddhaṃ prasajyeta | tasya tādātmyasya viruddhamanyātmatvaṃ, tadeva ca anyadīyatvam; athā anyasya tatsaṃbandhīti katham | naca idaṃ nīlādeḥ prakāśamānatvaṃ vinā kiñcit nijajīvitamastītyanapahnavanīyaprakāśamāna- tābalāt pramātṛprakāśatādātmyamasya aṅgīkāryamiti bodhātmāna eva nīlādayo'pi, natu eṣāmanyat vapuriti teṣāmapi sa eva svātmā maheśvara iti iṣṭameva | kaḥ prasaṅgārthaḥ | aniṣṭāpattirhi prasaṅgaḥ | tadetadāha āstāṃ loṣṭādiḥ iti | tasya hi sphuṭaṃ prakāśamānasya ko bodhātmatāyāṃ vivādaḥ | abhāvo'pi yastuccho na kiñcidityevaṃ kasyāpi saṃmataḥ, so'pi yāvadevamiti na cakāsti; tāvat bhāvādanyat sa ityetadeva kuto bhavediti | budhyamānaścet, tadasyāpi maheśvara eva svātmā | atha abudhyamāno'sāvabhāvaḥ, tarhi na kaścidasāviti kasya asau tadānīṃ svātmā prasajyate | evaṃ nīlāderapi abudhyamānasya kaḥ svātmeti budhyamānapadam | etaduktaṃ bhavati-yadā codyaṃ kriyate nīlatadabhāvāderapi svātmā maheśvaraḥ prasajyate iti, tadā budhyamānatvasya aṅgīkāra eva uttaramanyathā nirāśrayaṃ codyamiti | nanu evaṃ maheśvaraścet nīlasya ātmā, pītasyāpi sa eveti nīlamidaṃ, pītamidamiti kuto vibhāga iti | āha sarvameva iti | yasmāt cidrūpasya ātmanaḥ prakāśarū- pasya svasvabhāvasya sarvameva vedyaṃ śarīramiva yathā śarīraṃ vedyamapi ahamityavaṣṭambhādanupacaritāt cidrūpānuviddhaṃ, tathaiva viśvam | nahi kambalādivat dehe upakaraṇatvādupacaritatā ahaṃbhāvasya loke bhāsate pṛthagātmamānināmapi | (page 44) evaṃ ca cidrūpatānuvedhāt yathā saṃvit viśvarūpā vakṣyamāṇanayena, tathā nīlapītādibhāvāvalī apīti anabhimata eva asmākaṃ vibhāgaḥ | etat vedāntavādigranthavacasā saṃvādayati pradeśo'pi iti | yathā ghaṭākāśaṃ paṭākāśamiti ākāśasya ghaṭādiyogena kalpitāḥ pradeśāḥ, ākāśasya yāvadrūpaṃ vibhutvādi tena anūnādhikāḥ; evaṃ brahmaṇo vṛhattvena vyāpakasya vṛṃhakatvena viśvasṛṣṭyāpyāyanavidhāyinaḥ prakāśarūpasya svaśaktipratyavabhāsitanīlādyupādhikṛtā ye pradeśā nīlaprakāśaḥ pītaprakāśaḥ ityādayaḥ; te brahmaṇi yat sārvarūpyaṃ, sarvaśaktyavibhāgavṛttitvaṃ, yacca prakāśamānatāmātrarūpeṇa pratiyogivaikalyādapohanīyābhāve vikalparūpatvāyogādapratiyogisaṃvedana- rūpamavikalpatvam, tat pratyekamanatikrāntāḥ, tato manāgapi anadhikāśca | dvayamanyonyaṃ hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | nanu evamavibhāgarūpatā astu yuktyupanipatitā, yastu ayaṃ nīlaṃ pītamiti vedye, caitro'haṃ maitro'hamiti vedake vibhāgapratibhāsaḥ, tatkathaṃ samarthayāmahe iti | āha kevalam iti jaḍaḥ iti | jaḍatvena anyādhīnaprakāśatayā bhāsamāna ityarthaḥ | vakṣyamāṇā iti heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyātkartṛtāguṇe | (3 | 29) ityatra vakṣyate | parameśvaraprakāśa eva svamāyāśaktyā atidurghaṭakāritvasvātantryarūpayā svarūpamanācchāditamapi ācchāditamiva avabhāsayati | tatra anācchādanāṃ-śapradhānatāyāṃ sadāśiveśvararūpatāsamāveśadaśā, ācchādanabhāgāvabhāsapradhānatāyāṃ māyāvijṛmbhārūpā saṃsāridaśā; tato nīlamityādivedyabhedaḥ, ābhāsamānakāyabhedopalakṣita- buddhiprāṇapuryaṣṭakādyupādhibhedārūṣitacaitanyacchāyākṛto vedakabheda iti bhedavijṛmbhāyāṃ māyāpramātṛtve (page 45) kāyo mūrdhābhiṣiktaḥ, tathā ca taducchedādeva prabhṛti mokṣavyavahārastatra tatra vaikaraṇyaṃ mokṣaḥ ityādau | tatpradhānyamasya sūcayati kāyo'pivā iti | ayam iti pūrvaṃ prakāśarūpatvāt cidrūpa eva svātantryāt vedyatāṃ nīta iti loṣṭādivadeva vedya eva sannanātmabhāvādapahastanenaiva ahamiti saṃvedanatādātmyamadhiśāyitaḥ | ātmani nimajjya iti | nīlādirnīlarūpatve prakāśaṃ nimajjayati, yena prakāśabalāt nīlamidamiti prakāśaḥ parimitībhavati; yena vedyadharmatvena prakaṭo'yamartho dṛṣṭaḥ prameya iti bhāti | kāye ca nimagnaḥ so'hamiti prakāśaḥ parimita upapattideśabhedena atītādikālakalanayā rudrakṣetrajñatadavāntaraprakārapramātṛrūpeṇa svarūpabhedena anyadeśakālasvarūpaviviktatvena bhāti | yadā-tadā iti nipātau vākyārthasvarūpaparāmarśe | yat parimitīkaraṇam, etatsaṃsārotthāpakaṃ mohanaṃ māyāvyāpāraḥ | tadabhiprāyeṇa iti saṃsāramohamabhipretya anusaṃdhatte viṣayatvena yastenoktaṃ guruṇā tatrabhavatā vāsudevena arjunaṃ prati | tadanusandhānena tadvivakṣayeti hetutṛtīyā vā | ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye | matta eveha tānviddhi------------------|| (7 | 12) ityanena sarvamidaṃ vedyarūpaṃ vedakarūpaṃ ca prakāśatadabhāvatadubhaya- saṃvalanāmayatayā vicitramahamitiśuddhasvabhāvādeva saṃvedanāt prasṛtamiti abhidhāya prasarasya bhedāvabhāsaprādhānyāt ahaṃprakāśasya ca bhinnasvarūpadeśakālottaratvāt tatra prasare rūḍho mayi na rūḍho bhavati | prasarasya hi madrūpatvācchādanabhāga eva prāṇāḥ | mayi tu rūḍhiṃ vinā te na kiṃcit syuraprakāśatvāpatteḥ, natu tairvinā svatantrāhaṃprakāśasya khaṇḍanā kācit | saṃsāramohābhiprāyeṇaiva (page 46) ca sarvabrahmaṇoḥ kiṃ vidheyaṃ, kimanuvaditavyamiti vicārayitavyam | tatra tadyapi pūrvasiddhaṃ brahma, tadanūdya apūrvatvena, sarvaṃ tu asya vedyavedakarūpaṃ vidheyaṃ, brahmaiva sarvaṃ bhavati, nānyat kiṃcana sarvaṃ, brahma kila sarvaśakti,-iti vidhyanuvādau; tathāpi parasya upadeśyasya brahma na kiṃcit siddham, yena anūdyate | sarvaṃ tu asya vedyavedakarūpaṃ siddhamiti tadanūdya asya brahmatādātmyamucyate | yat sarvamidaṃ dṛśyate, tasya antastamāṃ svarūpamanupraviśyavicāryamāṇaṃ prakāśaparāmarśa- rūpameva avaśiṣyate | tata uktaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahma | (chā. 3 | 14 | 1) iti | tata eva sarvabhāgasya yadidaṃ śaṅkyate nānārūpaṃ, tat niṣedhati ---------neha nānāsti kiṃcana | (chā. 3 | 14 | 1) iti iha dṛśyamāne sarvaśabdasya vyapadeśye nānā yat prakāśena saha na bhavati, prakāśatādātmyena na vartate, tat kimapi rūpaṃ nāsti aprakāśamānasya śapathairapi apratyeyatvāt | śapatho'pi hi tatprakāśatākāryo bhavati | nanu yadi bhedāṃśaprādhānyāvabhāsaḥ saṃsāraḥ, tarhi tadbhittibhūtasya prakāśā- bhedabhāgasya prādhānye kimiti | āha kartṛtāyāḥ iti vaiśvarūpyam iti | śuddhasvarūpasparśaprārambhāt sadāśiveśvararūpatayā vaiśvarūpaṃ yathā iha granthakāra āha, tathā anyo'pi āha, taṃ prakāramanyo'pi āheti vā, tena vā asmaduktena nyāyaprakāreṇa anyo'pi etadāha tadāha ityevaṃ tathā cāha iti vacanāntareṇa saṃvādanaṃ vacanāntarasya vā sajīvatākaramananyathā- rthatvaṃ bhūyobhirvacanairdarśyate | mām iti ahaṃrūpamananyāpekṣaprakā- śamananyavimarśamayaṃ svaprakāśavimarśaṃ prakāśaṃ sarvatra sarvopaśleṣeṇa yaḥ paśyati nīlamiti hi prakāśamāne (page 47) nīlaṃ prakāśate itīyadahaṃ prakāśe iti prakāśa eva prakāśito bhavati, prakāśaṃ ca sarvatra yaḥ paśyati, na prakāśasya deśe kāle svarūpe vā khaṇḍanātmā vyavacchedo'stīti, mayi iti ātmasaṃvedanaprakāśe ca tadavinirbhaktaṃ sarvaṃ prakāśitaṃ bhavatīti, tathā nīlādikamātmaprakāśa- bhittau rūḍhaṃ cakāstīti yaḥ paśyati | tasya ahamiti prakāśo na praṇaśyati na khaṇḍanāvikārameti prakāśarūpāt na cyavate | ahaṃ ca tasya viśveśvararūpa eva ātmā na praṇaśyāmi na ācchādito bhavāmi | tathā so'pi evaṃ draṣṭā mameti śuddhaprakāśātmanaḥ parameśvarasya na praṇaśyati ācchādito na bhavati, tatra parameśvara eva bhātīti | anena caitrātmanā āchāditasvasvabhāvā- vabhāsane nirbhāse ityevaṃ sa pratyagātmatayāpi aviyukta īśvarameva ātmānaṃ manyate | parameśvaraśca tatra pracchannatayaiva cakāsti, yena parameśvaro'tra prasīdatīti vyavahriyate | sarveṣu bhūteṣu paramārtharūpeṣu ātmā prakāśastiṣṭhati viśeṣeṣviva sāmānyaṃ, sarvāṇi bhūtāni ātmanyeva tiṣṭhanti dharmā iva dharmiṇi,-ityevaṃ sarvamukhena brahmamukhena vā samavyāptikakṛtakatvānityatvanyāyena vidhyanuvādayornāsti vaicittryam | vaicitrye'pi vastu bhedaḥ praveśavaicittryādadhikaḥ | tena mayi iti sarvaṃ brahma ityupakramaḥ, vāsudevaḥ sarvam itimadhyaḥ, sarvabhūtastham ityanto'yamadvayopadeśo mantavyaḥ | evaṃ sarvabhāge prakāśabhāge ca sthite guṇapradhānatākṛtaṃ saṃsārāsaṃsārarūpatvaṃ pratipāditam | galite tu samaste bhedaleśe paramaśivadaśā na iha vitānitā tāvat sarvātmarūpatāmukhena tatpratyabhijñānopakramāt | nanu ātmaśabda eva ātmā vastu svabhāvaśca---------| iti sthityā svabhāvavācī vyākhyāyiṣyate kiṃ svagrahaṇena iti | (page 48) āha svaśabdaḥ iti | śāstratastāvat kāṇādādidarśanaprasiddha eva ātmā labhyate; loke'pi svabhāvo nīlādīnāṃ nīlādirūpataiva ātmeti prasiddhaḥ, nīlamātmanā arthakriyākāriṇā sat, na pararūpeṇeti tadubhayamapi svaśabdena avyabhicaraṇīyaṃ pratiṣṭhāsthānatvādaparyanu-yojyaṃ sva rūpamabhidadhatā nirasyate | nanu kiṃ tat tathābhūtaṃ rūpam | tathāhi sarvabhāvānāṃ paramāṇvādi vā pradhānaṃ vā sattā vā śūnyaṃ vā vadyantarairupagataṃ jaḍameva svarūpam | tadviśeṣya vaktavyaṃ cidrūpe svātmanīti | āha tasya ca iti | jñātari kartari iti hi ukte jñānakriyāsvātantryamananyavadanāvalokijānāmi- karomītyevaṃrūpaṃ sphuratyeva, cidrūpe iti tu ucyamāne nīlarūpe ityetattulyaṃ syāt | tataśca punarapi cidrūpatvaṃ jñātṛkartṛtvayoḥ saṃkrāmayitavyam | iyameva iti idantāvyapadeśanikāramātratvāt tāvat rakṣaṇīyaḥ svātmā, tatra jñātā kartetyapyukterbahirviśrāntidhāmatātmā vidheyatvena idantaiva unmīlet | jānāti karotītyapi śvetate nīlatītivat tāṭasthyam | jānāmītyapi kalpitā ahantā | naca sarvathā rakṣitumidantā śakyā anupadeśyatāprasaṅgāditi yāvadgati sā rakṣaṇīyā | tatra bhūtavibhaktiyoge bahiḥ prādhānyanyakkāro'ntārūpa- viśrānterahaṃbhāvasparśarūpo bhātīti saṃbandhavicāre vakṣyate iti evakārārthaḥ | śreyasi iti anūdyamanāparamatopakrame'pītyarthaḥ | ata eva iti | yato jñāne kṛtau ca svātantryameva cittvam, tataḥ kartṛśabdena avyutpannena kriyāsāmānyābhidhāyikarotiprakṛtikena vā kriyāviśeṣopādhisaṃbandhakā- luṣyānārūṣitaṃ svātantryamabhidadhatā tadbhittilagnaṃ jñānasvātantryaṃ śleṣeṇa ca nirmātṛttvasya tadavinābhāvitāṃ darśayituṃ yatnaparigṛhītena tatpūrvakaṃ nirmāṇe svātantryamuktam | (page 49) anyathā iti | yadi eṣa śuddhasvātantryapratipādanābhiprāyo na syāt | tat jñānapūrvakaṃ nirmāṇaṃ dṛṣṭam | saṃvidrūpasya kāraṇatvaṃ dūṣayiṣyate | naca tat nirmāṇamityevaṃ jñātari iti prāk nirdiśyeta | nanu evaṃ jānāmi karomīti ucitapratibhāse svatantraikarūpe saṃvedanātmani tattve kathamadhikaraṇabhāvaḥ | pāratantryaprāṇitaṃ hi kārakāntarāṇāṃ tattvam | matto viśvaṃ mayi viśvamityādāvapi hi sṛṣṭa eva asmadarthaḥ, pāramārthikamahantārūpaṃ tu matto mayi viśvamiti prakāśe vimṛśāmi cetyevaṃrūpam | tat kathaṃ saptamītyāśaṅkya āha paramatena iti | paro hi tadviṣayaṃ sādhakaṃ bādhakaṃ vā abhidadhat siddhim-astīti prakāśavyavahārarūpāṃ, niṣedhaṃ vā-nāstīti tacchūnyavastvantaraprakā- śavyavaharaṇarūpaṃ kartumudyuktaḥ | sa evaṃ kurvāṇaḥ pramāṇasya tatkṛtayośca siddhiniṣedhayorviṣayatayā adhikaraṇamīśvaraṃ prameyaṃ paratantrameva abhimanyate | sa evaṃ manvāno'nūditaḥ, jāḍyaṃ tu asya vidhīyate | paramatena siddhiviṣayatvaṃ sūcitaṃ, nahi upapadyate tat pramātrekarūpatvāditi akṣarasaṃgatiḥ | nanu vṛttigranthe kathaṃ na saptamī śruteti | āha vṛtau tu iti sa eva iti | anupapadyamāna eva san viṣayabhāvo vivarīṣyate ṣaṣṭhyā | tāmeva siddhiṃ saṃbandhitvena antaḥpraveśya ṣaṣṭhyā sa eva viṣayabhāvaḥ kriyāvyavadhitirodhānataḥ svabhāvakalpatāṃ nīta iti nikaṭībhāvyate siddhāntaḥ | kathaṃ svabhāvabhūtatā | āha | pramātṛmātratāyā yadupapādanaṃ pūrvagranthena sarvārthasiddhi ityādinā kṛtaṃ, tena | anupapadyamānatā kathaṃ vivṛtā | āha | dūṣaṇena jaḍānāmevodyamaḥ ityanena | etaduktaṃ bhavati-siddherīśvaro viṣaya iti vadannanuyojyaḥ kimasau siddhyan prakāśasvabhāvaḥ, na vā | uttarapakṣe naiva siddhaḥ syāt | ādye pakṣe tatsvabhāvasya kiṃ sādhyate | (page 50) pūrvamatatheti cit, siddhau tarhi asya svarūpaṃ pratyuta lupyeta | nīlādayo'pi pṛthak na kecana prakāśāditi | tadayaṃ saptamyarthaḥ idantāmantardhāpya svayamapasṛto jñātṛkartṛrūpamahaṃprakāśaviśrāntameva karotīti | sarveṣāṃ svātmanaḥ ityādivṛttīvākyaṃ yato vyākhyeyatayā upakrāntaṃ, tataḥ tena ityādivākyāntare bhāvinī prasaṅgādiha vyākhyāyamāne ucito bhaviṣyatprayogo viparīṣyate iti | nanu vyākhyārūḍhe'pi vākye ṣaṣṭhyeva asti, tat bhaviṣyadvākyaṣaṣṭhyeva kathamevamuktetyāśaṅkya āha svātmana iti tu iti | kartari eṣā ṣaṣṭhī | tatkartṛkaṃ hi jñānaṃ karaṇaṃ ca, natu saṃbandhaṣaṣṭhī | evaṃ prasaṅgāt bhāvivākyaṣaṣṭhīṃ vicārya pūrvoktaṃ tasya ca citsvabhāvatvam ityādi yuduktaṃ, tadupasaṃharati tadevam iti | yadabhimataṃ prastutaṃ pratipādyaṃ jñātṛkartṛtābhyāṃ lakṣyate śuddhaṃ svātantryamiti, tat vastu evamiti uktena iyameva śayyā ityupakrameṇa vivarīṣyate ityantena vyākhyānanyāyakrameṇa nirvyūḍhamityarthaḥ | nanu pramātṛtayā jñātṛtvamuktaṃ, natu kartṛtvam | tat pratyuta ekaśabdena parākṛtam | tat kimetadityāśaṅya āha kriyā hi iti tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2 | 53) ityatra apratihataṃ prakāśasvātantryameva karaṇamiti vakṣyate | nanu evaṃ nirmātṛtāpi śleṣanirdeśāditi kimarthaṃ vṛthā vyākhyātam | evaṃ manyate- kumbhakārādipravṛttirūpamapi yat bhedena nirmātṛtvaṃ cakāsti, tadapi prakāśamānatāprāṇatayā parameśvaraśaktivijṛmbhitaṃ na asmākamatyanta- mupekṣaṇīyamiti | ata eva ekaśabdo'tra na kartṛtāṃ nirākaroti, api tu niyamastadvipakṣācca kalpyate na virodhinaḥ | (page 51) iti nyāyena pramātṛtātmakasvātantryaviruddhāṃ prameyatātmikāṃ paratantratāmeva | tathāca āha ata eva iti | yataḥ svātantryaṃ cittatvam iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | prameyatvābhāve ca na tatra pramāṇamupayogi upapattimadvā | yataḥ pramātṛtvameva kartṛtvaṃ, na anyat; ata eva prameyatā asya nirasiṣyate, natu kāryatā | anyathā prameyatvavat tasya kāryatvamapi, pramāṇavacca kāraṇamapi niṣidhyeteti tu vyākhyānaṃ na tathā hṛdayagrāhi | nahi kāryatvaṃ paramate'pi asti bhagavata iti nanu yasya pramātṛtaiva rūpaṃ, tat tāvat pramāṇasya na viṣayaḥ | yacca evaṃ, tat na vyavahārapadaṃ piśācavat | tat varaṃ svasaṃvedanasiddhatvamasya vaktumucitam, natu sarvathaiva pramāṇāviṣayateti | āha naca iti | nanu pūrvasiddhatāyāmapi pūrvamasya pramāṇaviṣayatvaṃ syāt yathā agneḥ pūrvasiddhodhūma ityāśaṅkya brūte etaduktam iti | yadā yadā upakramaḥ, tadā tadā pūrvasiddhatvamityeṣo'tra paramārthaḥ | tat nīle iva na atra vyatiriktaṃ pramāṇaṃ, nāpi cittacaitanyavat svayaṃprakāśatve'pi nūtanāpūrvaprakāśarūpatvena svasaṃvedanam | idantādeśakālasvarūpaniyamārūḍhaṃ prathanaṃ yasya nīlasukhādikasya, tasya bhāvastanniṣedhopalakṣitaḥ san pramātā prakāśate ca, prākāśiṣṭa ca, prakāśiṣyate ceti yāvat | ata eva purāṇaḥ pūrvasiddhaśceti na paryāyau, purāṇo'pi hi na pūrvasiddhaḥ piśāca iva , pūrvasiddho'pi na puraṇo dhūma iveti ubhayoktiḥ | kaviṃ purāṇam iti, purāṇaṃ tatparaṃ tejo yenābhinavatejasām | hriyate cārpyate tejastajjyotirbhairavātmakam || iti itihāsarahasyādāvuktaṃ saṃvādayati samyak bhūtamabhimataṃ pūrṇamarthaṃ jalpayati; athavā pūrvasiddhataiva āgameṣu purāṇatā, natu (page 52) ākāśādivat cirantanatāmātra prakāśāveśaśūnyaṃ, tena saṃvādayati samaṃ tulyamarthamabhidhāpayatīti | etacca iti pūrvasiddhatvamasya pramāturbhavati | sarve tasmāt pramāturanye ye'rthāḥ teṣāṃ yā siddhiḥ prakāśamānatā, tasyā yataḥ sa pramātā nibandhanaṃ viśrāntisthānaṃ vimarśarūpatayā samāśrayaḥ; tena vṛttau sarvārtha ityādi pūrvasiddhatve hetutvena vyākhyeyamityāśayaḥ | nanu siddhiḥ saṃvedanarūpā, tasyāśca kimāśrayeṇa anyeneti | āha yatkiñcit iti | tathātve sphuradrūpatve | dārḍhyamacalatā | nīlamiti yat sphuritaṃ, tat na pītādi, naca na nīlaṃ, nāpi na sphuritamiti siddhirvastunaḥ | kiṃcit iti pramātāram | evaṃsvabhāvatvāt iti mama nīlaṃ sphurati, caitrasya nīlaṃ sphuratīti hi sphuraṇam, natu nīlaṃ sphuratītyetāvat | ata eva saugataiḥ santānarūpo vikalpo vā avaśyamekaḥ pramātā kalpyate anapahnavanīyatvādevaṃsphuritasya | ata eva iti yata evaṃ sphurati dārḍhyamasya | vakṣyate iti viśvavaicintryacitrasya samabhittitalopame || (30) iti dvitīye'dhikāre | nanu etāvatā astu pramātā abhimato vikalpo vā, vikalpakalpito vā; pūrvasiddhastu kuta ityanuyoge kathayati te te ca iti | nahi sādhyatā nāma sādhye nirupākhye padamupanibadhnāti, apitu mamedaṃ sādhyamiti sādhayitari | sādhayiteti ahamātmānaṃ nirākaromīti hi svanirākaraṇe'pi pramātaiva prapatati, ātmarūpo nirākriyate paraṃ vikalpito vā kalpitadharmā vā | ākṣiptā avaśyaṃbhāvinītvena aṅgīkṛtā siddhiḥ prakāśamānatā yena | ahamātmānaṃ sādhayāmi nirākaromi vā nīlaṃ vetyatra hi yadahamiti, na tat mūrcchāsvāpakalpam, apitu prakāśa (page 53) eva ayam | naca idantayā asau bhāti | tathātve hi pṛthaksiddhinibandhanārthānta- rānveṣaṇe ahamityetadeva kathaṃ bhavet | nanu ahamiti vikalpamātraṃ, tatra santāna eva kalpito'dhyavasīyate | saṃvedananiṣṭhaiva, natu jaḍaniṣṭhā, prameyāṇāṃ, natu kāryāṇāṃ, siddhirvyavasthā | tat saṃvedanamātramastu kiṃ pramātrā kalpitena | bhavatu vā asau | tathāpi saṃvidādhāramātrarūpo'sau kāṇādavat saṃvidrūpo'pivā vimarśaśūnya eva sāṃkhyavadastviti saṃkṣepeṇa bauddha kāṇāda-kāpila-vyāmohaṃ vihantumāha saṃvinniṣṭhā hi iti | prameyāṇāṃ bhāvānāṃ saṃvinniṣṭhā yā siddhirucyate, sā na saṃvidi | ākārārpaṇena ekasāmagrīkatayā janakatvena vā yo'nupraveśo viṣayatāpattiḥ, tāvanmātratattvā hi yadi syāt, tat padārthāstāvanmayā dṛṣṭāḥ, natu tṛṇādiviśeṣā iti bhedena pratiṣṭhā na bhavet | nahi padārthamātraṃ kiñcidasti pṛthak viśeṣataḥ, yadākāramarpayet samānasāmagrīkaṃ vā syāt janakaṃ vā bhavet viśeṣasyaiva paramārthasattvāt | sadapi sāmānyaṃ tādātmyavṛtti vā samavāyavṛtti vā na viśeṣaniṣkṛṣṭaṃ pratibhānayogyaṃ bhavati | goḥ pathyaṃ kṣīram gaurna padā spraṣṭavyā ityādibuddhāvapi paridṛṣṭaviśeṣollekhanapramukhatayaiva sāmānyāvabhāsaḥ | yadvakṣyate ṭīkākṛta ekatamamibhānataśṛṅgam ityādi | tat mārgeṇa dhāvato'pratiṣṭhitameva padārthatattvam | nanu kā tarhi saṃvinniṣṭhā siddhirabhimateti | āha | tṛṇamidamityādiryo vimarśaḥ, sa eva prakṛtaḥ paramārthasvabhāvo yasya prakāśasya; tatra samyak bandhanaṃ viśramaṇaṃ saṃvidi niścayena sthānamiti niṣṭhā ucyate | nanu evaṃ padārthamātratve'pi tarhi saṃvidi niṣṭhā vyākhyeyeti | āha padārthamātratvena tu ityādi | padārtho'yamityapi hi vimarśa-eva | (page 54) nanu etāvatā niścayārūḍhatā niṣṭhā, natu pramātṛsiddhiriti | āha ya eva ca iti | vimarśaḥ prakṛtaḥ svabhāvabhūto yasya tādṛk yaḥ prakāśaḥ saṃbandhī, yatra samyak badhyante'rthāḥ, sa eva pramātā | yasmādeva saṃvedanamātrātiriktaḥ pramātā siddhyati, tata eva sa parokṣarūpastāvat nopapadyate kāṇādavaditi prameyāntaraṃ hetau samuccinoti cakāraḥ | nanu iyatā tṛṇagatau prakāśavimarśau stāṃ nāma, pramātuḥ punaḥ kathaṃ prakāśavimarśarūpateti | āha tasya ca iti | tṛṇamiti yo vimarśamayaḥ prakāśaḥ, sa eva yadi prameyaśarīraniṣṭhitaḥ; tat mameti pratyavabhāso na bhavedeva | svātmanyeva hi tadā tṛṇaṃ sphuret | naca evaṃ, tatastṛṇamidamiti prakāśavimarśau tṛṇāṃśāduttīrṇau saṃvidbhāgamavalambete | tayośca tatragayoḥ prakāśavimarśanāyoge prakāśanavimarśanāparyavasāne vā punarapi na kiñcidbhavet | tena tṛṇamidamityayaṃ vimarśaḥ svātantrye viśrāmyati yat, tadahamityucyate | yathoktam idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || (a. pra. si. 15 kā.) iti | etaduktaṃ bhavati-saṃvedanamavimarśarūpaṃ tāvat na kiñcit | vimarśamayatāyāṃ svātantryaṃ pramātṛtā svaprakāśatvamiti kathaṃ saṃvedanamātraṃ tadādhāramātraṃ nirvimarśasaṃvitpuruṣarūpaṃ vā siddhyediti | yo hi aparyantaprakāśavimarśātmā ahamiti vedyāvabhāsabhitti- bhūtaḥ, tasya vedyatārūpedantābhāvāt deśakālabhedābhāve svarūpabhedā- bhāve ca ekatvaṃ vyāpitvaṃ nityatvaṃ na yatnāntaramavalambate | nīlasukhādiprameyavyavahāraḥ prakāśavimarśātmakasiddhinibandhanabhūta- pramātravinābhāvī prameyavyavahāratvāt | yaḥ kila prakāśavimarśātmakasiddhyadhīno (page 55) na bhavati, na asau prameyatāvyavahāro bījāṅkurādīnāmiva kāryakāraṇa- bhāvaḥ | tena uktarūpapramātṛviraheṇa bhavanāt vipakṣāt prameyavyavahāras- tadvyāpakaniyamavattvaviruddhāniyamavattvaprasaṅgāt vyāvṛttaḥ pramātṛvira- hābhavanena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | pūrvavat iti | yathā vimarśamayaprakāśānanugrahāt pūrvamasau na siddhaḥ, tathā tadanugrahe'pi na siddha eva bhavedviśeṣābhāvāt | tena hi tadānīmapi tasya bhāvasya prakaṭa- tātmakaṃ rūpaṃ jātaṃ sarvānprati tathā prasaṅgāt; na kaṃcana prati vā | nanu etāvatā svasaṃvedanaṃ tatra pramāṇaṃ siddhiṃ vitaratīti | āha naca iti | prameyatve hi svātantryaṃ vighaṭate tadaiva tatraiva svātantryapāratantryayor- virodhāt | evaṃ prameyaṃ paratantrarupaṃ vibhinne svatantre pramātari viśrāmyat prameyaṃ bhavati | naca nīlaṃ svātmani prakāśavimarśamaye viśramayan pramātā svātmānaṃ prakāśavimarśāntare viśramayedanavasthānāt | naca prakāśavimarśāntaramapi asti svarūpadeśakālabhedāsaṃbhavāt | tadayaṃ pramātā ananyādhīnasvābhāvika prakāśavimarśamayaḥ prameyatāṃ kathaṃ yāyāt | prameye ca pramāṇacintā | tadayaṃ prayogaḥ-prameyapratiṣṭhānaṃ yataḥ pramātā, tataḥ prameyo na bhavati | prameyatāyā vyāpakaṃ pāratantryaṃ, tadviruddhena ca prameyapratiṣṭhānatvaṃ svātantryeṇa vyāptaṃ pāratantrye'navasthānāt prameyapratiṣṭhānāyogāt | tadiyaṃ vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ pramātari prameyatāṃ niṣedhati | svaprakāśocita eva parāmarśo'hamiti ucyate | nanu dṛṣṭaḥ pramātari prameyatāvyavahāra upadeśādau | na asau pramātari, apitu nīlādisthānīye sṛṣṭe vastvantare eva | nanu ca deśakālarahitatvamavicchinnāvabhāsatvayogāt vicchidyāvabhāsanakṛtapunararthaprāṇatvaniṣedhaparyavasitā sakṛdvibhātarū- patā pramātṛtvaṃ ca (page 56) kathaṃ sṛṣṭe saṃbhavet | kathaṃ ca ato vākyāt pramātari ātmani pratipattirbhavet | satyamevam, kintu svaprakāśasvabhāvo'nanyādhīnāhamitivimarśamayaśca pramātā | tatsvātantryādudito yo meyaḥ, sa tameva mūlatvena avalambamāno dṛśyavikalpyaikīkāranyāyena vikalparūpayā sṛṣṭyā tatsvaprakāśarūpaikī- kāreṇaiva sṛjyate | tadetadāha apitu ahantāvyavadhānena iti natu na prakāśate | ātmaśabdāt kiñcit nāpi vyatiriktameva prakāśate, apitu ātmaiva | ahaṃparāmarśasopānavyavadhānena tu yathā guṇaḥ kriyā śṛṅgāra iti śabdaiḥ guṇādyarthaḥ guṇo'yaṃ kriyeyamiti hi vikalpayet sṛṣṭam | śuklaḥ paṭaḥ pacatītyetat vikalpārūḍhavastuparyavasānena sṛjyate | yo hi parāmarśo yatparāmarśāntaraṃ niyamena madhye sopānīkṛtya parāmarśanīyasamāroha- ṇena kṛtakṛtyatāmeti, sa tena vyavahita ucyate | nanu samayaśaraṇīkaraṇena śabdo'rthaṃ brūte | sa ca samayaḥ sarvatra samānaḥ, śabdārūṣitaṃ ca vikalpakaṃ vijñānamiti kiṃ kasya vyavadhāyakam | bhavedevam, yadi samayamukhaprekṣyeva śabdārthavyavahāro bhavet | yāvatā saṃvidrūpe prāṇitakalpaṃ yat vimarśarūpatvaṃ śabdanātmatvam, tat tāvadasāṅketikamiti vitatya vakṣyate | tatsaṃketānapekṣasahajaparāmarśocitaṃ yadetat śabdanaṃ, tadeva saṃketakṛtānāṃ ca śabdāntarāṇāṃ ca tadupajīvināṃ ca vikalpānta- rāṇāṃ tadvikalpavikalpanīyatayā sṛṣṭānāṃ ca ābhāsāntarāṇāṃ bhittikalpatvena nirbhāsamānaṃ vyavadhāyakamiti abhidhīyate | tathāhi ātmā para iti saṃkete svāntaḥpraveśamiva bahirnirgamamiva dṛṣṭivaktrāṅgulīkriyā- viśeṣābhirbhāvakaṃ parāmṛśan svabhāvo bhāti | tatra ca ahaṃ haṃ amhe hage iti eṣaḥ eho eso iti ca sodarāḥ saṃketāḥ, ātmā para ityādayaśca (page 57) tadvyavahitā iti yuktam | saṃketavadanāvalokanaprāṇitamātra-śabdārthavyava- hāravādino'pi lokadṛḍhanirūḍhavyavahārasiddhasaṃketakaireva śabdaistadvi- kalpaiśca vyavahitā eva sāmayikaprāyāḥ saṃketā bhānti | pacati, śuklaḥ paṭa iti lokanirūḍhaśabdavyavahāropari pākaḥ pacanaṃ kriyā, varṇo guṇo dharma iti pārṣadaprāyasaṃketopajīvīni śabdāntarāṇi | tatrāpi parṣado'pi saṃkocāsaṃkocādinā bhedāḥ | tathāca kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya---------| iti vaktrendau tava sati------------------| iti yattvannetra---------------------| iti abhilāṣasaṃbhogavipralambhabhinne kāvyarase vibhāvānubhāva ityādi sāmānyalakṣaṇaṃ ratisthāyibhāvaprabhava ityādi viśeṣalakṣaṇam | tāvatā śṛṅgāraśabdasya arthasaṃketanamiti laukikodāharaṇāpekṣiṇi lakṣaṇavākyārthe lokanirūḍhe padavacanaṃ pārṣadaprāyamiti sodāharaṇalakṣaṇavākyaśravaṇapratyaye kāvyarase śṛṅgārādiśabdo niveśito'pi tādṛgvākyocitaparāmarśavyavahitāmiva pratītiṃ jijanayiṣurapi niyataṃ kiṃcidvākyaṃ laukikamanusmārayituṃ sāmarthyamalabhamānaḥ sarvāpaṇasvāyattatāprathananyāyena pradhānabrahmabhāvāpannabhāvanyāye- na ca viśeṣollekhasādhyāsvādādyarthakriyāyogyaparāmarśasaṃpādanā- samarthatvāt sākṣādavācaka eva | yatra tu parāmarśanīyaniṣṭhaviśiṣṭarūpa- tāsthaganameva parāmarśaucityasya jīvitam, tatra samastabhāvanirbharātmaka- saṃvinmayaparameśvaraparāmarśādau vākyārthe (page 58) padavacanaṃ varṇavacanaṃ tadaṃśāṃśavacanamiti vā nyāyena praṇavādibījapiṇḍatadaṃśagatameva pratyuta mukhyaṃ vācakatvam | yathāha guruḥ | tasya vācakaḥ praṇavaḥ | (yo. sū. 1 | 27) iti | tadalamavāntareṇa bahunā | sthitametat-guṇakriyājātiśabdebhyo vyavadhānena arthapratyaya iti | smaraṇe'pi na arthasya apūrvaḥ prakāśaḥ, apitu pūrvaprakāśasyaiva unmīlanamiva | pūrvaprakāśaśca asāvanubhava iti smṛtāvapi arthaḥ anubhavavyavadhānena bhāti, na sākṣāt | tathaiva idantāparāmṛśyo na sākṣāt pramāteti sākṣāt pramātari prameyarūpatā niṣidhyate | idantānirdeśyo na pramātāprameyatvāditi pramātṛtvavyāpakasya svātantryasya viruddhena pāratantryeṇa vyāptaṃ prameyatvamupalabhyamānaṃ pramātṛniṣedhavyava-hāraṃ karotīti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tataśca na svasaṃvedanaṃ pramāṇaṃ prameyaśūnyatvāt, prāmāṇyavyāpakasya prameyavattvasya viruddhaṃ tacchūnyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu na kartṛkarmabhāvo vāstavaḥ | tataḥ kim | tataḥ saṃvidaḥ prakāśataiva prameyatā ghaṭavat | pramātṛtā ca saiva ghaṭasaṃvedanavaditi ko virodhaḥ | tatra āha evamapi iti | rūpadvitayāsiddhau śabdadvayamātrametāvatā siddhyet, na vastu kiñcit | nahi prakāśamanataiva prameyatvam, apitu anyādhīnasiddhikatvamiti svādhīnasiddhikaṃ kathaṃ prameyaṃ syāt, upacārāt tu prameyatvaṃ bhavet | apūrvaṃ hi prakāśamānaṃ prameyaṃ dṛṣṭamiti apūrvatātkālikaprakāśa- mānatāsāmyāt prameyatvamāropitaṃ bhavet | prameyatvāropaṇe ca pramāṇatāpi āropitaiva, na mukhyā | yadyapi upacarito'pi ayaṃ prakāraḥ upacārabījasya dharmabhedasya nimittaprayojanarūpasya abhāvena nirākariṣyate nāpi prakāśātmatvāt iti, tathāpi iyat tāvat (page 59) paraḥ pratipadyatāmiti vivekāvataraṇāya mukhyatvaniṣedhaṃ tāvat karoti | tathāhi ekasāmagryadhīnatayā vā janakatvena vā ākārārpakabhāvena vā yato mukhyaṃ prameyatvam | atra ca kramādanena asya asminniti avaśyamanyāpekṣā | vijñānadarśane'pi yadābhāsaṃ prameyaṃ tat------------| iti sthityā vyāvṛttibhedo'pekṣaṇīyaḥ | saca nīlabodhe nīlabhāgaṃ bahīrūpa- miva bodhāṃśamantarmukhaṃ ca svīkurvāṇayā kalpanayā ullikhyate | sukhabodhe'pi sātatāsaṃvedanatābhyāṃ syādapi vyāvṛttibhedaḥ, natu saṃvedanāṃśe kathañcidapi ayaṃ panthāḥ samarthanārha iti aupacārikaṃ prameyatvam | evaṃ saṃvedanasya pramāmaṅgīkṛtya prameyatā mukhyā na yuktetyapi upapāditam | adhunā tu pramaiva asya siddhyaparaparyāyā na yukteti upapādyate-sā hi iti siddhiḥ | nīlasukhāderhi vāstavī vā vyāvṛttisamullikhitā vā vidūratānavadhānādidaśāyāṃ tasyaiva asiddhasya anyathāsiddhiḥ pramārūpā rūpāntaramucyatām | sā ca na svātmani viśrāntā yuktā | pūrvamapi svātmanastathātve'dhunaiva siddhiriti hi na syāt | tataśca svātmāvyatirikte prakāśarūpe saṃvidātmatvena ajaḍatvādananyonmukhe svacchatayā anyākāradhāriṇi vāsanāvāsitatvena anyākāranirbhāsavati vā bhavantī siddhiḥ anyāpekṣaiva prameyatvavadeva | sā hi iti siddhiḥ | param iti svātmavyatiriktam | ābhāsaśabdo vaibhāṣikavaiśeṣikapāramarṣasautrāntikayo- gācāravijñānanayeṣu sādhāraṇaṣṭīkākṛtā yathāyogaṃ tadaunmukhyatatprakāśatatpratibimbatadullekheṣu prayuktaḥ | svātmā iti saṃvedanam | asiddhasya iti nīlāderhi asiddhatvamapi astīti nīlādirūpādhikā siddhirucyatāṃ kāmam, saṃvedanasya tu tadrūpātiriktaṃ (page 60) na kiñcit siddhatvaṃ labhyate iti saṃvedanaṃ svasaṃvedanasiddhamiti paraṃ śabdasubhikṣaṃ na arthasaṃpadaṃ vyatirecayati | astu tarhi nīlavadeva aprakāśamāntā bodhasyeti labdhāntaraṃ vaiśeṣikaṃ prabodhayati tasyāpi iti | bodho yatra bodhāntare viśrāntyā siddhyati, tat cet na siddham; tarhi vedyaviśrāntasya dharmasya prakāśamānatvābhidhānasya abhāve tadapi bodhāntaraṃ yadi na prakāśate, tadā na viṣayaḥ, nendriyam, na manaḥ, na ātmā, na bodhaḥ prakāśate iti mahān moho hanta jagadvyavasthāyāḥ | bodhāntarakalpanāyāṃ ca aniṣṭhāta iyameva vārtā | nanu asti arthendriyādi cet, jāyate jñānamātmani; tato'pīcchā; tataḥ prayatnaḥ; tato'pi dehakriyā; tataḥ saṃyogaḥ; tataḥ sukhamiti iyatī jagadyātrā | kimasyāḥ truṭyati svātmaprakāśatvābhāve saṃvedanasya | na na bodhyate naiyāyikagrāmaṇimmanyaḥ | bījam, aṅkuraḥ, kāṇḍaḥ, palāśaḥ, puṣpaṃ, phalānīti yaḥ kāryakramaḥ, yaśca ayaṃ bhavaduktaḥ, etayorapi viśeṣe ekatra jāḍyamaparatra ca ajāḍyamiti kutaḥ | jñānameva ajāḍyamiti cet, bījameva ajāḍyamityapi kiṃ na bhavet paraniṣṭhatvābhāve prakāśamānatābhāve ca yasya kasyacit viśeṣasya asatsamatvāditi | nanu evaṃ kim | saṃvedanamapramāṇakameva astu | prameyasya prameyāntaraṃ vinā kiṃ duṣyati, saṃvedanasyāpi pramāṇena vinā kiṃ vyasanamāsīdati vyasanamātramatra pramāṇasamarthanam | prakāśamānataikātmakaṃ hi taditi tāvataiva sarvamiṣṭaṃ labdham | saṃvedanaṃ na pramā prameyatvavyavahārapadamitarānapekṣatvāt | tadvyavahārapadatvaṃ hi itarāpekṣayā vināpi yadi bhavet, tat bhūmyantargate'pi ghaṭe syāt | na ca evamiti dṛśyānupalambhāt tattathā kṛtamiti niścite kāraṇaviruddhopalabdhireṣā | nanu svātmanā siddhā bhāvā iti (page 61) kathameṣa vyavahāraḥ syāditi parāśaṅkāṃ śamayati kevalam iti | yathā bījaṃ bījātmanā siddhaṃ niṣpannaṃ svātmani, tathā pramātā svasaṃvedanātmanā niṣpannaḥ svātmanītyapi syāt yadi anityo bhavet | nityaśca asau deśakālasvarūpabhedābhāvasya uktatvāt vakṣyamāṇatvācca | nanu tvatpakṣe nityaḥ pramātā, saugatasya tu na tatheti tasya tāvat saṃvedaneṣu asaṃvedanasiddhatāvyavahāro na ayuktaḥ | netyāha na ca tathā iti | tatheti tena utpattiprakāreṇa siddhiḥ svātmani saṃvedanātmanā niṣpattirityevaṃ yā svasaṃvedanasiddhiḥ, sā tasya saṃvedanasya svarūpamuktaṃ bhavet; natu prameyatāpremeya iti vyavahāraḥ, pramāsaṃbandhaśca tayā sidhyati | prameyatā hi na kāryatā, api tu jñāpyatā | sā ca nāsti | tataśca svasaṃvedanena pramāṇena saṃvedanaṃ bhātīti yat pareṇa uktaṃ, tadapasāritameva bhavati | yadi vā tathā siddhiryā sā svasaṃvedanasiddhireva nocyate yā prameyatāyāḥ prayojikā | nanu bauddhasya mate mā bhūt saṃvidātmani prameyatvam, tadavinābhūtaṃ ca mā bhūt mukhyaṃ pramāṇatvaṃ vastvantarasya tatpratiṣṭhāpadasya asaṃbhave pramāṇatvaprameyatvadharmadvayakalpanābījasya vyāvṛttidvayasya prakāśaika- rūpe kalpayitumaśaktyatvāt | īśvarātmavādinastu māyāpramātṛn paramārtha- pramātāraṃ ca bhedena aṅgīkurvataḥ saṃvedanamapi śūnye yadidaṃ bhāti tadvyatiriktaṃ yat tadahamiti prasaṃkhyānavatāṃ pramātṛbhāvena nirbhāsa- māne vā prāṇe kṣudhito'hamiti ātmatayā saṃmate vā ādigrahaṇāt buddhau sukhyahamityādau gṛhītṛtvena nirbhāsiṣyate ityāśaṅkāṃ parāsyati | yathāhi śarīraṃ jaḍarūpaṃ vedyapratiṣṭhāsthānatayā na āśaṅkanīyam, tathā śūnyādikamapi yat vedyaṃ, tat na prameyapratiṣṭhāsthānam | yathā śarīraṃ, tathā ca śūnyādi | pratiṣṭhāsthānatvaṃ hi (page 62) jaḍebhyo vyāpakasya kacideva upalambha ityevaṃrūpasya niyamasya anupalambhāt prasajyamānāt hetorvyāvartate iti ajaḍatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca vedyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tena saṃvideva sarvatra pratiṣṭhāsthānam | sā paraṃ śūnyādau māyāśaktyā samāropyate iti saṃkucitā ucyate | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21) iti, tathā nārthavyavasthā prāṇādāvahaṃbhāvanirodhataḥ | prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ || (22) iti | tasyaiva iti śūnyādeḥ | tam iti prakāśam | pramāṇaviṣayatā iti pramāṇatā, viṣayatā ca | prakāśātmatvāt iti aupacārikatvasya pūrvamabhyupagatasya niṣedhahetuḥ | dharmāntarābhāve hi yadekameva bhūyobhiḥ svabhāvairupacaryate, tatra nimittabhede prayojanabhede ca asaṃbhavati śabdagaḍumātramupacāro jāyate | svātmani ahaṃ cakravartī dāsaścetyapi hi viruddharūpopacaraṇe'parāyattatvopakaraṇatvadharmadvayayogo nimittamadī- natvapūrṇatvaprabhṛtyabhimānābhāvānanyonmukhatvābhāvaprabhṛti ca prayojanaṃ bhinnamastyeva, natu evaṃ prakāśaikarūpe saṃvedane dharmāntaramasti | uktanītyā ca pramātṛpramāṇaprameyatānāmupacāre vikīrṣite'ntato dharmaṣaṭkamupayogi | atha svātmapratiṣṭhaṃ nabhaḥ iti nyāyena svasaṃvedanasiddhimiti bhaṅgyā saṃvedanamanupayujyamānānupapadyamāna- pramāṇamiti ucyate | tadiyamasmaddṛṣṭiḥ | tathā ca (page 63) caturvidhaṃ pratyakṣamiti svasaṃvedanasya pramāṇabhedagaṇanānupapattiḥ | pramāṇāviṣayatvam iti | viṣayatvābhāvopasaṃhāre pramātṛtvapramāṇatvā- bhāvo'pi upasaṃhṛto mantavyaḥ | saugatasya tu syādapi upacārabījaṃ prameyatāyāṃ pūrvānadhigatatvamapūrvatvaṃ ca tatkālocitasya saṃvedanasya | sati ca prameyatopacārabīje prakāśātmatvāt pramāṇatvamapi upacaryate anyānapekṣatāṃ pratipādayitum | etadapitu na kathañcidapi asmanmate iti darśayati apūrvarūpatvābhāvāt iti | pramāṇāviṣayatvamiti vā pāṭhe nāpi pramāṇaviṣayatvamiti saṃbandhaḥ | kathaṃ tat pramāṇaviṣayatvaṃ śaṅkyate iti | āha prakāśātmatvāt nimittādekasyāpi tritvam iti | viṣayatvamapūrva- tāyāṃ ghaṭeta viṣayatve ca pramāṇatvamiti | etadvitanoti anadhigata iti anadhi- gataviṣayamiti viṣayamukhena, ajñāta iti viṣayaniṣṭhaprakāśātmakasvarūpa- mukhena diṅgāgīyaṃ lakṣaṇadvayam | prāthamyedantābhyāṃ viṣayapuraḥ- sarīkāreṇa svarūpaṃ, saṃśayaviparyayatvābhāvau, tatra nidānaṃ svataḥpramāṇateti krameṇa viśeṣaṇapañcakasya tātparyaṃ mīmāṃsakalakṣaṇe | nanu ātmano yadyapi nityatvādapūrvatvaṃ nāsti prameya- tvopacāranidānaṃ, tathāpi pūrvānadhigatatvaṃ bhaviṣyatīti | āha ātmanaśca iti | svagrahaṇaṃ parapramātari astu pūrvānadhigatatvaṃ tāvaditikartavyamapi na kṛtaṃ svaparavibhāgasya iha darśane'tāttvikatvāt | saṃvedanaṃ hi ekameva paramārthataḥ | kalpitaśūnyaprāṇaśarīrādimāyāpramātṛviṣayatayā tu svaparavyavahāra iti hi purastādabidhāsyate | tata ātmana iti sāmānyoktireva yuktā | apūrvaprakāśo'yamiti niścayasya kāraṇabhūtaḥ pūrvaṃ nāyaṃ ghaṭaḥ prakāśitaḥ iti niścayaḥ | tasya vyāpakaṃ taddhaṭaprakāśarahitayā- dṛśatādṛśaprāya- (page 64) vasturūpasya pūrvakālasya smaraṇam | tadabhāve pūrvamiti, na prakāśita iti ca bhūtakālapratītyabhāvādanupapadameva syāt | ghaṭaprakāśaśūnyakālānu- bhavaśca tatsmaraṇasya kāraṇamiti tāvaduttaro'yaṃ prabandho na bhavet | tatsadbhāve'pi apūrvaprakāśo'yamanubhava iti katham | tataśca apūrvaprakāśo'hamanubhavitā, adhunā prakāśe, pūrvaṃ na prākāśiṣīti saṃvedanākṣiptena pūrvakālasmaraṇena tatkālānubhava ākṣipyamāṇo'nubhaviturapūrvasattāmapūrvaprakāśatāṃ ca apabādhate | rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ |
vol M00020 · chunkC-svatma-maya-upanishad · lines via source.start/end